Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 5251 3620485 3603137 2026-06-22T02:32:47Z Sagzhan 29953 /* Билігі */ 3620485 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Хақназар хан | Шынайы есімі =Ақназар хан | Суреті = "Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның 8-ші ханы | Ту =Flag of the Kazakh Khanate.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1538 жыл|1538]] | Басқаруын аяқтады = [[1580 жыл|1580]] | Ізашары = [[Ахмет хан]] | Ізбасары = [[Шығай хан]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні =1509 | Туған жері =[[Қазақ хандығы]] | Қайтыс болған күні = 19.05.1580 | Қайтыс болған жері =[[Бұхара]] | Жерленді = | Діні = [[ислам]] | Әкесі = [[Қасым хан]] | Анасы = Ханық сұлтан ханым | Жұбайы = | Балалары = '''Ұлдары:''' Мұңғытай сұлтан, Дінмұхамед (Тыным) хан, Бозғыл сұлтан | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Династия=[[Төре]]|Шайқасы=Герата шайқасы (1548)<br>Эмбе шайқасы (1568-1569)}} '''Хақназар хан''' ([[башқұрт тілі|башқ.]] ''Аҡнаҙар хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Акназар царь, Окназар царь'', 1509 - 1580) — Қазақ Ордасында ([[1538 жыл|1538]]—[[1580 жыл|1580]]<nowiki/>жж.) билік құрған ханы. [[Қасым хан]]ның [[Ханық сұлтан ханым]]нан туған баласы. Хақназар хан тұсында [[қазақ хандығы]] қайта бірігіп дами түсті. Хақназар қазақ хандығын 42 жыл биледі. Қазақ хандығының 300 жылдық тарихында Хақназардай ұзақ жыл ел билеген хан болған емес. Ол ел басқару, қиын-қыстау, әскери-саяси істері жағында қажырлы да қабілетті қайраткер болды. Оның үстіне аса күрделі сыртқы жағдайларда дипломатиялық дарыны мол майталман екендігін көрсетті.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref><ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Билігі == Хақназар хан таққа отырған соң хандық үкіметтің билігін нығайтуға және күшейтуге қажырлы қайрат жұмсады. Өзінен бұрынғы [[Тахир хан]] және [[Бұйдаш хан]] тұсында бытыраңқы жағдайға түскен [[Қазақ хандығы]]н қайта біріктірді. [[1523 жыл|1523]]—[[1524 жыл|1524]] жылдары жарыққа шыққан қазақ-қырғыз одағын үздіксіз нығайтты, тіпті сол заманның тарихи деректерінде Хақназар хан «''қазақтар мен қырғыздардың патшасы''» деп аталды. Ол осы қазақ-қырғыз одағына сүйене отырып, [[Моғолстан]] хандарының [[Жетісу]] мен [[Ыстықкөл]] алабын жаулап алу әрекетіне тойтарыс берді. Хақназар хандық құрған дәуірде қазақ хандығының сыртқы жағдайында аса ірі тарихи оқиғалар орын алды. Бұл кезде батыста күшейе түскен орыс мемлекеті шығысқа қарай ірге кеңейтіп [[1552 жыл]]ы [[Қазан хандығы]]н, [[1556 жыл]]ы [[Астрахан хандығы]]н басып алды. Осы жағдайға байланысты, [[Еділ]] мен [[Жайық]] арасында ұлан-байтақ өңірді мекендеген [[Ноғай Ордасы]] ыдырай бастады. == Өзгерістер == Ноғай ордасының ыдырауы, оған қарасты қазақ тайпалары мен олардың мекендеген жерлерінің қазақ хандығына қосылуы хандықтың батыс, солтүстік және оңтүстік жағындағы жағдайда өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай одағының ыдырауы, оның бір бөлігінің қазақ хандығына қосылып, енді бір бөлігінің орыс патшасына бағынуы, шығысқа қарай кеңейіп келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын қазақ хандығына жақындата түсті. [[1563]] жылы [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] билігін тартып алған [[Көшім хан]] ендігі жерде қазақ хандығына дұшпандық позиция ұстады. Оның үстіне моңғол билеушілері мен қазақ хандары арасында да қақтығыстар болып отырды. Осындай күрделі жағдайлармен есептескен Хақназар хан Қазақ хандығының сыртқы саясатын өзгертті. Өзінен бұрынғы қазақ хандары үнемі жауласып келген Мауараннахрдағы Шайбани әулетімен одақтастық байланыс орнатуға ұмтылды. Орта Азияның ең ірі қалаларының бірі Ташкентті басып алуға бағытталған әскери қимылдарын тоқтатты. Сөйтіп, шайбани әулетінен шыққан Бұхара ханы Абдолла ІІ-мен қазақ ханы Хақназар «''қастаспай дос болып, өзара көмектесу''» жөнінде «''анттастық шарт''» жасасты. Хақназар ханның бұл дипломатиялық шарасы оңды болды. XVI ғасырдың 60-жылдарының соңы мен 70-жылдарының басында соғыс қимылдары тоқтап, бейбітшілік орнады, қазақтардың Орта Азия халқымен сауда-саттық қарым-қатынасы, экономикалық байланысы одан әрі өрістеді. Мұның өзі қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға, халқының шаруашылық өмірінің оңалуына тиімді болды. Сонымен қатар қазақ хандығын да нығайта түсті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Адамдардың тізбегі | ізашары = [[Бұйдаш хан]] | ізбасары = [[Шығай хан]] | мәтін = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | жылдары = [[1538 жыл|1538]] — [[1580 жыл|1580]] | bcolor = | color = }} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Туған жылы белгісіздер]] [[Санат:Төрелер]] 9d1qf4fqxtlxsqz73z29lef83u4iirv 0 5273 3620476 3614498 2026-06-22T02:22:25Z Sagzhan 29953 Sagzhan [[Ноғай ордасы]] бетін [[Ноғай Ордасы]] бетіне жылжытты: Орда, Ордасы тіркесі үнемі бас әріппен жазылып жүр. Алтын Орда, Ақ Орда, Көк Орда, Бөкей Ордасы, Ішкі Қазақ Ордасы деген сияқты сөз тіркестерінде. Республикасы деген сөз сияқты 3614498 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан тарихы}} '''Ноғай ордасы ''' ('''Маңғыт ұлысы''') – [[Алтын Орда]] ыдырап, [[Ақ Орда]] әлсірегеннен кейін Батыс Қазақстан жеріне іргелес аймақта пайда болған мемлекеттік бірлестік. == Территориясы == Негізгі аумағы Еділ мен Жайық аралығы болғанымен, шығыста Жайықтың сол жағасына, солтүстік-шығыста Батыс Сібір ойпатына дейін, солтүстік-батыста Қазанға дейін, оңтүстік-батыста [[Арал]], [[Каспий]] теңізіне дейін, кейде [[Маңғыстау]] мен [[Хорезм]]ге дейінгі алқапты қамтыды. Ноғай ордасы алғашында осы бірлестіктің негізін қалаған маңғыттардың атымен [[“Маңғыт Ордасы”]] аталған. == Саяси тарихы == === Ноғай ордасының құрылу алғышарттары === “Ноғай” атауы бұдан кейініректе, алғаш орыс [[жылнама]]ларында (1479), кейін шығыс деректерінде (1500) пайда болған. Бұл атаудың шығу тегі туралы көптеген зерттеушілер 13 ғ. 2-жартысында Алтын Орда әскерінің қолбасшысы [[Ноғай]] иелігіне қараған ұлыс халқы “ноғай”, “ноғайлы” аталғандықтан деп санайды. Тарихи жазба деректерге қарағанда Ноғай ордасының негізін [[Едіге]] қалаған. Ол 15 жыл (1396 – 1411) Алтын Ордадағы билікті түгелдей өз қолына ұстаған тұста иелігіндегі ноғай ұлысы даралана бастады. Қастилия елшісі Р.Г. Клавихоның жазбасында Едіге ордасы 200 мыңнан астам жасақ ұстағаны айтылады. Ол Алтын Орданы өзі қойған хандар арқылы басқарып, “бектер бегі” немесе “ұлы әмір” атағына ие болған. Ибн Арабшахтың айтуынша, оның жиырма баласының әрқайсысы жеке иеліктерде билік жүргізіп, әскер ұстаған. Ноғай ордасының даралануы 13 ғ. 2-жартысында басталып, [[Нұр әд-Дин]]нің (1426 – 40) тұсында аяқталды. Орт. – [[Жайық]] өзенінің төменгі саласы, [[Сарайшық]] қ. болды. [[Алтын Орда]] ыдырағаннан кейін пайда болған өзге де ордалар сияқты Ноғай ордасында этникалық құрылымнан гөрі, саяси құрылым басым еді. Бас билікті “бектер бегі” әмір атқарды. Негізгі бұқарасы “ұлыс адамдары” ([[ноян]], [[мырза]], [[кінәз]], т.б.), “қара халық” деп аталды. Хан тағы тек [[Шыңғыс хан]] әулетінің ғана үлесі болса да, Ноғай ордасының саяси үстемдігі, экономикалық тіршілігі маңғыт әмірлерінің, яғни Едіге ұрпағының қолында болып, билік атадан балаға көшіп отырды. === XV ғасыр === [[File:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|1549 жылы жарық көрген Сигизмунд фон Герберштейннің картасындағы Ноғай ордасы (''Nagayski tartare'')]] 15-ғасырдың орта шенінде ноғайлар [[Сырдария]]ның орта ағысындағы қалаларды басып алып, [[Шығыс Дешті Қыпшақ]]тың саяси өмірінде Едігенің ұрпақтары [[Уақас би]], [[Мұса мырза]], [[Жаңбыршы]], т.б. басты рөл атқарды. [[Ұлыстар]] мен ру-тайпалар арасында билік үшін, жайылымдық жер үшін үздіксіз күрес жүрді. Халқының негізгі кәсібі көшпелі мал шаруашылығы болды. Ноғай ордасының құрамына енген тайпалар ( [[қоңырат]],[[маңғыт]], [[алшын]], [[жалайыр]], қаңлы, керей, қыпшақ, найман, арғын, тама, т.б.) кейіннен қазақ халқының этностық құрамын қалыптастыруда үлкен рөл атқарды. Ш.Уәлиханов Ноғай ордасы мен Қазақ хандығы халқының туыстығы туралы “бауырлас орда” деп атаған (Қазақ-ноғай қарым-қатынастары). 15 ғ. аяғында Ноғай орда орыс мемлекетімен саяси және сауда-экономикалық байланыстар орнатып, ноғай билеушілері Мәскеу мен Қазан базарларына жыл сайын мыңдаған жылқы мен қой өткізіп тұрды. === XVI-XVII ғасырлар === 16 ғ. 2-жартысында [[Қазан]] мен [[Астрахан]] хандықтарын [[Ресей]] жаулап алғаннан кейін Ноғай ордасы әлсіреп, бірнеше ұлыстарға, ордаларға бөлінді. Солтүстік Кавказда Кіші Ноғай ордасы, ал Жем, Ойыл жағалауларында Алты Ұлыс ордасы құрылды. Исмаил мырзаның қарамағындағы тайпалар Үлкен Ноғай ордасын құрып, 1557 ж. Орыс мемлекетіне бағынды. [[Еділ]] қалмақтарының шабуылынан кейін 1634 ж. ноғайлар Еділдің оң жағына көшіп, Кіші Ноғай ордасымен бірікті де, Қырым хандығына тәуелді болды. Ноғай ордасы ыдырағаннан кейін қазақ жерінде қалған ел Қазақ хандығы құрамына енді. Ноғай ордасы түркі халықтары тарихында үлкен із қалдырды. Қазақ, қарақалпақ, өзбек, татар, башқұрт, т.б. түркі халықтарының ұлт болып қалыптасуында Ноғай ордасына кірген тайпалардың үлесі өте мол. Олардан аса үлкен мәдени мұра қалды; [[Ноғайлы дәуірінің әдебиеті]].<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> ==Ноғай Ордасының билеушілері== * [[Едіге|Едіге би]], Балтышақ бек ұлы (1392-1412) * Нұраддин би, Едiге би ұлы (1412-1419) * [[Мансұр би]], Едiге би ұлы (1419-1427) * Қазы би, Едiге би ұлы (1427-1428) * [[Уақас би]], Нұраддин би ұлы (1428-1447) * Хорезми би, Уақас би ұлы (1447-1473) * Аббас би, Нұраддин би ұлы (1473-1491) * Мұса би, Уақас би ұлы (1491-1502) * Жаңбыршы би, Уақас би ұлы (1502-1504) * Хасан би, Уақас би ұлы (1504-1508) * Шейх Мұхаммед би, Мұса би ұлы (1508-1510, 1516-1519) * Алшағыр би, Мұса би ұлы (1508-1516) * Ағыш би, Жаңбыршы би ұлы (1521-1524) * Саид Ахмет би, Мұса би ұлы (1524-1541) * Қазы Мұхаммед мырза, Мұса би ұлы (1537-1541) * [[Шейх-Мамай (Ноғай Ордасы)|Шейх Мамай би]], Мұса би ұлы (1541-1549) * Жүсіп би, Мұса би ұлы (1549-1554) * Исмаил би, Мұса би ұлы (1557-1563) ==Дереккөздер== <references/> == Әдебиет == * ''Сафаргалиев М. Г.'' Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1960. — 279 с. — 1500 экз. * ''Жолдасбаев С., Бабаев Д.'' История Казахстана средних веков. — Алматы: «Атамура», 2003. * Восточная Европа Средневековья и раннего Нового времени глазами французских исследователей: Сборник статей / Отв. ред. И. А. Мустакимов, А. Г. Ситдиков; науч. ред. И. В. Зайцев, Д. А. Мустафина; ввод. ст. В. В. Трепавлов. — * Казань: Институт истории АН РТ, 2009. — 428 с. * ''Керейтов Рамазан, Червонная Светлана.'' Эпиграфика Ногайской степи // «Татарская археология», 2002−2003. — № 1−2(10−11). * ''Хисамиева Г.'' Заговорили камни времен Ногайской Орды // Газета «Маяк» Азнакаевского района 14.04.06. * ''Трепавлов В. В.'' «Орда самовольная»: Кочевая империя ногаев XV–XVI веков. — М.: Квадрига, 2013. — 224 с. — (Исторические исследования). — 600 экз. — ISBN 978-5-91791-021-5. * ''Гимбатова М. Б.'' О воинской этике ногайцев. // Военно-исторический журнал. — 2008. — № 12. — С.74-76. ==Сыртқы сілтемелер== * [http://Malimetter.kz/nogaj-ordasy Malimetter.kz Ноғай Ордасы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043854/http://malimetter.kz/nogaj-ordasy/ |date=2013-10-02 }} (қазақша) * [http://bigox.kz/nogaj-ordasy/ Ноғай Ордасы]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bigox.kz/nogaj-ordasynyn-kusheyui-zhane-alsireui/ Ноғай ордасының күшеюі және әлсіреуі]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Ноғай Ордасы]] [[Санат:1440 жылы пайда болғандар]] [[Санат:1634 жылы таратылғандар]] [[Санат:Орталық Азия тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Орта ғасырлардағы тарихи мемлекеттер]] [[Санат:Башқұртстан тарихы]] [[Санат:Орынбор облысы тарихы]] [[Санат:Саратов облысы тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Астрахан облысы тарихы]] [[Санат:Қыпшақ мемлекеттері]] 6wmrh5ufuw168xe421tcxy0jnbh4ptq 3620478 3620476 2026-06-22T02:23:25Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3620478 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан тарихы}} '''Ноғай Ордасы ''' ('''Маңғыт ұлысы''') – [[Алтын Орда]] ыдырап, [[Ақ Орда (мемлекет)|Алтын Орданың Сол қанаты]] әлсірегеннен кейін Батыс Қазақстан жеріне іргелес аймақта пайда болған мемлекеттік бірлестік. == Территориясы == Негізгі аумағы Еділ мен Жайық аралығы болғанымен, шығыста Жайықтың сол жағасына, солтүстік-шығыста Батыс Сібір ойпатына дейін, солтүстік-батыста Қазанға дейін, оңтүстік-батыста [[Арал]], [[Каспий]] теңізіне дейін, кейде [[Маңғыстау]] мен [[Хорезм]]ге дейінгі алқапты қамтыды. Ноғай ордасы алғашында осы бірлестіктің негізін қалаған маңғыттардың атымен [[“Маңғыт Ордасы”]] аталған. == Саяси тарихы == === Ноғай ордасының құрылу алғышарттары === “Ноғай” атауы бұдан кейініректе, алғаш орыс [[жылнама]]ларында (1479), кейін шығыс деректерінде (1500) пайда болған. Бұл атаудың шығу тегі туралы көптеген зерттеушілер 13 ғ. 2-жартысында Алтын Орда әскерінің қолбасшысы [[Ноғай]] иелігіне қараған ұлыс халқы “ноғай”, “ноғайлы” аталғандықтан деп санайды. Тарихи жазба деректерге қарағанда Ноғай ордасының негізін [[Едіге]] қалаған. Ол 15 жыл (1396 – 1411) Алтын Ордадағы билікті түгелдей өз қолына ұстаған тұста иелігіндегі ноғай ұлысы даралана бастады. Қастилия елшісі Р.Г. Клавихоның жазбасында Едіге ордасы 200 мыңнан астам жасақ ұстағаны айтылады. Ол Алтын Орданы өзі қойған хандар арқылы басқарып, “бектер бегі” немесе “ұлы әмір” атағына ие болған. Ибн Арабшахтың айтуынша, оның жиырма баласының әрқайсысы жеке иеліктерде билік жүргізіп, әскер ұстаған. Ноғай ордасының даралануы 13 ғ. 2-жартысында басталып, [[Нұр әд-Дин]]нің (1426 – 40) тұсында аяқталды. Орт. – [[Жайық]] өзенінің төменгі саласы, [[Сарайшық]] қ. болды. [[Алтын Орда]] ыдырағаннан кейін пайда болған өзге де ордалар сияқты Ноғай ордасында этникалық құрылымнан гөрі, саяси құрылым басым еді. Бас билікті “бектер бегі” әмір атқарды. Негізгі бұқарасы “ұлыс адамдары” ([[ноян]], [[мырза]], [[кінәз]], т.б.), “қара халық” деп аталды. Хан тағы тек [[Шыңғыс хан]] әулетінің ғана үлесі болса да, Ноғай ордасының саяси үстемдігі, экономикалық тіршілігі маңғыт әмірлерінің, яғни Едіге ұрпағының қолында болып, билік атадан балаға көшіп отырды. === XV ғасыр === [[File:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|1549 жылы жарық көрген Сигизмунд фон Герберштейннің картасындағы Ноғай ордасы (''Nagayski tartare'')]] 15-ғасырдың орта шенінде ноғайлар [[Сырдария]]ның орта ағысындағы қалаларды басып алып, [[Шығыс Дешті Қыпшақ]]тың саяси өмірінде Едігенің ұрпақтары [[Уақас би]], [[Мұса мырза]], [[Жаңбыршы]], т.б. басты рөл атқарды. [[Ұлыстар]] мен ру-тайпалар арасында билік үшін, жайылымдық жер үшін үздіксіз күрес жүрді. Халқының негізгі кәсібі көшпелі мал шаруашылығы болды. Ноғай ордасының құрамына енген тайпалар ( [[қоңырат]],[[маңғыт]], [[алшын]], [[жалайыр]], қаңлы, керей, қыпшақ, найман, арғын, тама, т.б.) кейіннен қазақ халқының этностық құрамын қалыптастыруда үлкен рөл атқарды. Ш.Уәлиханов Ноғай ордасы мен Қазақ хандығы халқының туыстығы туралы “бауырлас орда” деп атаған (Қазақ-ноғай қарым-қатынастары). 15 ғ. аяғында Ноғай орда орыс мемлекетімен саяси және сауда-экономикалық байланыстар орнатып, ноғай билеушілері Мәскеу мен Қазан базарларына жыл сайын мыңдаған жылқы мен қой өткізіп тұрды. === XVI-XVII ғасырлар === 16 ғ. 2-жартысында [[Қазан]] мен [[Астрахан]] хандықтарын [[Ресей]] жаулап алғаннан кейін Ноғай ордасы әлсіреп, бірнеше ұлыстарға, ордаларға бөлінді. Солтүстік Кавказда Кіші Ноғай ордасы, ал Жем, Ойыл жағалауларында Алты Ұлыс ордасы құрылды. Исмаил мырзаның қарамағындағы тайпалар Үлкен Ноғай ордасын құрып, 1557 ж. Орыс мемлекетіне бағынды. [[Еділ]] қалмақтарының шабуылынан кейін 1634 ж. ноғайлар Еділдің оң жағына көшіп, Кіші Ноғай ордасымен бірікті де, Қырым хандығына тәуелді болды. Ноғай ордасы ыдырағаннан кейін қазақ жерінде қалған ел Қазақ хандығы құрамына енді. Ноғай ордасы түркі халықтары тарихында үлкен із қалдырды. Қазақ, қарақалпақ, өзбек, татар, башқұрт, т.б. түркі халықтарының ұлт болып қалыптасуында Ноғай ордасына кірген тайпалардың үлесі өте мол. Олардан аса үлкен мәдени мұра қалды; [[Ноғайлы дәуірінің әдебиеті]].<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> ==Ноғай Ордасының билеушілері== * [[Едіге|Едіге би]], Балтышақ бек ұлы (1392-1412) * Нұраддин би, Едiге би ұлы (1412-1419) * [[Мансұр би]], Едiге би ұлы (1419-1427) * Қазы би, Едiге би ұлы (1427-1428) * [[Уақас би]], Нұраддин би ұлы (1428-1447) * Хорезми би, Уақас би ұлы (1447-1473) * Аббас би, Нұраддин би ұлы (1473-1491) * Мұса би, Уақас би ұлы (1491-1502) * Жаңбыршы би, Уақас би ұлы (1502-1504) * Хасан би, Уақас би ұлы (1504-1508) * Шейх Мұхаммед би, Мұса би ұлы (1508-1510, 1516-1519) * Алшағыр би, Мұса би ұлы (1508-1516) * Ағыш би, Жаңбыршы би ұлы (1521-1524) * Саид Ахмет би, Мұса би ұлы (1524-1541) * Қазы Мұхаммед мырза, Мұса би ұлы (1537-1541) * [[Шейх-Мамай (Ноғай Ордасы)|Шейх Мамай би]], Мұса би ұлы (1541-1549) * Жүсіп би, Мұса би ұлы (1549-1554) * Исмаил би, Мұса би ұлы (1557-1563) ==Дереккөздер== <references/> == Әдебиет == * ''Сафаргалиев М. Г.'' Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1960. — 279 с. — 1500 экз. * ''Жолдасбаев С., Бабаев Д.'' История Казахстана средних веков. — Алматы: «Атамура», 2003. * Восточная Европа Средневековья и раннего Нового времени глазами французских исследователей: Сборник статей / Отв. ред. И. А. Мустакимов, А. Г. Ситдиков; науч. ред. И. В. Зайцев, Д. А. Мустафина; ввод. ст. В. В. Трепавлов. — * Казань: Институт истории АН РТ, 2009. — 428 с. * ''Керейтов Рамазан, Червонная Светлана.'' Эпиграфика Ногайской степи // «Татарская археология», 2002−2003. — № 1−2(10−11). * ''Хисамиева Г.'' Заговорили камни времен Ногайской Орды // Газета «Маяк» Азнакаевского района 14.04.06. * ''Трепавлов В. В.'' «Орда самовольная»: Кочевая империя ногаев XV–XVI веков. — М.: Квадрига, 2013. — 224 с. — (Исторические исследования). — 600 экз. — ISBN 978-5-91791-021-5. * ''Гимбатова М. Б.'' О воинской этике ногайцев. // Военно-исторический журнал. — 2008. — № 12. — С.74-76. ==Сыртқы сілтемелер== * [http://Malimetter.kz/nogaj-ordasy Malimetter.kz Ноғай Ордасы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043854/http://malimetter.kz/nogaj-ordasy/ |date=2013-10-02 }} (қазақша) * [http://bigox.kz/nogaj-ordasy/ Ноғай Ордасы]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bigox.kz/nogaj-ordasynyn-kusheyui-zhane-alsireui/ Ноғай ордасының күшеюі және әлсіреуі]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Ноғай Ордасы]] [[Санат:1440 жылы пайда болғандар]] [[Санат:1634 жылы таратылғандар]] [[Санат:Орталық Азия тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Орта ғасырлардағы тарихи мемлекеттер]] [[Санат:Башқұртстан тарихы]] [[Санат:Орынбор облысы тарихы]] [[Санат:Саратов облысы тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Астрахан облысы тарихы]] [[Санат:Қыпшақ мемлекеттері]] 9xanl329b7bp5uqa2yzexfbrp7n0dmz 3620480 3620478 2026-06-22T02:26:01Z Sagzhan 29953 /* Территориясы */ 3620480 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан тарихы}} '''Ноғай Ордасы ''' ('''Маңғыт ұлысы''') – [[Алтын Орда]] ыдырап, [[Ақ Орда (мемлекет)|Алтын Орданың Сол қанаты]] әлсірегеннен кейін Батыс Қазақстан жеріне іргелес аймақта пайда болған мемлекеттік бірлестік. == Территориясы == Негізгі аумағы Еділ мен Жайық аралығы болғанымен, шығыста Жайықтың сол жағасына, солтүстік-шығыста Батыс Сібір ойпатына дейін, солтүстік-батыста Қазанға дейін, оңтүстік-батыста [[Арал]], [[Каспий]] теңізіне дейін, кейде [[Маңғыстау түбегі]] мен [[Хорезм]]ге дейінгі алқапты қамтыды. Ноғай ордасы алғашында осы бірлестіктің негізін қалаған маңғыттардың атымен [[“Маңғыт Ордасы”]] аталған. == Саяси тарихы == === Ноғай ордасының құрылу алғышарттары === “Ноғай” атауы бұдан кейініректе, алғаш орыс [[жылнама]]ларында (1479), кейін шығыс деректерінде (1500) пайда болған. Бұл атаудың шығу тегі туралы көптеген зерттеушілер 13 ғ. 2-жартысында Алтын Орда әскерінің қолбасшысы [[Ноғай]] иелігіне қараған ұлыс халқы “ноғай”, “ноғайлы” аталғандықтан деп санайды. Тарихи жазба деректерге қарағанда Ноғай ордасының негізін [[Едіге]] қалаған. Ол 15 жыл (1396 – 1411) Алтын Ордадағы билікті түгелдей өз қолына ұстаған тұста иелігіндегі ноғай ұлысы даралана бастады. Қастилия елшісі Р.Г. Клавихоның жазбасында Едіге ордасы 200 мыңнан астам жасақ ұстағаны айтылады. Ол Алтын Орданы өзі қойған хандар арқылы басқарып, “бектер бегі” немесе “ұлы әмір” атағына ие болған. Ибн Арабшахтың айтуынша, оның жиырма баласының әрқайсысы жеке иеліктерде билік жүргізіп, әскер ұстаған. Ноғай ордасының даралануы 13 ғ. 2-жартысында басталып, [[Нұр әд-Дин]]нің (1426 – 40) тұсында аяқталды. Орт. – [[Жайық]] өзенінің төменгі саласы, [[Сарайшық]] қ. болды. [[Алтын Орда]] ыдырағаннан кейін пайда болған өзге де ордалар сияқты Ноғай ордасында этникалық құрылымнан гөрі, саяси құрылым басым еді. Бас билікті “бектер бегі” әмір атқарды. Негізгі бұқарасы “ұлыс адамдары” ([[ноян]], [[мырза]], [[кінәз]], т.б.), “қара халық” деп аталды. Хан тағы тек [[Шыңғыс хан]] әулетінің ғана үлесі болса да, Ноғай ордасының саяси үстемдігі, экономикалық тіршілігі маңғыт әмірлерінің, яғни Едіге ұрпағының қолында болып, билік атадан балаға көшіп отырды. === XV ғасыр === [[File:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|1549 жылы жарық көрген Сигизмунд фон Герберштейннің картасындағы Ноғай ордасы (''Nagayski tartare'')]] 15-ғасырдың орта шенінде ноғайлар [[Сырдария]]ның орта ағысындағы қалаларды басып алып, [[Шығыс Дешті Қыпшақ]]тың саяси өмірінде Едігенің ұрпақтары [[Уақас би]], [[Мұса мырза]], [[Жаңбыршы]], т.б. басты рөл атқарды. [[Ұлыстар]] мен ру-тайпалар арасында билік үшін, жайылымдық жер үшін үздіксіз күрес жүрді. Халқының негізгі кәсібі көшпелі мал шаруашылығы болды. Ноғай ордасының құрамына енген тайпалар ( [[қоңырат]],[[маңғыт]], [[алшын]], [[жалайыр]], қаңлы, керей, қыпшақ, найман, арғын, тама, т.б.) кейіннен қазақ халқының этностық құрамын қалыптастыруда үлкен рөл атқарды. Ш.Уәлиханов Ноғай ордасы мен Қазақ хандығы халқының туыстығы туралы “бауырлас орда” деп атаған (Қазақ-ноғай қарым-қатынастары). 15 ғ. аяғында Ноғай орда орыс мемлекетімен саяси және сауда-экономикалық байланыстар орнатып, ноғай билеушілері Мәскеу мен Қазан базарларына жыл сайын мыңдаған жылқы мен қой өткізіп тұрды. === XVI-XVII ғасырлар === 16 ғ. 2-жартысында [[Қазан]] мен [[Астрахан]] хандықтарын [[Ресей]] жаулап алғаннан кейін Ноғай ордасы әлсіреп, бірнеше ұлыстарға, ордаларға бөлінді. Солтүстік Кавказда Кіші Ноғай ордасы, ал Жем, Ойыл жағалауларында Алты Ұлыс ордасы құрылды. Исмаил мырзаның қарамағындағы тайпалар Үлкен Ноғай ордасын құрып, 1557 ж. Орыс мемлекетіне бағынды. [[Еділ]] қалмақтарының шабуылынан кейін 1634 ж. ноғайлар Еділдің оң жағына көшіп, Кіші Ноғай ордасымен бірікті де, Қырым хандығына тәуелді болды. Ноғай ордасы ыдырағаннан кейін қазақ жерінде қалған ел Қазақ хандығы құрамына енді. Ноғай ордасы түркі халықтары тарихында үлкен із қалдырды. Қазақ, қарақалпақ, өзбек, татар, башқұрт, т.б. түркі халықтарының ұлт болып қалыптасуында Ноғай ордасына кірген тайпалардың үлесі өте мол. Олардан аса үлкен мәдени мұра қалды; [[Ноғайлы дәуірінің әдебиеті]].<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> ==Ноғай Ордасының билеушілері== * [[Едіге|Едіге би]], Балтышақ бек ұлы (1392-1412) * Нұраддин би, Едiге би ұлы (1412-1419) * [[Мансұр би]], Едiге би ұлы (1419-1427) * Қазы би, Едiге би ұлы (1427-1428) * [[Уақас би]], Нұраддин би ұлы (1428-1447) * Хорезми би, Уақас би ұлы (1447-1473) * Аббас би, Нұраддин би ұлы (1473-1491) * Мұса би, Уақас би ұлы (1491-1502) * Жаңбыршы би, Уақас би ұлы (1502-1504) * Хасан би, Уақас би ұлы (1504-1508) * Шейх Мұхаммед би, Мұса би ұлы (1508-1510, 1516-1519) * Алшағыр би, Мұса би ұлы (1508-1516) * Ағыш би, Жаңбыршы би ұлы (1521-1524) * Саид Ахмет би, Мұса би ұлы (1524-1541) * Қазы Мұхаммед мырза, Мұса би ұлы (1537-1541) * [[Шейх-Мамай (Ноғай Ордасы)|Шейх Мамай би]], Мұса би ұлы (1541-1549) * Жүсіп би, Мұса би ұлы (1549-1554) * Исмаил би, Мұса би ұлы (1557-1563) ==Дереккөздер== <references/> == Әдебиет == * ''Сафаргалиев М. Г.'' Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1960. — 279 с. — 1500 экз. * ''Жолдасбаев С., Бабаев Д.'' История Казахстана средних веков. — Алматы: «Атамура», 2003. * Восточная Европа Средневековья и раннего Нового времени глазами французских исследователей: Сборник статей / Отв. ред. И. А. Мустакимов, А. Г. Ситдиков; науч. ред. И. В. Зайцев, Д. А. Мустафина; ввод. ст. В. В. Трепавлов. — * Казань: Институт истории АН РТ, 2009. — 428 с. * ''Керейтов Рамазан, Червонная Светлана.'' Эпиграфика Ногайской степи // «Татарская археология», 2002−2003. — № 1−2(10−11). * ''Хисамиева Г.'' Заговорили камни времен Ногайской Орды // Газета «Маяк» Азнакаевского района 14.04.06. * ''Трепавлов В. В.'' «Орда самовольная»: Кочевая империя ногаев XV–XVI веков. — М.: Квадрига, 2013. — 224 с. — (Исторические исследования). — 600 экз. — ISBN 978-5-91791-021-5. * ''Гимбатова М. Б.'' О воинской этике ногайцев. // Военно-исторический журнал. — 2008. — № 12. — С.74-76. ==Сыртқы сілтемелер== * [http://Malimetter.kz/nogaj-ordasy Malimetter.kz Ноғай Ордасы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043854/http://malimetter.kz/nogaj-ordasy/ |date=2013-10-02 }} (қазақша) * [http://bigox.kz/nogaj-ordasy/ Ноғай Ордасы]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bigox.kz/nogaj-ordasynyn-kusheyui-zhane-alsireui/ Ноғай ордасының күшеюі және әлсіреуі]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Ноғай Ордасы]] [[Санат:1440 жылы пайда болғандар]] [[Санат:1634 жылы таратылғандар]] [[Санат:Орталық Азия тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Орта ғасырлардағы тарихи мемлекеттер]] [[Санат:Башқұртстан тарихы]] [[Санат:Орынбор облысы тарихы]] [[Санат:Саратов облысы тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Астрахан облысы тарихы]] [[Санат:Қыпшақ мемлекеттері]] brmhtjvryhlkqlpgjltof76cvzxw3tk 3620482 3620480 2026-06-22T02:27:54Z Sagzhan 29953 /* Территориясы */ 3620482 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан тарихы}} '''Ноғай Ордасы ''' ('''Маңғыт ұлысы''') – [[Алтын Орда]] ыдырап, [[Ақ Орда (мемлекет)|Алтын Орданың Сол қанаты]] әлсірегеннен кейін Батыс Қазақстан жеріне іргелес аймақта пайда болған мемлекеттік бірлестік. == Территориясы == Негізгі аумағы Еділ мен Жайық аралығы болғанымен, шығыста Жайықтың сол жағасына, солтүстік-шығыста Батыс Сібір ойпатына дейін, солтүстік-батыста Қазанға дейін, оңтүстік-батыста [[Арал]], [[Каспий теңізі]]не дейін, кейде [[Маңғыстау түбегі]] мен [[Хорезм]]ге дейінгі алқапты қамтыды. Ноғай ордасы алғашында осы бірлестіктің негізін қалаған маңғыттардың атымен “Маңғыт Ордасы” аталған. == Саяси тарихы == === Ноғай ордасының құрылу алғышарттары === “Ноғай” атауы бұдан кейініректе, алғаш орыс [[жылнама]]ларында (1479), кейін шығыс деректерінде (1500) пайда болған. Бұл атаудың шығу тегі туралы көптеген зерттеушілер 13 ғ. 2-жартысында Алтын Орда әскерінің қолбасшысы [[Ноғай]] иелігіне қараған ұлыс халқы “ноғай”, “ноғайлы” аталғандықтан деп санайды. Тарихи жазба деректерге қарағанда Ноғай ордасының негізін [[Едіге]] қалаған. Ол 15 жыл (1396 – 1411) Алтын Ордадағы билікті түгелдей өз қолына ұстаған тұста иелігіндегі ноғай ұлысы даралана бастады. Қастилия елшісі Р.Г. Клавихоның жазбасында Едіге ордасы 200 мыңнан астам жасақ ұстағаны айтылады. Ол Алтын Орданы өзі қойған хандар арқылы басқарып, “бектер бегі” немесе “ұлы әмір” атағына ие болған. Ибн Арабшахтың айтуынша, оның жиырма баласының әрқайсысы жеке иеліктерде билік жүргізіп, әскер ұстаған. Ноғай ордасының даралануы 13 ғ. 2-жартысында басталып, [[Нұр әд-Дин]]нің (1426 – 40) тұсында аяқталды. Орт. – [[Жайық]] өзенінің төменгі саласы, [[Сарайшық]] қ. болды. [[Алтын Орда]] ыдырағаннан кейін пайда болған өзге де ордалар сияқты Ноғай ордасында этникалық құрылымнан гөрі, саяси құрылым басым еді. Бас билікті “бектер бегі” әмір атқарды. Негізгі бұқарасы “ұлыс адамдары” ([[ноян]], [[мырза]], [[кінәз]], т.б.), “қара халық” деп аталды. Хан тағы тек [[Шыңғыс хан]] әулетінің ғана үлесі болса да, Ноғай ордасының саяси үстемдігі, экономикалық тіршілігі маңғыт әмірлерінің, яғни Едіге ұрпағының қолында болып, билік атадан балаға көшіп отырды. === XV ғасыр === [[File:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|1549 жылы жарық көрген Сигизмунд фон Герберштейннің картасындағы Ноғай ордасы (''Nagayski tartare'')]] 15-ғасырдың орта шенінде ноғайлар [[Сырдария]]ның орта ағысындағы қалаларды басып алып, [[Шығыс Дешті Қыпшақ]]тың саяси өмірінде Едігенің ұрпақтары [[Уақас би]], [[Мұса мырза]], [[Жаңбыршы]], т.б. басты рөл атқарды. [[Ұлыстар]] мен ру-тайпалар арасында билік үшін, жайылымдық жер үшін үздіксіз күрес жүрді. Халқының негізгі кәсібі көшпелі мал шаруашылығы болды. Ноғай ордасының құрамына енген тайпалар ( [[қоңырат]],[[маңғыт]], [[алшын]], [[жалайыр]], қаңлы, керей, қыпшақ, найман, арғын, тама, т.б.) кейіннен қазақ халқының этностық құрамын қалыптастыруда үлкен рөл атқарды. Ш.Уәлиханов Ноғай ордасы мен Қазақ хандығы халқының туыстығы туралы “бауырлас орда” деп атаған (Қазақ-ноғай қарым-қатынастары). 15 ғ. аяғында Ноғай орда орыс мемлекетімен саяси және сауда-экономикалық байланыстар орнатып, ноғай билеушілері Мәскеу мен Қазан базарларына жыл сайын мыңдаған жылқы мен қой өткізіп тұрды. === XVI-XVII ғасырлар === 16 ғ. 2-жартысында [[Қазан]] мен [[Астрахан]] хандықтарын [[Ресей]] жаулап алғаннан кейін Ноғай ордасы әлсіреп, бірнеше ұлыстарға, ордаларға бөлінді. Солтүстік Кавказда Кіші Ноғай ордасы, ал Жем, Ойыл жағалауларында Алты Ұлыс ордасы құрылды. Исмаил мырзаның қарамағындағы тайпалар Үлкен Ноғай ордасын құрып, 1557 ж. Орыс мемлекетіне бағынды. [[Еділ]] қалмақтарының шабуылынан кейін 1634 ж. ноғайлар Еділдің оң жағына көшіп, Кіші Ноғай ордасымен бірікті де, Қырым хандығына тәуелді болды. Ноғай ордасы ыдырағаннан кейін қазақ жерінде қалған ел Қазақ хандығы құрамына енді. Ноғай ордасы түркі халықтары тарихында үлкен із қалдырды. Қазақ, қарақалпақ, өзбек, татар, башқұрт, т.б. түркі халықтарының ұлт болып қалыптасуында Ноғай ордасына кірген тайпалардың үлесі өте мол. Олардан аса үлкен мәдени мұра қалды; [[Ноғайлы дәуірінің әдебиеті]].<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> ==Ноғай Ордасының билеушілері== * [[Едіге|Едіге би]], Балтышақ бек ұлы (1392-1412) * Нұраддин би, Едiге би ұлы (1412-1419) * [[Мансұр би]], Едiге би ұлы (1419-1427) * Қазы би, Едiге би ұлы (1427-1428) * [[Уақас би]], Нұраддин би ұлы (1428-1447) * Хорезми би, Уақас би ұлы (1447-1473) * Аббас би, Нұраддин би ұлы (1473-1491) * Мұса би, Уақас би ұлы (1491-1502) * Жаңбыршы би, Уақас би ұлы (1502-1504) * Хасан би, Уақас би ұлы (1504-1508) * Шейх Мұхаммед би, Мұса би ұлы (1508-1510, 1516-1519) * Алшағыр би, Мұса би ұлы (1508-1516) * Ағыш би, Жаңбыршы би ұлы (1521-1524) * Саид Ахмет би, Мұса би ұлы (1524-1541) * Қазы Мұхаммед мырза, Мұса би ұлы (1537-1541) * [[Шейх-Мамай (Ноғай Ордасы)|Шейх Мамай би]], Мұса би ұлы (1541-1549) * Жүсіп би, Мұса би ұлы (1549-1554) * Исмаил би, Мұса би ұлы (1557-1563) ==Дереккөздер== <references/> == Әдебиет == * ''Сафаргалиев М. Г.'' Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1960. — 279 с. — 1500 экз. * ''Жолдасбаев С., Бабаев Д.'' История Казахстана средних веков. — Алматы: «Атамура», 2003. * Восточная Европа Средневековья и раннего Нового времени глазами французских исследователей: Сборник статей / Отв. ред. И. А. Мустакимов, А. Г. Ситдиков; науч. ред. И. В. Зайцев, Д. А. Мустафина; ввод. ст. В. В. Трепавлов. — * Казань: Институт истории АН РТ, 2009. — 428 с. * ''Керейтов Рамазан, Червонная Светлана.'' Эпиграфика Ногайской степи // «Татарская археология», 2002−2003. — № 1−2(10−11). * ''Хисамиева Г.'' Заговорили камни времен Ногайской Орды // Газета «Маяк» Азнакаевского района 14.04.06. * ''Трепавлов В. В.'' «Орда самовольная»: Кочевая империя ногаев XV–XVI веков. — М.: Квадрига, 2013. — 224 с. — (Исторические исследования). — 600 экз. — ISBN 978-5-91791-021-5. * ''Гимбатова М. Б.'' О воинской этике ногайцев. // Военно-исторический журнал. — 2008. — № 12. — С.74-76. ==Сыртқы сілтемелер== * [http://Malimetter.kz/nogaj-ordasy Malimetter.kz Ноғай Ордасы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043854/http://malimetter.kz/nogaj-ordasy/ |date=2013-10-02 }} (қазақша) * [http://bigox.kz/nogaj-ordasy/ Ноғай Ордасы]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bigox.kz/nogaj-ordasynyn-kusheyui-zhane-alsireui/ Ноғай ордасының күшеюі және әлсіреуі]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Ноғай Ордасы]] [[Санат:1440 жылы пайда болғандар]] [[Санат:1634 жылы таратылғандар]] [[Санат:Орталық Азия тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Орта ғасырлардағы тарихи мемлекеттер]] [[Санат:Башқұртстан тарихы]] [[Санат:Орынбор облысы тарихы]] [[Санат:Саратов облысы тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Астрахан облысы тарихы]] [[Санат:Қыпшақ мемлекеттері]] tk77031jcwy8pw5zcvl0apqf0slfmt6 3620483 3620482 2026-06-22T02:28:26Z Sagzhan 29953 /* Ноғай Ордасының билеушілері */ 3620483 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан тарихы}} '''Ноғай Ордасы ''' ('''Маңғыт ұлысы''') – [[Алтын Орда]] ыдырап, [[Ақ Орда (мемлекет)|Алтын Орданың Сол қанаты]] әлсірегеннен кейін Батыс Қазақстан жеріне іргелес аймақта пайда болған мемлекеттік бірлестік. == Территориясы == Негізгі аумағы Еділ мен Жайық аралығы болғанымен, шығыста Жайықтың сол жағасына, солтүстік-шығыста Батыс Сібір ойпатына дейін, солтүстік-батыста Қазанға дейін, оңтүстік-батыста [[Арал]], [[Каспий теңізі]]не дейін, кейде [[Маңғыстау түбегі]] мен [[Хорезм]]ге дейінгі алқапты қамтыды. Ноғай ордасы алғашында осы бірлестіктің негізін қалаған маңғыттардың атымен “Маңғыт Ордасы” аталған. == Саяси тарихы == === Ноғай ордасының құрылу алғышарттары === “Ноғай” атауы бұдан кейініректе, алғаш орыс [[жылнама]]ларында (1479), кейін шығыс деректерінде (1500) пайда болған. Бұл атаудың шығу тегі туралы көптеген зерттеушілер 13 ғ. 2-жартысында Алтын Орда әскерінің қолбасшысы [[Ноғай]] иелігіне қараған ұлыс халқы “ноғай”, “ноғайлы” аталғандықтан деп санайды. Тарихи жазба деректерге қарағанда Ноғай ордасының негізін [[Едіге]] қалаған. Ол 15 жыл (1396 – 1411) Алтын Ордадағы билікті түгелдей өз қолына ұстаған тұста иелігіндегі ноғай ұлысы даралана бастады. Қастилия елшісі Р.Г. Клавихоның жазбасында Едіге ордасы 200 мыңнан астам жасақ ұстағаны айтылады. Ол Алтын Орданы өзі қойған хандар арқылы басқарып, “бектер бегі” немесе “ұлы әмір” атағына ие болған. Ибн Арабшахтың айтуынша, оның жиырма баласының әрқайсысы жеке иеліктерде билік жүргізіп, әскер ұстаған. Ноғай ордасының даралануы 13 ғ. 2-жартысында басталып, [[Нұр әд-Дин]]нің (1426 – 40) тұсында аяқталды. Орт. – [[Жайық]] өзенінің төменгі саласы, [[Сарайшық]] қ. болды. [[Алтын Орда]] ыдырағаннан кейін пайда болған өзге де ордалар сияқты Ноғай ордасында этникалық құрылымнан гөрі, саяси құрылым басым еді. Бас билікті “бектер бегі” әмір атқарды. Негізгі бұқарасы “ұлыс адамдары” ([[ноян]], [[мырза]], [[кінәз]], т.б.), “қара халық” деп аталды. Хан тағы тек [[Шыңғыс хан]] әулетінің ғана үлесі болса да, Ноғай ордасының саяси үстемдігі, экономикалық тіршілігі маңғыт әмірлерінің, яғни Едіге ұрпағының қолында болып, билік атадан балаға көшіп отырды. === XV ғасыр === [[File:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|1549 жылы жарық көрген Сигизмунд фон Герберштейннің картасындағы Ноғай ордасы (''Nagayski tartare'')]] 15-ғасырдың орта шенінде ноғайлар [[Сырдария]]ның орта ағысындағы қалаларды басып алып, [[Шығыс Дешті Қыпшақ]]тың саяси өмірінде Едігенің ұрпақтары [[Уақас би]], [[Мұса мырза]], [[Жаңбыршы]], т.б. басты рөл атқарды. [[Ұлыстар]] мен ру-тайпалар арасында билік үшін, жайылымдық жер үшін үздіксіз күрес жүрді. Халқының негізгі кәсібі көшпелі мал шаруашылығы болды. Ноғай ордасының құрамына енген тайпалар ( [[қоңырат]],[[маңғыт]], [[алшын]], [[жалайыр]], қаңлы, керей, қыпшақ, найман, арғын, тама, т.б.) кейіннен қазақ халқының этностық құрамын қалыптастыруда үлкен рөл атқарды. Ш.Уәлиханов Ноғай ордасы мен Қазақ хандығы халқының туыстығы туралы “бауырлас орда” деп атаған (Қазақ-ноғай қарым-қатынастары). 15 ғ. аяғында Ноғай орда орыс мемлекетімен саяси және сауда-экономикалық байланыстар орнатып, ноғай билеушілері Мәскеу мен Қазан базарларына жыл сайын мыңдаған жылқы мен қой өткізіп тұрды. === XVI-XVII ғасырлар === 16 ғ. 2-жартысында [[Қазан]] мен [[Астрахан]] хандықтарын [[Ресей]] жаулап алғаннан кейін Ноғай ордасы әлсіреп, бірнеше ұлыстарға, ордаларға бөлінді. Солтүстік Кавказда Кіші Ноғай ордасы, ал Жем, Ойыл жағалауларында Алты Ұлыс ордасы құрылды. Исмаил мырзаның қарамағындағы тайпалар Үлкен Ноғай ордасын құрып, 1557 ж. Орыс мемлекетіне бағынды. [[Еділ]] қалмақтарының шабуылынан кейін 1634 ж. ноғайлар Еділдің оң жағына көшіп, Кіші Ноғай ордасымен бірікті де, Қырым хандығына тәуелді болды. Ноғай ордасы ыдырағаннан кейін қазақ жерінде қалған ел Қазақ хандығы құрамына енді. Ноғай ордасы түркі халықтары тарихында үлкен із қалдырды. Қазақ, қарақалпақ, өзбек, татар, башқұрт, т.б. түркі халықтарының ұлт болып қалыптасуында Ноғай ордасына кірген тайпалардың үлесі өте мол. Олардан аса үлкен мәдени мұра қалды; [[Ноғайлы дәуірінің әдебиеті]].<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> ==Ноғай Ордасының билеушілері== * [[Едіге|Едіге би]], [[Балтышақ]] бек ұлы (1392-1412) * Нұраддин би, Едiге би ұлы (1412-1419) * [[Мансұр би]], Едiге би ұлы (1419-1427) * Қазы би, Едiге би ұлы (1427-1428) * [[Уақас би]], Нұраддин би ұлы (1428-1447) * Хорезми би, Уақас би ұлы (1447-1473) * Аббас би, Нұраддин би ұлы (1473-1491) * Мұса би, Уақас би ұлы (1491-1502) * Жаңбыршы би, Уақас би ұлы (1502-1504) * Хасан би, Уақас би ұлы (1504-1508) * Шейх Мұхаммед би, Мұса би ұлы (1508-1510, 1516-1519) * Алшағыр би, Мұса би ұлы (1508-1516) * Ағыш би, Жаңбыршы би ұлы (1521-1524) * Саид Ахмет би, Мұса би ұлы (1524-1541) * Қазы Мұхаммед мырза, Мұса би ұлы (1537-1541) * [[Шейх-Мамай (Ноғай Ордасы)|Шейх Мамай би]], Мұса би ұлы (1541-1549) * Жүсіп би, Мұса би ұлы (1549-1554) * Исмаил би, Мұса би ұлы (1557-1563) ==Дереккөздер== <references/> == Әдебиет == * ''Сафаргалиев М. Г.'' Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1960. — 279 с. — 1500 экз. * ''Жолдасбаев С., Бабаев Д.'' История Казахстана средних веков. — Алматы: «Атамура», 2003. * Восточная Европа Средневековья и раннего Нового времени глазами французских исследователей: Сборник статей / Отв. ред. И. А. Мустакимов, А. Г. Ситдиков; науч. ред. И. В. Зайцев, Д. А. Мустафина; ввод. ст. В. В. Трепавлов. — * Казань: Институт истории АН РТ, 2009. — 428 с. * ''Керейтов Рамазан, Червонная Светлана.'' Эпиграфика Ногайской степи // «Татарская археология», 2002−2003. — № 1−2(10−11). * ''Хисамиева Г.'' Заговорили камни времен Ногайской Орды // Газета «Маяк» Азнакаевского района 14.04.06. * ''Трепавлов В. В.'' «Орда самовольная»: Кочевая империя ногаев XV–XVI веков. — М.: Квадрига, 2013. — 224 с. — (Исторические исследования). — 600 экз. — ISBN 978-5-91791-021-5. * ''Гимбатова М. Б.'' О воинской этике ногайцев. // Военно-исторический журнал. — 2008. — № 12. — С.74-76. ==Сыртқы сілтемелер== * [http://Malimetter.kz/nogaj-ordasy Malimetter.kz Ноғай Ордасы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043854/http://malimetter.kz/nogaj-ordasy/ |date=2013-10-02 }} (қазақша) * [http://bigox.kz/nogaj-ordasy/ Ноғай Ордасы]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bigox.kz/nogaj-ordasynyn-kusheyui-zhane-alsireui/ Ноғай ордасының күшеюі және әлсіреуі]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Ноғай Ордасы]] [[Санат:1440 жылы пайда болғандар]] [[Санат:1634 жылы таратылғандар]] [[Санат:Орталық Азия тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Орта ғасырлардағы тарихи мемлекеттер]] [[Санат:Башқұртстан тарихы]] [[Санат:Орынбор облысы тарихы]] [[Санат:Саратов облысы тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Астрахан облысы тарихы]] [[Санат:Қыпшақ мемлекеттері]] cglb32v3jeb8f011eijnj51znm5ct6s 3620484 3620483 2026-06-22T02:29:56Z Sagzhan 29953 Changed protection settings for "[[Ноғай Ордасы]]" ([Өңдеу=Тіркелгісіздерге тиым] (мәңгі) [Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі)) 3620483 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан тарихы}} '''Ноғай Ордасы ''' ('''Маңғыт ұлысы''') – [[Алтын Орда]] ыдырап, [[Ақ Орда (мемлекет)|Алтын Орданың Сол қанаты]] әлсірегеннен кейін Батыс Қазақстан жеріне іргелес аймақта пайда болған мемлекеттік бірлестік. == Территориясы == Негізгі аумағы Еділ мен Жайық аралығы болғанымен, шығыста Жайықтың сол жағасына, солтүстік-шығыста Батыс Сібір ойпатына дейін, солтүстік-батыста Қазанға дейін, оңтүстік-батыста [[Арал]], [[Каспий теңізі]]не дейін, кейде [[Маңғыстау түбегі]] мен [[Хорезм]]ге дейінгі алқапты қамтыды. Ноғай ордасы алғашында осы бірлестіктің негізін қалаған маңғыттардың атымен “Маңғыт Ордасы” аталған. == Саяси тарихы == === Ноғай ордасының құрылу алғышарттары === “Ноғай” атауы бұдан кейініректе, алғаш орыс [[жылнама]]ларында (1479), кейін шығыс деректерінде (1500) пайда болған. Бұл атаудың шығу тегі туралы көптеген зерттеушілер 13 ғ. 2-жартысында Алтын Орда әскерінің қолбасшысы [[Ноғай]] иелігіне қараған ұлыс халқы “ноғай”, “ноғайлы” аталғандықтан деп санайды. Тарихи жазба деректерге қарағанда Ноғай ордасының негізін [[Едіге]] қалаған. Ол 15 жыл (1396 – 1411) Алтын Ордадағы билікті түгелдей өз қолына ұстаған тұста иелігіндегі ноғай ұлысы даралана бастады. Қастилия елшісі Р.Г. Клавихоның жазбасында Едіге ордасы 200 мыңнан астам жасақ ұстағаны айтылады. Ол Алтын Орданы өзі қойған хандар арқылы басқарып, “бектер бегі” немесе “ұлы әмір” атағына ие болған. Ибн Арабшахтың айтуынша, оның жиырма баласының әрқайсысы жеке иеліктерде билік жүргізіп, әскер ұстаған. Ноғай ордасының даралануы 13 ғ. 2-жартысында басталып, [[Нұр әд-Дин]]нің (1426 – 40) тұсында аяқталды. Орт. – [[Жайық]] өзенінің төменгі саласы, [[Сарайшық]] қ. болды. [[Алтын Орда]] ыдырағаннан кейін пайда болған өзге де ордалар сияқты Ноғай ордасында этникалық құрылымнан гөрі, саяси құрылым басым еді. Бас билікті “бектер бегі” әмір атқарды. Негізгі бұқарасы “ұлыс адамдары” ([[ноян]], [[мырза]], [[кінәз]], т.б.), “қара халық” деп аталды. Хан тағы тек [[Шыңғыс хан]] әулетінің ғана үлесі болса да, Ноғай ордасының саяси үстемдігі, экономикалық тіршілігі маңғыт әмірлерінің, яғни Едіге ұрпағының қолында болып, билік атадан балаға көшіп отырды. === XV ғасыр === [[File:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|1549 жылы жарық көрген Сигизмунд фон Герберштейннің картасындағы Ноғай ордасы (''Nagayski tartare'')]] 15-ғасырдың орта шенінде ноғайлар [[Сырдария]]ның орта ағысындағы қалаларды басып алып, [[Шығыс Дешті Қыпшақ]]тың саяси өмірінде Едігенің ұрпақтары [[Уақас би]], [[Мұса мырза]], [[Жаңбыршы]], т.б. басты рөл атқарды. [[Ұлыстар]] мен ру-тайпалар арасында билік үшін, жайылымдық жер үшін үздіксіз күрес жүрді. Халқының негізгі кәсібі көшпелі мал шаруашылығы болды. Ноғай ордасының құрамына енген тайпалар ( [[қоңырат]],[[маңғыт]], [[алшын]], [[жалайыр]], қаңлы, керей, қыпшақ, найман, арғын, тама, т.б.) кейіннен қазақ халқының этностық құрамын қалыптастыруда үлкен рөл атқарды. Ш.Уәлиханов Ноғай ордасы мен Қазақ хандығы халқының туыстығы туралы “бауырлас орда” деп атаған (Қазақ-ноғай қарым-қатынастары). 15 ғ. аяғында Ноғай орда орыс мемлекетімен саяси және сауда-экономикалық байланыстар орнатып, ноғай билеушілері Мәскеу мен Қазан базарларына жыл сайын мыңдаған жылқы мен қой өткізіп тұрды. === XVI-XVII ғасырлар === 16 ғ. 2-жартысында [[Қазан]] мен [[Астрахан]] хандықтарын [[Ресей]] жаулап алғаннан кейін Ноғай ордасы әлсіреп, бірнеше ұлыстарға, ордаларға бөлінді. Солтүстік Кавказда Кіші Ноғай ордасы, ал Жем, Ойыл жағалауларында Алты Ұлыс ордасы құрылды. Исмаил мырзаның қарамағындағы тайпалар Үлкен Ноғай ордасын құрып, 1557 ж. Орыс мемлекетіне бағынды. [[Еділ]] қалмақтарының шабуылынан кейін 1634 ж. ноғайлар Еділдің оң жағына көшіп, Кіші Ноғай ордасымен бірікті де, Қырым хандығына тәуелді болды. Ноғай ордасы ыдырағаннан кейін қазақ жерінде қалған ел Қазақ хандығы құрамына енді. Ноғай ордасы түркі халықтары тарихында үлкен із қалдырды. Қазақ, қарақалпақ, өзбек, татар, башқұрт, т.б. түркі халықтарының ұлт болып қалыптасуында Ноғай ордасына кірген тайпалардың үлесі өте мол. Олардан аса үлкен мәдени мұра қалды; [[Ноғайлы дәуірінің әдебиеті]].<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> ==Ноғай Ордасының билеушілері== * [[Едіге|Едіге би]], [[Балтышақ]] бек ұлы (1392-1412) * Нұраддин би, Едiге би ұлы (1412-1419) * [[Мансұр би]], Едiге би ұлы (1419-1427) * Қазы би, Едiге би ұлы (1427-1428) * [[Уақас би]], Нұраддин би ұлы (1428-1447) * Хорезми би, Уақас би ұлы (1447-1473) * Аббас би, Нұраддин би ұлы (1473-1491) * Мұса би, Уақас би ұлы (1491-1502) * Жаңбыршы би, Уақас би ұлы (1502-1504) * Хасан би, Уақас би ұлы (1504-1508) * Шейх Мұхаммед би, Мұса би ұлы (1508-1510, 1516-1519) * Алшағыр би, Мұса би ұлы (1508-1516) * Ағыш би, Жаңбыршы би ұлы (1521-1524) * Саид Ахмет би, Мұса би ұлы (1524-1541) * Қазы Мұхаммед мырза, Мұса би ұлы (1537-1541) * [[Шейх-Мамай (Ноғай Ордасы)|Шейх Мамай би]], Мұса би ұлы (1541-1549) * Жүсіп би, Мұса би ұлы (1549-1554) * Исмаил би, Мұса би ұлы (1557-1563) ==Дереккөздер== <references/> == Әдебиет == * ''Сафаргалиев М. Г.'' Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1960. — 279 с. — 1500 экз. * ''Жолдасбаев С., Бабаев Д.'' История Казахстана средних веков. — Алматы: «Атамура», 2003. * Восточная Европа Средневековья и раннего Нового времени глазами французских исследователей: Сборник статей / Отв. ред. И. А. Мустакимов, А. Г. Ситдиков; науч. ред. И. В. Зайцев, Д. А. Мустафина; ввод. ст. В. В. Трепавлов. — * Казань: Институт истории АН РТ, 2009. — 428 с. * ''Керейтов Рамазан, Червонная Светлана.'' Эпиграфика Ногайской степи // «Татарская археология», 2002−2003. — № 1−2(10−11). * ''Хисамиева Г.'' Заговорили камни времен Ногайской Орды // Газета «Маяк» Азнакаевского района 14.04.06. * ''Трепавлов В. В.'' «Орда самовольная»: Кочевая империя ногаев XV–XVI веков. — М.: Квадрига, 2013. — 224 с. — (Исторические исследования). — 600 экз. — ISBN 978-5-91791-021-5. * ''Гимбатова М. Б.'' О воинской этике ногайцев. // Военно-исторический журнал. — 2008. — № 12. — С.74-76. ==Сыртқы сілтемелер== * [http://Malimetter.kz/nogaj-ordasy Malimetter.kz Ноғай Ордасы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043854/http://malimetter.kz/nogaj-ordasy/ |date=2013-10-02 }} (қазақша) * [http://bigox.kz/nogaj-ordasy/ Ноғай Ордасы]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bigox.kz/nogaj-ordasynyn-kusheyui-zhane-alsireui/ Ноғай ордасының күшеюі және әлсіреуі]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Ноғай Ордасы]] [[Санат:1440 жылы пайда болғандар]] [[Санат:1634 жылы таратылғандар]] [[Санат:Орталық Азия тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Орта ғасырлардағы тарихи мемлекеттер]] [[Санат:Башқұртстан тарихы]] [[Санат:Орынбор облысы тарихы]] [[Санат:Саратов облысы тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Астрахан облысы тарихы]] [[Санат:Қыпшақ мемлекеттері]] cglb32v3jeb8f011eijnj51znm5ct6s 3620498 3620484 2026-06-22T04:59:04Z 1nter pares 146705 3620498 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан тарихы}} '''Ноғай Ордасы ''' ('''Маңғыт ұлысы''') – [[Алтын Орда]] ыдырап, [[Ақ Орда (мемлекет)|Алтын Орданың Сол қанаты]] әлсірегеннен кейін Батыс Қазақстан жеріне іргелес аймақта пайда болған мемлекеттік бірлестік. == Территориясы == Негізгі аумағы Еділ мен Жайық аралығы болғанымен, шығыста Жайықтың сол жағасына, солтүстік-шығыста Батыс Сібір ойпатына дейін, солтүстік-батыста Қазанға дейін, оңтүстік-батыста [[Арал]], [[Каспий теңізі]]не дейін, кейде [[Маңғыстау түбегі]] мен [[Хорезм]]ге дейінгі алқапты қамтыды. Ноғай ордасы алғашында осы бірлестіктің негізін қалаған маңғыттардың атымен “Маңғыт Ордасы” аталған. == Саяси тарихы == === Ноғай ордасының құрылу алғышарттары === “Ноғай” атауы бұдан кейініректе, алғаш орыс [[жылнама]]ларында (1479), кейін шығыс деректерінде (1500) пайда болған. Бұл атаудың шығу тегі туралы көптеген зерттеушілер 13 ғ. 2-жартысында Алтын Орда әскерінің қолбасшысы [[Ноғай]] иелігіне қараған ұлыс халқы “ноғай”, “ноғайлы” аталғандықтан деп санайды. Тарихи жазба деректерге қарағанда Ноғай ордасының негізін [[Едіге]] қалаған. Ол 15 жыл (1396 – 1411) Алтын Ордадағы билікті түгелдей өз қолына ұстаған тұста иелігіндегі ноғай ұлысы даралана бастады. Қастилия елшісі Р.Г. Клавихоның жазбасында Едіге ордасы 200 мыңнан астам жасақ ұстағаны айтылады. Ол Алтын Орданы өзі қойған хандар арқылы басқарып, “бектер бегі” немесе “ұлы әмір” атағына ие болған. Ибн Арабшахтың айтуынша, оның жиырма баласының әрқайсысы жеке иеліктерде билік жүргізіп, әскер ұстаған. Ноғай ордасының даралануы 13 ғ. 2-жартысында басталып, [[Нұр әд-Дин]]нің (1426 – 40) тұсында аяқталды. Орт. – [[Жайық]] өзенінің төменгі саласы, [[Сарайшық]] қ. болды. [[Алтын Орда]] ыдырағаннан кейін пайда болған өзге де ордалар сияқты Ноғай ордасында этникалық құрылымнан гөрі, саяси құрылым басым еді. Бас билікті “бектер бегі” әмір атқарды. Негізгі бұқарасы “ұлыс адамдары” ([[ноян]], [[мырза]], [[кінәз]], т.б.), “қара халық” деп аталды. Хан тағы тек [[Шыңғыс хан]] әулетінің ғана үлесі болса да, Ноғай ордасының саяси үстемдігі, экономикалық тіршілігі маңғыт әмірлерінің, яғни Едіге ұрпағының қолында болып, билік атадан балаға көшіп отырды. === XV ғасыр === [[File:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|1549 жылы жарық көрген Сигизмунд фон Герберштейннің картасындағы Ноғай ордасы (''Nagayski tartare'')]] 15-ғасырдың орта шенінде ноғайлар [[Сырдария]]ның орта ағысындағы қалаларды басып алып, [[Шығыс Дешті Қыпшақ]]тың саяси өмірінде Едігенің ұрпақтары [[Уақас би]], [[Мұса мырза]], [[Жаңбыршы]], т.б. басты рөл атқарды. [[Ұлыстар]] мен ру-тайпалар арасында билік үшін, жайылымдық жер үшін үздіксіз күрес жүрді. Халқының негізгі кәсібі көшпелі мал шаруашылығы болды. Ноғай ордасының құрамына енген тайпалар ( [[қоңырат]],[[маңғыт]], [[алшын]], [[жалайыр]], қаңлы, керей, қыпшақ, найман, арғын, тама, т.б.) кейіннен қазақ халқының этностық құрамын қалыптастыруда үлкен рөл атқарды. Ш.Уәлиханов Ноғай ордасы мен Қазақ хандығы халқының туыстығы туралы “бауырлас орда” деп атаған (Қазақ-ноғай қарым-қатынастары). 15 ғ. аяғында Ноғай орда орыс мемлекетімен саяси және сауда-экономикалық байланыстар орнатып, ноғай билеушілері Мәскеу мен Қазан базарларына жыл сайын мыңдаған жылқы мен қой өткізіп тұрды. === XVI-XVII ғасырлар === 16 ғ. 2-жартысында [[Қазан]] мен [[Астрахан]] хандықтарын [[Ресей]] жаулап алғаннан кейін Ноғай ордасы әлсіреп, бірнеше ұлыстарға, ордаларға бөлінді. Солтүстік Кавказда Кіші Ноғай ордасы, ал Жем, Ойыл жағалауларында Алты Ұлыс ордасы құрылды. Исмаил мырзаның қарамағындағы тайпалар Үлкен Ноғай ордасын құрып, 1557 ж. Орыс мемлекетіне бағынды. [[Еділ]] қалмақтарының шабуылынан кейін 1634 ж. ноғайлар Еділдің оң жағына көшіп, Кіші Ноғай ордасымен бірікті де, Қырым хандығына тәуелді болды. Ноғай ордасы ыдырағаннан кейін қазақ жерінде қалған ел Қазақ хандығы құрамына енді. Ноғай ордасы түркі халықтары тарихында үлкен із қалдырды. Қазақ, қарақалпақ, өзбек, татар, башқұрт, т.б. түркі халықтарының ұлт болып қалыптасуында Ноғай ордасына кірген тайпалардың үлесі өте мол. Олардан аса үлкен мәдени мұра қалды; [[Ноғайлы дәуірінің әдебиеті]].<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> ==Ноғай Ордасының билеушілері== * [[Едіге|Едіге би]], [[Балтышақ]] бек ұлы (1392-1412) * Нұраддин би, Едiге би ұлы (1412-1419) * [[Мансұр би]], Едiге би ұлы (1419-1427) * Қазы би, Едiге би ұлы (1427-1428) * [[Уақас би]], Нұраддин би ұлы (1428-1447) * Хорезми би, Уақас би ұлы (1447-1473) * Аббас би, Нұраддин би ұлы (1473-1491) * Мұса би, Уақас би ұлы (1491-1502) * Жаңбыршы би, Уақас би ұлы (1502-1504) * Хасан би, Уақас би ұлы (1504-1508) * Шейх Мұхаммед би, Мұса би ұлы (1508-1510, 1516-1519) * Алшағыр би, Мұса би ұлы (1508-1516) * Ағыш би, Жаңбыршы би ұлы (1521-1524) * Саид Ахмет би, Мұса би ұлы (1524-1541) * Қазы Мұхаммед мырза, Мұса би ұлы (1537-1541) * [[Шейх-Мамай (Ноғай Ордасы)|Шейх Мамай би]], Мұса би ұлы (1541-1549) * Жүсіп би, Мұса би ұлы (1549-1554) * Исмаил би, Мұса би ұлы (1557-1563) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Сафаргалиев М. Г.'' Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1960. — 279 с. — 1500 экз. * ''Жолдасбаев С., Бабаев Д.'' История Казахстана средних веков. — Алматы: «Атамура», 2003. * Восточная Европа Средневековья и раннего Нового времени глазами французских исследователей: Сборник статей / Отв. ред. И. А. Мустакимов, А. Г. Ситдиков; науч. ред. И. В. Зайцев, Д. А. Мустафина; ввод. ст. В. В. Трепавлов. — * Казань: Институт истории АН РТ, 2009. — 428 с. * ''Керейтов Рамазан, Червонная Светлана.'' Эпиграфика Ногайской степи // «Татарская археология», 2002−2003. — № 1−2(10−11). * ''Хисамиева Г.'' Заговорили камни времен Ногайской Орды // Газета «Маяк» Азнакаевского района 14.04.06. * ''Трепавлов В. В.'' «Орда самовольная»: Кочевая империя ногаев XV–XVI веков. — М.: Квадрига, 2013. — 224 с. — (Исторические исследования). — 600 экз. — ISBN 978-5-91791-021-5. * ''Гимбатова М. Б.'' О воинской этике ногайцев. // Военно-исторический журнал. — 2008. — № 12. — С.74-76. ==Сыртқы сілтемелер== * [http://Malimetter.kz/nogaj-ordasy Malimetter.kz Ноғай Ордасы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043854/http://malimetter.kz/nogaj-ordasy/ |date=2013-10-02 }} (қазақша) * [http://bigox.kz/nogaj-ordasy/ Ноғай Ордасы]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bigox.kz/nogaj-ordasynyn-kusheyui-zhane-alsireui/ Ноғай ордасының күшеюі және әлсіреуі]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Ноғай Ордасы]] [[Санат:1440 жылы пайда болғандар]] [[Санат:1634 жылы таратылғандар]] [[Санат:Орталық Азия тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Орта ғасырлардағы тарихи мемлекеттер]] [[Санат:Башқұртстан тарихы]] [[Санат:Орынбор облысы тарихы]] [[Санат:Саратов облысы тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Астрахан облысы тарихы]] [[Санат:Қыпшақ мемлекеттері]] 27tw9pkymj4achnf6h1qfswc7mu8xlp 3620499 3620498 2026-06-22T04:59:50Z 1nter pares 146705 3620499 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан тарихы}} '''Ноғай Ордасы ''' ('''Маңғыт ұлысы''') – [[Алтын Орда]] ыдырап, [[Ақ Орда (мемлекет)|Алтын Орданың Сол қанаты]] әлсірегеннен кейін Батыс Қазақстан жеріне іргелес аймақта пайда болған мемлекеттік бірлестік. == Территориясы == Негізгі аумағы Еділ мен Жайық аралығы болғанымен, шығыста Жайықтың сол жағасына, солтүстік-шығыста Батыс Сібір ойпатына дейін, солтүстік-батыста Қазанға дейін, оңтүстік-батыста [[Арал]], [[Каспий теңізі]]не дейін, кейде [[Маңғыстау түбегі]] мен [[Хорезм]]ге дейінгі алқапты қамтыды. Ноғай ордасы алғашында осы бірлестіктің негізін қалаған маңғыттардың атымен “Маңғыт Ордасы” аталған. == Саяси тарихы == === Ноғай ордасының құрылу алғышарттары === “Ноғай” атауы бұдан кейініректе, алғаш орыс [[жылнама]]ларында (1479), кейін шығыс деректерінде (1500) пайда болған. Бұл атаудың шығу тегі туралы көптеген зерттеушілер 13 ғ. 2-жартысында Алтын Орда әскерінің қолбасшысы [[Ноғай]] иелігіне қараған ұлыс халқы “ноғай”, “ноғайлы” аталғандықтан деп санайды. Тарихи жазба деректерге қарағанда Ноғай ордасының негізін [[Едіге]] қалаған. Ол 15 жыл (1396 – 1411) Алтын Ордадағы билікті түгелдей өз қолына ұстаған тұста иелігіндегі ноғай ұлысы даралана бастады. Қастилия елшісі Р.Г. Клавихоның жазбасында Едіге ордасы 200 мыңнан астам жасақ ұстағаны айтылады. Ол Алтын Орданы өзі қойған хандар арқылы басқарып, “бектер бегі” немесе “ұлы әмір” атағына ие болған. Ибн Арабшахтың айтуынша, оның жиырма баласының әрқайсысы жеке иеліктерде билік жүргізіп, әскер ұстаған. Ноғай ордасының даралануы 13 ғ. 2-жартысында басталып, [[Нұр әд-Дин]]нің (1426 – 40) тұсында аяқталды. Орт. – [[Жайық]] өзенінің төменгі саласы, [[Сарайшық]] қ. болды. [[Алтын Орда]] ыдырағаннан кейін пайда болған өзге де ордалар сияқты Ноғай ордасында этникалық құрылымнан гөрі, саяси құрылым басым еді. Бас билікті “бектер бегі” әмір атқарды. Негізгі бұқарасы “ұлыс адамдары” ([[ноян]], [[мырза]], [[кінәз]], т.б.), “қара халық” деп аталды. Хан тағы тек [[Шыңғыс хан]] әулетінің ғана үлесі болса да, Ноғай ордасының саяси үстемдігі, экономикалық тіршілігі маңғыт әмірлерінің, яғни Едіге ұрпағының қолында болып, билік атадан балаға көшіп отырды. === XV ғасыр === [[File:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|1549 жылы жарық көрген Сигизмунд фон Герберштейннің картасындағы Ноғай ордасы (''Nagayski tartare'')]] 15-ғасырдың орта шенінде ноғайлар [[Сырдария]]ның орта ағысындағы қалаларды басып алып, [[Шығыс Дешті Қыпшақ]]тың саяси өмірінде Едігенің ұрпақтары [[Уақас би]], [[Мұса мырза]], [[Жаңбыршы]], т.б. басты рөл атқарды. [[Ұлыстар]] мен ру-тайпалар арасында билік үшін, жайылымдық жер үшін үздіксіз күрес жүрді. Халқының негізгі кәсібі көшпелі мал шаруашылығы болды. Ноғай ордасының құрамына енген тайпалар ( [[қоңырат]],[[маңғыт]], [[алшын]], [[жалайыр]], қаңлы, керей, қыпшақ, найман, арғын, тама, т.б.) кейіннен қазақ халқының этностық құрамын қалыптастыруда үлкен рөл атқарды. Ш.Уәлиханов Ноғай ордасы мен Қазақ хандығы халқының туыстығы туралы “бауырлас орда” деп атаған (Қазақ-ноғай қарым-қатынастары). 15 ғ. аяғында Ноғай орда орыс мемлекетімен саяси және сауда-экономикалық байланыстар орнатып, ноғай билеушілері Мәскеу мен Қазан базарларына жыл сайын мыңдаған жылқы мен қой өткізіп тұрды. === XVI-XVII ғасырлар === 16 ғ. 2-жартысында [[Қазан]] мен [[Астрахан]] хандықтарын [[Ресей]] жаулап алғаннан кейін Ноғай ордасы әлсіреп, бірнеше ұлыстарға, ордаларға бөлінді. Солтүстік Кавказда Кіші Ноғай ордасы, ал Жем, Ойыл жағалауларында Алты Ұлыс ордасы құрылды. Исмаил мырзаның қарамағындағы тайпалар Үлкен Ноғай ордасын құрып, 1557 ж. Орыс мемлекетіне бағынды. [[Еділ]] қалмақтарының шабуылынан кейін 1634 ж. ноғайлар Еділдің оң жағына көшіп, Кіші Ноғай ордасымен бірікті де, Қырым хандығына тәуелді болды. Ноғай ордасы ыдырағаннан кейін қазақ жерінде қалған ел Қазақ хандығы құрамына енді. Ноғай ордасы түркі халықтары тарихында үлкен із қалдырды. Қазақ, қарақалпақ, өзбек, татар, башқұрт, т.б. түркі халықтарының ұлт болып қалыптасуында Ноғай ордасына кірген тайпалардың үлесі өте мол. Олардан аса үлкен мәдени мұра қалды; [[Ноғайлы дәуірінің әдебиеті]].<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Ноғай Ордасының билеушілері == * [[Едіге|Едіге би]], [[Балтышақ]] бек ұлы (1392-1412) * Нұраддин би, Едiге би ұлы (1412-1419) * [[Мансұр би]], Едiге би ұлы (1419-1427) * Қазы би, Едiге би ұлы (1427-1428) * [[Уақас би]], Нұраддин би ұлы (1428-1447) * Хорезми би, Уақас би ұлы (1447-1473) * Аббас би, Нұраддин би ұлы (1473-1491) * Мұса би, Уақас би ұлы (1491-1502) * Жаңбыршы би, Уақас би ұлы (1502-1504) * Хасан би, Уақас би ұлы (1504-1508) * Шейх Мұхаммед би, Мұса би ұлы (1508-1510, 1516-1519) * Алшағыр би, Мұса би ұлы (1508-1516) * Ағыш би, Жаңбыршы би ұлы (1521-1524) * Саид Ахмет би, Мұса би ұлы (1524-1541) * Қазы Мұхаммед мырза, Мұса би ұлы (1537-1541) * [[Шейх-Мамай (Ноғай Ордасы)|Шейх Мамай би]], Мұса би ұлы (1541-1549) * Жүсіп би, Мұса би ұлы (1549-1554) * Исмаил би, Мұса би ұлы (1557-1563) == Әдебиет == * ''Сафаргалиев М.Г.'' Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1960. — 279 с. — 1500 экз. * ''Жолдасбаев С., Бабаев Д.'' История Казахстана средних веков. — Алматы: «Атамура», 2003. * Восточная Европа Средневековья и раннего Нового времени глазами французских исследователей: Сборник статей / Отв. ред. И.А. Мустакимов, А.Г. Ситдиков; науч. ред. И.В. Зайцев, Д.А. Мустафина; ввод. ст. В. В. Трепавлов. — * Казань: Институт истории АН РТ, 2009. — 428 с. * ''Керейтов Рамазан, Червонная Светлана.'' Эпиграфика Ногайской степи // «Татарская археология», 2002−2003. — № 1−2(10−11). * ''Хисамиева Г.'' Заговорили камни времен Ногайской Орды // Газета «Маяк» Азнакаевского района 14.04.06. * ''Трепавлов В.В.'' «Орда самовольная»: Кочевая империя ногаев XV–XVI веков. — М.: Квадрига, 2013. — 224 с. — (Исторические исследования). — 600 экз. — ISBN 978-5-91791-021-5. * ''Гимбатова М. Б.'' О воинской этике ногайцев. // Военно-исторический журнал. — 2008. — № 12. — С.74-76. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://Malimetter.kz/nogaj-ordasy Malimetter.kz Ноғай Ордасы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043854/http://malimetter.kz/nogaj-ordasy/ |date=2013-10-02 }} (қазақша) * [http://bigox.kz/nogaj-ordasy/ Ноғай Ордасы]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bigox.kz/nogaj-ordasynyn-kusheyui-zhane-alsireui/ Ноғай ордасының күшеюі және әлсіреуі]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Ноғай Ордасы]] [[Санат:1440 жылы пайда болғандар]] [[Санат:1634 жылы таратылғандар]] [[Санат:Орталық Азия тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Орта ғасырлардағы тарихи мемлекеттер]] [[Санат:Башқұртстан тарихы]] [[Санат:Орынбор облысы тарихы]] [[Санат:Саратов облысы тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Астрахан облысы тарихы]] [[Санат:Қыпшақ мемлекеттері]] 3ks9th18bh0obcjjbjy0t1r36yvbg1c 3620500 3620499 2026-06-22T04:59:59Z 1nter pares 146705 /* */ 3620500 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан тарихы}} '''Ноғай Ордасы ''' ('''Маңғыт ұлысы''') — [[Алтын Орда]] ыдырап, [[Ақ Орда (мемлекет)|Алтын Орданың Сол қанаты]] әлсірегеннен кейін Батыс Қазақстан жеріне іргелес аймақта пайда болған мемлекеттік бірлестік. == Территориясы == Негізгі аумағы Еділ мен Жайық аралығы болғанымен, шығыста Жайықтың сол жағасына, солтүстік-шығыста Батыс Сібір ойпатына дейін, солтүстік-батыста Қазанға дейін, оңтүстік-батыста [[Арал]], [[Каспий теңізі]]не дейін, кейде [[Маңғыстау түбегі]] мен [[Хорезм]]ге дейінгі алқапты қамтыды. Ноғай ордасы алғашында осы бірлестіктің негізін қалаған маңғыттардың атымен “Маңғыт Ордасы” аталған. == Саяси тарихы == === Ноғай ордасының құрылу алғышарттары === “Ноғай” атауы бұдан кейініректе, алғаш орыс [[жылнама]]ларында (1479), кейін шығыс деректерінде (1500) пайда болған. Бұл атаудың шығу тегі туралы көптеген зерттеушілер 13 ғ. 2-жартысында Алтын Орда әскерінің қолбасшысы [[Ноғай]] иелігіне қараған ұлыс халқы “ноғай”, “ноғайлы” аталғандықтан деп санайды. Тарихи жазба деректерге қарағанда Ноғай ордасының негізін [[Едіге]] қалаған. Ол 15 жыл (1396 – 1411) Алтын Ордадағы билікті түгелдей өз қолына ұстаған тұста иелігіндегі ноғай ұлысы даралана бастады. Қастилия елшісі Р.Г. Клавихоның жазбасында Едіге ордасы 200 мыңнан астам жасақ ұстағаны айтылады. Ол Алтын Орданы өзі қойған хандар арқылы басқарып, “бектер бегі” немесе “ұлы әмір” атағына ие болған. Ибн Арабшахтың айтуынша, оның жиырма баласының әрқайсысы жеке иеліктерде билік жүргізіп, әскер ұстаған. Ноғай ордасының даралануы 13 ғ. 2-жартысында басталып, [[Нұр әд-Дин]]нің (1426 – 40) тұсында аяқталды. Орт. – [[Жайық]] өзенінің төменгі саласы, [[Сарайшық]] қ. болды. [[Алтын Орда]] ыдырағаннан кейін пайда болған өзге де ордалар сияқты Ноғай ордасында этникалық құрылымнан гөрі, саяси құрылым басым еді. Бас билікті “бектер бегі” әмір атқарды. Негізгі бұқарасы “ұлыс адамдары” ([[ноян]], [[мырза]], [[кінәз]], т.б.), “қара халық” деп аталды. Хан тағы тек [[Шыңғыс хан]] әулетінің ғана үлесі болса да, Ноғай ордасының саяси үстемдігі, экономикалық тіршілігі маңғыт әмірлерінің, яғни Едіге ұрпағының қолында болып, билік атадан балаға көшіп отырды. === XV ғасыр === [[File:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|1549 жылы жарық көрген Сигизмунд фон Герберштейннің картасындағы Ноғай ордасы (''Nagayski tartare'')]] 15-ғасырдың орта шенінде ноғайлар [[Сырдария]]ның орта ағысындағы қалаларды басып алып, [[Шығыс Дешті Қыпшақ]]тың саяси өмірінде Едігенің ұрпақтары [[Уақас би]], [[Мұса мырза]], [[Жаңбыршы]], т.б. басты рөл атқарды. [[Ұлыстар]] мен ру-тайпалар арасында билік үшін, жайылымдық жер үшін үздіксіз күрес жүрді. Халқының негізгі кәсібі көшпелі мал шаруашылығы болды. Ноғай ордасының құрамына енген тайпалар ( [[қоңырат]],[[маңғыт]], [[алшын]], [[жалайыр]], қаңлы, керей, қыпшақ, найман, арғын, тама, т.б.) кейіннен қазақ халқының этностық құрамын қалыптастыруда үлкен рөл атқарды. Ш.Уәлиханов Ноғай ордасы мен Қазақ хандығы халқының туыстығы туралы “бауырлас орда” деп атаған (Қазақ-ноғай қарым-қатынастары). 15 ғ. аяғында Ноғай орда орыс мемлекетімен саяси және сауда-экономикалық байланыстар орнатып, ноғай билеушілері Мәскеу мен Қазан базарларына жыл сайын мыңдаған жылқы мен қой өткізіп тұрды. === XVI-XVII ғасырлар === 16 ғ. 2-жартысында [[Қазан]] мен [[Астрахан]] хандықтарын [[Ресей]] жаулап алғаннан кейін Ноғай ордасы әлсіреп, бірнеше ұлыстарға, ордаларға бөлінді. Солтүстік Кавказда Кіші Ноғай ордасы, ал Жем, Ойыл жағалауларында Алты Ұлыс ордасы құрылды. Исмаил мырзаның қарамағындағы тайпалар Үлкен Ноғай ордасын құрып, 1557 ж. Орыс мемлекетіне бағынды. [[Еділ]] қалмақтарының шабуылынан кейін 1634 ж. ноғайлар Еділдің оң жағына көшіп, Кіші Ноғай ордасымен бірікті де, Қырым хандығына тәуелді болды. Ноғай ордасы ыдырағаннан кейін қазақ жерінде қалған ел Қазақ хандығы құрамына енді. Ноғай ордасы түркі халықтары тарихында үлкен із қалдырды. Қазақ, қарақалпақ, өзбек, татар, башқұрт, т.б. түркі халықтарының ұлт болып қалыптасуында Ноғай ордасына кірген тайпалардың үлесі өте мол. Олардан аса үлкен мәдени мұра қалды; [[Ноғайлы дәуірінің әдебиеті]].<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Ноғай Ордасының билеушілері == * [[Едіге|Едіге би]], [[Балтышақ]] бек ұлы (1392-1412) * Нұраддин би, Едiге би ұлы (1412-1419) * [[Мансұр би]], Едiге би ұлы (1419-1427) * Қазы би, Едiге би ұлы (1427-1428) * [[Уақас би]], Нұраддин би ұлы (1428-1447) * Хорезми би, Уақас би ұлы (1447-1473) * Аббас би, Нұраддин би ұлы (1473-1491) * Мұса би, Уақас би ұлы (1491-1502) * Жаңбыршы би, Уақас би ұлы (1502-1504) * Хасан би, Уақас би ұлы (1504-1508) * Шейх Мұхаммед би, Мұса би ұлы (1508-1510, 1516-1519) * Алшағыр би, Мұса би ұлы (1508-1516) * Ағыш би, Жаңбыршы би ұлы (1521-1524) * Саид Ахмет би, Мұса би ұлы (1524-1541) * Қазы Мұхаммед мырза, Мұса би ұлы (1537-1541) * [[Шейх-Мамай (Ноғай Ордасы)|Шейх Мамай би]], Мұса би ұлы (1541-1549) * Жүсіп би, Мұса би ұлы (1549-1554) * Исмаил би, Мұса би ұлы (1557-1563) == Әдебиет == * ''Сафаргалиев М.Г.'' Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1960. — 279 с. — 1500 экз. * ''Жолдасбаев С., Бабаев Д.'' История Казахстана средних веков. — Алматы: «Атамура», 2003. * Восточная Европа Средневековья и раннего Нового времени глазами французских исследователей: Сборник статей / Отв. ред. И.А. Мустакимов, А.Г. Ситдиков; науч. ред. И.В. Зайцев, Д.А. Мустафина; ввод. ст. В. В. Трепавлов. — * Казань: Институт истории АН РТ, 2009. — 428 с. * ''Керейтов Рамазан, Червонная Светлана.'' Эпиграфика Ногайской степи // «Татарская археология», 2002−2003. — № 1−2(10−11). * ''Хисамиева Г.'' Заговорили камни времен Ногайской Орды // Газета «Маяк» Азнакаевского района 14.04.06. * ''Трепавлов В.В.'' «Орда самовольная»: Кочевая империя ногаев XV–XVI веков. — М.: Квадрига, 2013. — 224 с. — (Исторические исследования). — 600 экз. — ISBN 978-5-91791-021-5. * ''Гимбатова М. Б.'' О воинской этике ногайцев. // Военно-исторический журнал. — 2008. — № 12. — С.74-76. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://Malimetter.kz/nogaj-ordasy Malimetter.kz Ноғай Ордасы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043854/http://malimetter.kz/nogaj-ordasy/ |date=2013-10-02 }} (қазақша) * [http://bigox.kz/nogaj-ordasy/ Ноғай Ордасы]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bigox.kz/nogaj-ordasynyn-kusheyui-zhane-alsireui/ Ноғай ордасының күшеюі және әлсіреуі]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Ноғай Ордасы]] [[Санат:1440 жылы пайда болғандар]] [[Санат:1634 жылы таратылғандар]] [[Санат:Орталық Азия тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Орта ғасырлардағы тарихи мемлекеттер]] [[Санат:Башқұртстан тарихы]] [[Санат:Орынбор облысы тарихы]] [[Санат:Саратов облысы тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Астрахан облысы тарихы]] [[Санат:Қыпшақ мемлекеттері]] a77xesdsp65z3grdeoofngrnkw3rq4a 0 5295 3620460 3603133 2026-06-21T22:50:16Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Khanate_of_Kasym_(Kazakh)_in_the_period_of_power.png|Khanate_of_Kasym_(Kazakh)_in_the_period_of_power.png]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:TheImaCow|TheImaCow]] [[commons:File:Khanate_of_Kasym_(Kazakh)_in_the_pe 3620460 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}}{{Тарихи мемлекеттер |атауы = Қазақ хандығы |статусы = |байрақ = Tamga of the Töre dynasty.png |байрақ_сипаттамасы = |ұраны = Алаш!{{Дереккөзі келтірілмеген}} |карта = Map of the Kazakh Khanate.png |p1 = Алтын Орда |flag_p1 = Golden_Horde_flag_1339.svg |p2 = Моғолстан |flag_p2 = Moghulistan.png |p3 = Әбілқайыр Ордасы |flag_p3 = Map of the Uzbek Khanate.png |s1 = Ұлы жүз |flag_s1 = Жуз.svg |s2 = Орта жүз |flag_s2 = Жуз.svg |s3 = Кіші жүз |flag_s3 = Жуз.svg |s4 = Ресей Империясы |flag_s4 = Flag_of_Russia.svg |құрылуы = [[1465 жыл|1465]] |ыдырауы = [[1847 жыл|1847]] |сипаттамасы = Қазақ хандығы өзінің гүлдену кезеңінде |астана = [[Қозыбасы]] (1465—1466)<br>[[Созақ]] (1466—1469)<br>[[Сығанақ]] (1469—1511)<br>[[Сарайшық]] (1511—1521)<br>[[Сығанақ]] (1521—1599)<br>[[Ташкент]] (1599—1729)<br>[[Түркістан (қала)|Түркістан]] (1740—1781)<br>[[Қаракеңгір]] (1826—1844)<br>[[Сарыкеңгір]] (1844—1847) |қалалары = [[Сауран]]<br>[[Сарайшық]]<br>[[Сығанақ]]<br>[[Ташкент]]<br>[[Түркістан_(қала)|Түркістан]]<br>[[Созақ]]<br>[[Алмалық_(көне_қала)|Алмалық]]<br>[[Ферғана]]<br> |тілі = [[Шағатай тілі|Түркіше]] (әдеби)<br>[[Қазақ тілі|Қазақша]]<br>[[Араб тілі|Арабша]] (жазбаша) |діні = [[Сунниттер|сунниттік]] [[ислам]] |қосымша_параметр = Заңдары |параметр_мазмұны = [[Қасым ханның қасқа жолы]]<br>[[Есім ханның ескі жолы]]<br>[[Жеті жарғы]] |аумағы = 2,5 млн км² |халқы = [[қазақтар]], [[қарақалпақтар]], [[қырғыздар]], [[ноғайлар]], [[өзбектер]], [[сарттар]] |басқару_формасы = Жартылай сайлаулы [[монархия]]<br>Қысқасы [[Монархия|Хандық Монархия]] |династиясы = Шыңғыс хан әулеті, Жошы әулеті, [[Төре|Төре әулеті]] |басқарушылар_титулы = Бірінші хандар |басқарушы1 = [[Керей хан]] |басқарушы_жылы1 = 1465—1474 |басқарушылар_титулы2 = Соңғы хан |басқарушы2 = [[Кенесары хан]] |басқарушы_жылы2 = 1841—1847 |дейін = |д1 = |д2 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = }} '''Қазақ хандығы''', '''Қазақ ордасы''', '''Ұрыс жұрты''' — [[1465 жыл]]ы [[Алтын Орда]]ның және [[1468 жыл]]ы [[Әбілқайыр Ордасы]]ның ыдырау кезінде қалыптасқан, қазіргі [[Қазақстан]] мен оған іргелес мемлекеттер аумағындағы [[Қазақтар|қазақ]] мемлекеті. Оның аумағының көбісі [[Орталық Азия|Орта Азияда]] болып, бір бөлігі [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропада]] орналасқан. XV ғасырда қазақтар [[Әбілқайыр Ордасы|Өзбек хандығындағы]] жемқорлық, саяси тұрақсыздық пен әлсіз үкіметтен шаршап, қазақтарды [[Жетісу|Жетісуда]] жинаған [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан]] 1465 жылда Қазақ хандығын құрған. Тарих бойы Қазақ хандығы өз аумақтарын үлкейтіп, қазіргі [[Қазақстан|Қазақстанның]] территорияларының көбісіне ие болған.<ref>[http://www.testent.ru/index/xv_gasyr_xviii_gasyrdy_basyndagy_kazakh_khandygy/0-613]</ref> XVII ғасырда қазақтар [[Жоңғар хандығы|Жоңғарлармен]] [[Қазақ-жоңғар соғыстары|соғысып]], әлсізденген де, келесі ғасырда хандықты [[Ресей империясы|Ресей патшалығы]] [[Қазақ хандығының Ресей құрамына кіруі|жаулап]] алған.{{Дереккөзі келтірілмеген}} Қазақ хандығы [[Еділ]]ден [[Жайық]]қа дейінгі территорияны, [[Сырдария]] мен [[Әмудария]] өзендерінің аралығын, [[Хорасан]] жерін қамтыған. Қазақ хандығының мемлекеттік құрылымы дала демократиясына негізделген [[монархия]]ға негізделген. Мемлекет басшысы — [[хан]]дар саяси билік жүргізетін. Олар [[төре]] тұқымынан шыққан [[сұлтан]]дар арасындағы таңдау негізінде сайланатын. Қазақ хандығының тұңғыш ханы — [[Керей хан|Керей]], соңғы ханы — [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]]. == Тарихы == {{Main|Қазақ хандығының тарихы}}[[Сурет:Map of Kazakh khanate (kk-cyrillic).png|сүрмесіз|630x630 нүкте]]{{Main|Қазақ хандығының жылнамасы}} === Керей мен Жәнібек хандар === Қазақ хандығының пайда болуы [[Қазақстан]] жерінде 14-15 ғғ. болған әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси процестерден туған заңды құбылыс. Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы, феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылуы, осы негізде [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілхайыр]] хандығы мен Моғолстан арасындағы тартыстың өршуі, әлеуметтік қайшылықтардың үдеуі 15 ғ. 2 жартысында бұл мемлекеттердің құлдырап ыдырауына апарып соқтырды. Әсіресе Әбілхайыр(1428-1468) [[Жошы хан|Жошы]]-[[Шайбани әулеті|Шайбан]]- Дәулет-Шайх оғланның ұлы хандығы өте нашар еді. Территориясы батысында Жайықтан бастап, шығысында Балқаш көліне дейін, оңтүстігінде Сырдың төменгі жағы мен Арал өңірінен, солтүстігінде Тобылдың орта ағысы мен Ертіске дейінгі жерді алып жатты. Бір орталыққа бағынған мемлекет болмады. Көптеген ұлыстарға бөлінді. Олардың басында Шыңғыс әулетінің әр тармақтағы ұрпақтары, көшпелі тайпалардың билеушілері тұрды. Әбілхайыр билік еткен кезде халық өзара қырқыс пен соғыстан шаршады. 30 жж. ол Тобыл бойында Шайбани ұрпағы Махмұт Қожаханды талқандады. Сыр бойындағы далада Жошы әулетінің Махмұтханы мен Ахметханын(Тоқа Темір тұқымы) жеңді. [[1446 жыл]]ы Әбілхайыр Темір ұрпақтары мен Ақ Орда хандары ұрпақтарынан Сыр бойы мен Қаратау баурайындағы — [[Сығанақ]], [[Созақ]], Аққорған, Өзгент, Аркүк сияқты қалаларды басып алады. 1457 ж. Өз-Темір тайшы бастапан ойраттардан (жайылым жер іздеген) [[Түркістан (қала)|Түркістан]] өңірінде жеңіліп қалды. Масқара ауыр шарт жасасып, ойраттар Шу арқылы өз жерлеріне кетті. Ал Әбілхайыр өз ұлысында , қатал тәртіп шараларын орнатуға кіріседі. Бұл халық бұқарасының оған деген өшпенділігін күшейтті. Нәтижесінде халықтың жартысы Шығыс Дешті Қыпшақтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] алқаптарына және Қаратау бөктерлерінен Жетісудың батыс өңіріне көшіп барулары еді. Оны Жәнібек пен Керей басқарды. [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]] пен Жетісудағы көшпелі бұқара феодалдық қанаудың күшеюіне, соғыстарға наразылық ретінде , хандар мен феодалдардың қол астынан көшіп кетіп, қоныс аударды. Сөйтіп, 15 ғ. 50-70 жж, яғни 1459ж. Әбілхайыр хандығынан Жетісудың батысына Есенбұға хан иелігіне Шу мен Талас өзендерінің жазықтығына көшіп келді. Олардың қоныс аударуының бір себебі, оларды Шыңғыс әулетінен шыққан Керей хан мен Жәнібек ханның жаңа қалыптасып келе жатқан қазақ халқының дербес мемлекетін құру, оның тәуелсіз саяси және экономикалық дамуын қамтамасыз ету жолындағы қадамы мен қызметі өз ықпалын тигізді. Жетісу рулар мен тайпалар мемлекет бірлестігінің орталығына айналды. Олардың саны 200 мың адамға жетті. Моғолстан ханы Есенбұға өзінің солтүстік шекарасын қорғату үшін, сондай-ақ өзінің бауыры Тимурид Абу Саид қолдап отырған Жүністің шабуылынан батыс шекарасын қорғату үшін пайдаланғысы келді. Жәнібек қазақ хандығының тұңғыш шаңырағын көтерген Барақ ханның ұлы, ал Керей оның ағасы Болат ханның баласы. Барақтан басталатын қазақтың дербес мемлекеттігі жолындағы күресті оның туған ұлы мен немересінің жалғастыруы табиғи құбылыс. Мырза Мұхамед хайдар Дулати [[Қазақтар|Қазақ]] хандығының құрылған уақытын хижраның 870 жылына (1465-1466 жж.) жатқызады. [[Сурет:Жәнібек пен Керей.jpg|thumb|300px|Астана қаласындағы Жәнібек пен Керей мүсіні]] Қазақтың алғашқы ханы болып Керей жарияланды (1458-1473 жж.). Одан кейін қазақ ханы болып Жәнібек сайланды (1473-1480 жж.). Бұлардың тұсында Жетісу халқы, 1462 жылы [[Моғолстан]] ханы [[Есенбұға|Есенбұға хан]] өлгеннен кейін ондағы тартыстың күшеюіне байланысты, өзара ынтымақтықты нығайтуға үлес қосты. Әбілхайыр хандығынан көшіп келушілер Жәнібек пен Керейдің қазақ хандығын күшейте түсті. Едәуір әскери күш жинаған және Жетісуда берік қорғанысы бар Жәнібек пен Керей, Жошы әулетінен шыққан сұлтандардың Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақты]] билеу жолындағы күресіне қосылды. Бұл күрес 1468 ж. Әбілхайыр өлгеннен кейін қайтадан өршіді. Қазақ хандарының басты жаулары Әбілхайырдың мұрагерлері- оның ұлы Шайх -хайдар мен немерелері Мұхамед Шайбани мен Махмұд сұлтан болды. [[File:Казахское ханство1465.png|thumb| alt=A.| ''[[Қазақ хандығының құрылуы]]''.]] Сыр өңірі мен Қаратау — қазақ хандарының Батыс Жетісудағы иеліктеріне ең жақын болды. Жәнібек пен Керей хандар сауда-экономикалық байланыстардың маңызды орталықтары және күшті бекініс болатын Сыр бойындағы қалаларға өз құқықтарын орнатуға тырысты. Сондай-ақ, Сырдың төменгі және орталық сағаларының жерлері қазақтың көшпелі тайпалары үшін қысқы жайылым да еді. 70-жылдары Сауран, Созақ түбінде, үлкен шайқастар болды. Асыны (Түркістанды), Сығанақты біресе қазақ хандары, біресе [[Мұхаммед Шайбани|Мұхамед Шайбани]] басып алып отырды. Осындай шайқастардың бірінде көрнекті қолбасшы Керейдің ұлы Мұрындық болды. Ол 1480 жылдан бастап хан болды. Соның нәтижесінде 15 ғ. 70-ж-да қазақ хандығының шекарасы кеңейе берді. Оңтүстік қазақстан қалалары үшін Шайбани әулетімен арадағы соғыстар Жәнібек ханнан кейін қазақ хандығын билеген Бұрындық хан (1480-1511 жж.) тұсында да толастамады. Батыс Жетісудағы иеліктеріне оңтүстіктегі өздеріне қараған қалаларға ([[Созақ]], [[Сығанақ]], [[Сауран]]) сүйене отырып, алғашқы қазақ хандары Дешті Қыпшақтағы өкімет билігіне талаптанушы барлық хандарды жеңіп, өз иеліктерін үлкейтті. [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақта]] қазақ хандары билігінің орнығуы, [[Мұхаммед Шайбани]]ды Дешті Қыпшақтағы тайпалардың кейбір бөлігін соңына ертіп Мәуереннахрға кетуге мәжбүр етті. Мұнда ол Темір әулеті арасындағы өзара тартысты пайдалана отырып, өкімет билігін басып алды. Сонымен қазақ хандығының құрылуына ұйтқы болған себептер — саяси және этникалық процестер болды. Оның басты этапы — Керей мен Жәнібектің қол астындағылармен бірге көшпелі өзбектердің басшысы Әбілхайырдан кетіп, Моғолстанның батысына қоныс аударуы. Мұндағы маңызды оқиға — Керей мен Жәнібекті жақтаушылардың өзбек-қазақтар, кейін тек қазақтар деп аталуы. Әбілхайырдың өлімінен кейін Керей мен Жәнібектің Өзбек ұлысына келіп, үкімет билігін басып алуы. Жаңа мемлекеттік бірлестік Қазақстан атана бастады. === Қасым хан кезеңі=== 16-17 ғғ. Қазақ хандығы нығайып, оның шекарасы едәуір ұлғая түсті. Өз тұсында «жерді біріктіру» процесін жедел жүзеге асырып, көзге түскен хандардың бірі Жәнібектің ұлы Қасым. [[Қасым хан]]ның (1511-1523 жж.) тұсында Қазақ хандығының саяси және экономикалық жағдайы нығая түсті. Ол билік құрған жылдары қазақ халқының қазіргі мекен тұрағы қалыптасты.Бірсыпыра қалалар қосылды, солтүстікте Қасым ханның қол астындағы қазақтардың жайлауы Ұлытаудан асты. Оңтүстік-шығыста оған Жетісудың көп бөлігі ([[Шу]], [[Талас]], [[Қаратал]], [[Іле]] өлкелері) қарады. Қасым ханның тұсында [[Орта Азия]],[[Еділ]] бойы, Сібірмен сауда және елшілік байланыс жасалды. Орыс мемлекетімен байланыс болды. Ұлы князь III [[Василий]] (1505-1533) билік құрған кездегі Мәскеу мемлекеті еді. Батыс Еуропа да қазақ хандығын осы кезде танып білді. «Қасым ханның қасқа жолы» деген әдет-ғұрып ережелері негізінде қазақ заңдары жасалды. Дегенмен Қасым хан тұсында Қазақ хандығы бір орталыққа бағынған мемлекет болмады. Ол Қасым өлгеннен кейін бірден байқалды. Өзара қырқыс, таққа талас басталды. Моғол және өзбек хандарының қазақ билеушілеріне қарсы одағы қалыптасты. Өзара тартыс кезінде Қасым ханның ұлы және мұрагері Мамаш қаза тапты. Қасым ханның немере інісі Таһир (1523-1532) хан болды. Оның айырықша елшілік әне әскери қабілеті болмады. Маңғыт және ойрат хандарымен әскери қақтығыстар басталды. Бұл соғыстар қазақтар үшін сәтті болмады. Қазақ хандығы оңтүстіктегі және солтүстік-батыстағы жерінің бір бөлігінен айрылып, оның ықпалы тек Жетісуда сақталып қалды. ТаҺир ханның інісі Бұйдаштың (1533-1534) тұсында да феодалдық қырқысулар мен соғыстар тоқтаған жоқ. ===Хақназар хан кезеңі === [[File:Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (Kosaki Orda).jpg|thumb|left|XVI ғасырдың 60-шы жылдары жарық көрген Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (''Kosaki Orda'')]] 16 ғ. 2 ж. әлсіреген хандықты біріктіруде [[Қасым хан]]ның баласы [[Хақназар хан|Хақназар]] ([[1538 жыл|1538]]-[[1580 жыл|1580]] жж.) өз үлесін қосты. Ноғай Ордасындағы алауыздықты сәтті пайдаланған ол, Жайық өзенінің сол жағындағы жерді қосып алды. Оның тұсында [[Жетісу]] мен [[Тәңір тауы|Тянь-Шаньды]] басып алуды көздеген [[Моғол]] ханы [[Абд ар-Рәшид хан|Абд-Рашидке]] қарсы ұтымды күрес жүргізілді. [[Хақназар хан|Хақназар]] өзара тартыста өзбек ханы Абдулланы қолдау арқылы Сыр бойындағы қалаларды (Сауран, Түркістан) өзіне бағындырды. Оның Абдулламен байланысынан қорыққан [[Ташкент]]тің ұлыстық әміршісі Баба сұлтан жансыздары арқылы Хақназарды у беріп өлтірді. Қасым ханның баласы [[Хақназар хан]] (1538-1580) тұсында Қазақ хандығы қайта бірігіп, дами түсті. Ол хандық билікті нығайтуға және күшейтуге қажырлы қайрат жұмсады. Өзінен бұрын бытыраңқы жағдайға түскен Қазақ хандығын қайта біріктірді. Хақназар қазақ-қырғыз одағын одан әрі нығайтты, сол заманның тарихи деректерінде оны «қазақтар мен қырғыздардың патшасы» деп атады. Ол осы қазақ-қырғыз одағына сүйене отырып, [[Моғолстан]] хандарының Жетісу мен Ыстықкөл алабын жаулап алу әрекетіне тойтарыс берді. Хақназар хандық құрған кезде Қазақ хандығының сыртқы жағдайында аса ірі тарихи оқиғалар болып жатты. Мемлекеттің солтүстігінде Ресей өз иеліктерін қазақ даласына едәуір жылжытты. Қазан мен Астраханьды басып алғаннан кейін Еділ өзенінің барлық аңғары Ресейдің қол астына кірді. Башқұрт және Сібір хандықтары Ресей құрамына енгеннен кейін, ноғайлар Қазақ хандығының солтүстік-шығысына ығыса бастады. Олар Еділден Ертіске дейінгі аралықта көшіп-қонып жүрді. Башқұрттар мен Сібір татарлары да қазақ жерлеріне енуін тоқтатпады. [[Сырдария]]ның төменгі ағысына қарақалпақтар келе бастады. Еділ мен Жайық арасындағы өңірді мекендеген [[Ноғай ордасы]] ыдырай бастады. Ноғай одағы ыдырап, ауыр дағдарысқа тап болды. Оған қарасты көшпелі тайпалардың бір бөлегі Қазақ хандығына келіп қосылды. Хақназар Ноғай Ордасының көп ұлысын (бұлардың көбі қазақтың Кіші жүзі – алшын одағына енген тайпалар) өзіне қаратып алды. Тарихи деректерде Хақназарды «қазақтар мен ноғайлардың ханы» деп атаған. Сөйтіп, ХҮІ ғасырдың 60-жылдары Ноғай Ордасы ыдырап, бұрын оған қараған қазақ тайпалары және олардың этникалық территориясы Қазақ хандығына бірікті. Бұрын Ноғай Ордасының астанасы болып келген [[Сарайшық|Сарайшық қаласы]] да Қазақ хандығына өтті. Бұл жағдай Қазақ хандығының солтүстік-батыс және солтүстік жағындағы жағдайда өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен Қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай Ордасының ыдырауы, оның бір бөлігінің Қазақ хандығына қосылып, енді бір бөлегінің орыс патшасына бағынуы, шығысқа қарай кеңейіп келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын Қазақ хандығына жақындата түсті. 1563 жылы [[Сібір хандығы]]ның билігіне келген Көшім хан Қазақ хандығына дұшпандық саясат ұстанды. Оның үстіне моғол билеушілері мен қазақ хандары арасында да қақтығыстар болып тұрды. Осындай күрделі жағдайларда [[Хақназар хан]] Қазақ хандығының сыртқы саясатын өзгертті. Өзінен бұрынғы қазақ хандары үнемі жауласып келген Мауераннахрдағы шайбани әулетімен одақтастық байланыс орнатуға ұмтылды. Сөйтіп, шайбанилық Бұхара ханы Абдолла ІІ-мен одақтық келісім-шарт жасасты. Соғыс қимылдары тоқтап, бейбітшілік орнады, қазақтардың [[Орта Азия]] халқымен сауда-саттық қарым-қатынасы, экономикалық байланысы жиіледі. Мұның өзі Қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға, шаруашылық өмірдің оңалуына тиімді болды. Қазақ хандығы нығайа түсті. Бірақ Хақназар ханды [[1580]] жылы Абдолла ханның қарсыласы [[Ташкент]] билеушісі Баба сұлтан астыртын өзінің адамын жіберіп өлтіртті. Қадырғали Жалайырдың айтуынша «Оның да атағы мен абыройы туралы көп айтылады. Алайда [[Хақназар хан]] өз араларында болған қақтығыстарда қаза болған». ===Тәуекел хан кезеңі=== [[File:Kazakh Horde under Tauekel Khan 1598.png|thumb| alt=A.]] Хақназардың мұрагері Жәдіктің баласы және Жәнібек ханның немересі қартайған Шығай (1580-1582) болды. Ол өзінің баласы Тәуекелмен (1586-1598 хан болған) бірге Баба сұлтанға қарсы күресінде Бұқар ханы Абдоллаға келді. Абдолла Шығайға Хожант қаласын сыйға тартып онымен қосылып Баба сұлтанға қарсы Ұлытау жорығына шығады. Осы жорықта Шығай қайтыс болады. Қазақ хандығының иелігі енді Тәуекелге көшеді. 1582 жылы Шығай хан қайтыс болғаннан кейін таққа Тәуекел (1582-1598 жж.) отырды. Тәуекел хан [[Бұхара]] ханы Абдолламен жасасқан шартты бұзып, қазақ және өзбек билеушілері арасындағы жаугершілік қайта қоздады. Абдолла ханмен одақтан Тәуекел ханның бас тартуының себебі, біріншіден, Абдолла әуелдегі Түркістаннан төрт қала беруі туралы уәдесінен бас тартады, екіншіден, біздің ойымызша, басты себеп – Абдолла Тәуекел ханның беделінен, батырлығы мен батылдығынан қорқа бастайды, яғни Тәуекел ханнан өзінің бақталасы ретінде қауіп төнгенін сезді. Өйткені кезінде бүкіл Мәуереннахрды Тәуекелдің көмегімен Шайбани мемлекетінің қол астына біріктірген болатын. [[Тәуекел хан]] да Жошы ұрпағы болғандықтан, бүкіл Орта Азияны билеуіне толық құқығы болды. Тәуекел сыртқы саясатында хандықтың оңтүстігіндегі қалаларда билікті нығайтуға күш салады. Ендігі жерде ол Сыр бойындағы қалалар үшін Абдолламен күресті бастайды. [[Сурет:Medieval cities located along the Syr Darya River (kk-cyrillic).png|нобай|499x499 нүкте|Сырдария бойында орналасқан ортағасырлық қалалар.]] 1586 жылы Ташкентті алуға әрекет жасайды. Абдолланың негізгі күштері Мәуереннахрдың солтүстігінде шоғырланды. Бұны білген Тәуекел хан Мәуереннахрдың оңтүстік аймақтарына шабуыл жасайды. Оның шабуылы Түркістан, Ташкент, Самарқанд қалаларына қауіп төндіреді. Бірақ Тәуекел ханның Ташкентті алуға жасалған алғашқы жорығы сәтсіз аяқталады. Тәуекел хан қазақ хандығының сыртқы саясатын нығайту барысында орыс мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынастарды жандандырды. Қазақ ханы сыртқы саясатта өзін қолдайтын одақтастар іздеді. 1594 жылы Тәуекел хан Ресейге достық келісім жасасу үшін [[Құлмұхаммед елшілігі|Құлмұхаммед]] басқарған Қазақ хандығының тұңғыш ресми елшілігін жібереді. Тәуекел ханның бұндағы мақсаты Ресей мемлекетінің көмегімен Абдоллаға қарсы күресті жандандыру, Сібір ханы Көшімге қарсы одақ құру және 1588 жылы орыс әскерлері ұстап әкеткен өзінің немере інісі, Ондан сұлтанның баласы Оразмұхаммедті тұтқыннан босату болды. Оның жанында қазақтың әйгілі тарихшысы Қадырғали Жалайыр бар еді. 1595 жылы елшіге орыс патшасының жауап грамотасы тапсырылды. Онда орыс патшасы Тәуекел ханға Қазақ хандығын «өзінің патшалық қол астына алатынын» және «оқ ататын қару» жіберетінін уәде етті. Сонымен бірге мынадай талап қойды: «біздің патшалық қоластымызда болғандықтан және біздің патшалық әміріміз бойынша Бұқара патшасымен және бізге опасыздық жасаған Сібір патшасы Көшіммен соғысып, біздің ұлы мәртебелі патшамызға жол салатын боласыздар». Орыс мемлекеті Қазақ хандығымен әскери одақ құрудан бас тартқанымен, Тәуекел хан орыс мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынасты үзген жоқ. 1595 жылы Мәскеуден орыс елшісі [[Вельямин Степанов]] Қазақ хандығына келді. Нәтижесінде екі мемлекет арасында сауда байланыстары жанданды. Бұл кезде ойраттардың бір бөлігі Тәуекел ханға тәуелді болды. Сондықтан ол өзінің Мәскеуге жолдаған грамотасында өзін «қазақтар мен қалмақтардың патшасы» деп атады. 1597 жылы Бұхар хандығында ішкі тартыс, ырың-жырың басталды, онда ықпалды адамдардың қолдауымен Абдолланың ұлы Абдылмомын әкесіне қарсы шықты. Осы қырқысты пайдаланып, Тәуекел Ташкент қаласының түбінде Абдолла ханның әскерін талқандады. 1598 жылы наурызда Абдолла хан қайтыс болып, Абдылмомын хан болды. Осы орайды пайдаланған Тәуекел хан жүз мың әскермен Мәуераннахрға басып кіріп, Ахси, Әндіжан, Ташкент, Самарқан қалаларын басып алды. Бірақ Бұхараны қоршау кезінде Тәуекел хан ауыр жараланып, Ташкентке қайтып келіп қаза болды. Сөйтіп, ол өз мемлекетінің солтүстік-батыс шекарасындағы бейбіт жағдайды және Орта Азиядағы шайбанилықтардың алауыздығын, бұл әулеттің Аштарханилықтар- дың жаңа әулетімен ауыстырылғанын пайдаланып, сырдариялық қалалар үшін ұзаққа созылған күресті табысты тәмамдады. Абдолла ұрпақтарының өзара билікке таласы нәтижесінде Шайбани әулеті өмір сүруін тоқтатады. Тәуекел Орта Азияға жорығында тек қарулы күшке емес, Орта Азия халықтарының белгілі бір әлеуметтік топтарына сүйенді. Атап айтқанда, Тәуекел ханды дін иелері қолдады. Сонымен бірге Ескендір Мұңшы Тәуекел әскерінің құрамында «Түркістан тайпаларының және қырдағы өзбектердің» жауынгерлері болғанын айтады. Жалпы, Шайбани ұрпақтарының өзара қақтығыстарынан шаршаған Орта Азия халықтарының басым бөлігі Тәуекел ханды қолдады десек қателеспейміз. Өйткені Шайбани тармағынан тараған Жошы ұрпақтарының өзі Мәуераннахрда Шайбани әулетін қазақ хандарының әулетімен алмастыруға ниет білдірген. Өкінішке орай, Мәуераннахр қазақ хандарының қолына толығымен көшпеді. Сөйтсе де, Ташкент және оның аймағы 200 жыл бойы Қазақ хандығының құрамында болды. Түркістан қаласы Қазақ хандығының орталығына айналды. === Есім ханның тұсында Қазақ хандығы === [[File:1607 жылы Амстердамда жарық корген нидерланд картасындағы қазақтар (Caßackia). Фрагмент.jpg|left|thumb|320px|1607 жылы Амстердамда жарық корген нидерланд картасындағы қазақтар (Caßackia). Фрагмент.]] [[Есім хан]] (1598-1628 (1645) ж.ж. билік құрған) Шығайұлы [[Есім хан]] (1628-1645) – Қазақ хандығының ханы, [[Шығай хан]]ның баласы, атақты [[Тәуекел хан]]ның туған інісі. [[Есім хан]] туралы халық жадында сақталған аңыз -әңгімелер, дастан-жырлар көп. Оны халқы «Еңсегей бойлы ер Есім» деп ардақтайды. Есім хан билік басына ағасы [[Тәуекел]] өлгеннен кейін келді. Бұл кезде Қазақ хандығының шығысындағы жағдай Тәуекел тұсындағыдан әлдеқайда күрделене түскен еді. Мұнда ойрат тайпаларының бірігіу процесі жүріп жатты. Сондықтан ол көршілерінде болып жатқан жағдайды жіті қадағалап, олардың тайпалары арасындағы алауыздықты өз пайдасына шешуге ұмтылып бақты. Ойраттардың бір жағынан [[Ембі]], [[Жайық]], Еділ бойындағы ноғайлармен шарпысуы, екінші жағынан орыс қамалдарының гарнизондарымен қақтығысуы [[Есім хан]] саясатының ықпалды болуына елеулі жағдай жасады. Ақырында үш жақты соғыстың өздеріне қырғын таптыратынын сезген ойрат әміршілері [[Есім хан]]ның үстемдігін мойындап, тату көршілікте тұру мақсатында ұсыныс жасап, елшілерін жіберуге мәжбүр болады. Хандығының шығысындағы жағдайды осылайша өз пайдасына шешкен [[Есім хан]] оңтүстігін де ойдан шығармайды. Хандығының шекарасын кеңейте түсу саясатын мұнда да батыл жүргізіп бағады. Оған жағдай да көмектесе түседі. Себебі, бұл кезде қайтыс болған Бәки Мұхаммед ханның орнына оның інісі Уәли Мұхаммед пен [[Герат]]-[[Хорасан]]ның билеушісі Дінмұхаммед баласы Иманқұлы таласып жатқан еді. Осы қақтығысты өз пайдасына асыруда [[Есім хан]] үлкен ептілік танытады. Ол әуелі Уәли Мұхаммедке көмектесемін деп уәде беріп, кейін Иманқұлы жағына аунап түседі. Соның нәтижесінде онымен бірігіп, Уәли Мұхаммедті өлтірісіп, Иманқұлымен одақ жасасады да, сол жылы Иманқұлыға қарсы шығып, [[Самарқан|Самарқантқа]] әскер жөнелтеді. Бұл кезде Иманқұлының Есіммен соғысарлық шамасы жоқ еді. Сондықтан онымен шартқа отырып, [[Ташкент]] пен оның төңірегінің түгелдей қазақтардың иелігі екенін ресми түрде мойындайды. Бұдан кейін [[Есім хан]] [[Моғолстан]] ханы Әбдірахымның қызы Падшахқа үйленіп, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахымға беріп, қарсы құда болу арқылы оны өзінің жақтасы етіп, соның көмегімен өзіне опасыздық жасаған Тұрсын ханды талқандап, дара билікке қол жеткізеді. [[Есім хан]]ның билігі тұсында ([[1598 жыл|1598]]-[[1645 жыл|1645]]) халық жадында «[[Есім]] салған ескі жол» деген атпен қалған әдет-ғұрып нормаларын қалыптастырған конституциялық құжат болғаны белгілі. Мұны «Есімнің заңы» деп ұққан жөн. Бірақ оның көктен алынбағанын, өз заманының орайы мен талабына қарай [[Есім хан]] мен оның кеңесшілері өңдеп, толықтырған баяғы «Қасым салған қасқа жолдың» бір нұсқасы екенін де естен шығармаған абзал. Түптеп келгенде, «Есім салған ескі жол» деген сөздің мәні де [[Есім хан]]ның тұсында жасалған даналық заңдарға байланысты айтылған. Қоныс-тұраққа, мал-мүлікке, адамдар арасындағы қарым-қатынасқа қатысты туындайтын дау-шардың шешімдері осы кезде сараланды. Мұның өзі кейін Тәукенің әйгілі «Жеті жарғысына» негіз болып, қазақ халқының мәдени-рухани және салт-дәстүр қалыптарының төлтумалығын шыңдай түсуге ықпал етті. Жалпы көшпелілер мемлекетінің хандары сияқты, [[Есім хан]] да тақ үсті мен ат үстінде бірдей танылған біртуар тұлға. Оны халқының «Еңсегей бойлы Ер Есім» атанған атақты ханның қайтыс болған жылы – [[1645]] жыл деген шындыққа келетін сияқты. [[Есім хан]] дүние салған соң қазақ хандығының тағына [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] ([[1643 жыл|1643]]—[[1652 жыл|1652]]) отырды. Халық оны ел үшін жасаған ерлігіне орай «Салқам Жәңгір» деп атанған. Хан ордасын Түркістан қаласында ұстау [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] тұсында басталды. [[Есім хан]] қазақ тарихында «Еңсегей бойлы ер Есім» деген атпен әйгілі болды, оған бұл атақ [[1598 жыл]]ы ағасы Тәуекел ханмен бірге Мауреннахрға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан — Шығай ханның баласы, ол бұрын қазақ хандығының [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласындағы хан ордасында тұрған. Хан тағына отырған соң Бұхарамен бітім-шартын жасасып, Орта Азия қалаларымен бейбіт, экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. «[[Есім хан]]ның ескі жолы» деп аталған заңды құрастырды. [[Есім хан]]ның қазақтарды бір орталыққа бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты. [[Ташкент]] қаласы қазақ хандығына қараған соң оны [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] немересі, Жалым сұлтанның баласы Тұрсын Мұхаммед сұлтан басқарған еді.Ол көп ұзамай тәуелсіз [[хан]] болуға әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып, «бажы және хараж» алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ хандығын екіге бөліп, Түркістан қаласын орталық еткен [[Есім хан]], [[Ташкент]] қаласын орталық еткен Тұрсын хан билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстар болды. Бұл екі жақ ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен өздеріне одақтас-жақтастар іздеуге кірісті. Есім хан тобы Яркент хандығына қарсы болып Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал Тұрсын [[Мұхаммед хан]] жағы [[Яркент]] билеушісі Шажай Ахметтің жақтасы болды. Бұлармен одақтасып отырған Әбдірахим мен [[Ахметтер]] де бір-бірімен жауласып отырған билеушілер болатын. [[Есім хан]] өзіне мықты сүйеніш ету үшін [[Жаркент|Яркент]] ханы Әбдірахиммен құдандалық байланыс орнатты. Есім хан Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленді де, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахимге берді. [[Есім хан]] мен Тұрсын хан арасында күрес шиеленісе берді, 1627-жылы [[Есім хан]] Тұрсын ханды өлтіріп, қазақ хандығын өз қол астына біріктірді. [[Есім хан]]ның феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, қазақ хандығын біріктіру жолындағы күрестері қазақтың «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырына өзек болған. [[Есім хан]] [[Ташкент]] қаласына білдіртпей түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап жатқанда қапылыста өлтіреді, сонда Есім ханның қасындағы Төлеген (Марқасқа) жырау оны мынадай жырмен оятады: :«Ей, Қатаған, хан Тұрсын! :Кім арамды ант ұрсын. :Жазықсыз елді жылатып, :Жер тәңірісің, жатырсың, :Хан емессің, қасқырсың, :Қара албасты басқырсың! :Алтын тақта жатсаң да :Қазаң жетті, қапылсың! :Еңсегей бойлы ер Есім, :Есігіңе келіп тұр, :Шашқалы тұр қаныңды, :Алғалы тұр жаныңды, :Кешікпей содан қатарсың!» Есім хан шошып оянған Тұрсын ханның басын алады. «Бахыр әл асырардың» авторы Махмұд ибн Уәлидің айтуына қарағанда, Есім хан 1628-жылы қайтыс болған. Ал «Қазақ совет энциклопедиясының» мәліметіне қарағанда 1645-жылы қайтыс болған делінеді. === Тәуке хан кезеңі === 1680 ж. Жәңгірдің баласы Тәуке (1680-1718) хан болды. Оның тұсында «Жеті жарғы» деген заңдар жинапы құрастырылды. Жеті жарғы көшпелілердің ел билеу заңы болып табылады. Оның негізгі баптарының мазмұны: қанға қан алу, яғни біреудің кісісі өлтірілсе, оған ердің құнын төлеу (ер адамға 1000 қой, әйелге 500); ұрлық, қарақшылық, зорлық-зомбылыққа өлім жазасы кесіледі, жазаны ердің құнын төлеу арқылы жеңілдетуге болады; денеге зақым келтірсе, оған сәйкес құн төленеді (бас бармақ 100 қой, шынашақ 20 қой); егер әйел ерін өлтірсе өлім жазасына кесіледі (егер ағайындары кешірім жасаса, құн төлеумен ғана құтылады, мұндай қылмысты екіқабат әйел жасаса жазадан босатылады); төре мен қожаның құны қарашадан 7 есе артық төленеді; егер ері әйелін өлтірсе, әйел құнын төлейді. === Абылай ханның тұсында Қазақ хандығы === [[File:2000 Stamp of Kazakhstan - Abylai Khan.jpg|thumb|right|''[[Абылай хан]]''.]] [[File:Kazakh zhuzes under Abylai Khan.png|thumb| left| alt=A.|]] 1742 жылы 20 тамызда Ор қаласында Ресей, жоңғар және қарақалпақ, қазақтардың Кіші, Орта және Ұлы жүздің өкілдері қатысқан келіссөз жүргізілді. Онда Ресей өкілі қазақ пен жоңғар арасындағы қақтығысқа байланысты уәж айтпақшы болды. Бірақ жоңғарлар оны тыңдаған жоқ. Олар орыс қамал-бекіністеріне, қазақ қоныстарына жақын жерде 20 мың әскер ұстап, қазақты мазалауын қоймады. Ендігі жерде қазақтар өз күшіне ғана сенуіне тура келді. Осы идеяны орнықтыруға Абылай хан зор күш жұмсады. 1711 жылы дүниеге келген Абылай Уәлиұлының бастапқы есімі Әбілмансұр болды. Ол жастай жетім қалды. 1731 жылы жоңғарлармен шайқаста көзге түсті. Жоңғарияның ханы Қалдан Серен 1745 жылы өліп, оның мұрагерлері таққа таласты. Осы кезде оған Цинь империясы тиісе бастайды. Абылай осы сәтті пайдаланды. Ол сыр бойындағы қалаларды азат етуге кірісті. Ол бұл жорықта қазақ әскерлерін үш топқа бөлді. Оның бірінші тобын Қанжығалы Бөгенбай мен Үмбетей жырау басқарды. Бөгенбай басқарған 10 мың әскер Түркістанның солтүстік жағына, Созақ бекінісіне барып тиісуге тиіс еді. Екінші қолды Жәнібек батыр басқарды. Оған Тәтіқара жырау қосылды. Олар Сырдың төменгі ағасына қарай кетті. Үшінші негізгі қолды Абылайдың өзі басқарды. Жорыққа қатысушылар Шиелі, Жаңақорған бойымен Түркістанның күнбатыс жағына қарай жылжыды. Бұл топта Қабанбай, Баян, Сырымбет, Малайсары, Жанұзақ болды. Жоңғар әскерін басқарған Қалдан Сереннің ортаншы ұлы Цевен Доржи де өз әскерін үшке бөлді. Ол өзінің басты күшін Абылайға қарай бағыттады. Оның қару-мылтығы, түйе үстіне орнатқан 15 зеңбірегі бар еді. Қазақ жасақтары сойыл, шоқпар, садақпен қаруланды. Цевен Доржи өзінің ауыр қолымен Абылай әскерлерінен бұрын келіп, Жаңақорғанға бекініп алды. Абылай Жаңақорған бекінісін алуды Қабанбайға тапсырды. Сырымбетті оң жақ қанатқа, Баянды әскердің сол жақ қанатына қойды. Олардың сыртынан үш мың қолы бар Малайсары, Оразымбет батырлардың әскерін топтастырды. Бұл соғыс екі айға созылды. Қазақ әскерлері Жаңақорғанды, Шымкентті жаудан тазартты. Түркістанға дейін жетті. Бөгенбай басқарған әскерлер Созақ пен Сайрамды босатты. Батыр Баян Талас өзеніне дейін барды. Жәнібек батырдың әскерлері қарақалпақ жерін босатып, қалмақтарды Сырдың жоғарғы сапасына шегіндірді. Амалы таусылған Цевен Доржи Абылайдан бітім сұрауға мәжбүр болды. Келісім бойынша Созақ, Сайрам, Манкент, Шымкент қалалары Әбілмәмбеттің қарамағына өтті. Түркістан туралы мәселе кейінірек шешілетін болды. Абылай бұл жолғы жеңістерін жоңғар хандығының күйреуінің бастамасы деп есептеді. 1745 жылғы соғыс осымен бітті.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> Қазақ жерін қалмақтардан толық тазарту мақсатымен Абылай бастаған қазақ жасақтары 1750 жылы жауды Жоңғар қақпасы маңында оңдырмай талқандады. 1755 жылы жоңғарлар бірнеше ұсақ иеліктерге бөлініп кетті. Осыдан кейін 1758 жылы Жоңғар мемлекеті біржолата құлады. 1758 ж. Цинь қытайлары Шығыс Түркістандағы қазіргі Шыңжаң жерін басып алды. Цинь империясының батыс шекарасы қазақ жерімен шектесті. Қытайлар дүркін-дүркін шабуыл жасап қазақтарға тыным бермеді.{{Дереккөзі келтірілмеген}} Абылай келісімге келу туралы Бейжінге адамдар жіберді. Сөйтіп, Қытаймен сауда, экономикалық қатынас орнату жолдарын іздестірді. Ол Ресеймен де қарым-қатынас орнатты.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> 1771 жылы Әбілмәмбет хан өлгеннен кейін, Түркістанда Абылайды Орта жүздің ханы етіп сайлады. Бір жылдан кейін 1772 жылы вице-канцлер М.Л. Воронцовтың жарлығымен Абылайға арналып Есіл өзеніне таяу жерде Жаңғызтөбеге ағаш үй салынды. Абылай 1780 жылы мамыр айында Ташкентте 69 жасында қайтыс болды. Орнына Уәли сайланды.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> ==Қазақ халқының басқа тайпалармен күресі== === Қазақ халқының ойраттарға қарсы күресі === [[File:С.У.Ремезовтың сызба кітабы. Фрагмент.jpg|thumb|left|320px|С.У.Ремезовтың сызба кітабындағы Қазақ Ордасы (''Земля Казачьи Орды''). Фрагмент.]] [[File:XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы.jpg|thumb|320px|XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы]] [[File:Казахское ханство1535.png|thumb| alt=A.| ''[[Қазақ хандығындағы 1-азаматтық соғыс]]''.]] 16 ғасырдың соңында ойраттар(қалмақтар) төрт тайпалық бірлестіктен тұрды. Олар Тарбағатайдан Шығысқа қарайғы өңірді алып жатқан торғауыттар, Ертістің жоғары ағысында қоныстанған дербеттер, қазіргі Дихуа қаласының маңындағы хошауыттар, Іле өзенінің жоғары жағындағы шоростар еді. Қазақтар мен ойраттар арасындағы жайылым жер үшін күрес 15 ғасырда-ақ басталды. 16 ғ. соңында ойраттардың шағын бөлігі қазақ ханы Тәуекелге бағынды. 1635 ж. Хонтайшы Батурдың бастауымен Жоңғар хандығы құрылды. Қазақ-жоңғар қатынастары Батур хонтайшы (1634-1654) билік құрған кезде шиеленісе түсті. Онан кейінгі жоңғар хандары (Сенге, халдан) Оңтүстік қазақстанды, маңызды сауда жолдары өтетін қалаларды өздеріне қаратуға тырысты. === Қазақ халқының жоңғарларға қарсы күресі === 1718 жылы Тәуке хан қайтыс болып, орнына Болат хан болды. Оның кезінде қалмақтардың қазақ жеріне жорығы күшейді. Бұл жорықтардың табысты болуына шведтің артиилерия сержанты Иоганн Густав Ренаттың әсері күшті болды. 1709 жылы Полтава түбінде орыстардың қолына түскен Ренат Тобыл қаласына айдалды, осында Ертістің бойында Бухгольцтің экспедициясы құрамында Кереку қаласының маңында 1715 жылы қалмақтарға тұтқынға түседі. 1733 жылға дейін қалмақтардың қолында болды. Ол қалмақтарға зеңбірек құюды, баспахана жасап, әріп құюды үйретеді. Жан-жақты әскери дайындығы бар жоңғарлар 1710-1711 жж. қазақ жеріне басып кіріп соғыс жүргізді. Олар 1717 жылы жазда Аякөз өзені жағасында қазақтардың 30 мың жасағын талқандады. Келесі жылы жоңғарлар қазақтарды Бөген, Шаян, Арыс өзендері бойында тағы да қырады. === Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама === 1723 жылы ерте көктемде жоңғарлар қазақ жеріне тағы да соғысуға келді. Шуна Дабо деген қалмақ басқарған бұл шайқас екі бағытта жүруі тиіс еді. Бірінші бағыт Қаратауды басып өтіп, Шу мен талас өзендеріне шығу болса, екінші бағыт қазақтарға соққы беріп, Шыршық өзеніне жету болатын. Бұл жоспарды іске асыру үшін әскерлер жеті топқа бөлініп, оның бірі Жетісу Алатауының етегіндегі Балқаш көліне құятын төрт өзеннің бойына топтастырылды. Қалмақтың ірі қолбасшысы Амурсана басқарған 70 мың адамнан тұратын екінші бір тобы Іле өзені бойына, Кеген өзенінің солтүстік жағасына, Нарын өзенінің күншығыс жағынадғы Кетпен тауы баурайына орналасты. Бейғам отырған қазақтар аямай қырылды. Жоңғарлар Жетісуды, Ұлы жүзді қырып-жойып, Ұлы жүз, Кіші жүз жеріне де жетті. Халық басы ауған жаққа шұбырды. Ұлы Жүз бен Орта Жүздің қазақтары Самарқан пен Хожантқа қарай шұбырды. Кіші жүз қазағы хиуа мен Бұхараға ағылды. Босқындардың біразы Сырдың сол жағындағы Алакөл маңына топтасты. Халық бұл кезеңді «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деп атады. «Елім-ай» деген ән туды. Халық ең соңында бірігудің қажеттігін түсінді. 1728 жылы Әбілхайыр бастапан Кіші жүз жасақтары, Тайлақ батыр, Саурық батыр бастапан әскерлер Ырғыз уезінің оңтүстік шығыс бетіндегі Бұланты өзенінің жағасында «Қара сиыр» деген жерде қалмақтарға қарсы соққы берді. 1730 жылы көктемде Балқаш көлі маңында тағы соғыс басталды. Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, сияқты батырлар бастапан қазақ жасақтары жоңғарларға аяусыз соққы берді. Бұл жер кейін «Аңырақай» деп аталып кетті. Шуно Дабо бастапан қалмақтар Іле өзені бойымен шығысқа қарай қашуға мәжбүр болды. Қазақ жерін азат ету жолындағы соғысты жеңіспен аяқтау үшін Үш жүздің әскерлері Шымкентке таяу Ордабасы деген жерге жиналды. Қолбасшы болып Әбілхайыр мен Бөгенбай сайланды. Осы тұста Тәуке ханның баласы Үлкен Орда иесі Болат хан қайтыс болды. Таққа талас басталды. Болат ханның інісі, Орта Жүздің ханы Сәмеке (Шахмұхамед) тақтан үміткер болды. Сондай-ақ қалмақты қыруда үлкен ерлік танытқан Кіші жүз ханы Әбілхайырда тақтан дәмеленді. Алайда аға хан болып Болаттың үшінші ұлы Әбілмәмбет сайланды. Әбілхайыр бұған наразы болып, майдан шебінен әскерін алып кетті. Сәмеке де Шу бойымен Бетпақдалаға қарай өз әскерін алып кетті. Жоңғарларға қарсы майдан әлсірей бастады. Ұлы Жүздің ханы Жолбарыс жоңғарлармен мәмлеге баруға мәжбүр болды. Осы тұста әрбір жүздің ішінде феодалдың бытыраңқылық күшейді. Кіші жүз сұлтандары Батыр мен Нұралы (Әбілхайырдың баласы) өз алдына ел биледі. Сол сияқты Орта жүзде Күшік пен барақ сұлтандардың да өз иеліктері болды. Қазақ хандығының Бұхара, хиуамен қатынасы да нашар болды. Еділ өзені бойында қалмақтар мен башқұрттар Кіші Жүздің жеріне шабуыл жасап, үнемі қауіп туғызды. == Қазақ хандығының саяси-әлеуметтік жағдайы== === Қазақтардың өзара саяси қарым-қатынасы === [[16 ғасыр|16 ғасырда]] қазақ хандығы [[Сібір|солтүстікте]] құрылған [[Сібір хандығы|Сібір хандығымен]] (орталығы [[Түмен]]) шектесті. [[1563 жыл|1563 жылы]] [[Шайбани әулеті]] мен [[Тайбұғалықтар|Тайбұғы руы]] арасындағы ұзақ жылдар бойы жүргізілген күрестен кейін [[Сібір хандығы]] [[Шайбани әулеті]] [[Көшім хан|Көшім ханның]] қолына көшті. [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] халқы [[Түркі тілдері|түркі тілдес]] қырық рудан құрылған және угар тайпаларының жиынтығынан тұрды. Хандықтың негізгі халқы түркі тілдес [[Сібір татарлары|«Сібір татарлары»]] деген атпен белгілі болды. [[Сібір хандығы]] Қазақс хандығымен саяси және сауда байланысын жасап тұрды. [[1552 жыл|1552 ж]]. [[Ресей]] [[Қазан (қала)|Қазан қаласын]] жаулап алғаннан кейін, ол [[Сібір хандығы|Сібір хандығымен]] көрші болып шықты. [[1581 жыл|1581 ж]]. Ермактың [[Сібір|сібірге]] жорығы басталды. [[Көшім хан]] жеңілгенмен, Ермак жеңісті баянды ете алмады, ол [[1584 жыл|1584 ж]],. қаза тапты. Бірақ [[Сібір хандығы]] да көтерілмеді. Сөйтіп ол [[1598 жыл|1598 жылы]] [[Ресей]] құрамына енді. 17 ғ. 2 ж. Қазақ хандығының жағдайы нашар болды. Өзара қырқысты пайдаланған жоңғарлар Жетісудың бір бөлігін басып алып осы аймақта көшіп жүрген қазақтар мен қырғыздарды бағындырды. Бұқара әскерлері Ташкентті алып, қазақтарды ығыстыра бастапан кезде, қазақ хандарының бірі Жәңгір Бұқар әміршісін жоңғарларға қарсы күресу үшін әскери одақ жасауға көндірді. Жәңгір жоңғарларға қарсы жорықта 1652 ж. қаза тапты. 17 ғ. 90-ж-да жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылы бәсеңдеді. Бұл кезде қазақ хандығының нығаюы, қырғыздар мен қазақтар арасындағы одақ және оған қарақалпақтардың қосылуы күшті жүрді. === Қазақ хандығының саяси-әлеуметтік шағы === Феодалдық қанау көптеген салық түрін енгізді. Малшыдан зекет, егіншіден ұшыр жиналды. Ең жоғары басқарушы хандар болды. Олар тек [[Шыңғыс хан|Шыңғыс тұқымынан]] шықты. Феодалдық шартты жер иеленушілік, жерге меншіктің тұрақты түрлері, әсіресе Қазақстанның оңтүстік аудандарында, Сыр бойындағы қалалар аймағында қалыптасты. Олардың сойырғал, иқта, милк, вакуф сияқты түрлері болды. Ханнан тархандық құқық алып, сыйлық жерді иеленушілер онда тұратын егіншілерден, қолөнершілерден өз пайдасына салық жинады. Қазақ қоғамын әлеуметтік-таптық топтарға бөлу негізіне әл-ауқаттылық жағдайынан гөрі, әлеуметтік шығу тегі негізге алынды. Жоғары аристократтық топ ақсүйектерге Шыңғыс әулеттері хандар, сұлтандар, оғландар төрелер, қожалар жатты. Ал басқа халық әл-ауқатына қарамастан қара сүйекке жатқызылды. ==Қазақ хандығының аймақтық-әкімшілік бөлінісі== {{Main|Қазақ хандығының дәстүрлі аймақтық-әкімшілік құрылымы}} [[Қасым хан]] кезінде Қазақ хандығы велаяттарға бөлінді. [[Сурет:Казахское ханство.png|thumb|Қазақ хандығының [[Қасым хан]] кезіндегі аймақтық-әкімшілік бөлінісі]] {| class="wikitable sortable" |- ! <small>Велаят</small> || Ауданы || Астанасы || Алғашқы ханы |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Түркістан велаяты|Түркістан]]''' ||align="center"|[[Оңтүстік Қазақстан]] ||align="center"|[[Сығанақ]] ||align="center"|[[Өсек сұлтан|Өзек сұлтан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Ұлытау велаяты|Ұлытау]]''' ||align="center"|[[Орталық Қазақстан|Орталық]], [[Солтүстік Қазақстан|Солтүстік]] және [[Шығыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Орда-базар]] ||align="center"|[[Айтбек сұлтан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Жетісу велаяты|Жетісу]]''' ||align="center"|[[Жетісу]] ||align="center"|[[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] || align="center" |— |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Сарайшық велаяты|Сарайшық]]''' ||align="center"|[[Батыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Сарайшық]] ||align="center"|[[Жәдік сұлтан]] |- |} [[Тәуке хан]] кезінде Қазақ хандығы жүздерге бөлінді. [[Сурет:Қазақ хандығы.png|thumb|Қазақ хандығының [[Тәуке хан]] кезіндегі аймақтық-әкімшілік бөлінісі]] {| class="wikitable sortable" |- ! <small>Жүз</small> || Ауданы || Астанасы || Алғашқы ханы |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Ұлы жүз]]''' ||align="center"|[[Оңтүстік Қазақстан]] ||align="center"|[[Ташкент]] ||align="center"|[[Қарт-Әбілқайыр хан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Орта жүз]]''' ||align="center"|[[Орталық Қазақстан|Орталық]], [[Солтүстік Қазақстан|Солтүстік]] және [[Шығыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Түркістан (қала)|Түркістан]] ||align="center"|[[Қайып хан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Кіші жүз]]''' ||align="center"|[[Батыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Қазалы]] ||align="center"|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] |- |} ==Қазақ хандығының хандары== ===Хандарды сайлау дәстүрі=== {{Main|Хан көтеру}} Таққа үміткер сұлтандар мен ақсүйектердің көпшілігінің келісімін алған соң, хандықтағы ең беделді сұлтандар мен билер оны жұқа ақ киізге отырғызған, киіз шетінен ұстап үш рет көтеріп, бірнеше рет “Хан! Хан! Хан!” деп айқайлаған”. Ақ киіз дала шөбіне тиер-тиместе көпшілік оны аспанға қайта-қайта көтеріп түсірген. Содан кейін жиналған жұртшылық хан отырған тақ есебіндегі киізді “хан талапай” жасап осы тарихи оқиғаға қа-тысуының куәсі әрі тәбәрік ретінде бөліп-бөліп алған. Кейін той басталып, ол бірнеше күнге жалғасқан. Хан көтеруге келген көпшілік мұнда бірнеше күн тыныққан, сондай-ақ беделді қайраткерлер мемл. маңызды істерді ақылдасқан. Жаңа ханға ел ішіндегі жайттарды мәлімдеген. ===Хандар тізімі=== {{Main|Қазақ хандары}} {{Main|Қазақ хандарының шежіресі}} # [[Керей хан]], [[Болат сұлтан]] ұлы, [[Ұрыс хан]] шөбересі 1465—1473 жылдары билеген. # [[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]], [[Барақ хан]] ұлы, [[Ұрыс хан]] шөбересі 1473—1480 жылдары билеген. # [[Бұрындық хан]], [[Керей хан]] ұлы, 1480—1511 жылдары билеген. # [[Қасым хан]], [[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]] ұлы, 1511—1521 жылдары билеген. # [[Мамаш хан]], [[Қасым хан]] ұлы, 1521—1523 жылдары билеген. # [[Тахир хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1523—1533 жылдары билеген. # [[Бауыш хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1529—1533 жылдары билеген. # [[Бұйдаш хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1533—1538 жылдары [[Жетісу]] өңірін билеген. # [[Тоғым хан]], [[Жәдік сұлтан]] ұлы, 1533—1537 жылдары билеген. # [[Ахмет хан|Ахмат хан]], [[Жаныс сұлтан|Жаныш сұлтан]] ұлы, 1533—1535 жылдары [[Сырдария]] маңын билеген. # [[Хақназар хан]], [[Қасым хан]] ұлы, 1538—1580 жылдары билеген. # [[Шығай хан]], [[Жәдік сұлтан]] ұлы, 1580—1582 жылдары билеген. # [[Тәуекел хан]], [[Шығай хан]] ұлы, 1582—1598 жылдары билеген. # [[Есім хан]], [[Шығай хан]] ұлы, 1598—1628 жылдары билеген. # [[II Жәнібек хан|Жәнібек хан]], [[Есім хан]] ұлы, 1628—1643 жылдары билеген. # [[Салқам Жәңгір хан]], [[Есім хан]] ұлы, 1643—1652 жылдары билеген. # [[Батыр (Баһадүр) хан|Батыр хан]], [[Бөлекей|Бөлекей сұлтан]] ұлы ([[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]] ұлы, [[Өсек сұлтан|Өсеке сұлтанның]] ұрпағы), 1652—1680 жылдары билеген. # [[Тәуке хан]], [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] ұлы, 1680—1715 жылдары билеген. # [[Қайып хан]], [[Құсрау сұлтан]] ұлы ([[Есім хан]] ұрпағы), 1715—1718 жылдары билеген. # [[Болат хан]], [[Тәуке хан]] ұлы, 1718—1729 жылдары билеген. # [[Әбілмәмбет хан]], [[Болат хан]] ұлы, 1740—1771 жылдары билеген. # [[Абылай хан]], [[Көркем Уәли сұлтан]] ұлы, 1771—1781 жылдары билеген. # [[Кенесары хан|Кене хан]], [[Қасым сұлтан]] ұлы, ([[Абылай хан]] немересі) 1841—1847 жылдары билеген. == Қазақ хандығының мәдениеті == Қазақ поэзиясының аса ірі тұлғалары [[Шалкиіз Тіленшіұлы|Шалкиіз]] (15 ғ.), [[Доспамбет жырау|Доспамбет]] (16 ғ.), [[Жиембет жырау|Жиембет]] (17 ғ.). Қазақтың батырлар жыры тарихи оқиғаларға құрылған. Мысалы: [[Қобыланды]], [[Ер Тарғын]], [[Алпамыс батыр|Алпамыс]], [[Ер Сайын]], [[Қамбар батыр (жыр)|Қамбар батыр]] дастандары. [[Ислам діні]] толық тарады. [[Араб жазуы]] қолданылды. 18 ғасырда қазақтар үз жүзге бөлініп өмір сүріп жатты. Әр жүздің өз ханы болды. Кіші жүзді [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілхайыр]], Орта жүзде [[Сәмеке хан|Сәмеке]] (Шахмұхамед), Ұлы Жүзде - [[Жолбарыс]], [[Түркістан қаласы]]н астана еткен Үлкен Орданың ханы [[Тәуке]] еді. Қазақ жерінде орталықтанған мемлекет болмауын көршілері өз пайдасына шешуді ойлады. Оңтүстік-батыстан [[Жайық казак-орыс әскері|Жайық казактарының]] қолдауымен [[Еділ]] бойындағы башқұрттар, қалмақтар Кіші жүзге тынымсыз шабуыл жасады. Солтүстіктен [[Қазақстан аумағындағы казак әскерлері|Сібір казактары]] тыным бермеді. Орта Азиядағы [[Бұқара]] мен [[Xиуа]] хандықтары да қазақ жерінен дәмелі болды. Олардың бәрінен асып түскен [[жоңғарлар]] еді. == Қазақ хандығының батырлары == * [[Өтеген Өтеғұлұлы|Өтеген батыр]] — [[Дулат]] * [[Райымбек батыр]] — [[Албан руы|Албан]] * [[Есет Көкіұлы|Есет батыр]] — [[Тама]] * [[Қабанбай батыр]] — [[Найман]] * [[Есет Көтібарұлы|Есет батыр]] — [[Шекті]] * Бақай батыр — [[Тама]] * Төленді батыр — [[Адай]] * [[Баян Қасаболатұлы|Баян батыр]] — [[Уақ]] * Тоқсанбай батыр — [[Тама]] *[[Баян Байболатұлы|Баян батыр]] — [[Тама]] *[[Бақ батыр]] — [[Тама]] *[[Бұзау Жарасұлы|Бұзау батыр]] — [[Тама]] *Қонақай батыр — [[Найман]] *[[Қойгелді Сартұлы|Қойгелді батыр]] — [[Дулат]] *[[Ақпан батыр]] — [[Дулат]] *[[Наурызбай батыр]] — [[Шапырашты]] *[[Алатау батыр]] — [[Қоңырат]] *[[Алтай Ебескіұлы|Алтай батыр]] — [[Кете (ру)|Кете]] *[[Арал батыр]] — [[Кете (ру)|Кете]] *[[Есберді батыр]] — [[Найман]] *[[Ер Қаптағай батыр]] — [[Найман]] *[[Жайнақ батыр]] — [[Жалайыр]] *Бөлек батыр — [[Суан]] *[[Барақ батыр]] — [[Найман]] *[[Жидебай батыр]] — [[Арғын]] *[[Досқара батыр]] — [[Керей (тайпа)|Керей]] *[[Көктаубай батыр]] — [[Есентемір]] *[[Көбек батыр]] — [[Арғын]] *[[Тұрлан батыр]] — [[Шеркеш]] *[[Саурық батыр]] — [[Шапырашты]] *[[Смайыл батыр]] — [[Қоңырат]] *[[Жантай батыр]] — [[Арғын]] *[[Жаназар батыр]] — [[Төлеңгіттер|Төлеңгіт]] *[[Жарылғап батыр]] — [[Арғын]] *[[Елшібек батыр]] — [[Суан]] *[[Баубек батыр]] — [[Арғын]] *[[Ер Жәнібек Төлекұлы|Ер Жәнібек батыр]] — [[Керей (тайпа)|Керей]] *[[Сыпатай батыр]] — [[Дулат]] == Қазақ хандығының 550 жылдығы == {{Main|Қазақ хандығының 550 жылдығы}} Мерейтойдың шығыны шамамен 23 млрд теңге ($124,19 млн) болады деп күтілуде. Қазақ хандығының 550 жылдығы [[Қазақстан]]ның бүкіл аймақтарында тойланады. Ал маңызды іс-шаралар қыркүйек айында [[Жамбыл облысы]], [[Тараз]] қаласында өтеді. Себебі осы аумақта хандықтың негізі қаланған деп есептелінеді. Тараздағы іс-шараларды өткізуге 13,47 млрд теңге жұмсалады. Бірақ, кейбір тарихшылар Жәнібек пен Керей хандардың мемлекетінің орталығы [[Алматы]]ға жақын аумақта болған деп, мерейтой жоспарын сынға алды. Қазақ хандығының мерейтойын тойлау шеңберінде 1 млрд теңгеге 10 бөлімді [[Қазақ елі (телесериал)|«Қазақ елі»]] атты сериал мен осы атаулы 375 млн теңгеге анимационды сериал түсіріледі. Қазақ хандығы туралы деректі фильм түсіруге 250 млн теңге бөлінеді. [[Ілияс Есенберлин]]ның «Көшпенділер» трилогиясын баспадан шығаруға 106,6 млн теңге бөлінеді. Таразда шығыны 506,8 млн теңге болатын театрланған қойылым болады. «Мәңгілік ел» тақырыбына ақындар айтысы өтеді. 550 жылдық құрметіне монумент тұрғызылады (501,8 млн теңге). «Тараз — ғасырлар куәсі» атты көрме өтеді. Қазақша күрес пен басқа да ұлттық спорт түрлерінен халықаралық турнир өтеді. Басқа да шығындар: «Ұлы көш» фильмі (150 млн теңге) түсірілуіне, «Тамгалы» Мемлекеттік тарихи-мәдени табиғи қорық-музей құрылысына (100 млн теңге), «Керей-Жәнібек», «Қазақ елі» спекталі қойылуына және «Қазақ хандығы» балетіне (68 млн теңге), [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін қалпына келтіру жұмыстарына (20,4 млн теңге) жұмсалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mfa.kz Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }} <!-- * [http://kazakhstan.awd.kz/theme/t10_2.html Қазақ хандығы] Битий лінк --> * [http://www.hrono.info/geneal/geanl_ok_2.html Орыс-хан. Қазақ хандығы] * [http://www.unesco.kz/natcom/turkestan/r07_turkest_cap.htm Түркістан - Қазақ хандығының елордасы] * [http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/content/ Юнеско сайтындағы Қазақстан тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151025041259/http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/content/ |date=2015-10-25 }} <!-- * [http://www.1465.kz Қазақ хандығына арналған сайт] Битий лінк --> * [http://www.550kazakhan.kz Қазақ хандығының 550-жылдығына арналған сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910052832/http://550kazakhan.kz/ |date=2015-09-10 }} {{wikify}} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Қазақ хандығы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Азияның тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:1731 жылы таратылғандар]] [[Санат:Түркі мемлекеттері]] [[Санат:Түркі әулеттері]] tecuyjoya7hawr3f68y2so56f7u71gf 3620461 3620460 2026-06-21T22:50:20Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Kazakh_zhuzes_under_Abylai_Khan.png|Kazakh_zhuzes_under_Abylai_Khan.png]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:TheImaCow|TheImaCow]] [[commons:File:Kazakh_zhuzes_under_Abylai_Khan.png|жойған]], себебі: per [[:c:Common 3620461 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}}{{Тарихи мемлекеттер |атауы = Қазақ хандығы |статусы = |байрақ = Tamga of the Töre dynasty.png |байрақ_сипаттамасы = |ұраны = Алаш!{{Дереккөзі келтірілмеген}} |карта = Map of the Kazakh Khanate.png |p1 = Алтын Орда |flag_p1 = Golden_Horde_flag_1339.svg |p2 = Моғолстан |flag_p2 = Moghulistan.png |p3 = Әбілқайыр Ордасы |flag_p3 = Map of the Uzbek Khanate.png |s1 = Ұлы жүз |flag_s1 = Жуз.svg |s2 = Орта жүз |flag_s2 = Жуз.svg |s3 = Кіші жүз |flag_s3 = Жуз.svg |s4 = Ресей Империясы |flag_s4 = Flag_of_Russia.svg |құрылуы = [[1465 жыл|1465]] |ыдырауы = [[1847 жыл|1847]] |сипаттамасы = Қазақ хандығы өзінің гүлдену кезеңінде |астана = [[Қозыбасы]] (1465—1466)<br>[[Созақ]] (1466—1469)<br>[[Сығанақ]] (1469—1511)<br>[[Сарайшық]] (1511—1521)<br>[[Сығанақ]] (1521—1599)<br>[[Ташкент]] (1599—1729)<br>[[Түркістан (қала)|Түркістан]] (1740—1781)<br>[[Қаракеңгір]] (1826—1844)<br>[[Сарыкеңгір]] (1844—1847) |қалалары = [[Сауран]]<br>[[Сарайшық]]<br>[[Сығанақ]]<br>[[Ташкент]]<br>[[Түркістан_(қала)|Түркістан]]<br>[[Созақ]]<br>[[Алмалық_(көне_қала)|Алмалық]]<br>[[Ферғана]]<br> |тілі = [[Шағатай тілі|Түркіше]] (әдеби)<br>[[Қазақ тілі|Қазақша]]<br>[[Араб тілі|Арабша]] (жазбаша) |діні = [[Сунниттер|сунниттік]] [[ислам]] |қосымша_параметр = Заңдары |параметр_мазмұны = [[Қасым ханның қасқа жолы]]<br>[[Есім ханның ескі жолы]]<br>[[Жеті жарғы]] |аумағы = 2,5 млн км² |халқы = [[қазақтар]], [[қарақалпақтар]], [[қырғыздар]], [[ноғайлар]], [[өзбектер]], [[сарттар]] |басқару_формасы = Жартылай сайлаулы [[монархия]]<br>Қысқасы [[Монархия|Хандық Монархия]] |династиясы = Шыңғыс хан әулеті, Жошы әулеті, [[Төре|Төре әулеті]] |басқарушылар_титулы = Бірінші хандар |басқарушы1 = [[Керей хан]] |басқарушы_жылы1 = 1465—1474 |басқарушылар_титулы2 = Соңғы хан |басқарушы2 = [[Кенесары хан]] |басқарушы_жылы2 = 1841—1847 |дейін = |д1 = |д2 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = }} '''Қазақ хандығы''', '''Қазақ ордасы''', '''Ұрыс жұрты''' — [[1465 жыл]]ы [[Алтын Орда]]ның және [[1468 жыл]]ы [[Әбілқайыр Ордасы]]ның ыдырау кезінде қалыптасқан, қазіргі [[Қазақстан]] мен оған іргелес мемлекеттер аумағындағы [[Қазақтар|қазақ]] мемлекеті. Оның аумағының көбісі [[Орталық Азия|Орта Азияда]] болып, бір бөлігі [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропада]] орналасқан. XV ғасырда қазақтар [[Әбілқайыр Ордасы|Өзбек хандығындағы]] жемқорлық, саяси тұрақсыздық пен әлсіз үкіметтен шаршап, қазақтарды [[Жетісу|Жетісуда]] жинаған [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан]] 1465 жылда Қазақ хандығын құрған. Тарих бойы Қазақ хандығы өз аумақтарын үлкейтіп, қазіргі [[Қазақстан|Қазақстанның]] территорияларының көбісіне ие болған.<ref>[http://www.testent.ru/index/xv_gasyr_xviii_gasyrdy_basyndagy_kazakh_khandygy/0-613]</ref> XVII ғасырда қазақтар [[Жоңғар хандығы|Жоңғарлармен]] [[Қазақ-жоңғар соғыстары|соғысып]], әлсізденген де, келесі ғасырда хандықты [[Ресей империясы|Ресей патшалығы]] [[Қазақ хандығының Ресей құрамына кіруі|жаулап]] алған.{{Дереккөзі келтірілмеген}} Қазақ хандығы [[Еділ]]ден [[Жайық]]қа дейінгі территорияны, [[Сырдария]] мен [[Әмудария]] өзендерінің аралығын, [[Хорасан]] жерін қамтыған. Қазақ хандығының мемлекеттік құрылымы дала демократиясына негізделген [[монархия]]ға негізделген. Мемлекет басшысы — [[хан]]дар саяси билік жүргізетін. Олар [[төре]] тұқымынан шыққан [[сұлтан]]дар арасындағы таңдау негізінде сайланатын. Қазақ хандығының тұңғыш ханы — [[Керей хан|Керей]], соңғы ханы — [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]]. == Тарихы == {{Main|Қазақ хандығының тарихы}}[[Сурет:Map of Kazakh khanate (kk-cyrillic).png|сүрмесіз|630x630 нүкте]]{{Main|Қазақ хандығының жылнамасы}} === Керей мен Жәнібек хандар === Қазақ хандығының пайда болуы [[Қазақстан]] жерінде 14-15 ғғ. болған әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси процестерден туған заңды құбылыс. Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы, феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылуы, осы негізде [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілхайыр]] хандығы мен Моғолстан арасындағы тартыстың өршуі, әлеуметтік қайшылықтардың үдеуі 15 ғ. 2 жартысында бұл мемлекеттердің құлдырап ыдырауына апарып соқтырды. Әсіресе Әбілхайыр(1428-1468) [[Жошы хан|Жошы]]-[[Шайбани әулеті|Шайбан]]- Дәулет-Шайх оғланның ұлы хандығы өте нашар еді. Территориясы батысында Жайықтан бастап, шығысында Балқаш көліне дейін, оңтүстігінде Сырдың төменгі жағы мен Арал өңірінен, солтүстігінде Тобылдың орта ағысы мен Ертіске дейінгі жерді алып жатты. Бір орталыққа бағынған мемлекет болмады. Көптеген ұлыстарға бөлінді. Олардың басында Шыңғыс әулетінің әр тармақтағы ұрпақтары, көшпелі тайпалардың билеушілері тұрды. Әбілхайыр билік еткен кезде халық өзара қырқыс пен соғыстан шаршады. 30 жж. ол Тобыл бойында Шайбани ұрпағы Махмұт Қожаханды талқандады. Сыр бойындағы далада Жошы әулетінің Махмұтханы мен Ахметханын(Тоқа Темір тұқымы) жеңді. [[1446 жыл]]ы Әбілхайыр Темір ұрпақтары мен Ақ Орда хандары ұрпақтарынан Сыр бойы мен Қаратау баурайындағы — [[Сығанақ]], [[Созақ]], Аққорған, Өзгент, Аркүк сияқты қалаларды басып алады. 1457 ж. Өз-Темір тайшы бастапан ойраттардан (жайылым жер іздеген) [[Түркістан (қала)|Түркістан]] өңірінде жеңіліп қалды. Масқара ауыр шарт жасасып, ойраттар Шу арқылы өз жерлеріне кетті. Ал Әбілхайыр өз ұлысында , қатал тәртіп шараларын орнатуға кіріседі. Бұл халық бұқарасының оған деген өшпенділігін күшейтті. Нәтижесінде халықтың жартысы Шығыс Дешті Қыпшақтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] алқаптарына және Қаратау бөктерлерінен Жетісудың батыс өңіріне көшіп барулары еді. Оны Жәнібек пен Керей басқарды. [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]] пен Жетісудағы көшпелі бұқара феодалдық қанаудың күшеюіне, соғыстарға наразылық ретінде , хандар мен феодалдардың қол астынан көшіп кетіп, қоныс аударды. Сөйтіп, 15 ғ. 50-70 жж, яғни 1459ж. Әбілхайыр хандығынан Жетісудың батысына Есенбұға хан иелігіне Шу мен Талас өзендерінің жазықтығына көшіп келді. Олардың қоныс аударуының бір себебі, оларды Шыңғыс әулетінен шыққан Керей хан мен Жәнібек ханның жаңа қалыптасып келе жатқан қазақ халқының дербес мемлекетін құру, оның тәуелсіз саяси және экономикалық дамуын қамтамасыз ету жолындағы қадамы мен қызметі өз ықпалын тигізді. Жетісу рулар мен тайпалар мемлекет бірлестігінің орталығына айналды. Олардың саны 200 мың адамға жетті. Моғолстан ханы Есенбұға өзінің солтүстік шекарасын қорғату үшін, сондай-ақ өзінің бауыры Тимурид Абу Саид қолдап отырған Жүністің шабуылынан батыс шекарасын қорғату үшін пайдаланғысы келді. Жәнібек қазақ хандығының тұңғыш шаңырағын көтерген Барақ ханның ұлы, ал Керей оның ағасы Болат ханның баласы. Барақтан басталатын қазақтың дербес мемлекеттігі жолындағы күресті оның туған ұлы мен немересінің жалғастыруы табиғи құбылыс. Мырза Мұхамед хайдар Дулати [[Қазақтар|Қазақ]] хандығының құрылған уақытын хижраның 870 жылына (1465-1466 жж.) жатқызады. [[Сурет:Жәнібек пен Керей.jpg|thumb|300px|Астана қаласындағы Жәнібек пен Керей мүсіні]] Қазақтың алғашқы ханы болып Керей жарияланды (1458-1473 жж.). Одан кейін қазақ ханы болып Жәнібек сайланды (1473-1480 жж.). Бұлардың тұсында Жетісу халқы, 1462 жылы [[Моғолстан]] ханы [[Есенбұға|Есенбұға хан]] өлгеннен кейін ондағы тартыстың күшеюіне байланысты, өзара ынтымақтықты нығайтуға үлес қосты. Әбілхайыр хандығынан көшіп келушілер Жәнібек пен Керейдің қазақ хандығын күшейте түсті. Едәуір әскери күш жинаған және Жетісуда берік қорғанысы бар Жәнібек пен Керей, Жошы әулетінен шыққан сұлтандардың Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақты]] билеу жолындағы күресіне қосылды. Бұл күрес 1468 ж. Әбілхайыр өлгеннен кейін қайтадан өршіді. Қазақ хандарының басты жаулары Әбілхайырдың мұрагерлері- оның ұлы Шайх -хайдар мен немерелері Мұхамед Шайбани мен Махмұд сұлтан болды. [[File:Казахское ханство1465.png|thumb| alt=A.| ''[[Қазақ хандығының құрылуы]]''.]] Сыр өңірі мен Қаратау — қазақ хандарының Батыс Жетісудағы иеліктеріне ең жақын болды. Жәнібек пен Керей хандар сауда-экономикалық байланыстардың маңызды орталықтары және күшті бекініс болатын Сыр бойындағы қалаларға өз құқықтарын орнатуға тырысты. Сондай-ақ, Сырдың төменгі және орталық сағаларының жерлері қазақтың көшпелі тайпалары үшін қысқы жайылым да еді. 70-жылдары Сауран, Созақ түбінде, үлкен шайқастар болды. Асыны (Түркістанды), Сығанақты біресе қазақ хандары, біресе [[Мұхаммед Шайбани|Мұхамед Шайбани]] басып алып отырды. Осындай шайқастардың бірінде көрнекті қолбасшы Керейдің ұлы Мұрындық болды. Ол 1480 жылдан бастап хан болды. Соның нәтижесінде 15 ғ. 70-ж-да қазақ хандығының шекарасы кеңейе берді. Оңтүстік қазақстан қалалары үшін Шайбани әулетімен арадағы соғыстар Жәнібек ханнан кейін қазақ хандығын билеген Бұрындық хан (1480-1511 жж.) тұсында да толастамады. Батыс Жетісудағы иеліктеріне оңтүстіктегі өздеріне қараған қалаларға ([[Созақ]], [[Сығанақ]], [[Сауран]]) сүйене отырып, алғашқы қазақ хандары Дешті Қыпшақтағы өкімет билігіне талаптанушы барлық хандарды жеңіп, өз иеліктерін үлкейтті. [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақта]] қазақ хандары билігінің орнығуы, [[Мұхаммед Шайбани]]ды Дешті Қыпшақтағы тайпалардың кейбір бөлігін соңына ертіп Мәуереннахрға кетуге мәжбүр етті. Мұнда ол Темір әулеті арасындағы өзара тартысты пайдалана отырып, өкімет билігін басып алды. Сонымен қазақ хандығының құрылуына ұйтқы болған себептер — саяси және этникалық процестер болды. Оның басты этапы — Керей мен Жәнібектің қол астындағылармен бірге көшпелі өзбектердің басшысы Әбілхайырдан кетіп, Моғолстанның батысына қоныс аударуы. Мұндағы маңызды оқиға — Керей мен Жәнібекті жақтаушылардың өзбек-қазақтар, кейін тек қазақтар деп аталуы. Әбілхайырдың өлімінен кейін Керей мен Жәнібектің Өзбек ұлысына келіп, үкімет билігін басып алуы. Жаңа мемлекеттік бірлестік Қазақстан атана бастады. === Қасым хан кезеңі=== 16-17 ғғ. Қазақ хандығы нығайып, оның шекарасы едәуір ұлғая түсті. Өз тұсында «жерді біріктіру» процесін жедел жүзеге асырып, көзге түскен хандардың бірі Жәнібектің ұлы Қасым. [[Қасым хан]]ның (1511-1523 жж.) тұсында Қазақ хандығының саяси және экономикалық жағдайы нығая түсті. Ол билік құрған жылдары қазақ халқының қазіргі мекен тұрағы қалыптасты.Бірсыпыра қалалар қосылды, солтүстікте Қасым ханның қол астындағы қазақтардың жайлауы Ұлытаудан асты. Оңтүстік-шығыста оған Жетісудың көп бөлігі ([[Шу]], [[Талас]], [[Қаратал]], [[Іле]] өлкелері) қарады. Қасым ханның тұсында [[Орта Азия]],[[Еділ]] бойы, Сібірмен сауда және елшілік байланыс жасалды. Орыс мемлекетімен байланыс болды. Ұлы князь III [[Василий]] (1505-1533) билік құрған кездегі Мәскеу мемлекеті еді. Батыс Еуропа да қазақ хандығын осы кезде танып білді. «Қасым ханның қасқа жолы» деген әдет-ғұрып ережелері негізінде қазақ заңдары жасалды. Дегенмен Қасым хан тұсында Қазақ хандығы бір орталыққа бағынған мемлекет болмады. Ол Қасым өлгеннен кейін бірден байқалды. Өзара қырқыс, таққа талас басталды. Моғол және өзбек хандарының қазақ билеушілеріне қарсы одағы қалыптасты. Өзара тартыс кезінде Қасым ханның ұлы және мұрагері Мамаш қаза тапты. Қасым ханның немере інісі Таһир (1523-1532) хан болды. Оның айырықша елшілік әне әскери қабілеті болмады. Маңғыт және ойрат хандарымен әскери қақтығыстар басталды. Бұл соғыстар қазақтар үшін сәтті болмады. Қазақ хандығы оңтүстіктегі және солтүстік-батыстағы жерінің бір бөлігінен айрылып, оның ықпалы тек Жетісуда сақталып қалды. ТаҺир ханның інісі Бұйдаштың (1533-1534) тұсында да феодалдық қырқысулар мен соғыстар тоқтаған жоқ. ===Хақназар хан кезеңі === [[File:Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (Kosaki Orda).jpg|thumb|left|XVI ғасырдың 60-шы жылдары жарық көрген Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (''Kosaki Orda'')]] 16 ғ. 2 ж. әлсіреген хандықты біріктіруде [[Қасым хан]]ның баласы [[Хақназар хан|Хақназар]] ([[1538 жыл|1538]]-[[1580 жыл|1580]] жж.) өз үлесін қосты. Ноғай Ордасындағы алауыздықты сәтті пайдаланған ол, Жайық өзенінің сол жағындағы жерді қосып алды. Оның тұсында [[Жетісу]] мен [[Тәңір тауы|Тянь-Шаньды]] басып алуды көздеген [[Моғол]] ханы [[Абд ар-Рәшид хан|Абд-Рашидке]] қарсы ұтымды күрес жүргізілді. [[Хақназар хан|Хақназар]] өзара тартыста өзбек ханы Абдулланы қолдау арқылы Сыр бойындағы қалаларды (Сауран, Түркістан) өзіне бағындырды. Оның Абдулламен байланысынан қорыққан [[Ташкент]]тің ұлыстық әміршісі Баба сұлтан жансыздары арқылы Хақназарды у беріп өлтірді. Қасым ханның баласы [[Хақназар хан]] (1538-1580) тұсында Қазақ хандығы қайта бірігіп, дами түсті. Ол хандық билікті нығайтуға және күшейтуге қажырлы қайрат жұмсады. Өзінен бұрын бытыраңқы жағдайға түскен Қазақ хандығын қайта біріктірді. Хақназар қазақ-қырғыз одағын одан әрі нығайтты, сол заманның тарихи деректерінде оны «қазақтар мен қырғыздардың патшасы» деп атады. Ол осы қазақ-қырғыз одағына сүйене отырып, [[Моғолстан]] хандарының Жетісу мен Ыстықкөл алабын жаулап алу әрекетіне тойтарыс берді. Хақназар хандық құрған кезде Қазақ хандығының сыртқы жағдайында аса ірі тарихи оқиғалар болып жатты. Мемлекеттің солтүстігінде Ресей өз иеліктерін қазақ даласына едәуір жылжытты. Қазан мен Астраханьды басып алғаннан кейін Еділ өзенінің барлық аңғары Ресейдің қол астына кірді. Башқұрт және Сібір хандықтары Ресей құрамына енгеннен кейін, ноғайлар Қазақ хандығының солтүстік-шығысына ығыса бастады. Олар Еділден Ертіске дейінгі аралықта көшіп-қонып жүрді. Башқұрттар мен Сібір татарлары да қазақ жерлеріне енуін тоқтатпады. [[Сырдария]]ның төменгі ағысына қарақалпақтар келе бастады. Еділ мен Жайық арасындағы өңірді мекендеген [[Ноғай ордасы]] ыдырай бастады. Ноғай одағы ыдырап, ауыр дағдарысқа тап болды. Оған қарасты көшпелі тайпалардың бір бөлегі Қазақ хандығына келіп қосылды. Хақназар Ноғай Ордасының көп ұлысын (бұлардың көбі қазақтың Кіші жүзі – алшын одағына енген тайпалар) өзіне қаратып алды. Тарихи деректерде Хақназарды «қазақтар мен ноғайлардың ханы» деп атаған. Сөйтіп, ХҮІ ғасырдың 60-жылдары Ноғай Ордасы ыдырап, бұрын оған қараған қазақ тайпалары және олардың этникалық территориясы Қазақ хандығына бірікті. Бұрын Ноғай Ордасының астанасы болып келген [[Сарайшық|Сарайшық қаласы]] да Қазақ хандығына өтті. Бұл жағдай Қазақ хандығының солтүстік-батыс және солтүстік жағындағы жағдайда өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен Қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай Ордасының ыдырауы, оның бір бөлігінің Қазақ хандығына қосылып, енді бір бөлегінің орыс патшасына бағынуы, шығысқа қарай кеңейіп келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын Қазақ хандығына жақындата түсті. 1563 жылы [[Сібір хандығы]]ның билігіне келген Көшім хан Қазақ хандығына дұшпандық саясат ұстанды. Оның үстіне моғол билеушілері мен қазақ хандары арасында да қақтығыстар болып тұрды. Осындай күрделі жағдайларда [[Хақназар хан]] Қазақ хандығының сыртқы саясатын өзгертті. Өзінен бұрынғы қазақ хандары үнемі жауласып келген Мауераннахрдағы шайбани әулетімен одақтастық байланыс орнатуға ұмтылды. Сөйтіп, шайбанилық Бұхара ханы Абдолла ІІ-мен одақтық келісім-шарт жасасты. Соғыс қимылдары тоқтап, бейбітшілік орнады, қазақтардың [[Орта Азия]] халқымен сауда-саттық қарым-қатынасы, экономикалық байланысы жиіледі. Мұның өзі Қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға, шаруашылық өмірдің оңалуына тиімді болды. Қазақ хандығы нығайа түсті. Бірақ Хақназар ханды [[1580]] жылы Абдолла ханның қарсыласы [[Ташкент]] билеушісі Баба сұлтан астыртын өзінің адамын жіберіп өлтіртті. Қадырғали Жалайырдың айтуынша «Оның да атағы мен абыройы туралы көп айтылады. Алайда [[Хақназар хан]] өз араларында болған қақтығыстарда қаза болған». ===Тәуекел хан кезеңі=== [[File:Kazakh Horde under Tauekel Khan 1598.png|thumb| alt=A.]] Хақназардың мұрагері Жәдіктің баласы және Жәнібек ханның немересі қартайған Шығай (1580-1582) болды. Ол өзінің баласы Тәуекелмен (1586-1598 хан болған) бірге Баба сұлтанға қарсы күресінде Бұқар ханы Абдоллаға келді. Абдолла Шығайға Хожант қаласын сыйға тартып онымен қосылып Баба сұлтанға қарсы Ұлытау жорығына шығады. Осы жорықта Шығай қайтыс болады. Қазақ хандығының иелігі енді Тәуекелге көшеді. 1582 жылы Шығай хан қайтыс болғаннан кейін таққа Тәуекел (1582-1598 жж.) отырды. Тәуекел хан [[Бұхара]] ханы Абдолламен жасасқан шартты бұзып, қазақ және өзбек билеушілері арасындағы жаугершілік қайта қоздады. Абдолла ханмен одақтан Тәуекел ханның бас тартуының себебі, біріншіден, Абдолла әуелдегі Түркістаннан төрт қала беруі туралы уәдесінен бас тартады, екіншіден, біздің ойымызша, басты себеп – Абдолла Тәуекел ханның беделінен, батырлығы мен батылдығынан қорқа бастайды, яғни Тәуекел ханнан өзінің бақталасы ретінде қауіп төнгенін сезді. Өйткені кезінде бүкіл Мәуереннахрды Тәуекелдің көмегімен Шайбани мемлекетінің қол астына біріктірген болатын. [[Тәуекел хан]] да Жошы ұрпағы болғандықтан, бүкіл Орта Азияны билеуіне толық құқығы болды. Тәуекел сыртқы саясатында хандықтың оңтүстігіндегі қалаларда билікті нығайтуға күш салады. Ендігі жерде ол Сыр бойындағы қалалар үшін Абдолламен күресті бастайды. [[Сурет:Medieval cities located along the Syr Darya River (kk-cyrillic).png|нобай|499x499 нүкте|Сырдария бойында орналасқан ортағасырлық қалалар.]] 1586 жылы Ташкентті алуға әрекет жасайды. Абдолланың негізгі күштері Мәуереннахрдың солтүстігінде шоғырланды. Бұны білген Тәуекел хан Мәуереннахрдың оңтүстік аймақтарына шабуыл жасайды. Оның шабуылы Түркістан, Ташкент, Самарқанд қалаларына қауіп төндіреді. Бірақ Тәуекел ханның Ташкентті алуға жасалған алғашқы жорығы сәтсіз аяқталады. Тәуекел хан қазақ хандығының сыртқы саясатын нығайту барысында орыс мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынастарды жандандырды. Қазақ ханы сыртқы саясатта өзін қолдайтын одақтастар іздеді. 1594 жылы Тәуекел хан Ресейге достық келісім жасасу үшін [[Құлмұхаммед елшілігі|Құлмұхаммед]] басқарған Қазақ хандығының тұңғыш ресми елшілігін жібереді. Тәуекел ханның бұндағы мақсаты Ресей мемлекетінің көмегімен Абдоллаға қарсы күресті жандандыру, Сібір ханы Көшімге қарсы одақ құру және 1588 жылы орыс әскерлері ұстап әкеткен өзінің немере інісі, Ондан сұлтанның баласы Оразмұхаммедті тұтқыннан босату болды. Оның жанында қазақтың әйгілі тарихшысы Қадырғали Жалайыр бар еді. 1595 жылы елшіге орыс патшасының жауап грамотасы тапсырылды. Онда орыс патшасы Тәуекел ханға Қазақ хандығын «өзінің патшалық қол астына алатынын» және «оқ ататын қару» жіберетінін уәде етті. Сонымен бірге мынадай талап қойды: «біздің патшалық қоластымызда болғандықтан және біздің патшалық әміріміз бойынша Бұқара патшасымен және бізге опасыздық жасаған Сібір патшасы Көшіммен соғысып, біздің ұлы мәртебелі патшамызға жол салатын боласыздар». Орыс мемлекеті Қазақ хандығымен әскери одақ құрудан бас тартқанымен, Тәуекел хан орыс мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынасты үзген жоқ. 1595 жылы Мәскеуден орыс елшісі [[Вельямин Степанов]] Қазақ хандығына келді. Нәтижесінде екі мемлекет арасында сауда байланыстары жанданды. Бұл кезде ойраттардың бір бөлігі Тәуекел ханға тәуелді болды. Сондықтан ол өзінің Мәскеуге жолдаған грамотасында өзін «қазақтар мен қалмақтардың патшасы» деп атады. 1597 жылы Бұхар хандығында ішкі тартыс, ырың-жырың басталды, онда ықпалды адамдардың қолдауымен Абдолланың ұлы Абдылмомын әкесіне қарсы шықты. Осы қырқысты пайдаланып, Тәуекел Ташкент қаласының түбінде Абдолла ханның әскерін талқандады. 1598 жылы наурызда Абдолла хан қайтыс болып, Абдылмомын хан болды. Осы орайды пайдаланған Тәуекел хан жүз мың әскермен Мәуераннахрға басып кіріп, Ахси, Әндіжан, Ташкент, Самарқан қалаларын басып алды. Бірақ Бұхараны қоршау кезінде Тәуекел хан ауыр жараланып, Ташкентке қайтып келіп қаза болды. Сөйтіп, ол өз мемлекетінің солтүстік-батыс шекарасындағы бейбіт жағдайды және Орта Азиядағы шайбанилықтардың алауыздығын, бұл әулеттің Аштарханилықтар- дың жаңа әулетімен ауыстырылғанын пайдаланып, сырдариялық қалалар үшін ұзаққа созылған күресті табысты тәмамдады. Абдолла ұрпақтарының өзара билікке таласы нәтижесінде Шайбани әулеті өмір сүруін тоқтатады. Тәуекел Орта Азияға жорығында тек қарулы күшке емес, Орта Азия халықтарының белгілі бір әлеуметтік топтарына сүйенді. Атап айтқанда, Тәуекел ханды дін иелері қолдады. Сонымен бірге Ескендір Мұңшы Тәуекел әскерінің құрамында «Түркістан тайпаларының және қырдағы өзбектердің» жауынгерлері болғанын айтады. Жалпы, Шайбани ұрпақтарының өзара қақтығыстарынан шаршаған Орта Азия халықтарының басым бөлігі Тәуекел ханды қолдады десек қателеспейміз. Өйткені Шайбани тармағынан тараған Жошы ұрпақтарының өзі Мәуераннахрда Шайбани әулетін қазақ хандарының әулетімен алмастыруға ниет білдірген. Өкінішке орай, Мәуераннахр қазақ хандарының қолына толығымен көшпеді. Сөйтсе де, Ташкент және оның аймағы 200 жыл бойы Қазақ хандығының құрамында болды. Түркістан қаласы Қазақ хандығының орталығына айналды. === Есім ханның тұсында Қазақ хандығы === [[File:1607 жылы Амстердамда жарық корген нидерланд картасындағы қазақтар (Caßackia). Фрагмент.jpg|left|thumb|320px|1607 жылы Амстердамда жарық корген нидерланд картасындағы қазақтар (Caßackia). Фрагмент.]] [[Есім хан]] (1598-1628 (1645) ж.ж. билік құрған) Шығайұлы [[Есім хан]] (1628-1645) – Қазақ хандығының ханы, [[Шығай хан]]ның баласы, атақты [[Тәуекел хан]]ның туған інісі. [[Есім хан]] туралы халық жадында сақталған аңыз -әңгімелер, дастан-жырлар көп. Оны халқы «Еңсегей бойлы ер Есім» деп ардақтайды. Есім хан билік басына ағасы [[Тәуекел]] өлгеннен кейін келді. Бұл кезде Қазақ хандығының шығысындағы жағдай Тәуекел тұсындағыдан әлдеқайда күрделене түскен еді. Мұнда ойрат тайпаларының бірігіу процесі жүріп жатты. Сондықтан ол көршілерінде болып жатқан жағдайды жіті қадағалап, олардың тайпалары арасындағы алауыздықты өз пайдасына шешуге ұмтылып бақты. Ойраттардың бір жағынан [[Ембі]], [[Жайық]], Еділ бойындағы ноғайлармен шарпысуы, екінші жағынан орыс қамалдарының гарнизондарымен қақтығысуы [[Есім хан]] саясатының ықпалды болуына елеулі жағдай жасады. Ақырында үш жақты соғыстың өздеріне қырғын таптыратынын сезген ойрат әміршілері [[Есім хан]]ның үстемдігін мойындап, тату көршілікте тұру мақсатында ұсыныс жасап, елшілерін жіберуге мәжбүр болады. Хандығының шығысындағы жағдайды осылайша өз пайдасына шешкен [[Есім хан]] оңтүстігін де ойдан шығармайды. Хандығының шекарасын кеңейте түсу саясатын мұнда да батыл жүргізіп бағады. Оған жағдай да көмектесе түседі. Себебі, бұл кезде қайтыс болған Бәки Мұхаммед ханның орнына оның інісі Уәли Мұхаммед пен [[Герат]]-[[Хорасан]]ның билеушісі Дінмұхаммед баласы Иманқұлы таласып жатқан еді. Осы қақтығысты өз пайдасына асыруда [[Есім хан]] үлкен ептілік танытады. Ол әуелі Уәли Мұхаммедке көмектесемін деп уәде беріп, кейін Иманқұлы жағына аунап түседі. Соның нәтижесінде онымен бірігіп, Уәли Мұхаммедті өлтірісіп, Иманқұлымен одақ жасасады да, сол жылы Иманқұлыға қарсы шығып, [[Самарқан|Самарқантқа]] әскер жөнелтеді. Бұл кезде Иманқұлының Есіммен соғысарлық шамасы жоқ еді. Сондықтан онымен шартқа отырып, [[Ташкент]] пен оның төңірегінің түгелдей қазақтардың иелігі екенін ресми түрде мойындайды. Бұдан кейін [[Есім хан]] [[Моғолстан]] ханы Әбдірахымның қызы Падшахқа үйленіп, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахымға беріп, қарсы құда болу арқылы оны өзінің жақтасы етіп, соның көмегімен өзіне опасыздық жасаған Тұрсын ханды талқандап, дара билікке қол жеткізеді. [[Есім хан]]ның билігі тұсында ([[1598 жыл|1598]]-[[1645 жыл|1645]]) халық жадында «[[Есім]] салған ескі жол» деген атпен қалған әдет-ғұрып нормаларын қалыптастырған конституциялық құжат болғаны белгілі. Мұны «Есімнің заңы» деп ұққан жөн. Бірақ оның көктен алынбағанын, өз заманының орайы мен талабына қарай [[Есім хан]] мен оның кеңесшілері өңдеп, толықтырған баяғы «Қасым салған қасқа жолдың» бір нұсқасы екенін де естен шығармаған абзал. Түптеп келгенде, «Есім салған ескі жол» деген сөздің мәні де [[Есім хан]]ның тұсында жасалған даналық заңдарға байланысты айтылған. Қоныс-тұраққа, мал-мүлікке, адамдар арасындағы қарым-қатынасқа қатысты туындайтын дау-шардың шешімдері осы кезде сараланды. Мұның өзі кейін Тәукенің әйгілі «Жеті жарғысына» негіз болып, қазақ халқының мәдени-рухани және салт-дәстүр қалыптарының төлтумалығын шыңдай түсуге ықпал етті. Жалпы көшпелілер мемлекетінің хандары сияқты, [[Есім хан]] да тақ үсті мен ат үстінде бірдей танылған біртуар тұлға. Оны халқының «Еңсегей бойлы Ер Есім» атанған атақты ханның қайтыс болған жылы – [[1645]] жыл деген шындыққа келетін сияқты. [[Есім хан]] дүние салған соң қазақ хандығының тағына [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] ([[1643 жыл|1643]]—[[1652 жыл|1652]]) отырды. Халық оны ел үшін жасаған ерлігіне орай «Салқам Жәңгір» деп атанған. Хан ордасын Түркістан қаласында ұстау [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] тұсында басталды. [[Есім хан]] қазақ тарихында «Еңсегей бойлы ер Есім» деген атпен әйгілі болды, оған бұл атақ [[1598 жыл]]ы ағасы Тәуекел ханмен бірге Мауреннахрға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан — Шығай ханның баласы, ол бұрын қазақ хандығының [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласындағы хан ордасында тұрған. Хан тағына отырған соң Бұхарамен бітім-шартын жасасып, Орта Азия қалаларымен бейбіт, экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. «[[Есім хан]]ның ескі жолы» деп аталған заңды құрастырды. [[Есім хан]]ның қазақтарды бір орталыққа бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты. [[Ташкент]] қаласы қазақ хандығына қараған соң оны [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] немересі, Жалым сұлтанның баласы Тұрсын Мұхаммед сұлтан басқарған еді.Ол көп ұзамай тәуелсіз [[хан]] болуға әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып, «бажы және хараж» алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ хандығын екіге бөліп, Түркістан қаласын орталық еткен [[Есім хан]], [[Ташкент]] қаласын орталық еткен Тұрсын хан билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстар болды. Бұл екі жақ ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен өздеріне одақтас-жақтастар іздеуге кірісті. Есім хан тобы Яркент хандығына қарсы болып Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал Тұрсын [[Мұхаммед хан]] жағы [[Яркент]] билеушісі Шажай Ахметтің жақтасы болды. Бұлармен одақтасып отырған Әбдірахим мен [[Ахметтер]] де бір-бірімен жауласып отырған билеушілер болатын. [[Есім хан]] өзіне мықты сүйеніш ету үшін [[Жаркент|Яркент]] ханы Әбдірахиммен құдандалық байланыс орнатты. Есім хан Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленді де, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахимге берді. [[Есім хан]] мен Тұрсын хан арасында күрес шиеленісе берді, 1627-жылы [[Есім хан]] Тұрсын ханды өлтіріп, қазақ хандығын өз қол астына біріктірді. [[Есім хан]]ның феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, қазақ хандығын біріктіру жолындағы күрестері қазақтың «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырына өзек болған. [[Есім хан]] [[Ташкент]] қаласына білдіртпей түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап жатқанда қапылыста өлтіреді, сонда Есім ханның қасындағы Төлеген (Марқасқа) жырау оны мынадай жырмен оятады: :«Ей, Қатаған, хан Тұрсын! :Кім арамды ант ұрсын. :Жазықсыз елді жылатып, :Жер тәңірісің, жатырсың, :Хан емессің, қасқырсың, :Қара албасты басқырсың! :Алтын тақта жатсаң да :Қазаң жетті, қапылсың! :Еңсегей бойлы ер Есім, :Есігіңе келіп тұр, :Шашқалы тұр қаныңды, :Алғалы тұр жаныңды, :Кешікпей содан қатарсың!» Есім хан шошып оянған Тұрсын ханның басын алады. «Бахыр әл асырардың» авторы Махмұд ибн Уәлидің айтуына қарағанда, Есім хан 1628-жылы қайтыс болған. Ал «Қазақ совет энциклопедиясының» мәліметіне қарағанда 1645-жылы қайтыс болған делінеді. === Тәуке хан кезеңі === 1680 ж. Жәңгірдің баласы Тәуке (1680-1718) хан болды. Оның тұсында «Жеті жарғы» деген заңдар жинапы құрастырылды. Жеті жарғы көшпелілердің ел билеу заңы болып табылады. Оның негізгі баптарының мазмұны: қанға қан алу, яғни біреудің кісісі өлтірілсе, оған ердің құнын төлеу (ер адамға 1000 қой, әйелге 500); ұрлық, қарақшылық, зорлық-зомбылыққа өлім жазасы кесіледі, жазаны ердің құнын төлеу арқылы жеңілдетуге болады; денеге зақым келтірсе, оған сәйкес құн төленеді (бас бармақ 100 қой, шынашақ 20 қой); егер әйел ерін өлтірсе өлім жазасына кесіледі (егер ағайындары кешірім жасаса, құн төлеумен ғана құтылады, мұндай қылмысты екіқабат әйел жасаса жазадан босатылады); төре мен қожаның құны қарашадан 7 есе артық төленеді; егер ері әйелін өлтірсе, әйел құнын төлейді. === Абылай ханның тұсында Қазақ хандығы === [[File:2000 Stamp of Kazakhstan - Abylai Khan.jpg|thumb|right|''[[Абылай хан]]''.]] 1742 жылы 20 тамызда Ор қаласында Ресей, жоңғар және қарақалпақ, қазақтардың Кіші, Орта және Ұлы жүздің өкілдері қатысқан келіссөз жүргізілді. Онда Ресей өкілі қазақ пен жоңғар арасындағы қақтығысқа байланысты уәж айтпақшы болды. Бірақ жоңғарлар оны тыңдаған жоқ. Олар орыс қамал-бекіністеріне, қазақ қоныстарына жақын жерде 20 мың әскер ұстап, қазақты мазалауын қоймады. Ендігі жерде қазақтар өз күшіне ғана сенуіне тура келді. Осы идеяны орнықтыруға Абылай хан зор күш жұмсады. 1711 жылы дүниеге келген Абылай Уәлиұлының бастапқы есімі Әбілмансұр болды. Ол жастай жетім қалды. 1731 жылы жоңғарлармен шайқаста көзге түсті. Жоңғарияның ханы Қалдан Серен 1745 жылы өліп, оның мұрагерлері таққа таласты. Осы кезде оған Цинь империясы тиісе бастайды. Абылай осы сәтті пайдаланды. Ол сыр бойындағы қалаларды азат етуге кірісті. Ол бұл жорықта қазақ әскерлерін үш топқа бөлді. Оның бірінші тобын Қанжығалы Бөгенбай мен Үмбетей жырау басқарды. Бөгенбай басқарған 10 мың әскер Түркістанның солтүстік жағына, Созақ бекінісіне барып тиісуге тиіс еді. Екінші қолды Жәнібек батыр басқарды. Оған Тәтіқара жырау қосылды. Олар Сырдың төменгі ағасына қарай кетті. Үшінші негізгі қолды Абылайдың өзі басқарды. Жорыққа қатысушылар Шиелі, Жаңақорған бойымен Түркістанның күнбатыс жағына қарай жылжыды. Бұл топта Қабанбай, Баян, Сырымбет, Малайсары, Жанұзақ болды. Жоңғар әскерін басқарған Қалдан Сереннің ортаншы ұлы Цевен Доржи де өз әскерін үшке бөлді. Ол өзінің басты күшін Абылайға қарай бағыттады. Оның қару-мылтығы, түйе үстіне орнатқан 15 зеңбірегі бар еді. Қазақ жасақтары сойыл, шоқпар, садақпен қаруланды. Цевен Доржи өзінің ауыр қолымен Абылай әскерлерінен бұрын келіп, Жаңақорғанға бекініп алды. Абылай Жаңақорған бекінісін алуды Қабанбайға тапсырды. Сырымбетті оң жақ қанатқа, Баянды әскердің сол жақ қанатына қойды. Олардың сыртынан үш мың қолы бар Малайсары, Оразымбет батырлардың әскерін топтастырды. Бұл соғыс екі айға созылды. Қазақ әскерлері Жаңақорғанды, Шымкентті жаудан тазартты. Түркістанға дейін жетті. Бөгенбай басқарған әскерлер Созақ пен Сайрамды босатты. Батыр Баян Талас өзеніне дейін барды. Жәнібек батырдың әскерлері қарақалпақ жерін босатып, қалмақтарды Сырдың жоғарғы сапасына шегіндірді. Амалы таусылған Цевен Доржи Абылайдан бітім сұрауға мәжбүр болды. Келісім бойынша Созақ, Сайрам, Манкент, Шымкент қалалары Әбілмәмбеттің қарамағына өтті. Түркістан туралы мәселе кейінірек шешілетін болды. Абылай бұл жолғы жеңістерін жоңғар хандығының күйреуінің бастамасы деп есептеді. 1745 жылғы соғыс осымен бітті.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> Қазақ жерін қалмақтардан толық тазарту мақсатымен Абылай бастаған қазақ жасақтары 1750 жылы жауды Жоңғар қақпасы маңында оңдырмай талқандады. 1755 жылы жоңғарлар бірнеше ұсақ иеліктерге бөлініп кетті. Осыдан кейін 1758 жылы Жоңғар мемлекеті біржолата құлады. 1758 ж. Цинь қытайлары Шығыс Түркістандағы қазіргі Шыңжаң жерін басып алды. Цинь империясының батыс шекарасы қазақ жерімен шектесті. Қытайлар дүркін-дүркін шабуыл жасап қазақтарға тыным бермеді.{{Дереккөзі келтірілмеген}} Абылай келісімге келу туралы Бейжінге адамдар жіберді. Сөйтіп, Қытаймен сауда, экономикалық қатынас орнату жолдарын іздестірді. Ол Ресеймен де қарым-қатынас орнатты.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> 1771 жылы Әбілмәмбет хан өлгеннен кейін, Түркістанда Абылайды Орта жүздің ханы етіп сайлады. Бір жылдан кейін 1772 жылы вице-канцлер М.Л. Воронцовтың жарлығымен Абылайға арналып Есіл өзеніне таяу жерде Жаңғызтөбеге ағаш үй салынды. Абылай 1780 жылы мамыр айында Ташкентте 69 жасында қайтыс болды. Орнына Уәли сайланды.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> ==Қазақ халқының басқа тайпалармен күресі== === Қазақ халқының ойраттарға қарсы күресі === [[File:С.У.Ремезовтың сызба кітабы. Фрагмент.jpg|thumb|left|320px|С.У.Ремезовтың сызба кітабындағы Қазақ Ордасы (''Земля Казачьи Орды''). Фрагмент.]] [[File:XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы.jpg|thumb|320px|XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы]] [[File:Казахское ханство1535.png|thumb| alt=A.| ''[[Қазақ хандығындағы 1-азаматтық соғыс]]''.]] 16 ғасырдың соңында ойраттар(қалмақтар) төрт тайпалық бірлестіктен тұрды. Олар Тарбағатайдан Шығысқа қарайғы өңірді алып жатқан торғауыттар, Ертістің жоғары ағысында қоныстанған дербеттер, қазіргі Дихуа қаласының маңындағы хошауыттар, Іле өзенінің жоғары жағындағы шоростар еді. Қазақтар мен ойраттар арасындағы жайылым жер үшін күрес 15 ғасырда-ақ басталды. 16 ғ. соңында ойраттардың шағын бөлігі қазақ ханы Тәуекелге бағынды. 1635 ж. Хонтайшы Батурдың бастауымен Жоңғар хандығы құрылды. Қазақ-жоңғар қатынастары Батур хонтайшы (1634-1654) билік құрған кезде шиеленісе түсті. Онан кейінгі жоңғар хандары (Сенге, халдан) Оңтүстік қазақстанды, маңызды сауда жолдары өтетін қалаларды өздеріне қаратуға тырысты. === Қазақ халқының жоңғарларға қарсы күресі === 1718 жылы Тәуке хан қайтыс болып, орнына Болат хан болды. Оның кезінде қалмақтардың қазақ жеріне жорығы күшейді. Бұл жорықтардың табысты болуына шведтің артиилерия сержанты Иоганн Густав Ренаттың әсері күшті болды. 1709 жылы Полтава түбінде орыстардың қолына түскен Ренат Тобыл қаласына айдалды, осында Ертістің бойында Бухгольцтің экспедициясы құрамында Кереку қаласының маңында 1715 жылы қалмақтарға тұтқынға түседі. 1733 жылға дейін қалмақтардың қолында болды. Ол қалмақтарға зеңбірек құюды, баспахана жасап, әріп құюды үйретеді. Жан-жақты әскери дайындығы бар жоңғарлар 1710-1711 жж. қазақ жеріне басып кіріп соғыс жүргізді. Олар 1717 жылы жазда Аякөз өзені жағасында қазақтардың 30 мың жасағын талқандады. Келесі жылы жоңғарлар қазақтарды Бөген, Шаян, Арыс өзендері бойында тағы да қырады. === Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама === 1723 жылы ерте көктемде жоңғарлар қазақ жеріне тағы да соғысуға келді. Шуна Дабо деген қалмақ басқарған бұл шайқас екі бағытта жүруі тиіс еді. Бірінші бағыт Қаратауды басып өтіп, Шу мен талас өзендеріне шығу болса, екінші бағыт қазақтарға соққы беріп, Шыршық өзеніне жету болатын. Бұл жоспарды іске асыру үшін әскерлер жеті топқа бөлініп, оның бірі Жетісу Алатауының етегіндегі Балқаш көліне құятын төрт өзеннің бойына топтастырылды. Қалмақтың ірі қолбасшысы Амурсана басқарған 70 мың адамнан тұратын екінші бір тобы Іле өзені бойына, Кеген өзенінің солтүстік жағасына, Нарын өзенінің күншығыс жағынадғы Кетпен тауы баурайына орналасты. Бейғам отырған қазақтар аямай қырылды. Жоңғарлар Жетісуды, Ұлы жүзді қырып-жойып, Ұлы жүз, Кіші жүз жеріне де жетті. Халық басы ауған жаққа шұбырды. Ұлы Жүз бен Орта Жүздің қазақтары Самарқан пен Хожантқа қарай шұбырды. Кіші жүз қазағы хиуа мен Бұхараға ағылды. Босқындардың біразы Сырдың сол жағындағы Алакөл маңына топтасты. Халық бұл кезеңді «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деп атады. «Елім-ай» деген ән туды. Халық ең соңында бірігудің қажеттігін түсінді. 1728 жылы Әбілхайыр бастапан Кіші жүз жасақтары, Тайлақ батыр, Саурық батыр бастапан әскерлер Ырғыз уезінің оңтүстік шығыс бетіндегі Бұланты өзенінің жағасында «Қара сиыр» деген жерде қалмақтарға қарсы соққы берді. 1730 жылы көктемде Балқаш көлі маңында тағы соғыс басталды. Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, сияқты батырлар бастапан қазақ жасақтары жоңғарларға аяусыз соққы берді. Бұл жер кейін «Аңырақай» деп аталып кетті. Шуно Дабо бастапан қалмақтар Іле өзені бойымен шығысқа қарай қашуға мәжбүр болды. Қазақ жерін азат ету жолындағы соғысты жеңіспен аяқтау үшін Үш жүздің әскерлері Шымкентке таяу Ордабасы деген жерге жиналды. Қолбасшы болып Әбілхайыр мен Бөгенбай сайланды. Осы тұста Тәуке ханның баласы Үлкен Орда иесі Болат хан қайтыс болды. Таққа талас басталды. Болат ханның інісі, Орта Жүздің ханы Сәмеке (Шахмұхамед) тақтан үміткер болды. Сондай-ақ қалмақты қыруда үлкен ерлік танытқан Кіші жүз ханы Әбілхайырда тақтан дәмеленді. Алайда аға хан болып Болаттың үшінші ұлы Әбілмәмбет сайланды. Әбілхайыр бұған наразы болып, майдан шебінен әскерін алып кетті. Сәмеке де Шу бойымен Бетпақдалаға қарай өз әскерін алып кетті. Жоңғарларға қарсы майдан әлсірей бастады. Ұлы Жүздің ханы Жолбарыс жоңғарлармен мәмлеге баруға мәжбүр болды. Осы тұста әрбір жүздің ішінде феодалдың бытыраңқылық күшейді. Кіші жүз сұлтандары Батыр мен Нұралы (Әбілхайырдың баласы) өз алдына ел биледі. Сол сияқты Орта жүзде Күшік пен барақ сұлтандардың да өз иеліктері болды. Қазақ хандығының Бұхара, хиуамен қатынасы да нашар болды. Еділ өзені бойында қалмақтар мен башқұрттар Кіші Жүздің жеріне шабуыл жасап, үнемі қауіп туғызды. == Қазақ хандығының саяси-әлеуметтік жағдайы== === Қазақтардың өзара саяси қарым-қатынасы === [[16 ғасыр|16 ғасырда]] қазақ хандығы [[Сібір|солтүстікте]] құрылған [[Сібір хандығы|Сібір хандығымен]] (орталығы [[Түмен]]) шектесті. [[1563 жыл|1563 жылы]] [[Шайбани әулеті]] мен [[Тайбұғалықтар|Тайбұғы руы]] арасындағы ұзақ жылдар бойы жүргізілген күрестен кейін [[Сібір хандығы]] [[Шайбани әулеті]] [[Көшім хан|Көшім ханның]] қолына көшті. [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] халқы [[Түркі тілдері|түркі тілдес]] қырық рудан құрылған және угар тайпаларының жиынтығынан тұрды. Хандықтың негізгі халқы түркі тілдес [[Сібір татарлары|«Сібір татарлары»]] деген атпен белгілі болды. [[Сібір хандығы]] Қазақс хандығымен саяси және сауда байланысын жасап тұрды. [[1552 жыл|1552 ж]]. [[Ресей]] [[Қазан (қала)|Қазан қаласын]] жаулап алғаннан кейін, ол [[Сібір хандығы|Сібір хандығымен]] көрші болып шықты. [[1581 жыл|1581 ж]]. Ермактың [[Сібір|сібірге]] жорығы басталды. [[Көшім хан]] жеңілгенмен, Ермак жеңісті баянды ете алмады, ол [[1584 жыл|1584 ж]],. қаза тапты. Бірақ [[Сібір хандығы]] да көтерілмеді. Сөйтіп ол [[1598 жыл|1598 жылы]] [[Ресей]] құрамына енді. 17 ғ. 2 ж. Қазақ хандығының жағдайы нашар болды. Өзара қырқысты пайдаланған жоңғарлар Жетісудың бір бөлігін басып алып осы аймақта көшіп жүрген қазақтар мен қырғыздарды бағындырды. Бұқара әскерлері Ташкентті алып, қазақтарды ығыстыра бастапан кезде, қазақ хандарының бірі Жәңгір Бұқар әміршісін жоңғарларға қарсы күресу үшін әскери одақ жасауға көндірді. Жәңгір жоңғарларға қарсы жорықта 1652 ж. қаза тапты. 17 ғ. 90-ж-да жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылы бәсеңдеді. Бұл кезде қазақ хандығының нығаюы, қырғыздар мен қазақтар арасындағы одақ және оған қарақалпақтардың қосылуы күшті жүрді. === Қазақ хандығының саяси-әлеуметтік шағы === Феодалдық қанау көптеген салық түрін енгізді. Малшыдан зекет, егіншіден ұшыр жиналды. Ең жоғары басқарушы хандар болды. Олар тек [[Шыңғыс хан|Шыңғыс тұқымынан]] шықты. Феодалдық шартты жер иеленушілік, жерге меншіктің тұрақты түрлері, әсіресе Қазақстанның оңтүстік аудандарында, Сыр бойындағы қалалар аймағында қалыптасты. Олардың сойырғал, иқта, милк, вакуф сияқты түрлері болды. Ханнан тархандық құқық алып, сыйлық жерді иеленушілер онда тұратын егіншілерден, қолөнершілерден өз пайдасына салық жинады. Қазақ қоғамын әлеуметтік-таптық топтарға бөлу негізіне әл-ауқаттылық жағдайынан гөрі, әлеуметтік шығу тегі негізге алынды. Жоғары аристократтық топ ақсүйектерге Шыңғыс әулеттері хандар, сұлтандар, оғландар төрелер, қожалар жатты. Ал басқа халық әл-ауқатына қарамастан қара сүйекке жатқызылды. ==Қазақ хандығының аймақтық-әкімшілік бөлінісі== {{Main|Қазақ хандығының дәстүрлі аймақтық-әкімшілік құрылымы}} [[Қасым хан]] кезінде Қазақ хандығы велаяттарға бөлінді. [[Сурет:Казахское ханство.png|thumb|Қазақ хандығының [[Қасым хан]] кезіндегі аймақтық-әкімшілік бөлінісі]] {| class="wikitable sortable" |- ! <small>Велаят</small> || Ауданы || Астанасы || Алғашқы ханы |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Түркістан велаяты|Түркістан]]''' ||align="center"|[[Оңтүстік Қазақстан]] ||align="center"|[[Сығанақ]] ||align="center"|[[Өсек сұлтан|Өзек сұлтан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Ұлытау велаяты|Ұлытау]]''' ||align="center"|[[Орталық Қазақстан|Орталық]], [[Солтүстік Қазақстан|Солтүстік]] және [[Шығыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Орда-базар]] ||align="center"|[[Айтбек сұлтан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Жетісу велаяты|Жетісу]]''' ||align="center"|[[Жетісу]] ||align="center"|[[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] || align="center" |— |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Сарайшық велаяты|Сарайшық]]''' ||align="center"|[[Батыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Сарайшық]] ||align="center"|[[Жәдік сұлтан]] |- |} [[Тәуке хан]] кезінде Қазақ хандығы жүздерге бөлінді. [[Сурет:Қазақ хандығы.png|thumb|Қазақ хандығының [[Тәуке хан]] кезіндегі аймақтық-әкімшілік бөлінісі]] {| class="wikitable sortable" |- ! <small>Жүз</small> || Ауданы || Астанасы || Алғашқы ханы |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Ұлы жүз]]''' ||align="center"|[[Оңтүстік Қазақстан]] ||align="center"|[[Ташкент]] ||align="center"|[[Қарт-Әбілқайыр хан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Орта жүз]]''' ||align="center"|[[Орталық Қазақстан|Орталық]], [[Солтүстік Қазақстан|Солтүстік]] және [[Шығыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Түркістан (қала)|Түркістан]] ||align="center"|[[Қайып хан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Кіші жүз]]''' ||align="center"|[[Батыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Қазалы]] ||align="center"|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] |- |} ==Қазақ хандығының хандары== ===Хандарды сайлау дәстүрі=== {{Main|Хан көтеру}} Таққа үміткер сұлтандар мен ақсүйектердің көпшілігінің келісімін алған соң, хандықтағы ең беделді сұлтандар мен билер оны жұқа ақ киізге отырғызған, киіз шетінен ұстап үш рет көтеріп, бірнеше рет “Хан! Хан! Хан!” деп айқайлаған”. Ақ киіз дала шөбіне тиер-тиместе көпшілік оны аспанға қайта-қайта көтеріп түсірген. Содан кейін жиналған жұртшылық хан отырған тақ есебіндегі киізді “хан талапай” жасап осы тарихи оқиғаға қа-тысуының куәсі әрі тәбәрік ретінде бөліп-бөліп алған. Кейін той басталып, ол бірнеше күнге жалғасқан. Хан көтеруге келген көпшілік мұнда бірнеше күн тыныққан, сондай-ақ беделді қайраткерлер мемл. маңызды істерді ақылдасқан. Жаңа ханға ел ішіндегі жайттарды мәлімдеген. ===Хандар тізімі=== {{Main|Қазақ хандары}} {{Main|Қазақ хандарының шежіресі}} # [[Керей хан]], [[Болат сұлтан]] ұлы, [[Ұрыс хан]] шөбересі 1465—1473 жылдары билеген. # [[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]], [[Барақ хан]] ұлы, [[Ұрыс хан]] шөбересі 1473—1480 жылдары билеген. # [[Бұрындық хан]], [[Керей хан]] ұлы, 1480—1511 жылдары билеген. # [[Қасым хан]], [[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]] ұлы, 1511—1521 жылдары билеген. # [[Мамаш хан]], [[Қасым хан]] ұлы, 1521—1523 жылдары билеген. # [[Тахир хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1523—1533 жылдары билеген. # [[Бауыш хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1529—1533 жылдары билеген. # [[Бұйдаш хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1533—1538 жылдары [[Жетісу]] өңірін билеген. # [[Тоғым хан]], [[Жәдік сұлтан]] ұлы, 1533—1537 жылдары билеген. # [[Ахмет хан|Ахмат хан]], [[Жаныс сұлтан|Жаныш сұлтан]] ұлы, 1533—1535 жылдары [[Сырдария]] маңын билеген. # [[Хақназар хан]], [[Қасым хан]] ұлы, 1538—1580 жылдары билеген. # [[Шығай хан]], [[Жәдік сұлтан]] ұлы, 1580—1582 жылдары билеген. # [[Тәуекел хан]], [[Шығай хан]] ұлы, 1582—1598 жылдары билеген. # [[Есім хан]], [[Шығай хан]] ұлы, 1598—1628 жылдары билеген. # [[II Жәнібек хан|Жәнібек хан]], [[Есім хан]] ұлы, 1628—1643 жылдары билеген. # [[Салқам Жәңгір хан]], [[Есім хан]] ұлы, 1643—1652 жылдары билеген. # [[Батыр (Баһадүр) хан|Батыр хан]], [[Бөлекей|Бөлекей сұлтан]] ұлы ([[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]] ұлы, [[Өсек сұлтан|Өсеке сұлтанның]] ұрпағы), 1652—1680 жылдары билеген. # [[Тәуке хан]], [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] ұлы, 1680—1715 жылдары билеген. # [[Қайып хан]], [[Құсрау сұлтан]] ұлы ([[Есім хан]] ұрпағы), 1715—1718 жылдары билеген. # [[Болат хан]], [[Тәуке хан]] ұлы, 1718—1729 жылдары билеген. # [[Әбілмәмбет хан]], [[Болат хан]] ұлы, 1740—1771 жылдары билеген. # [[Абылай хан]], [[Көркем Уәли сұлтан]] ұлы, 1771—1781 жылдары билеген. # [[Кенесары хан|Кене хан]], [[Қасым сұлтан]] ұлы, ([[Абылай хан]] немересі) 1841—1847 жылдары билеген. == Қазақ хандығының мәдениеті == Қазақ поэзиясының аса ірі тұлғалары [[Шалкиіз Тіленшіұлы|Шалкиіз]] (15 ғ.), [[Доспамбет жырау|Доспамбет]] (16 ғ.), [[Жиембет жырау|Жиембет]] (17 ғ.). Қазақтың батырлар жыры тарихи оқиғаларға құрылған. Мысалы: [[Қобыланды]], [[Ер Тарғын]], [[Алпамыс батыр|Алпамыс]], [[Ер Сайын]], [[Қамбар батыр (жыр)|Қамбар батыр]] дастандары. [[Ислам діні]] толық тарады. [[Араб жазуы]] қолданылды. 18 ғасырда қазақтар үз жүзге бөлініп өмір сүріп жатты. Әр жүздің өз ханы болды. Кіші жүзді [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілхайыр]], Орта жүзде [[Сәмеке хан|Сәмеке]] (Шахмұхамед), Ұлы Жүзде - [[Жолбарыс]], [[Түркістан қаласы]]н астана еткен Үлкен Орданың ханы [[Тәуке]] еді. Қазақ жерінде орталықтанған мемлекет болмауын көршілері өз пайдасына шешуді ойлады. Оңтүстік-батыстан [[Жайық казак-орыс әскері|Жайық казактарының]] қолдауымен [[Еділ]] бойындағы башқұрттар, қалмақтар Кіші жүзге тынымсыз шабуыл жасады. Солтүстіктен [[Қазақстан аумағындағы казак әскерлері|Сібір казактары]] тыным бермеді. Орта Азиядағы [[Бұқара]] мен [[Xиуа]] хандықтары да қазақ жерінен дәмелі болды. Олардың бәрінен асып түскен [[жоңғарлар]] еді. == Қазақ хандығының батырлары == * [[Өтеген Өтеғұлұлы|Өтеген батыр]] — [[Дулат]] * [[Райымбек батыр]] — [[Албан руы|Албан]] * [[Есет Көкіұлы|Есет батыр]] — [[Тама]] * [[Қабанбай батыр]] — [[Найман]] * [[Есет Көтібарұлы|Есет батыр]] — [[Шекті]] * Бақай батыр — [[Тама]] * Төленді батыр — [[Адай]] * [[Баян Қасаболатұлы|Баян батыр]] — [[Уақ]] * Тоқсанбай батыр — [[Тама]] *[[Баян Байболатұлы|Баян батыр]] — [[Тама]] *[[Бақ батыр]] — [[Тама]] *[[Бұзау Жарасұлы|Бұзау батыр]] — [[Тама]] *Қонақай батыр — [[Найман]] *[[Қойгелді Сартұлы|Қойгелді батыр]] — [[Дулат]] *[[Ақпан батыр]] — [[Дулат]] *[[Наурызбай батыр]] — [[Шапырашты]] *[[Алатау батыр]] — [[Қоңырат]] *[[Алтай Ебескіұлы|Алтай батыр]] — [[Кете (ру)|Кете]] *[[Арал батыр]] — [[Кете (ру)|Кете]] *[[Есберді батыр]] — [[Найман]] *[[Ер Қаптағай батыр]] — [[Найман]] *[[Жайнақ батыр]] — [[Жалайыр]] *Бөлек батыр — [[Суан]] *[[Барақ батыр]] — [[Найман]] *[[Жидебай батыр]] — [[Арғын]] *[[Досқара батыр]] — [[Керей (тайпа)|Керей]] *[[Көктаубай батыр]] — [[Есентемір]] *[[Көбек батыр]] — [[Арғын]] *[[Тұрлан батыр]] — [[Шеркеш]] *[[Саурық батыр]] — [[Шапырашты]] *[[Смайыл батыр]] — [[Қоңырат]] *[[Жантай батыр]] — [[Арғын]] *[[Жаназар батыр]] — [[Төлеңгіттер|Төлеңгіт]] *[[Жарылғап батыр]] — [[Арғын]] *[[Елшібек батыр]] — [[Суан]] *[[Баубек батыр]] — [[Арғын]] *[[Ер Жәнібек Төлекұлы|Ер Жәнібек батыр]] — [[Керей (тайпа)|Керей]] *[[Сыпатай батыр]] — [[Дулат]] == Қазақ хандығының 550 жылдығы == {{Main|Қазақ хандығының 550 жылдығы}} Мерейтойдың шығыны шамамен 23 млрд теңге ($124,19 млн) болады деп күтілуде. Қазақ хандығының 550 жылдығы [[Қазақстан]]ның бүкіл аймақтарында тойланады. Ал маңызды іс-шаралар қыркүйек айында [[Жамбыл облысы]], [[Тараз]] қаласында өтеді. Себебі осы аумақта хандықтың негізі қаланған деп есептелінеді. Тараздағы іс-шараларды өткізуге 13,47 млрд теңге жұмсалады. Бірақ, кейбір тарихшылар Жәнібек пен Керей хандардың мемлекетінің орталығы [[Алматы]]ға жақын аумақта болған деп, мерейтой жоспарын сынға алды. Қазақ хандығының мерейтойын тойлау шеңберінде 1 млрд теңгеге 10 бөлімді [[Қазақ елі (телесериал)|«Қазақ елі»]] атты сериал мен осы атаулы 375 млн теңгеге анимационды сериал түсіріледі. Қазақ хандығы туралы деректі фильм түсіруге 250 млн теңге бөлінеді. [[Ілияс Есенберлин]]ның «Көшпенділер» трилогиясын баспадан шығаруға 106,6 млн теңге бөлінеді. Таразда шығыны 506,8 млн теңге болатын театрланған қойылым болады. «Мәңгілік ел» тақырыбына ақындар айтысы өтеді. 550 жылдық құрметіне монумент тұрғызылады (501,8 млн теңге). «Тараз — ғасырлар куәсі» атты көрме өтеді. Қазақша күрес пен басқа да ұлттық спорт түрлерінен халықаралық турнир өтеді. Басқа да шығындар: «Ұлы көш» фильмі (150 млн теңге) түсірілуіне, «Тамгалы» Мемлекеттік тарихи-мәдени табиғи қорық-музей құрылысына (100 млн теңге), «Керей-Жәнібек», «Қазақ елі» спекталі қойылуына және «Қазақ хандығы» балетіне (68 млн теңге), [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін қалпына келтіру жұмыстарына (20,4 млн теңге) жұмсалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mfa.kz Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }} <!-- * [http://kazakhstan.awd.kz/theme/t10_2.html Қазақ хандығы] Битий лінк --> * [http://www.hrono.info/geneal/geanl_ok_2.html Орыс-хан. Қазақ хандығы] * [http://www.unesco.kz/natcom/turkestan/r07_turkest_cap.htm Түркістан - Қазақ хандығының елордасы] * [http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/content/ Юнеско сайтындағы Қазақстан тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151025041259/http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/content/ |date=2015-10-25 }} <!-- * [http://www.1465.kz Қазақ хандығына арналған сайт] Битий лінк --> * [http://www.550kazakhan.kz Қазақ хандығының 550-жылдығына арналған сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910052832/http://550kazakhan.kz/ |date=2015-09-10 }} {{wikify}} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Қазақ хандығы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Азияның тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:1731 жылы таратылғандар]] [[Санат:Түркі мемлекеттері]] [[Санат:Түркі әулеттері]] t3shy6yloppdqy2n1h0tncabf52rfb4 3620462 3620461 2026-06-21T22:50:24Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Kazakh_Horde_under_Tauekel_Khan_1598.png|Kazakh_Horde_under_Tauekel_Khan_1598.png]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:TheImaCow|TheImaCow]] [[commons:File:Kazakh_Horde_under_Tauekel_Khan_1598.png|жойған]], себебі: 3620462 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}}{{Тарихи мемлекеттер |атауы = Қазақ хандығы |статусы = |байрақ = Tamga of the Töre dynasty.png |байрақ_сипаттамасы = |ұраны = Алаш!{{Дереккөзі келтірілмеген}} |карта = Map of the Kazakh Khanate.png |p1 = Алтын Орда |flag_p1 = Golden_Horde_flag_1339.svg |p2 = Моғолстан |flag_p2 = Moghulistan.png |p3 = Әбілқайыр Ордасы |flag_p3 = Map of the Uzbek Khanate.png |s1 = Ұлы жүз |flag_s1 = Жуз.svg |s2 = Орта жүз |flag_s2 = Жуз.svg |s3 = Кіші жүз |flag_s3 = Жуз.svg |s4 = Ресей Империясы |flag_s4 = Flag_of_Russia.svg |құрылуы = [[1465 жыл|1465]] |ыдырауы = [[1847 жыл|1847]] |сипаттамасы = Қазақ хандығы өзінің гүлдену кезеңінде |астана = [[Қозыбасы]] (1465—1466)<br>[[Созақ]] (1466—1469)<br>[[Сығанақ]] (1469—1511)<br>[[Сарайшық]] (1511—1521)<br>[[Сығанақ]] (1521—1599)<br>[[Ташкент]] (1599—1729)<br>[[Түркістан (қала)|Түркістан]] (1740—1781)<br>[[Қаракеңгір]] (1826—1844)<br>[[Сарыкеңгір]] (1844—1847) |қалалары = [[Сауран]]<br>[[Сарайшық]]<br>[[Сығанақ]]<br>[[Ташкент]]<br>[[Түркістан_(қала)|Түркістан]]<br>[[Созақ]]<br>[[Алмалық_(көне_қала)|Алмалық]]<br>[[Ферғана]]<br> |тілі = [[Шағатай тілі|Түркіше]] (әдеби)<br>[[Қазақ тілі|Қазақша]]<br>[[Араб тілі|Арабша]] (жазбаша) |діні = [[Сунниттер|сунниттік]] [[ислам]] |қосымша_параметр = Заңдары |параметр_мазмұны = [[Қасым ханның қасқа жолы]]<br>[[Есім ханның ескі жолы]]<br>[[Жеті жарғы]] |аумағы = 2,5 млн км² |халқы = [[қазақтар]], [[қарақалпақтар]], [[қырғыздар]], [[ноғайлар]], [[өзбектер]], [[сарттар]] |басқару_формасы = Жартылай сайлаулы [[монархия]]<br>Қысқасы [[Монархия|Хандық Монархия]] |династиясы = Шыңғыс хан әулеті, Жошы әулеті, [[Төре|Төре әулеті]] |басқарушылар_титулы = Бірінші хандар |басқарушы1 = [[Керей хан]] |басқарушы_жылы1 = 1465—1474 |басқарушылар_титулы2 = Соңғы хан |басқарушы2 = [[Кенесары хан]] |басқарушы_жылы2 = 1841—1847 |дейін = |д1 = |д2 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = }} '''Қазақ хандығы''', '''Қазақ ордасы''', '''Ұрыс жұрты''' — [[1465 жыл]]ы [[Алтын Орда]]ның және [[1468 жыл]]ы [[Әбілқайыр Ордасы]]ның ыдырау кезінде қалыптасқан, қазіргі [[Қазақстан]] мен оған іргелес мемлекеттер аумағындағы [[Қазақтар|қазақ]] мемлекеті. Оның аумағының көбісі [[Орталық Азия|Орта Азияда]] болып, бір бөлігі [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропада]] орналасқан. XV ғасырда қазақтар [[Әбілқайыр Ордасы|Өзбек хандығындағы]] жемқорлық, саяси тұрақсыздық пен әлсіз үкіметтен шаршап, қазақтарды [[Жетісу|Жетісуда]] жинаған [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан]] 1465 жылда Қазақ хандығын құрған. Тарих бойы Қазақ хандығы өз аумақтарын үлкейтіп, қазіргі [[Қазақстан|Қазақстанның]] территорияларының көбісіне ие болған.<ref>[http://www.testent.ru/index/xv_gasyr_xviii_gasyrdy_basyndagy_kazakh_khandygy/0-613]</ref> XVII ғасырда қазақтар [[Жоңғар хандығы|Жоңғарлармен]] [[Қазақ-жоңғар соғыстары|соғысып]], әлсізденген де, келесі ғасырда хандықты [[Ресей империясы|Ресей патшалығы]] [[Қазақ хандығының Ресей құрамына кіруі|жаулап]] алған.{{Дереккөзі келтірілмеген}} Қазақ хандығы [[Еділ]]ден [[Жайық]]қа дейінгі территорияны, [[Сырдария]] мен [[Әмудария]] өзендерінің аралығын, [[Хорасан]] жерін қамтыған. Қазақ хандығының мемлекеттік құрылымы дала демократиясына негізделген [[монархия]]ға негізделген. Мемлекет басшысы — [[хан]]дар саяси билік жүргізетін. Олар [[төре]] тұқымынан шыққан [[сұлтан]]дар арасындағы таңдау негізінде сайланатын. Қазақ хандығының тұңғыш ханы — [[Керей хан|Керей]], соңғы ханы — [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]]. == Тарихы == {{Main|Қазақ хандығының тарихы}}[[Сурет:Map of Kazakh khanate (kk-cyrillic).png|сүрмесіз|630x630 нүкте]]{{Main|Қазақ хандығының жылнамасы}} === Керей мен Жәнібек хандар === Қазақ хандығының пайда болуы [[Қазақстан]] жерінде 14-15 ғғ. болған әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси процестерден туған заңды құбылыс. Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы, феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылуы, осы негізде [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілхайыр]] хандығы мен Моғолстан арасындағы тартыстың өршуі, әлеуметтік қайшылықтардың үдеуі 15 ғ. 2 жартысында бұл мемлекеттердің құлдырап ыдырауына апарып соқтырды. Әсіресе Әбілхайыр(1428-1468) [[Жошы хан|Жошы]]-[[Шайбани әулеті|Шайбан]]- Дәулет-Шайх оғланның ұлы хандығы өте нашар еді. Территориясы батысында Жайықтан бастап, шығысында Балқаш көліне дейін, оңтүстігінде Сырдың төменгі жағы мен Арал өңірінен, солтүстігінде Тобылдың орта ағысы мен Ертіске дейінгі жерді алып жатты. Бір орталыққа бағынған мемлекет болмады. Көптеген ұлыстарға бөлінді. Олардың басында Шыңғыс әулетінің әр тармақтағы ұрпақтары, көшпелі тайпалардың билеушілері тұрды. Әбілхайыр билік еткен кезде халық өзара қырқыс пен соғыстан шаршады. 30 жж. ол Тобыл бойында Шайбани ұрпағы Махмұт Қожаханды талқандады. Сыр бойындағы далада Жошы әулетінің Махмұтханы мен Ахметханын(Тоқа Темір тұқымы) жеңді. [[1446 жыл]]ы Әбілхайыр Темір ұрпақтары мен Ақ Орда хандары ұрпақтарынан Сыр бойы мен Қаратау баурайындағы — [[Сығанақ]], [[Созақ]], Аққорған, Өзгент, Аркүк сияқты қалаларды басып алады. 1457 ж. Өз-Темір тайшы бастапан ойраттардан (жайылым жер іздеген) [[Түркістан (қала)|Түркістан]] өңірінде жеңіліп қалды. Масқара ауыр шарт жасасып, ойраттар Шу арқылы өз жерлеріне кетті. Ал Әбілхайыр өз ұлысында , қатал тәртіп шараларын орнатуға кіріседі. Бұл халық бұқарасының оған деген өшпенділігін күшейтті. Нәтижесінде халықтың жартысы Шығыс Дешті Қыпшақтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] алқаптарына және Қаратау бөктерлерінен Жетісудың батыс өңіріне көшіп барулары еді. Оны Жәнібек пен Керей басқарды. [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]] пен Жетісудағы көшпелі бұқара феодалдық қанаудың күшеюіне, соғыстарға наразылық ретінде , хандар мен феодалдардың қол астынан көшіп кетіп, қоныс аударды. Сөйтіп, 15 ғ. 50-70 жж, яғни 1459ж. Әбілхайыр хандығынан Жетісудың батысына Есенбұға хан иелігіне Шу мен Талас өзендерінің жазықтығына көшіп келді. Олардың қоныс аударуының бір себебі, оларды Шыңғыс әулетінен шыққан Керей хан мен Жәнібек ханның жаңа қалыптасып келе жатқан қазақ халқының дербес мемлекетін құру, оның тәуелсіз саяси және экономикалық дамуын қамтамасыз ету жолындағы қадамы мен қызметі өз ықпалын тигізді. Жетісу рулар мен тайпалар мемлекет бірлестігінің орталығына айналды. Олардың саны 200 мың адамға жетті. Моғолстан ханы Есенбұға өзінің солтүстік шекарасын қорғату үшін, сондай-ақ өзінің бауыры Тимурид Абу Саид қолдап отырған Жүністің шабуылынан батыс шекарасын қорғату үшін пайдаланғысы келді. Жәнібек қазақ хандығының тұңғыш шаңырағын көтерген Барақ ханның ұлы, ал Керей оның ағасы Болат ханның баласы. Барақтан басталатын қазақтың дербес мемлекеттігі жолындағы күресті оның туған ұлы мен немересінің жалғастыруы табиғи құбылыс. Мырза Мұхамед хайдар Дулати [[Қазақтар|Қазақ]] хандығының құрылған уақытын хижраның 870 жылына (1465-1466 жж.) жатқызады. [[Сурет:Жәнібек пен Керей.jpg|thumb|300px|Астана қаласындағы Жәнібек пен Керей мүсіні]] Қазақтың алғашқы ханы болып Керей жарияланды (1458-1473 жж.). Одан кейін қазақ ханы болып Жәнібек сайланды (1473-1480 жж.). Бұлардың тұсында Жетісу халқы, 1462 жылы [[Моғолстан]] ханы [[Есенбұға|Есенбұға хан]] өлгеннен кейін ондағы тартыстың күшеюіне байланысты, өзара ынтымақтықты нығайтуға үлес қосты. Әбілхайыр хандығынан көшіп келушілер Жәнібек пен Керейдің қазақ хандығын күшейте түсті. Едәуір әскери күш жинаған және Жетісуда берік қорғанысы бар Жәнібек пен Керей, Жошы әулетінен шыққан сұлтандардың Шығыс [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақты]] билеу жолындағы күресіне қосылды. Бұл күрес 1468 ж. Әбілхайыр өлгеннен кейін қайтадан өршіді. Қазақ хандарының басты жаулары Әбілхайырдың мұрагерлері- оның ұлы Шайх -хайдар мен немерелері Мұхамед Шайбани мен Махмұд сұлтан болды. [[File:Казахское ханство1465.png|thumb| alt=A.| ''[[Қазақ хандығының құрылуы]]''.]] Сыр өңірі мен Қаратау — қазақ хандарының Батыс Жетісудағы иеліктеріне ең жақын болды. Жәнібек пен Керей хандар сауда-экономикалық байланыстардың маңызды орталықтары және күшті бекініс болатын Сыр бойындағы қалаларға өз құқықтарын орнатуға тырысты. Сондай-ақ, Сырдың төменгі және орталық сағаларының жерлері қазақтың көшпелі тайпалары үшін қысқы жайылым да еді. 70-жылдары Сауран, Созақ түбінде, үлкен шайқастар болды. Асыны (Түркістанды), Сығанақты біресе қазақ хандары, біресе [[Мұхаммед Шайбани|Мұхамед Шайбани]] басып алып отырды. Осындай шайқастардың бірінде көрнекті қолбасшы Керейдің ұлы Мұрындық болды. Ол 1480 жылдан бастап хан болды. Соның нәтижесінде 15 ғ. 70-ж-да қазақ хандығының шекарасы кеңейе берді. Оңтүстік қазақстан қалалары үшін Шайбани әулетімен арадағы соғыстар Жәнібек ханнан кейін қазақ хандығын билеген Бұрындық хан (1480-1511 жж.) тұсында да толастамады. Батыс Жетісудағы иеліктеріне оңтүстіктегі өздеріне қараған қалаларға ([[Созақ]], [[Сығанақ]], [[Сауран]]) сүйене отырып, алғашқы қазақ хандары Дешті Қыпшақтағы өкімет билігіне талаптанушы барлық хандарды жеңіп, өз иеліктерін үлкейтті. [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақта]] қазақ хандары билігінің орнығуы, [[Мұхаммед Шайбани]]ды Дешті Қыпшақтағы тайпалардың кейбір бөлігін соңына ертіп Мәуереннахрға кетуге мәжбүр етті. Мұнда ол Темір әулеті арасындағы өзара тартысты пайдалана отырып, өкімет билігін басып алды. Сонымен қазақ хандығының құрылуына ұйтқы болған себептер — саяси және этникалық процестер болды. Оның басты этапы — Керей мен Жәнібектің қол астындағылармен бірге көшпелі өзбектердің басшысы Әбілхайырдан кетіп, Моғолстанның батысына қоныс аударуы. Мұндағы маңызды оқиға — Керей мен Жәнібекті жақтаушылардың өзбек-қазақтар, кейін тек қазақтар деп аталуы. Әбілхайырдың өлімінен кейін Керей мен Жәнібектің Өзбек ұлысына келіп, үкімет билігін басып алуы. Жаңа мемлекеттік бірлестік Қазақстан атана бастады. === Қасым хан кезеңі=== 16-17 ғғ. Қазақ хандығы нығайып, оның шекарасы едәуір ұлғая түсті. Өз тұсында «жерді біріктіру» процесін жедел жүзеге асырып, көзге түскен хандардың бірі Жәнібектің ұлы Қасым. [[Қасым хан]]ның (1511-1523 жж.) тұсында Қазақ хандығының саяси және экономикалық жағдайы нығая түсті. Ол билік құрған жылдары қазақ халқының қазіргі мекен тұрағы қалыптасты.Бірсыпыра қалалар қосылды, солтүстікте Қасым ханның қол астындағы қазақтардың жайлауы Ұлытаудан асты. Оңтүстік-шығыста оған Жетісудың көп бөлігі ([[Шу]], [[Талас]], [[Қаратал]], [[Іле]] өлкелері) қарады. Қасым ханның тұсында [[Орта Азия]],[[Еділ]] бойы, Сібірмен сауда және елшілік байланыс жасалды. Орыс мемлекетімен байланыс болды. Ұлы князь III [[Василий]] (1505-1533) билік құрған кездегі Мәскеу мемлекеті еді. Батыс Еуропа да қазақ хандығын осы кезде танып білді. «Қасым ханның қасқа жолы» деген әдет-ғұрып ережелері негізінде қазақ заңдары жасалды. Дегенмен Қасым хан тұсында Қазақ хандығы бір орталыққа бағынған мемлекет болмады. Ол Қасым өлгеннен кейін бірден байқалды. Өзара қырқыс, таққа талас басталды. Моғол және өзбек хандарының қазақ билеушілеріне қарсы одағы қалыптасты. Өзара тартыс кезінде Қасым ханның ұлы және мұрагері Мамаш қаза тапты. Қасым ханның немере інісі Таһир (1523-1532) хан болды. Оның айырықша елшілік әне әскери қабілеті болмады. Маңғыт және ойрат хандарымен әскери қақтығыстар басталды. Бұл соғыстар қазақтар үшін сәтті болмады. Қазақ хандығы оңтүстіктегі және солтүстік-батыстағы жерінің бір бөлігінен айрылып, оның ықпалы тек Жетісуда сақталып қалды. ТаҺир ханның інісі Бұйдаштың (1533-1534) тұсында да феодалдық қырқысулар мен соғыстар тоқтаған жоқ. ===Хақназар хан кезеңі === [[File:Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (Kosaki Orda).jpg|thumb|left|XVI ғасырдың 60-шы жылдары жарық көрген Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (''Kosaki Orda'')]] 16 ғ. 2 ж. әлсіреген хандықты біріктіруде [[Қасым хан]]ның баласы [[Хақназар хан|Хақназар]] ([[1538 жыл|1538]]-[[1580 жыл|1580]] жж.) өз үлесін қосты. Ноғай Ордасындағы алауыздықты сәтті пайдаланған ол, Жайық өзенінің сол жағындағы жерді қосып алды. Оның тұсында [[Жетісу]] мен [[Тәңір тауы|Тянь-Шаньды]] басып алуды көздеген [[Моғол]] ханы [[Абд ар-Рәшид хан|Абд-Рашидке]] қарсы ұтымды күрес жүргізілді. [[Хақназар хан|Хақназар]] өзара тартыста өзбек ханы Абдулланы қолдау арқылы Сыр бойындағы қалаларды (Сауран, Түркістан) өзіне бағындырды. Оның Абдулламен байланысынан қорыққан [[Ташкент]]тің ұлыстық әміршісі Баба сұлтан жансыздары арқылы Хақназарды у беріп өлтірді. Қасым ханның баласы [[Хақназар хан]] (1538-1580) тұсында Қазақ хандығы қайта бірігіп, дами түсті. Ол хандық билікті нығайтуға және күшейтуге қажырлы қайрат жұмсады. Өзінен бұрын бытыраңқы жағдайға түскен Қазақ хандығын қайта біріктірді. Хақназар қазақ-қырғыз одағын одан әрі нығайтты, сол заманның тарихи деректерінде оны «қазақтар мен қырғыздардың патшасы» деп атады. Ол осы қазақ-қырғыз одағына сүйене отырып, [[Моғолстан]] хандарының Жетісу мен Ыстықкөл алабын жаулап алу әрекетіне тойтарыс берді. Хақназар хандық құрған кезде Қазақ хандығының сыртқы жағдайында аса ірі тарихи оқиғалар болып жатты. Мемлекеттің солтүстігінде Ресей өз иеліктерін қазақ даласына едәуір жылжытты. Қазан мен Астраханьды басып алғаннан кейін Еділ өзенінің барлық аңғары Ресейдің қол астына кірді. Башқұрт және Сібір хандықтары Ресей құрамына енгеннен кейін, ноғайлар Қазақ хандығының солтүстік-шығысына ығыса бастады. Олар Еділден Ертіске дейінгі аралықта көшіп-қонып жүрді. Башқұрттар мен Сібір татарлары да қазақ жерлеріне енуін тоқтатпады. [[Сырдария]]ның төменгі ағысына қарақалпақтар келе бастады. Еділ мен Жайық арасындағы өңірді мекендеген [[Ноғай ордасы]] ыдырай бастады. Ноғай одағы ыдырап, ауыр дағдарысқа тап болды. Оған қарасты көшпелі тайпалардың бір бөлегі Қазақ хандығына келіп қосылды. Хақназар Ноғай Ордасының көп ұлысын (бұлардың көбі қазақтың Кіші жүзі – алшын одағына енген тайпалар) өзіне қаратып алды. Тарихи деректерде Хақназарды «қазақтар мен ноғайлардың ханы» деп атаған. Сөйтіп, ХҮІ ғасырдың 60-жылдары Ноғай Ордасы ыдырап, бұрын оған қараған қазақ тайпалары және олардың этникалық территориясы Қазақ хандығына бірікті. Бұрын Ноғай Ордасының астанасы болып келген [[Сарайшық|Сарайшық қаласы]] да Қазақ хандығына өтті. Бұл жағдай Қазақ хандығының солтүстік-батыс және солтүстік жағындағы жағдайда өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен Қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай Ордасының ыдырауы, оның бір бөлігінің Қазақ хандығына қосылып, енді бір бөлегінің орыс патшасына бағынуы, шығысқа қарай кеңейіп келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын Қазақ хандығына жақындата түсті. 1563 жылы [[Сібір хандығы]]ның билігіне келген Көшім хан Қазақ хандығына дұшпандық саясат ұстанды. Оның үстіне моғол билеушілері мен қазақ хандары арасында да қақтығыстар болып тұрды. Осындай күрделі жағдайларда [[Хақназар хан]] Қазақ хандығының сыртқы саясатын өзгертті. Өзінен бұрынғы қазақ хандары үнемі жауласып келген Мауераннахрдағы шайбани әулетімен одақтастық байланыс орнатуға ұмтылды. Сөйтіп, шайбанилық Бұхара ханы Абдолла ІІ-мен одақтық келісім-шарт жасасты. Соғыс қимылдары тоқтап, бейбітшілік орнады, қазақтардың [[Орта Азия]] халқымен сауда-саттық қарым-қатынасы, экономикалық байланысы жиіледі. Мұның өзі Қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға, шаруашылық өмірдің оңалуына тиімді болды. Қазақ хандығы нығайа түсті. Бірақ Хақназар ханды [[1580]] жылы Абдолла ханның қарсыласы [[Ташкент]] билеушісі Баба сұлтан астыртын өзінің адамын жіберіп өлтіртті. Қадырғали Жалайырдың айтуынша «Оның да атағы мен абыройы туралы көп айтылады. Алайда [[Хақназар хан]] өз араларында болған қақтығыстарда қаза болған». ===Тәуекел хан кезеңі=== Хақназардың мұрагері Жәдіктің баласы және Жәнібек ханның немересі қартайған Шығай (1580-1582) болды. Ол өзінің баласы Тәуекелмен (1586-1598 хан болған) бірге Баба сұлтанға қарсы күресінде Бұқар ханы Абдоллаға келді. Абдолла Шығайға Хожант қаласын сыйға тартып онымен қосылып Баба сұлтанға қарсы Ұлытау жорығына шығады. Осы жорықта Шығай қайтыс болады. Қазақ хандығының иелігі енді Тәуекелге көшеді. 1582 жылы Шығай хан қайтыс болғаннан кейін таққа Тәуекел (1582-1598 жж.) отырды. Тәуекел хан [[Бұхара]] ханы Абдолламен жасасқан шартты бұзып, қазақ және өзбек билеушілері арасындағы жаугершілік қайта қоздады. Абдолла ханмен одақтан Тәуекел ханның бас тартуының себебі, біріншіден, Абдолла әуелдегі Түркістаннан төрт қала беруі туралы уәдесінен бас тартады, екіншіден, біздің ойымызша, басты себеп – Абдолла Тәуекел ханның беделінен, батырлығы мен батылдығынан қорқа бастайды, яғни Тәуекел ханнан өзінің бақталасы ретінде қауіп төнгенін сезді. Өйткені кезінде бүкіл Мәуереннахрды Тәуекелдің көмегімен Шайбани мемлекетінің қол астына біріктірген болатын. [[Тәуекел хан]] да Жошы ұрпағы болғандықтан, бүкіл Орта Азияны билеуіне толық құқығы болды. Тәуекел сыртқы саясатында хандықтың оңтүстігіндегі қалаларда билікті нығайтуға күш салады. Ендігі жерде ол Сыр бойындағы қалалар үшін Абдолламен күресті бастайды. [[Сурет:Medieval cities located along the Syr Darya River (kk-cyrillic).png|нобай|499x499 нүкте|Сырдария бойында орналасқан ортағасырлық қалалар.]] 1586 жылы Ташкентті алуға әрекет жасайды. Абдолланың негізгі күштері Мәуереннахрдың солтүстігінде шоғырланды. Бұны білген Тәуекел хан Мәуереннахрдың оңтүстік аймақтарына шабуыл жасайды. Оның шабуылы Түркістан, Ташкент, Самарқанд қалаларына қауіп төндіреді. Бірақ Тәуекел ханның Ташкентті алуға жасалған алғашқы жорығы сәтсіз аяқталады. Тәуекел хан қазақ хандығының сыртқы саясатын нығайту барысында орыс мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынастарды жандандырды. Қазақ ханы сыртқы саясатта өзін қолдайтын одақтастар іздеді. 1594 жылы Тәуекел хан Ресейге достық келісім жасасу үшін [[Құлмұхаммед елшілігі|Құлмұхаммед]] басқарған Қазақ хандығының тұңғыш ресми елшілігін жібереді. Тәуекел ханның бұндағы мақсаты Ресей мемлекетінің көмегімен Абдоллаға қарсы күресті жандандыру, Сібір ханы Көшімге қарсы одақ құру және 1588 жылы орыс әскерлері ұстап әкеткен өзінің немере інісі, Ондан сұлтанның баласы Оразмұхаммедті тұтқыннан босату болды. Оның жанында қазақтың әйгілі тарихшысы Қадырғали Жалайыр бар еді. 1595 жылы елшіге орыс патшасының жауап грамотасы тапсырылды. Онда орыс патшасы Тәуекел ханға Қазақ хандығын «өзінің патшалық қол астына алатынын» және «оқ ататын қару» жіберетінін уәде етті. Сонымен бірге мынадай талап қойды: «біздің патшалық қоластымызда болғандықтан және біздің патшалық әміріміз бойынша Бұқара патшасымен және бізге опасыздық жасаған Сібір патшасы Көшіммен соғысып, біздің ұлы мәртебелі патшамызға жол салатын боласыздар». Орыс мемлекеті Қазақ хандығымен әскери одақ құрудан бас тартқанымен, Тәуекел хан орыс мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынасты үзген жоқ. 1595 жылы Мәскеуден орыс елшісі [[Вельямин Степанов]] Қазақ хандығына келді. Нәтижесінде екі мемлекет арасында сауда байланыстары жанданды. Бұл кезде ойраттардың бір бөлігі Тәуекел ханға тәуелді болды. Сондықтан ол өзінің Мәскеуге жолдаған грамотасында өзін «қазақтар мен қалмақтардың патшасы» деп атады. 1597 жылы Бұхар хандығында ішкі тартыс, ырың-жырың басталды, онда ықпалды адамдардың қолдауымен Абдолланың ұлы Абдылмомын әкесіне қарсы шықты. Осы қырқысты пайдаланып, Тәуекел Ташкент қаласының түбінде Абдолла ханның әскерін талқандады. 1598 жылы наурызда Абдолла хан қайтыс болып, Абдылмомын хан болды. Осы орайды пайдаланған Тәуекел хан жүз мың әскермен Мәуераннахрға басып кіріп, Ахси, Әндіжан, Ташкент, Самарқан қалаларын басып алды. Бірақ Бұхараны қоршау кезінде Тәуекел хан ауыр жараланып, Ташкентке қайтып келіп қаза болды. Сөйтіп, ол өз мемлекетінің солтүстік-батыс шекарасындағы бейбіт жағдайды және Орта Азиядағы шайбанилықтардың алауыздығын, бұл әулеттің Аштарханилықтар- дың жаңа әулетімен ауыстырылғанын пайдаланып, сырдариялық қалалар үшін ұзаққа созылған күресті табысты тәмамдады. Абдолла ұрпақтарының өзара билікке таласы нәтижесінде Шайбани әулеті өмір сүруін тоқтатады. Тәуекел Орта Азияға жорығында тек қарулы күшке емес, Орта Азия халықтарының белгілі бір әлеуметтік топтарына сүйенді. Атап айтқанда, Тәуекел ханды дін иелері қолдады. Сонымен бірге Ескендір Мұңшы Тәуекел әскерінің құрамында «Түркістан тайпаларының және қырдағы өзбектердің» жауынгерлері болғанын айтады. Жалпы, Шайбани ұрпақтарының өзара қақтығыстарынан шаршаған Орта Азия халықтарының басым бөлігі Тәуекел ханды қолдады десек қателеспейміз. Өйткені Шайбани тармағынан тараған Жошы ұрпақтарының өзі Мәуераннахрда Шайбани әулетін қазақ хандарының әулетімен алмастыруға ниет білдірген. Өкінішке орай, Мәуераннахр қазақ хандарының қолына толығымен көшпеді. Сөйтсе де, Ташкент және оның аймағы 200 жыл бойы Қазақ хандығының құрамында болды. Түркістан қаласы Қазақ хандығының орталығына айналды. === Есім ханның тұсында Қазақ хандығы === [[File:1607 жылы Амстердамда жарық корген нидерланд картасындағы қазақтар (Caßackia). Фрагмент.jpg|left|thumb|320px|1607 жылы Амстердамда жарық корген нидерланд картасындағы қазақтар (Caßackia). Фрагмент.]] [[Есім хан]] (1598-1628 (1645) ж.ж. билік құрған) Шығайұлы [[Есім хан]] (1628-1645) – Қазақ хандығының ханы, [[Шығай хан]]ның баласы, атақты [[Тәуекел хан]]ның туған інісі. [[Есім хан]] туралы халық жадында сақталған аңыз -әңгімелер, дастан-жырлар көп. Оны халқы «Еңсегей бойлы ер Есім» деп ардақтайды. Есім хан билік басына ағасы [[Тәуекел]] өлгеннен кейін келді. Бұл кезде Қазақ хандығының шығысындағы жағдай Тәуекел тұсындағыдан әлдеқайда күрделене түскен еді. Мұнда ойрат тайпаларының бірігіу процесі жүріп жатты. Сондықтан ол көршілерінде болып жатқан жағдайды жіті қадағалап, олардың тайпалары арасындағы алауыздықты өз пайдасына шешуге ұмтылып бақты. Ойраттардың бір жағынан [[Ембі]], [[Жайық]], Еділ бойындағы ноғайлармен шарпысуы, екінші жағынан орыс қамалдарының гарнизондарымен қақтығысуы [[Есім хан]] саясатының ықпалды болуына елеулі жағдай жасады. Ақырында үш жақты соғыстың өздеріне қырғын таптыратынын сезген ойрат әміршілері [[Есім хан]]ның үстемдігін мойындап, тату көршілікте тұру мақсатында ұсыныс жасап, елшілерін жіберуге мәжбүр болады. Хандығының шығысындағы жағдайды осылайша өз пайдасына шешкен [[Есім хан]] оңтүстігін де ойдан шығармайды. Хандығының шекарасын кеңейте түсу саясатын мұнда да батыл жүргізіп бағады. Оған жағдай да көмектесе түседі. Себебі, бұл кезде қайтыс болған Бәки Мұхаммед ханның орнына оның інісі Уәли Мұхаммед пен [[Герат]]-[[Хорасан]]ның билеушісі Дінмұхаммед баласы Иманқұлы таласып жатқан еді. Осы қақтығысты өз пайдасына асыруда [[Есім хан]] үлкен ептілік танытады. Ол әуелі Уәли Мұхаммедке көмектесемін деп уәде беріп, кейін Иманқұлы жағына аунап түседі. Соның нәтижесінде онымен бірігіп, Уәли Мұхаммедті өлтірісіп, Иманқұлымен одақ жасасады да, сол жылы Иманқұлыға қарсы шығып, [[Самарқан|Самарқантқа]] әскер жөнелтеді. Бұл кезде Иманқұлының Есіммен соғысарлық шамасы жоқ еді. Сондықтан онымен шартқа отырып, [[Ташкент]] пен оның төңірегінің түгелдей қазақтардың иелігі екенін ресми түрде мойындайды. Бұдан кейін [[Есім хан]] [[Моғолстан]] ханы Әбдірахымның қызы Падшахқа үйленіп, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахымға беріп, қарсы құда болу арқылы оны өзінің жақтасы етіп, соның көмегімен өзіне опасыздық жасаған Тұрсын ханды талқандап, дара билікке қол жеткізеді. [[Есім хан]]ның билігі тұсында ([[1598 жыл|1598]]-[[1645 жыл|1645]]) халық жадында «[[Есім]] салған ескі жол» деген атпен қалған әдет-ғұрып нормаларын қалыптастырған конституциялық құжат болғаны белгілі. Мұны «Есімнің заңы» деп ұққан жөн. Бірақ оның көктен алынбағанын, өз заманының орайы мен талабына қарай [[Есім хан]] мен оның кеңесшілері өңдеп, толықтырған баяғы «Қасым салған қасқа жолдың» бір нұсқасы екенін де естен шығармаған абзал. Түптеп келгенде, «Есім салған ескі жол» деген сөздің мәні де [[Есім хан]]ның тұсында жасалған даналық заңдарға байланысты айтылған. Қоныс-тұраққа, мал-мүлікке, адамдар арасындағы қарым-қатынасқа қатысты туындайтын дау-шардың шешімдері осы кезде сараланды. Мұның өзі кейін Тәукенің әйгілі «Жеті жарғысына» негіз болып, қазақ халқының мәдени-рухани және салт-дәстүр қалыптарының төлтумалығын шыңдай түсуге ықпал етті. Жалпы көшпелілер мемлекетінің хандары сияқты, [[Есім хан]] да тақ үсті мен ат үстінде бірдей танылған біртуар тұлға. Оны халқының «Еңсегей бойлы Ер Есім» атанған атақты ханның қайтыс болған жылы – [[1645]] жыл деген шындыққа келетін сияқты. [[Есім хан]] дүние салған соң қазақ хандығының тағына [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] ([[1643 жыл|1643]]—[[1652 жыл|1652]]) отырды. Халық оны ел үшін жасаған ерлігіне орай «Салқам Жәңгір» деп атанған. Хан ордасын Түркістан қаласында ұстау [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] тұсында басталды. [[Есім хан]] қазақ тарихында «Еңсегей бойлы ер Есім» деген атпен әйгілі болды, оған бұл атақ [[1598 жыл]]ы ағасы Тәуекел ханмен бірге Мауреннахрға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан — Шығай ханның баласы, ол бұрын қазақ хандығының [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласындағы хан ордасында тұрған. Хан тағына отырған соң Бұхарамен бітім-шартын жасасып, Орта Азия қалаларымен бейбіт, экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. «[[Есім хан]]ның ескі жолы» деп аталған заңды құрастырды. [[Есім хан]]ның қазақтарды бір орталыққа бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты. [[Ташкент]] қаласы қазақ хандығына қараған соң оны [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] немересі, Жалым сұлтанның баласы Тұрсын Мұхаммед сұлтан басқарған еді.Ол көп ұзамай тәуелсіз [[хан]] болуға әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып, «бажы және хараж» алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ хандығын екіге бөліп, Түркістан қаласын орталық еткен [[Есім хан]], [[Ташкент]] қаласын орталық еткен Тұрсын хан билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстар болды. Бұл екі жақ ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен өздеріне одақтас-жақтастар іздеуге кірісті. Есім хан тобы Яркент хандығына қарсы болып Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал Тұрсын [[Мұхаммед хан]] жағы [[Яркент]] билеушісі Шажай Ахметтің жақтасы болды. Бұлармен одақтасып отырған Әбдірахим мен [[Ахметтер]] де бір-бірімен жауласып отырған билеушілер болатын. [[Есім хан]] өзіне мықты сүйеніш ету үшін [[Жаркент|Яркент]] ханы Әбдірахиммен құдандалық байланыс орнатты. Есім хан Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленді де, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахимге берді. [[Есім хан]] мен Тұрсын хан арасында күрес шиеленісе берді, 1627-жылы [[Есім хан]] Тұрсын ханды өлтіріп, қазақ хандығын өз қол астына біріктірді. [[Есім хан]]ның феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, қазақ хандығын біріктіру жолындағы күрестері қазақтың «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырына өзек болған. [[Есім хан]] [[Ташкент]] қаласына білдіртпей түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап жатқанда қапылыста өлтіреді, сонда Есім ханның қасындағы Төлеген (Марқасқа) жырау оны мынадай жырмен оятады: :«Ей, Қатаған, хан Тұрсын! :Кім арамды ант ұрсын. :Жазықсыз елді жылатып, :Жер тәңірісің, жатырсың, :Хан емессің, қасқырсың, :Қара албасты басқырсың! :Алтын тақта жатсаң да :Қазаң жетті, қапылсың! :Еңсегей бойлы ер Есім, :Есігіңе келіп тұр, :Шашқалы тұр қаныңды, :Алғалы тұр жаныңды, :Кешікпей содан қатарсың!» Есім хан шошып оянған Тұрсын ханның басын алады. «Бахыр әл асырардың» авторы Махмұд ибн Уәлидің айтуына қарағанда, Есім хан 1628-жылы қайтыс болған. Ал «Қазақ совет энциклопедиясының» мәліметіне қарағанда 1645-жылы қайтыс болған делінеді. === Тәуке хан кезеңі === 1680 ж. Жәңгірдің баласы Тәуке (1680-1718) хан болды. Оның тұсында «Жеті жарғы» деген заңдар жинапы құрастырылды. Жеті жарғы көшпелілердің ел билеу заңы болып табылады. Оның негізгі баптарының мазмұны: қанға қан алу, яғни біреудің кісісі өлтірілсе, оған ердің құнын төлеу (ер адамға 1000 қой, әйелге 500); ұрлық, қарақшылық, зорлық-зомбылыққа өлім жазасы кесіледі, жазаны ердің құнын төлеу арқылы жеңілдетуге болады; денеге зақым келтірсе, оған сәйкес құн төленеді (бас бармақ 100 қой, шынашақ 20 қой); егер әйел ерін өлтірсе өлім жазасына кесіледі (егер ағайындары кешірім жасаса, құн төлеумен ғана құтылады, мұндай қылмысты екіқабат әйел жасаса жазадан босатылады); төре мен қожаның құны қарашадан 7 есе артық төленеді; егер ері әйелін өлтірсе, әйел құнын төлейді. === Абылай ханның тұсында Қазақ хандығы === [[File:2000 Stamp of Kazakhstan - Abylai Khan.jpg|thumb|right|''[[Абылай хан]]''.]] 1742 жылы 20 тамызда Ор қаласында Ресей, жоңғар және қарақалпақ, қазақтардың Кіші, Орта және Ұлы жүздің өкілдері қатысқан келіссөз жүргізілді. Онда Ресей өкілі қазақ пен жоңғар арасындағы қақтығысқа байланысты уәж айтпақшы болды. Бірақ жоңғарлар оны тыңдаған жоқ. Олар орыс қамал-бекіністеріне, қазақ қоныстарына жақын жерде 20 мың әскер ұстап, қазақты мазалауын қоймады. Ендігі жерде қазақтар өз күшіне ғана сенуіне тура келді. Осы идеяны орнықтыруға Абылай хан зор күш жұмсады. 1711 жылы дүниеге келген Абылай Уәлиұлының бастапқы есімі Әбілмансұр болды. Ол жастай жетім қалды. 1731 жылы жоңғарлармен шайқаста көзге түсті. Жоңғарияның ханы Қалдан Серен 1745 жылы өліп, оның мұрагерлері таққа таласты. Осы кезде оған Цинь империясы тиісе бастайды. Абылай осы сәтті пайдаланды. Ол сыр бойындағы қалаларды азат етуге кірісті. Ол бұл жорықта қазақ әскерлерін үш топқа бөлді. Оның бірінші тобын Қанжығалы Бөгенбай мен Үмбетей жырау басқарды. Бөгенбай басқарған 10 мың әскер Түркістанның солтүстік жағына, Созақ бекінісіне барып тиісуге тиіс еді. Екінші қолды Жәнібек батыр басқарды. Оған Тәтіқара жырау қосылды. Олар Сырдың төменгі ағасына қарай кетті. Үшінші негізгі қолды Абылайдың өзі басқарды. Жорыққа қатысушылар Шиелі, Жаңақорған бойымен Түркістанның күнбатыс жағына қарай жылжыды. Бұл топта Қабанбай, Баян, Сырымбет, Малайсары, Жанұзақ болды. Жоңғар әскерін басқарған Қалдан Сереннің ортаншы ұлы Цевен Доржи де өз әскерін үшке бөлді. Ол өзінің басты күшін Абылайға қарай бағыттады. Оның қару-мылтығы, түйе үстіне орнатқан 15 зеңбірегі бар еді. Қазақ жасақтары сойыл, шоқпар, садақпен қаруланды. Цевен Доржи өзінің ауыр қолымен Абылай әскерлерінен бұрын келіп, Жаңақорғанға бекініп алды. Абылай Жаңақорған бекінісін алуды Қабанбайға тапсырды. Сырымбетті оң жақ қанатқа, Баянды әскердің сол жақ қанатына қойды. Олардың сыртынан үш мың қолы бар Малайсары, Оразымбет батырлардың әскерін топтастырды. Бұл соғыс екі айға созылды. Қазақ әскерлері Жаңақорғанды, Шымкентті жаудан тазартты. Түркістанға дейін жетті. Бөгенбай басқарған әскерлер Созақ пен Сайрамды босатты. Батыр Баян Талас өзеніне дейін барды. Жәнібек батырдың әскерлері қарақалпақ жерін босатып, қалмақтарды Сырдың жоғарғы сапасына шегіндірді. Амалы таусылған Цевен Доржи Абылайдан бітім сұрауға мәжбүр болды. Келісім бойынша Созақ, Сайрам, Манкент, Шымкент қалалары Әбілмәмбеттің қарамағына өтті. Түркістан туралы мәселе кейінірек шешілетін болды. Абылай бұл жолғы жеңістерін жоңғар хандығының күйреуінің бастамасы деп есептеді. 1745 жылғы соғыс осымен бітті.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> Қазақ жерін қалмақтардан толық тазарту мақсатымен Абылай бастаған қазақ жасақтары 1750 жылы жауды Жоңғар қақпасы маңында оңдырмай талқандады. 1755 жылы жоңғарлар бірнеше ұсақ иеліктерге бөлініп кетті. Осыдан кейін 1758 жылы Жоңғар мемлекеті біржолата құлады. 1758 ж. Цинь қытайлары Шығыс Түркістандағы қазіргі Шыңжаң жерін басып алды. Цинь империясының батыс шекарасы қазақ жерімен шектесті. Қытайлар дүркін-дүркін шабуыл жасап қазақтарға тыным бермеді.{{Дереккөзі келтірілмеген}} Абылай келісімге келу туралы Бейжінге адамдар жіберді. Сөйтіп, Қытаймен сауда, экономикалық қатынас орнату жолдарын іздестірді. Ол Ресеймен де қарым-қатынас орнатты.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> 1771 жылы Әбілмәмбет хан өлгеннен кейін, Түркістанда Абылайды Орта жүздің ханы етіп сайлады. Бір жылдан кейін 1772 жылы вице-канцлер М.Л. Воронцовтың жарлығымен Абылайға арналып Есіл өзеніне таяу жерде Жаңғызтөбеге ағаш үй салынды. Абылай 1780 жылы мамыр айында Ташкентте 69 жасында қайтыс болды. Орнына Уәли сайланды.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> ==Қазақ халқының басқа тайпалармен күресі== === Қазақ халқының ойраттарға қарсы күресі === [[File:С.У.Ремезовтың сызба кітабы. Фрагмент.jpg|thumb|left|320px|С.У.Ремезовтың сызба кітабындағы Қазақ Ордасы (''Земля Казачьи Орды''). Фрагмент.]] [[File:XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы.jpg|thumb|320px|XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы]] [[File:Казахское ханство1535.png|thumb| alt=A.| ''[[Қазақ хандығындағы 1-азаматтық соғыс]]''.]] 16 ғасырдың соңында ойраттар(қалмақтар) төрт тайпалық бірлестіктен тұрды. Олар Тарбағатайдан Шығысқа қарайғы өңірді алып жатқан торғауыттар, Ертістің жоғары ағысында қоныстанған дербеттер, қазіргі Дихуа қаласының маңындағы хошауыттар, Іле өзенінің жоғары жағындағы шоростар еді. Қазақтар мен ойраттар арасындағы жайылым жер үшін күрес 15 ғасырда-ақ басталды. 16 ғ. соңында ойраттардың шағын бөлігі қазақ ханы Тәуекелге бағынды. 1635 ж. Хонтайшы Батурдың бастауымен Жоңғар хандығы құрылды. Қазақ-жоңғар қатынастары Батур хонтайшы (1634-1654) билік құрған кезде шиеленісе түсті. Онан кейінгі жоңғар хандары (Сенге, халдан) Оңтүстік қазақстанды, маңызды сауда жолдары өтетін қалаларды өздеріне қаратуға тырысты. === Қазақ халқының жоңғарларға қарсы күресі === 1718 жылы Тәуке хан қайтыс болып, орнына Болат хан болды. Оның кезінде қалмақтардың қазақ жеріне жорығы күшейді. Бұл жорықтардың табысты болуына шведтің артиилерия сержанты Иоганн Густав Ренаттың әсері күшті болды. 1709 жылы Полтава түбінде орыстардың қолына түскен Ренат Тобыл қаласына айдалды, осында Ертістің бойында Бухгольцтің экспедициясы құрамында Кереку қаласының маңында 1715 жылы қалмақтарға тұтқынға түседі. 1733 жылға дейін қалмақтардың қолында болды. Ол қалмақтарға зеңбірек құюды, баспахана жасап, әріп құюды үйретеді. Жан-жақты әскери дайындығы бар жоңғарлар 1710-1711 жж. қазақ жеріне басып кіріп соғыс жүргізді. Олар 1717 жылы жазда Аякөз өзені жағасында қазақтардың 30 мың жасағын талқандады. Келесі жылы жоңғарлар қазақтарды Бөген, Шаян, Арыс өзендері бойында тағы да қырады. === Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама === 1723 жылы ерте көктемде жоңғарлар қазақ жеріне тағы да соғысуға келді. Шуна Дабо деген қалмақ басқарған бұл шайқас екі бағытта жүруі тиіс еді. Бірінші бағыт Қаратауды басып өтіп, Шу мен талас өзендеріне шығу болса, екінші бағыт қазақтарға соққы беріп, Шыршық өзеніне жету болатын. Бұл жоспарды іске асыру үшін әскерлер жеті топқа бөлініп, оның бірі Жетісу Алатауының етегіндегі Балқаш көліне құятын төрт өзеннің бойына топтастырылды. Қалмақтың ірі қолбасшысы Амурсана басқарған 70 мың адамнан тұратын екінші бір тобы Іле өзені бойына, Кеген өзенінің солтүстік жағасына, Нарын өзенінің күншығыс жағынадғы Кетпен тауы баурайына орналасты. Бейғам отырған қазақтар аямай қырылды. Жоңғарлар Жетісуды, Ұлы жүзді қырып-жойып, Ұлы жүз, Кіші жүз жеріне де жетті. Халық басы ауған жаққа шұбырды. Ұлы Жүз бен Орта Жүздің қазақтары Самарқан пен Хожантқа қарай шұбырды. Кіші жүз қазағы хиуа мен Бұхараға ағылды. Босқындардың біразы Сырдың сол жағындағы Алакөл маңына топтасты. Халық бұл кезеңді «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деп атады. «Елім-ай» деген ән туды. Халық ең соңында бірігудің қажеттігін түсінді. 1728 жылы Әбілхайыр бастапан Кіші жүз жасақтары, Тайлақ батыр, Саурық батыр бастапан әскерлер Ырғыз уезінің оңтүстік шығыс бетіндегі Бұланты өзенінің жағасында «Қара сиыр» деген жерде қалмақтарға қарсы соққы берді. 1730 жылы көктемде Балқаш көлі маңында тағы соғыс басталды. Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, сияқты батырлар бастапан қазақ жасақтары жоңғарларға аяусыз соққы берді. Бұл жер кейін «Аңырақай» деп аталып кетті. Шуно Дабо бастапан қалмақтар Іле өзені бойымен шығысқа қарай қашуға мәжбүр болды. Қазақ жерін азат ету жолындағы соғысты жеңіспен аяқтау үшін Үш жүздің әскерлері Шымкентке таяу Ордабасы деген жерге жиналды. Қолбасшы болып Әбілхайыр мен Бөгенбай сайланды. Осы тұста Тәуке ханның баласы Үлкен Орда иесі Болат хан қайтыс болды. Таққа талас басталды. Болат ханның інісі, Орта Жүздің ханы Сәмеке (Шахмұхамед) тақтан үміткер болды. Сондай-ақ қалмақты қыруда үлкен ерлік танытқан Кіші жүз ханы Әбілхайырда тақтан дәмеленді. Алайда аға хан болып Болаттың үшінші ұлы Әбілмәмбет сайланды. Әбілхайыр бұған наразы болып, майдан шебінен әскерін алып кетті. Сәмеке де Шу бойымен Бетпақдалаға қарай өз әскерін алып кетті. Жоңғарларға қарсы майдан әлсірей бастады. Ұлы Жүздің ханы Жолбарыс жоңғарлармен мәмлеге баруға мәжбүр болды. Осы тұста әрбір жүздің ішінде феодалдың бытыраңқылық күшейді. Кіші жүз сұлтандары Батыр мен Нұралы (Әбілхайырдың баласы) өз алдына ел биледі. Сол сияқты Орта жүзде Күшік пен барақ сұлтандардың да өз иеліктері болды. Қазақ хандығының Бұхара, хиуамен қатынасы да нашар болды. Еділ өзені бойында қалмақтар мен башқұрттар Кіші Жүздің жеріне шабуыл жасап, үнемі қауіп туғызды. == Қазақ хандығының саяси-әлеуметтік жағдайы== === Қазақтардың өзара саяси қарым-қатынасы === [[16 ғасыр|16 ғасырда]] қазақ хандығы [[Сібір|солтүстікте]] құрылған [[Сібір хандығы|Сібір хандығымен]] (орталығы [[Түмен]]) шектесті. [[1563 жыл|1563 жылы]] [[Шайбани әулеті]] мен [[Тайбұғалықтар|Тайбұғы руы]] арасындағы ұзақ жылдар бойы жүргізілген күрестен кейін [[Сібір хандығы]] [[Шайбани әулеті]] [[Көшім хан|Көшім ханның]] қолына көшті. [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] халқы [[Түркі тілдері|түркі тілдес]] қырық рудан құрылған және угар тайпаларының жиынтығынан тұрды. Хандықтың негізгі халқы түркі тілдес [[Сібір татарлары|«Сібір татарлары»]] деген атпен белгілі болды. [[Сібір хандығы]] Қазақс хандығымен саяси және сауда байланысын жасап тұрды. [[1552 жыл|1552 ж]]. [[Ресей]] [[Қазан (қала)|Қазан қаласын]] жаулап алғаннан кейін, ол [[Сібір хандығы|Сібір хандығымен]] көрші болып шықты. [[1581 жыл|1581 ж]]. Ермактың [[Сібір|сібірге]] жорығы басталды. [[Көшім хан]] жеңілгенмен, Ермак жеңісті баянды ете алмады, ол [[1584 жыл|1584 ж]],. қаза тапты. Бірақ [[Сібір хандығы]] да көтерілмеді. Сөйтіп ол [[1598 жыл|1598 жылы]] [[Ресей]] құрамына енді. 17 ғ. 2 ж. Қазақ хандығының жағдайы нашар болды. Өзара қырқысты пайдаланған жоңғарлар Жетісудың бір бөлігін басып алып осы аймақта көшіп жүрген қазақтар мен қырғыздарды бағындырды. Бұқара әскерлері Ташкентті алып, қазақтарды ығыстыра бастапан кезде, қазақ хандарының бірі Жәңгір Бұқар әміршісін жоңғарларға қарсы күресу үшін әскери одақ жасауға көндірді. Жәңгір жоңғарларға қарсы жорықта 1652 ж. қаза тапты. 17 ғ. 90-ж-да жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылы бәсеңдеді. Бұл кезде қазақ хандығының нығаюы, қырғыздар мен қазақтар арасындағы одақ және оған қарақалпақтардың қосылуы күшті жүрді. === Қазақ хандығының саяси-әлеуметтік шағы === Феодалдық қанау көптеген салық түрін енгізді. Малшыдан зекет, егіншіден ұшыр жиналды. Ең жоғары басқарушы хандар болды. Олар тек [[Шыңғыс хан|Шыңғыс тұқымынан]] шықты. Феодалдық шартты жер иеленушілік, жерге меншіктің тұрақты түрлері, әсіресе Қазақстанның оңтүстік аудандарында, Сыр бойындағы қалалар аймағында қалыптасты. Олардың сойырғал, иқта, милк, вакуф сияқты түрлері болды. Ханнан тархандық құқық алып, сыйлық жерді иеленушілер онда тұратын егіншілерден, қолөнершілерден өз пайдасына салық жинады. Қазақ қоғамын әлеуметтік-таптық топтарға бөлу негізіне әл-ауқаттылық жағдайынан гөрі, әлеуметтік шығу тегі негізге алынды. Жоғары аристократтық топ ақсүйектерге Шыңғыс әулеттері хандар, сұлтандар, оғландар төрелер, қожалар жатты. Ал басқа халық әл-ауқатына қарамастан қара сүйекке жатқызылды. ==Қазақ хандығының аймақтық-әкімшілік бөлінісі== {{Main|Қазақ хандығының дәстүрлі аймақтық-әкімшілік құрылымы}} [[Қасым хан]] кезінде Қазақ хандығы велаяттарға бөлінді. [[Сурет:Казахское ханство.png|thumb|Қазақ хандығының [[Қасым хан]] кезіндегі аймақтық-әкімшілік бөлінісі]] {| class="wikitable sortable" |- ! <small>Велаят</small> || Ауданы || Астанасы || Алғашқы ханы |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Түркістан велаяты|Түркістан]]''' ||align="center"|[[Оңтүстік Қазақстан]] ||align="center"|[[Сығанақ]] ||align="center"|[[Өсек сұлтан|Өзек сұлтан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Ұлытау велаяты|Ұлытау]]''' ||align="center"|[[Орталық Қазақстан|Орталық]], [[Солтүстік Қазақстан|Солтүстік]] және [[Шығыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Орда-базар]] ||align="center"|[[Айтбек сұлтан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Жетісу велаяты|Жетісу]]''' ||align="center"|[[Жетісу]] ||align="center"|[[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] || align="center" |— |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Сарайшық велаяты|Сарайшық]]''' ||align="center"|[[Батыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Сарайшық]] ||align="center"|[[Жәдік сұлтан]] |- |} [[Тәуке хан]] кезінде Қазақ хандығы жүздерге бөлінді. [[Сурет:Қазақ хандығы.png|thumb|Қазақ хандығының [[Тәуке хан]] кезіндегі аймақтық-әкімшілік бөлінісі]] {| class="wikitable sortable" |- ! <small>Жүз</small> || Ауданы || Астанасы || Алғашқы ханы |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Ұлы жүз]]''' ||align="center"|[[Оңтүстік Қазақстан]] ||align="center"|[[Ташкент]] ||align="center"|[[Қарт-Әбілқайыр хан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Орта жүз]]''' ||align="center"|[[Орталық Қазақстан|Орталық]], [[Солтүстік Қазақстан|Солтүстік]] және [[Шығыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Түркістан (қала)|Түркістан]] ||align="center"|[[Қайып хан]] |- |----- style="background:#CCCCFF; height:2px" |colspan="4" | |----- |align="center"|'''[[Кіші жүз]]''' ||align="center"|[[Батыс Қазақстан]] ||align="center"|[[Қазалы]] ||align="center"|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] |- |} ==Қазақ хандығының хандары== ===Хандарды сайлау дәстүрі=== {{Main|Хан көтеру}} Таққа үміткер сұлтандар мен ақсүйектердің көпшілігінің келісімін алған соң, хандықтағы ең беделді сұлтандар мен билер оны жұқа ақ киізге отырғызған, киіз шетінен ұстап үш рет көтеріп, бірнеше рет “Хан! Хан! Хан!” деп айқайлаған”. Ақ киіз дала шөбіне тиер-тиместе көпшілік оны аспанға қайта-қайта көтеріп түсірген. Содан кейін жиналған жұртшылық хан отырған тақ есебіндегі киізді “хан талапай” жасап осы тарихи оқиғаға қа-тысуының куәсі әрі тәбәрік ретінде бөліп-бөліп алған. Кейін той басталып, ол бірнеше күнге жалғасқан. Хан көтеруге келген көпшілік мұнда бірнеше күн тыныққан, сондай-ақ беделді қайраткерлер мемл. маңызды істерді ақылдасқан. Жаңа ханға ел ішіндегі жайттарды мәлімдеген. ===Хандар тізімі=== {{Main|Қазақ хандары}} {{Main|Қазақ хандарының шежіресі}} # [[Керей хан]], [[Болат сұлтан]] ұлы, [[Ұрыс хан]] шөбересі 1465—1473 жылдары билеген. # [[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]], [[Барақ хан]] ұлы, [[Ұрыс хан]] шөбересі 1473—1480 жылдары билеген. # [[Бұрындық хан]], [[Керей хан]] ұлы, 1480—1511 жылдары билеген. # [[Қасым хан]], [[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]] ұлы, 1511—1521 жылдары билеген. # [[Мамаш хан]], [[Қасым хан]] ұлы, 1521—1523 жылдары билеген. # [[Тахир хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1523—1533 жылдары билеген. # [[Бауыш хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1529—1533 жылдары билеген. # [[Бұйдаш хан]], [[Әдік сұлтан]] ұлы, 1533—1538 жылдары [[Жетісу]] өңірін билеген. # [[Тоғым хан]], [[Жәдік сұлтан]] ұлы, 1533—1537 жылдары билеген. # [[Ахмет хан|Ахмат хан]], [[Жаныс сұлтан|Жаныш сұлтан]] ұлы, 1533—1535 жылдары [[Сырдария]] маңын билеген. # [[Хақназар хан]], [[Қасым хан]] ұлы, 1538—1580 жылдары билеген. # [[Шығай хан]], [[Жәдік сұлтан]] ұлы, 1580—1582 жылдары билеген. # [[Тәуекел хан]], [[Шығай хан]] ұлы, 1582—1598 жылдары билеген. # [[Есім хан]], [[Шығай хан]] ұлы, 1598—1628 жылдары билеген. # [[II Жәнібек хан|Жәнібек хан]], [[Есім хан]] ұлы, 1628—1643 жылдары билеген. # [[Салқам Жәңгір хан]], [[Есім хан]] ұлы, 1643—1652 жылдары билеген. # [[Батыр (Баһадүр) хан|Батыр хан]], [[Бөлекей|Бөлекей сұлтан]] ұлы ([[Жәнібек хан|Әз-Жәнібек хан]] ұлы, [[Өсек сұлтан|Өсеке сұлтанның]] ұрпағы), 1652—1680 жылдары билеген. # [[Тәуке хан]], [[Салқам Жәңгір хан|Жәңгір хан]] ұлы, 1680—1715 жылдары билеген. # [[Қайып хан]], [[Құсрау сұлтан]] ұлы ([[Есім хан]] ұрпағы), 1715—1718 жылдары билеген. # [[Болат хан]], [[Тәуке хан]] ұлы, 1718—1729 жылдары билеген. # [[Әбілмәмбет хан]], [[Болат хан]] ұлы, 1740—1771 жылдары билеген. # [[Абылай хан]], [[Көркем Уәли сұлтан]] ұлы, 1771—1781 жылдары билеген. # [[Кенесары хан|Кене хан]], [[Қасым сұлтан]] ұлы, ([[Абылай хан]] немересі) 1841—1847 жылдары билеген. == Қазақ хандығының мәдениеті == Қазақ поэзиясының аса ірі тұлғалары [[Шалкиіз Тіленшіұлы|Шалкиіз]] (15 ғ.), [[Доспамбет жырау|Доспамбет]] (16 ғ.), [[Жиембет жырау|Жиембет]] (17 ғ.). Қазақтың батырлар жыры тарихи оқиғаларға құрылған. Мысалы: [[Қобыланды]], [[Ер Тарғын]], [[Алпамыс батыр|Алпамыс]], [[Ер Сайын]], [[Қамбар батыр (жыр)|Қамбар батыр]] дастандары. [[Ислам діні]] толық тарады. [[Араб жазуы]] қолданылды. 18 ғасырда қазақтар үз жүзге бөлініп өмір сүріп жатты. Әр жүздің өз ханы болды. Кіші жүзді [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілхайыр]], Орта жүзде [[Сәмеке хан|Сәмеке]] (Шахмұхамед), Ұлы Жүзде - [[Жолбарыс]], [[Түркістан қаласы]]н астана еткен Үлкен Орданың ханы [[Тәуке]] еді. Қазақ жерінде орталықтанған мемлекет болмауын көршілері өз пайдасына шешуді ойлады. Оңтүстік-батыстан [[Жайық казак-орыс әскері|Жайық казактарының]] қолдауымен [[Еділ]] бойындағы башқұрттар, қалмақтар Кіші жүзге тынымсыз шабуыл жасады. Солтүстіктен [[Қазақстан аумағындағы казак әскерлері|Сібір казактары]] тыным бермеді. Орта Азиядағы [[Бұқара]] мен [[Xиуа]] хандықтары да қазақ жерінен дәмелі болды. Олардың бәрінен асып түскен [[жоңғарлар]] еді. == Қазақ хандығының батырлары == * [[Өтеген Өтеғұлұлы|Өтеген батыр]] — [[Дулат]] * [[Райымбек батыр]] — [[Албан руы|Албан]] * [[Есет Көкіұлы|Есет батыр]] — [[Тама]] * [[Қабанбай батыр]] — [[Найман]] * [[Есет Көтібарұлы|Есет батыр]] — [[Шекті]] * Бақай батыр — [[Тама]] * Төленді батыр — [[Адай]] * [[Баян Қасаболатұлы|Баян батыр]] — [[Уақ]] * Тоқсанбай батыр — [[Тама]] *[[Баян Байболатұлы|Баян батыр]] — [[Тама]] *[[Бақ батыр]] — [[Тама]] *[[Бұзау Жарасұлы|Бұзау батыр]] — [[Тама]] *Қонақай батыр — [[Найман]] *[[Қойгелді Сартұлы|Қойгелді батыр]] — [[Дулат]] *[[Ақпан батыр]] — [[Дулат]] *[[Наурызбай батыр]] — [[Шапырашты]] *[[Алатау батыр]] — [[Қоңырат]] *[[Алтай Ебескіұлы|Алтай батыр]] — [[Кете (ру)|Кете]] *[[Арал батыр]] — [[Кете (ру)|Кете]] *[[Есберді батыр]] — [[Найман]] *[[Ер Қаптағай батыр]] — [[Найман]] *[[Жайнақ батыр]] — [[Жалайыр]] *Бөлек батыр — [[Суан]] *[[Барақ батыр]] — [[Найман]] *[[Жидебай батыр]] — [[Арғын]] *[[Досқара батыр]] — [[Керей (тайпа)|Керей]] *[[Көктаубай батыр]] — [[Есентемір]] *[[Көбек батыр]] — [[Арғын]] *[[Тұрлан батыр]] — [[Шеркеш]] *[[Саурық батыр]] — [[Шапырашты]] *[[Смайыл батыр]] — [[Қоңырат]] *[[Жантай батыр]] — [[Арғын]] *[[Жаназар батыр]] — [[Төлеңгіттер|Төлеңгіт]] *[[Жарылғап батыр]] — [[Арғын]] *[[Елшібек батыр]] — [[Суан]] *[[Баубек батыр]] — [[Арғын]] *[[Ер Жәнібек Төлекұлы|Ер Жәнібек батыр]] — [[Керей (тайпа)|Керей]] *[[Сыпатай батыр]] — [[Дулат]] == Қазақ хандығының 550 жылдығы == {{Main|Қазақ хандығының 550 жылдығы}} Мерейтойдың шығыны шамамен 23 млрд теңге ($124,19 млн) болады деп күтілуде. Қазақ хандығының 550 жылдығы [[Қазақстан]]ның бүкіл аймақтарында тойланады. Ал маңызды іс-шаралар қыркүйек айында [[Жамбыл облысы]], [[Тараз]] қаласында өтеді. Себебі осы аумақта хандықтың негізі қаланған деп есептелінеді. Тараздағы іс-шараларды өткізуге 13,47 млрд теңге жұмсалады. Бірақ, кейбір тарихшылар Жәнібек пен Керей хандардың мемлекетінің орталығы [[Алматы]]ға жақын аумақта болған деп, мерейтой жоспарын сынға алды. Қазақ хандығының мерейтойын тойлау шеңберінде 1 млрд теңгеге 10 бөлімді [[Қазақ елі (телесериал)|«Қазақ елі»]] атты сериал мен осы атаулы 375 млн теңгеге анимационды сериал түсіріледі. Қазақ хандығы туралы деректі фильм түсіруге 250 млн теңге бөлінеді. [[Ілияс Есенберлин]]ның «Көшпенділер» трилогиясын баспадан шығаруға 106,6 млн теңге бөлінеді. Таразда шығыны 506,8 млн теңге болатын театрланған қойылым болады. «Мәңгілік ел» тақырыбына ақындар айтысы өтеді. 550 жылдық құрметіне монумент тұрғызылады (501,8 млн теңге). «Тараз — ғасырлар куәсі» атты көрме өтеді. Қазақша күрес пен басқа да ұлттық спорт түрлерінен халықаралық турнир өтеді. Басқа да шығындар: «Ұлы көш» фильмі (150 млн теңге) түсірілуіне, «Тамгалы» Мемлекеттік тарихи-мәдени табиғи қорық-музей құрылысына (100 млн теңге), «Керей-Жәнібек», «Қазақ елі» спекталі қойылуына және «Қазақ хандығы» балетіне (68 млн теңге), [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін қалпына келтіру жұмыстарына (20,4 млн теңге) жұмсалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mfa.kz Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }} <!-- * [http://kazakhstan.awd.kz/theme/t10_2.html Қазақ хандығы] Битий лінк --> * [http://www.hrono.info/geneal/geanl_ok_2.html Орыс-хан. Қазақ хандығы] * [http://www.unesco.kz/natcom/turkestan/r07_turkest_cap.htm Түркістан - Қазақ хандығының елордасы] * [http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/content/ Юнеско сайтындағы Қазақстан тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151025041259/http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/content/ |date=2015-10-25 }} <!-- * [http://www.1465.kz Қазақ хандығына арналған сайт] Битий лінк --> * [http://www.550kazakhan.kz Қазақ хандығының 550-жылдығына арналған сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910052832/http://550kazakhan.kz/ |date=2015-09-10 }} {{wikify}} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Қазақ хандығы]] [[Санат:Қазақ мемлекеті]] [[Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Азияның тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:1731 жылы таратылғандар]] [[Санат:Түркі мемлекеттері]] [[Санат:Түркі әулеттері]] tj1pyylgqjgcjimj4ilcvs17ywhwmp0 0 10823 3620489 3606334 2026-06-22T02:45:57Z Sagzhan 29953 /* Бөлшектенуі */ 3620489 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Алтын Орда |өз атауы = Ұлық Ұлыс, Жошы Ұлысы |статусы = Ортағасырлық [[мемлекет]] |әнұраны = |байрақ = Golden_Horde_flag_1339.svg |байрақ_сипаттамасы =[[Каталондық атлас]] бойынша ту (шамамен 1375 жылы шығарылған, басқа деректер бойынша ту сары түсті болған) |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |карта = GoldenHorde1300.png |size = 250px |сипаттамасы = <!-- |type_before = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Құрушы мемлекеттер», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Алдыңғысы».--> |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = 1242 |ыдырауы = 1502 |type_after = |s1 = Ақ Орда (мемлекет) |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = Ноғай ордасы |flag_s2 =Nogay Horde.svg |image_s2 = |s3 = Сібір хандығы |flag_s3 =Siberian Khanate map English revised.svg |image_s3 = |s4 = Қазан хандығы |flag_s4 = Flag of the Kazan Khanate.svg |image_s4 = |s5 = Қырым хандығы |flag_s5 = Gerae-tamga.svg |s6 = Астрахан хандығы |flag_s6=Әстерхан ханлыгы картасы.svg|ұраны = |астана = [[Сарай-Бату]] <br />[[Сарай-Берке]] <br /> |қалалары = [[Сарай-Бату]], [[Қазан]], [[Астрахан]] және т.б. |тілі = алғашқы кезен: [[қыпшақ тілі]], [[моңғол тілі]], соңғы уақыт: ескі[[татар тілі]] |валютасы = |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = шм. 6 млн км² |халқы = [[Түркілер]], түркіленген моңғолдар және т.б. |басқару_формасы = |династиясы = |басқарушылар_титулы = Негізін салған хан |басқарушы1 = [[Жошы хан]] |басқарушы_жылы1 = [[1182]] — [[1227]] |басқарушылар_титулы2 = Соңғы ханы |басқарушы2 = [[Ахмат хан]] |басқарушы_жылы2 = [[1465]] — [[1481]] |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = [[тәңіршілдік]], [[ислам]] [[тибет буддизмі]] |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = |Уақыт1 = |Жыл1 = |Кезең2 = |Уақыт2 = |Жыл2 = |Кезең3 = |Уақыт3 = |Жыл3 = |Кезең4 = |Уақыт4 = |Жыл4 = |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Алтын Орда''',<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> немесе '''Ұлық Ұлыс''', '''Жошы Ұлысы''' — Басында [[Моңғолдар|моңғол]]<ref>[[George Vernadsky|G. Vernadsky]], M. Karpovich: ''"The Mongols and Russia"'', [[Yale University|Yale University Press]], 1953</ref><ref name="Columbia">"[http://www.bartleby.com/65/go/GoldenHE.html Empire of the Golden Horde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505214433/http://www.bartleby.com/65/go/GoldenHE.html|date=2009-05-05}}", [[The Columbia Encyclopedia]], Sixth Edition, 2001-05.</ref><ref name="May">T. May, "[http://www.accd.edu/sac/history/keller/Mongols/states3.html Khanate of the Golden Horde]", North Georgia College and State University.</ref> — кейінірек [[Түркі тілдері|түркіленген]]<ref name="Britannica1">"[http://www.britannica.com/eb/article-9037242/Golden-Horde Golden Horde]", in [[Encyclopaedia Britannica]], 2007. Дәйексөз: "''сонымен бірге '''Қыпшақ хандығы''' деп аталған, Жошы ұлысының орысша атауы, 13-ші ғасырдың ортасынан 14-ші ғасырдың соңына дейін шарықтау шыңынан өткен, Моңғол империясының батыс бөлігі. Алтын Орданың халқы түркілер мен моңғолдардан тұрған, ақсүйектердің арасында жалпы алғанда моңғолдар көбірек болған. Дәл осы себепті Алтын Орда хандығының санатына қазақ халқын қосуға болады."''</ref> — [[1240 жыл|1240]] жылдары Русь князьдіктері жаулап алынғаннан кейін [[Моңғол империясы]]ның батыс бөлігінде орнаған [[хандық]]; ол қазіргі [[Ресей]], [[Украина]], [[Молдова]], [[Қазақстан]] және [[Кавказ]]дың жерінде орналасқан. Шарықтау дәуірінде Алтын Орда [[Шығыс Еуропа]]ның Орал тауларынан Днепр өзенінің оң жақ жағалауына дейінгі жерлерді алып, [[Сібір]]ге терең бойлап еніп жатты. Оңтүстігінде Орданың жері [[Қара теңіз]]бен, Кавказ тауларымен және [[Моңғолдар|моңғол]] [[Елхан мемлекеті|Хулагу мемлекетінің]] қол астындағы Персиямен шектесіп жатты.<ref name="Britannica1" /> [[File:Batu.png|thumb|right|200px|[[Бату хан]], ортағасырлық қытай суреті]] ==Атауы== [[Моңғолия]] тарихы Алтын деген атау төрт шартараптың түсінен келген деген жорамал бар: солтүстіктің түсі — қара, шығыстың түсі — көк, оңтүстіктің түсі — қызыл, батыстың түсі — ақ, ал сары (немесе алтын) түс — орталықтың түсі. Басқа бір болжам бойынша, Алтын Орда атауы [[Орыс тілі|орыс тіліндегі]] «''Золотая Орда»,'' яғни [[Бату хан]]ның Еділ өзенінің жағасында өзінің болашақ астанасының орнын белгілеу үшін алтын түсті үйлерден тіккізген салтанатты қаласының атынан шыққан, [[Моңғол тілі|Моңғол тілінде]] «Алтын Орда» деген сөз тіркесі Алтын түсті орданы, немесе патша сарайын білдіреді. Моңғолдың билеуші [[Ру|руы]] да өздерін «алтын [[әулет]]<nowiki/>» деп атаған, ''«Алтын Орда»'' атауы да осыдан келіп шыққан болуы мүмкін. Бұл мемлекетті Алтын Орда деп атайтын бізге келіп жеткен ең алғашқы құжаттар 17-ші ғасырға жатады (Алтын Орда күйрегеннен көп кейін). Одан ертерек құжаттарда ол мемлекет Жошы ұлысы деп аталды. Кейбір ғалымдар оның басқа атауын, [[Қыпшақ хандығы]] деген атауды қолданғанды дұрыс көреді, себебі ортағасырлық құжаттарда қыпшақ сөзі осы мемлекетке қатысты жиі аталған. == Әуелгі тарихы == {{main|Алтын Орда тарихы}} Қайтыс боларының алдында [[Шыңғыс хан]] өз иелігіндегі жерлерді төрт ұлына бөліп берді. [[Жошы хан|Жошының]] үлкен ұлдары [[Бату хан|Бату]] мен [[Орда Ежен хан|Орда-Еженнің]] еншісіне моңғол иеліктерінің қиыр батысында жатқан оңтүстік [[Ресей]] мен [[Қазақстан]]ның жерлері тиді. Бату [[Көк Орда|Алтын Орда]]ны, Орда-Ежен [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орданы]] билей бастады.<ref>Edward L. Keenan, [[Encyclopedia Americana]] article</ref><ref>B.D. Grekov and A.Y. Yakubovski "''The Golden Horde and its Downfall''"</ref> <nowiki/>[[Сурет:suzdal-invasion2.jpg|thumb|left|Моңғол әскерлерінің Суздаль қаласын қолға түсіруі. Ортағасырлық орыс жылнамасындағы сурет.]] [[1235 жыл|1235]] жылы Бату (тұңғыштық жолымен) қолбасшы [[Сүбедей]] баһадурдың көмегімен батысқа қарай жаңа жорық бастап, алдымен [[башқұрттар]]ды, сосын [[1236 жыл|1236]] жылы [[Еділ Бұлғариясы]]н жаулап алады. [[1237 жыл|1237]] жылы ол [[Украина]]ның оңтүстік даласын жаулап, ондағы [[құмандар]]ды батысқа қарай ығыстырды. Содан ол солтүстікке қарай бұрылып, Руське басып кірді де үш жыл бойы орыс княздықтарын жаулаумен болды, сол кезде [[Күйік хан|Күйік]] пен Қадан оңтүстікке қарай жылжыды. [[File:Керамика Золотой Орды ГИМ.JPG|thumb|right|200px|Алтын Орда ескерткіштері(керамика)]] Құмандардың батысқа қашып, Мажарстан королінің жерін паналап отырғанын желеу етіп, [[Бату хан|Бату]], Шайбан, [[Орда Ежен хан|Орда-Ежен]], Байдар және [[Мөңке хан]] сияқты Шыңғыс әулеті мен өз бауырларымен бірге батысқа жорық жасады. Легница және Мухи маңында [[Немістер|неміс]]-[[Поляктар|поляк]] рыцарьларынан жиналған әскермен шайқасып, оларды талқандады. Бірақ сол [[1241 жыл|1241]] жылы [[Үгедей хан]] қайтыс болып, Бату енді ғана қоршап-қамай бастаған [[Вена]]ны тастап, елге қайтып кетті. Моңғол әскерінің ең батыстағы жаулап алуы осы болды. [[1242 жыл|1242]] жылы [[Мажарстан]] арқылы қайтып (жолшыбай Пешт қаласын жаулап), [[Болгария]]ны бағындырды.<ref>Denis Sinor, "[http://www.deremilitari.org/resources/articles/sinor1.htm The Mongols in the West] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090901020511/http://deremilitari.org/resources/articles/sinor1.htm |date=2009-09-01 }}", Journal of Asian History v.33 n.1 (1999).</ref> Бату астанасын ежелгі [[Хазар қағандығы|Хазар қағанатының]] астанасының орнында орналасқан, [[Еділ]]дің төменгі ағысындағы [[Сарайшық|Сарай-Жүк]] қаласында орнатты. Содан сәл бұрын Бату мен Орданың бауыры Шайбан Орал тауларының шығысында [[Обь]] пен [[Ертіс|Ертістің]] бойында өз еншісіне ұлыс алып, сонда кетіп қалған болатын. == Алтын Орданың шарықтау дәуірі == [[Сурет:Mongol_Empire_map_2.gif|thumb|400px|]] === Ішкі құрылымы === === Одақтастары мен бағыныштылары === == Жошы Ұлысының (Алтын Орданың) хандары == * [[Жошы хан]] (1182–1227 аралығында), [[Шыңғыс хан]]ның баласы, Жошы Ұлысының ханы (1224–1227 аралығында) * [[Бату хан]] (1208–1255 аралығында), [[Жошы хан]]ның баласы, Алтын Орда ханы (1227–1255 аралығында) *[[Сартақ хан]], [[Бату хан|Бату ханның]] баласы, Алтын Орда ханы (1255/1256) * [[Ұлақшы хан]], [[Сартақ хан|Сартақтың]] баласы, Алтын Орда ханы (1256–1257) *[[Берке хан|Берке]], [[Жошы хан]]ның баласы, Алтын Орда ханы (1257–1266) * [[Меңгу Темір хан|Мөңгу-Темір хан]], Тұғанның баласы, Алтын Орда ханы (1266–1282) * [[Туда Меңгу хан|Тұда Мөңгү хан]], Алтын Орда ханы (1282–1287) * Тұла Бұға хан, Алтын Орда ханы (1287–1291) * [[Тоқта хан]], Алтын Орда ханы (1291–1312) * [[Өзбек хан]], Алтын Орда ханы (1312–1342) * [[Тыныбек хан]], Алтын Орда ханы (1342) * [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек I]] хан, Алтын Орда ханы (1342–1357) * [[Бердібек хан]], Алтын Орда ханы (1357–1359) * [[Құлпа хан|Кұлпа хан]], Алтын Орда ханы (1359–1360) * [[Наурыз хан|Наурызбек хан]], Алтын Орда ханы (1360–1361) * [[Қызыр хан|Қыдыр хан]], Алтын Орда ханы (1361), (1360–1362) * [[Темір Қожа хан]], Алтын Орда ханы (1361) * [[Орда Мәлік хан|Орда-Мәлік хан]], Алтын Орда ханы (1361) * Бауыржан хан, Алтын Орда ханы (1361) * [[Келдібек хан]], Алтын Орда ханы (1361) * [[Базаршы хан]], Алтын Орда ханы (1361) * [[Мұрад хан]], Жошы Ұлысының ханы (1363) * [[Мір Болат хан|Қаир-Болат хан]], Жошы Ұлысының ханы (1363) * [[Абдулла хан|Абдуллаһ хан]], Жошы Ұлысының ханы (1363–1364), (1367–1369) * Болат I хан, Жошы Ұлысының ханы (1364–1365) * [[Әзіз Шейх хан]], Жошы Ұлысының ханы (1365–1367) * Жанибек II, Жошы Ұлысының ханы (1367) * [[Хасан хан]], Жошы Ұлысының ханы (1369–1370) * [[Мұхаммед Бұлақ хан|Бұлақ хан]], Жошы Ұлысының ханы (1370–1372) * [[Ұрыс хан]], Жошы Ұлысының ханы (1372–1375) * [[Шеркес хан]], Жошы Ұлысының ханы (1375) * [[Қағанбек хан]], Жошы Ұлысының ханы (1375) * [[Тоқтамыс хан]], Жошы Ұлысының ханы (1375–1377), (1379–1395) * [[Арабшах хан]], Жошы Ұлысының ханы (1377–1379) * [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлық хан]], Жошы Ұлысының ханы (1395–1399) * [[Шәдібек хан]], Жошы Ұлысының ханы (1399–1407) * [[Болат хан (Алтын Орда)|Болат II хан]], Жошы Ұлысының ханы (1409–1411) * [[Темір хан]], Жошы Ұлысының ханы (1411–1412) * [[Жәлеләддин хан]], Жошы Ұлысының ханы (1412–1413) * [[Керімберді хан|Керімберды хан]], Жошы Ұлысының ханы (1413) * [[Кепек хан]], Жошы Ұлысының ханы (1413) * [[Шөкре хан]], Жошы Ұлысының ханы (1413–1416) * [[Жаппарберді хан]], Жошы Ұлысының ханы (1416) * [[Дервиш хан|Дербес хан]], Жошы Ұлысының ханы (1416–1419) * [[Қадырберді хан|Кадырберды хан]], Жошы Ұлысының ханы (1419) * [[Қажы Мұхаммед хан]], Жошы Ұлысының ханы (1419) * [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлы Мұхаммед хан]], Жошы Ұлысының ханы (1419–1421), (1424–1428), (1428–1432) * Дәулетберді хан, Жошы Ұлысының ханы (1421–1422) * Құдайдат хан, Жошы Ұлысының ханы (1422), (1423–1424) * [[Барақ хан]], Жошы Ұлысының ханы (1422–1423) * [[Кіші Мұхаммед Хан|Кіші Мұхаммед хан]], Жошы Ұлысының ханы (1428), (1432–1459) * Махмұд хан, Жошы Ұлысының ханы (1459–1465) * [[Ахмет хан (Ұлы Орда)|Ахмет хан]], Жошы Ұлысының ханы (1465–1481) == Саяси дамуы == [[Сурет:Taidula.jpg|thumb|250px|Митрополит Алексийдің Жәнібектің әйелін соқырлықтан сауықтыруы.]] <big>Ірі жазу</big>== Бөлшектенуі == [[Сурет:Tokhtamysh.jpg|thumb|300px|left|Тоқтамыстың 1382 жылғы Ресейге жорығы.]] [[Сурет:Golden Horde 1389.svg|right|400px|thumb|Алтын Орданың 1389 жылы шамасындағы иеліктері. Қоңыр түсті сызықтар қазіргі саяси шекараларды білдіреді. Тәуелді мемлекет — Мәскеу княздығы ақшыл-сарғыш түске боялған.]] Ордаға жойқын соққыны [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] әскерін талқандап, астанасын қиратып, Қырым сауда қалаларын тонап, ең шебер қолөнершілерін өзінің астанасы [[Самарқан|Самарқандқа]] айдап әкеткен [[Әмір Темір]] берді. 15-ші ғасырдың алғашқы бөлігінде Литуанияның патшасы [[Витовт|Витаутастың]] әскерлерін [[Ворскла өзеніндегі шайқас]]та талқандаған [[Едіге]] билікті қолға түсіріп, [[Ноғай Ордасы]]н құрды. [[1440 жыл|1440]]-шы жылдары Ордада тағы бір азамат соғысы бұрқ ете түсті. Енді ол бірнеше [[хандық]]тарға бөлшектеніп кетті: [[Қасым хандығы]], [[Қазан хандығы]], [[Астрахан хандығы]], [[Қазақ хандығы]], [[Әбілқайыр хандығы]] және [[Қырым хандығы]] әрқайсысы өз алдына билік құра бастады. Бұл хандықтардың ешқайсысы да [[Мәскеу княздігі|Мәскеу кінəздігімен]] күш сынаса алмады; ақыры [[1480 жыл|1480]] жылы «[[Угра өзенінде болған тұрудан]]<nowiki/>» кейін Мәскеу бағынудан мүлдем шықты. Мәскеу княздығы түбінде сол хандықтардың әрқайсысын ([[1550 жыл|1550]] жылдары [[Қазан хандығы|Қазан]] мен [[Астрахан хандығы|Астарханнан]] бастап) басып алды. Ғасырдың соңына қарай [[Сібір хандығы]] Ресейдің құрамына кіріп, оның хандарының ұрпақтары орыстың патшасының қызметіне кірді. [[Қырым хандығы]] [[1475 жыл|1475]] жылы [[Османлы мемлекеті|Осман империясына]] бағынышты мемлекетке айналып, [[1502 жыл|1502]] жылға қарай Ордадан қалғанды өздеріне бағындырып болды. 16-шы ғасырда және 17-ші ғасырдың басында [[Қырым татарлары]] оңтүстік Ресей, Украина және тіпті Польшаны жиі-жиі шауып отырды, бірақ Ресейді жеңуге немесе Мәскеуді басып алуға күштері жетпеді. Османлылардың көмегінің арқасында [[Қырым хандығы]] жалғаса беріп, тек [[1783 жыл|1783]] жылғы [[8 сәуір|сәуірдің 8]]-інде ғана [[Екатерина II|ІІ-ші Екатеринаны]] оны тарқатып, жерін қосып алды. Алтын Орда мемлекетінің ең ұзаққа созылған мұрагер мемлекеттерінің бірі осы еді. == Тағы қараңыз == * [[Оба індеті]] * [[Казактар|Орыс-казактар]] * [[Құмандар]] * [[Моңғол империясындағы күнделікті өмір]] * [[Еуразиялық|Еуразиялықтар]] *[[Ислам Еуропада|Еуропадағы Ислам]] * [[Алтын Орданың хандарының тізімі]] * [[Мұсылман дүниесіндегі соғыстардың тізімі]] * [[Моңғолдардың Русь жорығы]] * [[Көшпенділер]] * [[Моңғол шапқыншылығы|Моңғол жорықтары]] * [[Тоқтамыс пен Ақсақ Темірдің арасындағы соғыс]] == Еренсілтемелер == * [http://www.horde.ru Алтын Ордада соғылған ақша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110065711/http://horde.ru/ |date=2016-01-10 }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Mongol Empire}} {{Шыңғыс хан империясы}} [[Санат:Саясат]] [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Татар мемлекеттері]] [[Санат:Моңғолия тарихы]] [[Санат:Моңғол империясы]] [[Санат:Түркі мемлекеттері]] [[Санат:Ресей тарихы]] [[Санат:Көшпенділер]] [[Санат:Негізі 1240-шы жылдары қаланған мемлекеттер]] [[Санат:Тарихи мемлекеттер]] {{Stub}} 17hltkp64wnl5wewqhmvg11903qcvh7 0 10959 3620481 3420441 2026-06-22T02:27:14Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3620481 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Каспий теңізі |Төл атауы = fa/دریای خزر/az/Xəzər dənizi/ce/Каспий-хIорд/av/Каспи ралъад/dar/Каспила урхьу/kum/Хазар денгиз/lbe/Каспи хьхьири/lez/Каспи гьуьл/ru/Каспийское море/tk/Hazar deňzi |Сурет = Caspian Sea from orbit-NoRedLines.jpg |Сурет тақырыбы = ғарыштан көрінісі |Координаттары = 42/51 |CoordScale = 3000000 |Теңiз деңгейiнен биіктігі = -28 |Ұзындығы = 1200 |Ені = 435 |Ауданы = 371000 |Көлемі = 78200 |Жағалау сызығының ұзындығы = 7000 |Тереңдігі = 1025 |Орташа тереңдігі = 208 |Судың тұздылығы = 13 |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = 3626000 |Құятын өзендер = Самур/Еділ/Жайық/Терек (өзен)/Құр (өзен) |Шығатын өзендер = |Ел = Қазақстан/Ресей/Әзірбайжан/Түрікменстан/Иран |Аймақ = |Аудан = |Позициялық карта = 0 |Позициялық карта 1 = Таяу және Орталық Шығыс |Ортаққордағы санаты = Caspian Sea }} '''Каспий теңізі''', '''Хазар теңізі''' ({{Lang-ru|Каспийское море}}, {{Lang-az|Xəzər dənizi}}, {{lang-fa|دریای خزر}} — ''Daryâ-ye Xazar'', {{Lang-tk|Hazar deňzi}}) — [[Еуропа]] мен [[Азия]] аралығында орналасқан [[жер]] шарындағы ең үлкен тұйық көл. Үлкендігіне қарап, оны теңіз деп атайды. Аты [[XVI ғасыр]]дың аяғында осы [[теңіз]] жағасында қоныстанған [[Каспи тайпалары]]на байланысты қалыптасқан. Грузияда Каспи қаласы қазір де бар. Сонымен бірге [[Гиркан]] (I ғасыр), [[Хазар]] (ІІ-Х ғасыр), [[Хвалын]] (Х-ХІІІ ғасыр) және т.б. тарихи атаулары бар. Олар соңғы үш мың жылдағы өмір сүрген халықтардың қойған аттары. Каспий теңізі жөніндегі алғашқы нақтылы мәліметтерді "тарих атасы" атанған грек ғалымы Геродот (б.э.д. V ғ.) "Каспий теңізі басқа теңізбен жалғаспайтын, өзінше бөлек, дербес теңіз. Ескекті кемемен жүзгенде оның ұзындығы 15 күндік, ені ең кең жерінде 8 күндік" деп жазған.<ref>{{кітап|авторы=Дүйсен Жүнісов|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Өзен-көл атаулары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Қазақстан"|жыл=1991|томы= |беттері=|барлық беті=128|сериясы= |isbn=5-615-00842-2|тиражы= }}</ref> [[file:Caspian sea region RU.png|220px|left|thumb|Каспий жағалауындағы мемлекеттер]] Каспий теңізі [[неоген дәуірі]]нің аяғында жер қыртысының көтерілуінен [[Қара теңіз]]ден бөлінді. Бұл кезді Каспий теңізінің пайда болған уақыты деп есептеуге болады. Каспий теңізінің жалпы ауданы 376 мың км². Оның беті теңіз деңгейінен 28 м төмен жатыр. Теңіз солтүстіктен оңтүстікке қарай 1200 км-ге созыла орналасқан. Теңіздің ендірек жері - 435 км, ал енсіз жері - 193 км. Каспий теңізінің жағалау сызығының ұзындығы - 7000 км. Оның суы 5 мемлекеттің жағалауын шайып жатыр. Жағалау сызығының Қазақстан үлесіне - 29% (2340 км), [[Ресей]]ге - 9%, [[Әзірбайжан]]ға - 20%, [[Түрікменстан]]ға - 21%, [[Иран Ислам Республикасы]] - 14% тиеді. Каспий теңізіне 130-ға жуық өзендер мен ағынды сулар құяды. Олардың теңізге құятын жиынтық ағыны жылына орташа есеппен 300 км³. Осы мөлшердің 80%-ы [[Еділ өзені|Еділ өзенінің]], 5%-ы - [[Жайық|Жайықтың]] үлесіне тиеді. Ағынның 10-11%- ын Батыс жағалаудағы өзендер [[Терек]], [[Сулак]], Самур, Кура және т.б. береді. Қалған 4-5%-ы Иран жағалауы өзендерінен келеді. Шығыс жағалауларда тұрақты ағын сулар жоқ. ==Қалыптасуы== Қалыптасуы ұзақ геологиялық мерзімде өтті. Осы уақыт ішінде теңіз суы бірде жағалауды басты ([[трансгрессия]]), бірде суы кейін қайтып отырды ([[регрессия]]). [[Плейстоцен]] кезеңінде (70 млн. жыл бұрын) теңіздің [[Понто-каспий алабы]] оңтүсігінде орналасқан [[Тетис]] атты үлкен теңізден бөлініп қалды. Понтий кезеңінде (10 млн. жыл бұрын) құрамында қазіргі аумақты алып жатқан Қара және Каспий теңіздері бар Сармат тайпасы бірнеше бөлікке бөлінді. Нәтижесінде оқшау тұйық алапты қамтыған қазіргі Каспий теңізінің нобайы пайда болды. Бұл кезде теңіздің аумағы қазіргіден кіші болған. Орта плиоценнің кейбір кезеңдерінде теңіздің аумағы одан да кіші болған. Ол тек Дербент қазаншұңқырымен ғана шектелген. ==Географиясы== [[File:Caspianseamap.png|Каспий теңізінің су көлемінің азаюы Сары түстісі бұрын болған көлемі|thumb|right]] Каспий теңізі қазаншұңқырларының бедеріне қарай үшке бөлінген. Солтүстік бөлігінің шегі [[Маңғыстау түбегі]] бойымен өтеді. Ортаңғы бөлігі содан [[Апшерон түбегі]]не дейін созылған, қалған жері оңтүстік бөліктің үлесіне келеді. Солтүстік бөлігі таяз, көп жерінде 5 м-ден аспайды, ең терең жері 26 м, жалпы теңіз ауданының 24%-ын алады. Орталық Каспийдің орташа тереңдігі 200 м, ең терең жері 788 м, жалпы теңіз ауданының 36%-ын қамтиды. Оңтүстік бөлігінің орташа тереңдігі 345 м, ең терең жері 1025 м, теңіз ауданының 40%-ын, ал теңіз суының 66%-ын алып жатыр. Қазақстанға жататын солтүстік және орта бөлігінің солтүстік анағұрлым тайыз болып келеді. Аралдар саны аз, жалпы ауданы 2045 км². Қазақстан жерінде олардың 88%-ы орналасқан. Ең ірілері Төленді аралдар тобындағы ([[архипелаг]]) [[Құлалы]] (73 км²) және [[Морской]] (65 км²) аралдары. Каспийге шығыс жақтан Маңқыстау, Түпқараған, Бозашы сияқты үлкен түбектер сұғына еніп жатыр, шығыс жағалауында шығанақтар да көбірек кездеседі. Олардың қатарында [[Маңқыстау шығанағы|Маңқыстау]] мен [[Қазақ шығана]]қтары бар. Ауданы 376 000 км². [[Меридиан бағыты]]нда 1200 км-ге созылған, орташа ені 300 км. Жағалау сызығының Ұзындығы 7000 км.<ref>Қазақстанның физикалық географиясы, Алматы: Атам.ра, 2008. ISBN 9965-34-809-Х</ref></p> *Ірі шығанақтары: [[Маңғыстау шығанағы]], [[Қазақ шығанағы]], [[Қарабұғазкөл]], тағы басқа 50-ге тарта аралдар бар (ірілері: Құлалы, Шешен, Артем, тағы басқа). *Ірі түбектері: [[Маңғыстау түбегі]], [[Апшерон]], [[Аграхан]], [[Красноводск]], [[Шелекен]]. Ойпатты тегіс жағалау басым. Жағалауында теңіз суының бұрынғы жоғары тұрған кезеңін дәлелдейтін теңіз террасалары көп. ===Климаты=== <hr style="background-color:#2e8b57"/> <p style="text-indent: 25px; text-align: justify;">[[File:Iran southern caspian energy prospects 2004.jpg|170px|left]] Теңіз екі климаттық белдеуле орналасқан. Солтүстігі қоңыржай континентті климатта, оңтүстік батысы — [[құрғақ субтропик]]тер, шығысы [[Орта Азия]] шұғыл континентті климаттар арасында жатыр. [[Жаз]]да [[Каспий]] теңізінің беті қатты қызады, температура барлық бөлігінде де бірдей: шілдеде орташа температура 240^о-260^оС. [[Қыс]]та [[температура]] өзгеше. Солтүстігінде [[қыс]]ы аязды болып келеді. [[Қаңтар]] айының орташа температурасы -7-11^оС. Орта бөлігінде 10^о-50^оС, ал оңтүстікте 8^о-10^оС. Қаңтардың ең төменгі температура -38^оС-қа жетелі. Теңіздің шығыс жағалауының қысы барлық ендікте де батыс жағалауға қарағанда суықтау келеді. Қыс айларында Каспий теңізінің тек солтүстік таяз бөлігі ғана қатады. Мұздың қалыңдығы 2 м-ге дейін жетелі. Судың жоғарғы қабаттарының қысқы температура солтүстігінде -1^о-тан 0^о-қа дейін, оңтүстігінде 10^о-11^оС-қа дейін жоғарылайды. Тамыз айында температура айдынның бірқатар бөлігінде 240С, ал оңтүстікте 28"С-қа дейін көтеріледі.</p> [[Сурет:Caspian coast in Hovsan, Azerbaijan.jpg|нобай|Каспий теңізі]] </tr> <tr> ===Теңіз деңгейі=== <hr style="background-color:#2e8b57"/>Теңіз деңгейі үнемі өзгеріп тұрады. 1830-1929 жылдары 25,5 және 26,6 м көрсеткіштен айнымалы. 1929 жылдан 1977 жылға дейін деңгейдің күрт төмендеуі (-29 м) байқалды. 1978 жылдан бастап Каспий қайта көтерілді, 1995 жылдың басында - 26,5 м-лік көрсеткішке жетті. Жағалауды теңіз суы қайта басты. [[Еділ]] сағасында 4-5 км, [[Жайық]] сағасында 6-12 км, [[Қаратон]], Теңіз, Прорвада кен орындарының тұсында 35-45 км, Бозашы түбегінде 4-10 км жер су астында қалды. Теңіз суының қазіргі деңгейінің жоғарылауын климаттық жағдайға байланысты түсіндіреді. Каспий суының көтерілуі 45%-ы теңізге құятын өзендер, 16%-ы айдынға жауатын [[жауын-шашын]]ның молаюы, 25%-ы теңіз үстінен булану мөлшерінің азаюы және 14%-ы [[Қарабұғазкөл]] Шығанағына құйылатын суды шектеуге байланысты. Орта Каспийдің шығыс бөлігі - терең сулы. Орташа тереңдігі 200 м, ал максималды 700 м дейін жетеді. <br /> ===Судың тұздылығы=== <hr style="background-color:#2e8b57" /> Судың тұздылығы Солтүстік Каспийде құбылмалы, ал [[Еділ]] мен [[Жайық]] сағасына жақын жерде 0,2-2 ‰ болса, орталық бөлігі 10-12 ‰-ге дейін көбейеді. Орталық және [[оңтүстік]] бөліктерінде тұз құрамы онша өзгермейді, әдетте 13-14 болады. <br />[[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|200px|солға]] === Табиғаты === <hr style="background-color:#2e8b57"/> <p style="text-indent: 25px;"> Теңізге құятын [[өзен]]дер мен [[қоректік зат]]тың мол тасымалдануына байланысты, Каспий теңізі балыққа бай, итбалық та көп кездеседі. Итбалық теңіздің бір кезде Солтүстік Мұзды мұхитпен байланыста болғанын көрсетеді. Балықтар мен итбалықтың үлкен кәсіптік маңызы бар. Ең бағалы балықтарға бекіре ([[бекіре]], [[шоқыр]], [[қортпа]]) тұқымдастары жатады. Дүние жүзінде жыл сайын ауланатын бекіре тұқымдас балықтың 80%-ынан астамы Каспий теңізі үлесіне тиеді. Каспийде ауланатын бекіре тұқымдас балықтардың Қазақстан үлесіне 40%-ы тиеді. Каспийде өсімдіктердің 500 түрі, балық пен жануарлардың 769 түрі мекендейді. Мұнда балықтың 55 түрі кездеседі. Бағалы балық — қортпа (белуга) үзындығы 6-7 м-ге, ал салмағы 1800 кг-ға дейін жетелі, 100 жылға дейін тіршілік етеді. Бекіренің ([[осетр]]) ұзындығы 2,3 м, салмағы 100 кг-ға дейін барады. Шоқырдың ([[севрюга]]) үзындығы 2,2 м-ге, салмағы 40-80 кг-ға дейін жетелі. Каспийде олардан басқа сазан, көксерке, сыла, майшабақ, т.б. ау даналы. <p style="text-indent: 25px; text-align: justify;">Каспий жағалауында қазіргі кезде құстардың 260 түрін кездестіруге болады. Тек Каспийдің шығыс жағалауында жыл сайын кәсіптік маңызы бар 2 млн [[құс]] қонақтайды. Кей жылдары суда жүзетін 3 млн-дай [[құс]] қыстап шығады.</p> {| class="wikitable" style="width:90%; text-align: left; border: 1px solid #0095b6" |- | [[file:Salmo trutta.jpg|60px|left]]'''Каспий албырты''' ({{lang-la|Salmo trutta caspіus}}) – албырттар тұқымдасының бір түр тармағы.... [[Каспий албырты|мақаланы толығымен оқу]] ||'''Каспий итбалығы'''({{lang-la|Phoca caspіca}}) – [[ескекаяқтылар отряды]], [[итбалық]] тұқымдасына жататын [[аң]]. Оны [[қазақ]] тілінде түлен деп те атайды... [[Каспий итбалығы|мақаланы толығымен оқу]] || [[file:Barbus barbus2.jpg|120px|left]] '''Каспий қаязы'''({{lang-la|Barbus brachycephalus caspіus}}) – Арал қаязының түр тармағы, өткінші балық.... [[Каспий қаязы|мақаланы толығымен оқу]] |} <hr style="background-color:#2e8b57"/> </tr> <tr> ===Экологиясы=== <hr background-color:#5da130"/> <p style="text-indent: 25px; text-align: justify;"> Каспий теңізінде мұнай-газ өндіру және мұнай өңдеу кешендерінің дамуына байланысты Казақстанның батыс өңірінде қалыптасқан табиғат, әлеуметтік, экономикалық жөне экологиялық жағдай. Каспий теңізі — әлемдегі шаруашылық маңызы зор ең ірі тұйык, су алабы. Жыл бойына Каспий теңізінің деңгейі желқума-желбөгет құбылыстарының нәтижесінде 0,5 — 1 м-ге дейін ауытқып отырады. 1837 — 1990 ж. жүргізілген бақылау жұмыстарының нәтижесінде Каспий теңізнің [[су деңгейі]] мөлшерінің айтарлықтай өзгеруі 1930 және 1980 — 90 ж. аралығына сәйкес келетіні анықталған. 1929 - 41 ж. су деңгейі 2 м-ге төмендесе, 1977 ж. бұл көрсеткіш ең төменгі абс. мөлшері не (29,01 м) жетті. 1978 95 ж. су деңгейі 2,35 м қайта көтеріліп, 1995 ж. көрсеткіш -26,66 м болды.</p> <hr style="margin-left: 30px; margin-right: 30px; background-color:#5da130" /> [[file:Caspian sea from namak abrood.jpg|left|200px|Иран]]<p style="text-indent: 25px; text-align: justify;"> Қазіргі заманның балық шаруашылығы — балық аулауды реттеу, аса бағалы балық түрлерін (бекіре, қортпа, шоқыр жөне пілмай) табиғи және жасанды жолмен көбейту жұмыстарына негізделген. Жыл сайын 11 балық з-ты ([[Ресей]]дің, [[Әзірбайжан]]ның, [[Қазақстан]]ның) Каспий теңізіне 75 млн. балық шабақтарын жібереді. 1998 жылдан бері [[Атырау]]дағы 2 [[балық]] з-ты жылына 6 млн. бекіре балығының шабағын дайындайды. [[Балық уылдырығы|Балықтар уылдырығын]] [[тұщы су]]ға шашады, қор жинау үшін тұзды суға шығады. Мысалы, [[шортан]], [[оңғақ]], [[қызылқанат балық]], [[алабұға]] теңіздің атырауына ([[дельта]]) дейін өрістесе, [[қаракөз]], [[табан]], [[көксерке]] [[тұзды су]]да (тұздылығы 10 — 11%о), ал бекіре тәрізділер судың өте тұзды жерінде тіршілік етуге бейімделген. Каспий теңізінде 2 тропиктік жүйе қалыптасқан. Солтүстік-Шығыс Каспий аумағында құстардың 278 түрі мекендейді. Соның ішінде Казақстанның және Ресейдің "Қызыл кітабына" енгізілген өте сирек кездесетін калбағай, карабай, сары құтан, бұйра бірқазан, т.б. бар. Ал [[Каспий итбалығы]] — тек қана Каспий теңізінде тіршілік ететін сүтқоректі. 1920 ж. 1 млн-нан астам итбалықтың 120 мыңы ауланған болса, 1980 жылдың аяғында 360 — 450 мыңға дейін азайған итбалықтың — 27 мыңы, 1990 ж. — 13,8 мыңы, 1996 ж. — 8 мыңы ауланған. 2000 ж. [[сәуір]] — [[тамыз]] айларында індеттен олардың 15 мыңы қырылды. Каспий итбалығының жаппай қырылуы — Каспийдің солтүстік бөлігіндегі гидрометеорология және экологиялық жағдайлардың нашарлауынан теңіз жануарлары иммунитетінің төмендеуін көрсетеді. Каспий ойпатында өсімдіктің 88 тұқымдас, 371 туыс бірігетін 945 түрі өседі. Соның ішінде 357 түрі жоғары сатыдағы өсімдік-терге (25 түрі эндемиктер) жатады, 6 түрі — Казақстанның "[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]" енгізілген. Ал теңіздің өзінде [[су өсімдіктері]]нің 728 түрі (оның 5 түрі — жоғары сатыдағылар) өседі. [[Теңіз өсімдіктері]] жамылғысының [[құрлық өсімдіктері]]нен көп айырмашылығы бар. Құрлықта, негізінен, [[гүлді өсімдіктер]], ал суда [[балдырлар]] (64 түрі) кездеседі. Солтүстік Каспийде негізінен [[қамыс]], [[теңіз шөбі]], [[шалаң]], [[егеушөп]], [[арамот]], [[мүйізжапырақ]] өседі. Бұл өсімдіктер балықтардың уылдырығының су түбінде бекуі үшін қажет, сондай-ақ, [[су құстары]] мен кейбір балық түрлеріне қорек болады. Солтүстік Каспий жағалауының әсем табиғатына, оның экологиялық жағдайына [[атмосфера]]ның, [[топырақ жамылғысы]]ның, [[судың ластануы]] үлкен қауіп төндіруде. Атмосфераның ластануына мүнай-газ өндіретін және оны кайта өңдейтін кәсіпорындар әсер етуде.</p> <hr style="margin-left: 30px; margin-right: 30px; background-color:#5da130" /> [[file:Bay in Baku.JPG|200px|left|Баку]] <p style="text-indent: 25px; text-align: justify;">Мысалы; 1998 ж. Атырау облысы бойынша атмосфераға 135,1 мың т зиянды заттар (онын ішінде 132,8 мың т газ тәрізді заттар, 2,3 мың т катты заттар) шығарылған. Бұл [[улы заттар]]ды атмосфераға, негізінен, ескі технологиялық жабдықтармен жабдықталған 3,5 мың [[мұнай ұңғымасы]] шығарады. Мұнай кәсіпшілігінің ең басты экологиялық проблемасы — [[ілеспе газ]]ды іске жарату. Қазір жылына 800 млн.3 газ ауада жанады (2001). Мұнай кен орындарында мұнай өнімдерін өңдеу кезінде мұнай мен калдық сулардың топырақ пен грунтқа төгілуі оларды ластайды. Солтүстік Каспий жағалауының мұнай өнімдері қалдықтарымен ластанған аумақ. 194 мың га жерді алып жатса, төгілген мұнайдың мөлшері 1 млн. т-дан асады (2001). Теңіз деңгейінің көтерілуіне және мүнайдың теңізге төгілуіне байланысты теңіз суының құрамында мұнай өнімдерінің қалдықтары, [[фенол]], [[хлорлы органикалық пестицидтер]], [[аммонийлы азот]], ауыр металдардың мөлшері рұқсат етілген шектен бірнеше есе жоғары екені анықталған. Судағы мүк концентрациясы [[мамыр]]-[[шілде]] айларында байқалады. Теңіз жағалауының мұнай және мұнай өнімдерімен, улы газдармен ластануы [[планктондар]] мен теңіз суында тіршілік ететін [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]]дің жаппай жойылуына әкелуде. Теңіз түбіндегі шөгінділердің мұнай өнімдерімен ластануы бентостық тіршілік ететін [[организмдер]] мен [[моллюскілер]]ге, сондай-ақ, [[су құстары]] мен балықтарға да зиянын тигізуде. Мыс., 1900 жылмен салыстырганда Каспий теңізінде балық аулау 3 есеге, яғни 500 — 600 мың т-дан 180 мың т-ға дейін азайды. Теңіз суын ең қауіпті ластаушы заттың бірі — ыдырамайтын ауыр металдар (мыс., [[мырыш]], [[барий]]). Судағы мыс пен мырыштың мөлшері 20 мкг/л (рұқсат етілген шектен 2 есе артық), ал барийдікі — 50 мкг/л (бүл — 5 есе артық). Каспий жағалауы аймағының ластануы онда тіршілік ететін организмдерге ғана емес, жергілікті тұрғындардың денсаулығына да үлкен қәуіп төндіруде. Сондықтан, Каспий теңізі жағалауындағы 5 мемлекет ([[Әзірбайжан]], [[Иран]], [[Ресей]], [[Түрікменстан]] жөне [[Қазақстан]]) Дүниежүзілік банкпен, [[БҰҰ|БҰҰ-ның]] Адамды қоршаған орта жөніндегі бағдарламасымен бірлесе отырып, Каспий экологиялық бағдарламасын ([[Каспий экологиялық бағдарламасы|КЭБ]]) жасап, оны іске асыруда. Бұл бағдарламаның негізгі мақсаты – экологиялық тұрақтылықты дамыту және Каспий аймағының табиғи ресурстарын тиімді басқаруды қамтамасыз ету. КЭП-тің негізгі бағыттары: теңіз деңгейінің езгерісі жағдайында жергілікті тұрғындардың түрмысы мен шаруашылық жұмыстарының тұрақтылығын қамтамасыз ету; Каспий теңізі мен оның биоресурстарын ластанудан арылтып, қоршаған орта жағдайын жақсарту; теңіздің экожүйесін сауықгырып, қалпына келтіру және оның биологиялық алуан түрлілігін сақтау; аймақта экологиялық. қауіпсіздікті жөне қорнай өнімдерінің ең жоғары шаған ортаның қалыпты » дайын сақтап, ондағы тұрақты тіршіліктің дамуын қамтамасыз ету.<ref>Каспий экологиялық программасы, Информациялық бюллетень, 2001,№2.-61 бет.</ref> </p> <hr style="margin-left: 30px; margin-right: 30px; background-color:#5da130" /> [[file:VolgaDelta AMO 2005jun11.jpg|270px|right|thumb|Еділ дельтасы]]<p style="text-indent: 25px; text-align: justify;">Каспий теңізінің экологиялық жағдайы соңғы жылдары су деңгейінің көтерілуімен байланысты. Каспий теңізінің бірде көтеріліп, бірде тартылуы жердің табиғи-тарихи эволюциясына байланысты. [[Тарихи деректер]] бойынша 1820-1930 жылдар аралығында Каспий теңізінің су денгейі көтерілген. Оның себептерін ауа райының құбылысымен және антропогендік факторлармен түсіндіруге болады. Еділ өзені теңізге құятын барлық судың 80 %-ын құрайды. Сондықтан теңіз суының толысуы [[Еділ]] өзенімен тығыз байланыста болды. Соңғы жылдары теңізден Қарабұғазкөл шығанағын бірде бөліп, бірде қосу адам баласының Каспий экожүйесіне батыл араласуы еді. Осы әрекеттердін бәрі Каспий теңізінің байырғы қалыптасқан [[табиғи тепе-теңдік|табиғи тепе-теңдігін]] бұзған адамның теріс іс-әрекеттері ретінде қабылданды. Теңіз суының ырғақты ауытқуы табиғаттың заңдылығы екенін адам баласы кейін түсінді. Мәселен, 1940-1950 жылдардағы теңіз деңгейінің төмен түсуін [[антропогендік факторлар]]ға жаткызады. Оның да себебі бар еді. Өйткені осы жылдары теңізге құятын [[су мөлшері]] [[Еділ]]ден 12 %-ға, [[Жайық]]тан 24 %-ға, ал [[Терек]]тен 60 %-ға төмендеген. Осы факторларды ескеріп, теңіз суы деңгейінің азаюын тежеу мақсатымен 1980 жылдары Қара-бұғазкөлді теңізден бөлу үшін ұзындығы 100 метр табиғи бөгет салынды. Бөгет салынған бұғаздың суы небәрі 3-ақ жылдың ішінде кеуіп кетіп, айналасына теңіз тұзы аралас [[шаң-тозаң]]дар тарады. Әсіресе теңіздің түбінен [[тұз]] өндірушілерге қиындық туды, тұздың сапасы төмендеп кетті. Өйткені Қарабүғазкөл елімізде тұз өндіретін бірден-бір ірі Қарабүғазсульфат комбинатымен әлемге әйгілі еді. 1978 жылдан бастап теңіз дейгейі өздігінен көтеріле бастады. Ғасырдың аяғында оның деңгейі 3 метрге жуық көтерілді. Судың көтерілуінен жүзден астам мұнай бүрғылары, ондағы мүнай қоймалары, 6 мұнай-газ кешені, жүздеген елді мексндер коммуникациялық желілер, өнеркәсіп орын-дары су астында қалды. Барлык ластағыш заттар мен мұнай теңіз суына араласып, оның аймағы 300 мың гектарға жетті. Кейінгі жылдары теңіз суының көтерілуінің табиғи процесс екенідігі дәлелденді.</p> <hr style="margin-left: 30px; margin-right: 30px; background-color:#5da130" /> <p style="text-indent: 25px; text-align: justify;">Каспий тсңізінің көтерілуі оның маңындағы мемлекеттерге көптеген проблемалар туғызып отыр. Оның бастысы - экологиялық жағдайлар. :Біріншіден, су деңгейінің көтерілуі теңіз жағалауындағы табиғи жайылымдардың көлемін тарылтып, қүстар мен жануарлардың мекенін басып қалды. Суға тоскауыл үшін соғылған бөгеттер жағалаудың фаунасы мен флорасына зор шығын келтірді. Балықтардың уылдырық шашу аясы мен құстардың үя салу тығыздығы кеміп, биокөптүрліліктің азайып кету проблемасын туғызып отыр. :Екіншіден, теңіз деңгейінің көтерілуі судың, ауа мен топырақтың ластануына, одан әрі экологиялық апатка апарады. Судың мұнай өнімдерімен ластануы 1980 жылдан бастап күшейе түсті. Су құрамында пестицид және ауыр металдардың көбеюі бекіре сияқты бағалы балық-тар, теңіз мысығы, құстардың жаппай ауруларға ұшырап, қырылып қалу фактілерін жиілетті. Соңғы мәліметтер бойынша бекіре балықтарын аулау 40 %-ға азайды. :Үшіншіден, су деңгейінің көтерілуі теңіз жағалауларындағы мұнай ұнғыларын, мұнай коймаларын, мұнай өндейтін өнеркәсіп орындарын, балық комбинаттарын, елді мекендерді су басып, орасан зор шығын келтіре бастады. :Төртіншіден, мұнай игеруге шетелдік инвесторларды тарту Каспий теңізінің экологиясын одан әрі шиеленістіре түсуде. Мұнай өндірумен бірге ауаға шығатын ілеспе газдардың көтерілуі аймақтың ауа ағынында зиянды газдар үлесін көбейтіп отыр. Теңіз жағалауларының тозуы техногендік процестерді жылдамдатып, аумақтың шөлге айналуына себепші болып отыр.<ref>Ә. Бейсенова, А. Самақова, Т.Есполов, Ж. Шілдебаев Экология және табиғатты тиімді пайдалану, Алматы.-2004,328 бет.</ref></p> <hr background-color:#5da130"/> </tr> <tr> ===Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі=== Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы конвенцияға 2018 жылғы 12 тамызда Ақтау қаласында өткен Бесінші Каспий саммиті барысында Қазақстан, Әзербайжан, Иран, Ресей және Түрікменстан Президенттері қол қойды. Бұл құжат Каспий теңізіне, оның суын, түбін, жер қойнауын, табиғи ресурстар мен әуе кеңістігін қоса алғанда, тараптардың құқықтары мен міндеттемелері айқындалатын және реттелетін негізін құрайтын халықаралық шарт болып табылады. Конвенция ұлттық аймақтарды шектеу; юрисдикциялар мен егемендік; жер қойнауын пайдалануға құқықтарды жүзеге асыру; транзит пен тасымалдау; су асты құбырлары мен кабельдерді төсеу; қоршаған ортаны және Каспий теңізінің биологиялық ресурстарын қорғауға байланысты мәселелерді реттейді. Каспий маңы мемлекеттерінің әскери қызметі тұрғысынан алғанда қазіргі заманғы сын-тегеуріндер мен қауіп-қатерлерге қарсы тұру, төтенше жағдайлардың алдын алу және оларды жою, қауіпсіздік мәселелеріне айрықша назар аударылған. Конвенцияға сәйкес Каспий теңізінің теңіз акваториясы түрлі режимдермен аймақтарға бөлінеді. Тараптар ені 15 теңіз милінен аспайтын аумақтық суларды белгілейді, бұл ретте олардың сыртқы шекаралары мемлекеттік мәртебеге ие болады. Аумақтық сулар әрбір мемлекеттің өзінің айрықша құқықтарына ие он мильдік балық аулау аймақтарымен жанасады. Биологиялық ресурстардың бірегей популяциясын сақтау мақсатында барлық акватория бойынша балық аулау келісілген ұлттық квоталар негізінде жүзеге асырылады ===Жағалауындағы қалалар мен құрылыстар=== <hr style="background-color:#2e8b57"/> [[File:Bakinskiy port.JPG|Бақанас порты|190px|thumb]]<p style="text-indent: 25px; text-align: justify;">Ақтау қаласында теңіз суын тұщыландыратын қуатты қондырғы орнатылған. Каспий теңізінің Ақтау порты заман талабына сай қайта жөнделіп, жабдықталды, теңіз айдағы кеңейтілді. [[Теңіз флоты]] құрылды. Басқа елдермен сауда қарым-қатынастар порт арқылы жүзеге асуда. Үзындығы 150 м, биіктігі 10 м болатын ең үлкен [[«Астана» су кемесі|«Астана»]] атты су кемесінің жылына 2 млн тонна құрғақ өнімдер мен 10 млн тонна [[мұнай]] және [[мұнай өнімдері]]н тасуға мүмкіншілікбар.<ref>Қазақстанньң физикалық географиясы, Алматы: Атам.ра, 2008. ISBN 9965-34-809-Х</ref> {| style="width:75%; border: 1px solid black;" |- | {{TKM}} * [[Туркменбашы]] || {{KAZ}} * [[Ақтау]] * [[Атырау]] || {{IRN}} * [[Астара]] * [[Анзали]] * [[Рашт]] || {{RUS}} * [[Каракуль]] * [[Дербент]] * [[Махачкала]] ||{{AZE}} * [[Баку]] * [[Астара]] * [[Лянкяран]] * [[Сумгаите]] * [[Хачмаз]] * [[Худат]] |} <hr style="background-color:#2e8b57"/> </p> </tr> <tr> ===Каспий маңы халқы=== <hr style="background-color:#2e8b57"/> [[file:Baku Bulvar.jpg|270px|left|Әзірбайжан|thumb]] Каспий теңізі және оның су айдыны Каспий маңы елдері, оның ішінде Қазақстан экономикасы үшін үлкен маңызға ие. Бұл жер қойнауында әр түрлі флора мен фаунасы бар бірегей су қоймасы, оның ішінде көмірсутектердің айтарлықтай қоры шоғырланған. Жағалау аймағындағы әлеуметтік-экономикалық дамуға теңіз және жағалау аумағының гидрометеорологиялық режимі, ең алдымен, теңіз деңгейінің жағдайы айтарлықтай әсер етеді. Каспий теңізінде балық аулау кәсібі жақсы дамыған. Теңізден [[бекіре]] тұқымдастары, [[майшабақ]], [[табан]], [[торта]], [[көксерке]], [[сазан]], [[килька]] көптеп ауланады. Каспий теңізі қара уылдырық өндірілетін су айдындары арасында дүние жүзі бойынша алдыңғы орындардың бірінде. Итбалық аулау ертеден жолға қойылған. Каспий теңізі өңірі көптеген [[Еуразия]] халықтарының этнография және мәдени бастауының маңызды бір ошағы саналады, яғни тарихи-мәдени өлке болып табылады. Каспий өңірінің тоғыз жолдың торабы болуы ондағы этногенетикалық үрдістерге айтарлықтай әсерін тигізді. Ғылымға сүйенсек, Каспий өңірінде осыдан 1 млн. жылдай бұрын адамдардың арғы тегі – гоминидтер пайда болған. Каспийдің шығыс жағалауындағы үңгірлер мен даланың аңғарлық аумағында, аңшылар мен балықшылардың алғашқы қауымдық құрылыс қоныстарының іздері кездеседі. Үстірттің оңтүстік-шығыс аймағында неолит тұрғындарының ескерткіштері табылды. Қола дәуірінде [[Андронов мәдениеті]] және [[Қима мәдениеті]] қалыптасты. Біздің заманымыздан бұрын 8-мыңжылдықтан б.з. 1-мыңжылдығының бірінші жартысы аралығында [[Еділ]] мен [[Жайық]] өзендері аралығын отырықшы әрі көшпенді тайпалар қоныс етті. Солтүстік-Шығыс Каспий өңірінде көшпелілердің ежелгі дәуірдегі тарихи ескерткіштері сақталған. Біздің заманымыздан бұрын1-мыңжылдықта Арал-Каспий өңірінде сақ, сармат, каспи тайпалары және оған туыстас тағы басқа тайпалар қоныстанған. Қарабұғазкөл жағалауындағы біздің заманымыздан бұрын5 – 7 ғасырларға жататын кесенелер массагет тайпалары мәдениетінің озық үлгілері болып табылады. Ежелгі грек тарихшысы [[Страбон]]: “Каспий теңізі жағалауында тұратын көшпелілерді дайлар деп атайды” деп жазады. <hr style="background-color:#2e8b57"/> </tr> <tr> ==Тарихы== [[File:Stenka Razin by Vasily Surikov 1906.jpg|thumb|[[Степан Тимофеевич Разин|Стенька Разин]] ([[Суриков, Василий Иванович|Василий Суриков]])]]<p style="text-indent: 25px; text-align: justify;">6 ғасырдың орта тұсында Каспий өңірі [[Батыс түрік қағанаты]]ның иелігінде болды. Орта ғасырларда Каспий өңірі халықаралық сауда-дипломатиялық қатынастар торабы болды. Каспий өңірінің ортағасырлық тарихында хазарлар, қыпшақтар үлкен рөл атқарды.</p> <p style="text-indent: 25px; text-align: justify;">Шыңғыс хан империясы құрылғаннан кейін теңіздің солтүстік, солтүстік-шығыс бөлігі Алтын Орда иелігіне көшті. Алтын Орда ыдырап, оның орнында пайда болған [[Қырым хандығы]], [[Ноғай ордасы]], [[Астрахан]] ([[Қажы-Тархан]]) хандықтарын жаулап алған Ресей империясы Каспий өңірін де иемдене бастады. [[Ресей]] мен [[Парсы]] елдері арасындағы алғашқы келісім – [[Решт келісімі]] болды. Ондағы келісімде Каспий теңізіне және [[Кура]] мен [[Аракс]] өзендерінде Ресей еркін сауда және кеме қатынасын қолдануына мүмкіндік алды. Кейін теңіз айдыны демаркацияланып, біраз бөлігі Ресейге қарады. [[1813]] жылы [[Гүлстан келісімі]]нде, одан кейін [[Түрікменшай келісімі]]нде ([[1828]]) Ресейге Каспий теңізінде толық әскери флот құруына рұқсат берілді. Парсылар тек сауда және кеме қатынасымен шектелді. Кеңес Одағы Каспий теңізі-ндегі монополиялық құқықтан бас тартып, [[1921]], [[1935]] және [[1940]] жылдардағы Кеңес – Иран келісімінде Каспий теңізінде кеме қатынасын жүзеге асыруға екі ел тең құқықты деп саналды. [[КСРО]] ыдыраған соң ([[1991]]), Каспий теңізі жағалауындағы бес мемлекет ([[Әзірбайжан]], [[Иран]], [[Қазақстан]], [[Ресей]], [[Түрікменстан]]) Каспий теңізі мәртебесін айқындауға ұмтылды. Осыған орай,[[2002]] жылы 23 – 24 сәуірде Ашғабатта Каспий жағалауы мемлекеттерінің алғашқы саммиті өтті. Ашғабат кездесуінде бірде-бір құжатқа қол қойылмағанымен, бес мемлекет басшыларының жоғары дәрежелі басқосуы түйінді мәселені байыптылықпен шешу ісіне қосылған елеулі үлес болды. Ең бастысы, проблеманы талқылау барысында оны қалай да шешудің қажеттілігіне деген мүдделі пікірталас өріс алды. Тұңғыш рет проблема барынша ашық қойылып, егжей-тегжейлі талқыланды. [[Қазақстан]] ұстанған бағытты Ресей де, Әзірбайжан да қолдады.</p> </tr> <table> ==Каспий түбектері== * [[Аграхан түбегі]] * [[Апшерон түбегі]] — Каспийдің батыс жағында, [[Әзірбайжан]]да орналасқан. * [[Бозащы түбегі]] * [[Маңғыстау түбегі]] — Каспийдің шығысында, [[Қазақстан]]да орналасқан. * [[Түп-Қараған түбегі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Commons|Caspian Sea}} {{Каспий теңізі бойындағы елдер}} [[Санат:Каспий теңізі]] [[Санат:Жердің экстремалды нүктелері]] 9zgn2137ojdu5jqbub2hgv5ii3pj384 0 18999 3620632 3614138 2026-06-22T11:06:59Z Madi Dos 18369 /* Арыс қаласы құрылуының хролоногиялық тәртібі */ 3620632 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Арыс |сурет = Арыс. Общий вид.jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = Арыс герб.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =26|lat_sec = |lon_deg =68 |lon_min =48|lon_sec = |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Түркістан облысы |кестедегі облыс = Түркістан облысы{{!}}Түркістан |ауданы = Арыс қалалық әкімдігі |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Қайсар Маңқараев |құрылған уақыты =1900 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы =1954 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қазақ |тұрғыны = 51 997<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы =[[қазақтар]] (96,92%)<br>[[орыстар]] (1,98%)<br>[[татарлар]] (0,29%)<br>[[өзбектер]] (0,21%)<br>[[әзербайжандар]] (0,2%)<br>басқалары (0,4%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды =72540 |пошта индексі =160100 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Туркестанская область |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/turkestan-arys?lang=kk Арыс қаласының әкімдігі |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |автомобиль коды=13}} {{мағына|Арыс (айрық)}} '''Арыс''' — [[Түркістан облысы]]ндағы қала. Жергілікті атқарушы орган - Арыс қаласының әкімдігі. Қала әкімдігіне қарасты 13 атқарушы орган өз қызметін жүзеге асырады. Арыс қаласының әкімдігіне Арыс қаласы мен 6 ауылдық округ кіреді. Ауылдық округтер: [[Ақдала ауылдық округі (Түркістан облысы)|Ақдала]], [[Байырқұм ауылдық округі|Байырқұм]], [[Дермене ауылдық округі|Дермене]], [[Қожатоғай ауылдық округі|Қожатоғай]], [[Жиделі ауылдық округі (Түркістан облысы)|Жиделі]], [[Монтайтас ауылдық округі|Монтайтас]]. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||38425 ||{{өсім}}50370 ||131,1 ||19200 ||{{өсім}}25566 ||133,2 ||19225 ||{{өсім}}24804 ||129 |} == Оқ-дәрі қоймасындағы жарылыстар == {{Толық мақала|Арыс трагедиясы}} 24 маусым 2019 жылы [[Арыс трагедиясы|Арыс қаласының маңындағы әскери бөлімде жарылыс]] болды. Арыс қаласы төтенше жағдай орын алу салдарынан (Әскери бөлімше де жарылыс) қала эвакуациялық жабық болды. Барлық тұрғындар мен зардап шеккендер қауіпсіз орындарға көшірілді. Қаланың көп тұрғындары Шымкентке эвакуацияланды. 3 адам қайтыс болған, 89 адам ауруханаға жатқызылған. 40 мыңнан аса адам эвакуацияланған.<ref>https://lenta.ru/news/2019/06/24/aris_out/</ref> Жарылыстардың пайда болу себептері анықталуда.<ref>https://www.azattyq.org/a/30020855.html</ref> ==Арыс қаласы құрылуының хролоногиялық тәртібі== -[[1905]] жылы теміржол құрылысы басталды; -[[1907]] жылы Арыс станциясы салынды; -[[1928]] жыл 17 қаңтарда Арыс ауданы құрылды; -[[1932]] жыл 11 наурызда Арысқа «Жұмысшы поселкісі» мәртебесі берілді; -[[1956]] жыл 31 шілдеде Арыс аудандық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды; -[[1965]] жыл 10 желтоқсанда Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңес Президиумының Жарлығымен Арыс қаласы Бөген ауданы Шымкент облысының облыстық бағыныстағы қала болып атанды; -[[1988]] жыл 25 шілдеде Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңес Президиумының Жарлығымен Арыс қаласы мен Бөген ауданы біріктіріліп, орталығы Арыс [[қала]]сы болды; -[[1989]] жыл 13 қарашада Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңес Президиумының Жарлығымен Бөген ауданындағы Монтайтас ауылдық кеңесі мен Чардара ауданының Тахыркөл ауылдық кеңесі Арыс қаласына өтті; -[[1992]] жылы Арыс қаласы ауылдық аймақтары бар қала болып кұрылып, қаланы басқару Арыс қаласының әкіміне өтті. ==Тарихы== Арыс өңірі ертеде [[Қазақ]] қырған, ал [[Арыс (өзен)|Арыс]] өзені Үржі деп аталыпты деген деректер де бар. Арыс ұғымы мен атауының ерте замандардан бері қарай ру мен жер-су атауларын құрап келгенін аңғартады.<ref>https://qazir.kz/Arys_qalasy{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Арыс қаласының алып өлкесінің көне тарихы, тарих қойнауыңының тереңінде жатыр. Археологтардың қазба жұмыстарына сүйенсек, біздің [[дәуір]]імізге дейінгі ІV-ІІІ ғасырларда Арыс өзенінінің сағасында [[оғыз]], [[қыпшақ]], [[қаңлы]], [[дулат]], [[найман]], [[қоңырат]] және басқа да [[тайпа]]лар мекендеген. Олар мал өсірумен қатар, үйлестірілген суландыру жүйелерін жасап, диқаншылықпен, жер өңдеумен, қолөнермен, сауда-саттықпен де айналысқан. Өлкенің бай тарихына сүйенетін болсақ, аумақта 3000-ға жуық қорғандар орналасқан. Біздің эрамыздағы І-VІІІ [[ғасыр]]ларда жергілікті жерлерде қалалар мен қалышықтар салынған, шапқыншылық кезінде қалашықтар бұзылып қайта жаңғыртып салынып отырған. Қазіргі таңда қалашықтардың қалдығы археологтардың жүргізген қазба жұмыстарына сәйкес тарихи архитектуралық ескерткіштер ретінде қаралады. Қазақ даласының халқы ұзақ жылдар бойы жоңғар шапқыншылығынан азап шекті. [[Шапқыншылық]]тың кесірінен қазақ халқының ханы [[Абылай]] орыстың патшасынан көмек сұрауға мәжбүр болды. ХVІІІ ғасырдың аяғында қазақ даласында [[Ресей]] патшасының өкілдері келе бастады, олардың мақсаты жоңғар шапқыншылығанан қорғау еді. Осы жағдай Ресеймен экономикалық, сауда-саттық қатынасты жақсартып, одан әрі қарай теміржол құрылыс жұмыстарының басталуына үлкен себеп болды. Кең байтақ қазақ жерінің әр өңірі мен елді мекендерінің өз тарихы, халқының тұрмыс тіршілігінің өсу, өрлеу кезеңдері алмасып отырады. Қазақстан аймақтарында темір жол құрылыстары [[ХІХ ғасыр]]дың ақыры мен [[ХХ ғасыр]]дың басында салына бастады. Арыс өңірінің тарихи бет-бейнесін ашуда, қаламыздың бой көрсетуіне себепші болған темір жол торабын айтуға болады. [[1900]]-[[1906]] жылдары Арыста әкімшілік-қоғамдық орталық құрылды. Оның құрамында вокзал, темір жол, әкімшілік, аурухана ғимараты, қызметкерлер үшін тұрғын үйлер болды. Өңірдегі тұратын халықтар жол бойында, әр түрлі құрылыс орындарында істеп осындағы жұмысшылармен қоян-қолтық араласа бастады. Өткен ғасырдың басында (1900 ж.) Орынбор-Ташкент теміржолы жүргізілді. Ал, [[1904 жыл]]ы Арыс стансасы салынды. Арыс стансасында жұмыс істейтін жұмысшылардың балалары білім алуы үшін [[1922 жыл]]ы алғашқы мектеп ашылды. Сол жылдары [[Түрксіб]] құрылысы мен қатар, Арыс қаласында үлкен болашағы зор өзгерістер қолға алынды. Алғаш рет [[17 қаңтар]] [[1928 жыл]]ы Арыс ауылына жақын ауылдар мен осы ауыл халқының базасында Арыс ауданы құрылды.<ref name=source1>[[Қазақ энциклопедиясы]] I том</ref> Қазақ халқы қаншама қиындықты бастан өткізіп, енді-енді тыныстап келе жатқанда [[Ұлы Отан соғысы]] басталды. Арыс аймағынан отан қорғауға аттанған жауынгерлер, ерліктің қайталанбас сәттерін көрсетіп, көбі ордендермен, медалдармен марапатталып, Кеңес Одағының батырлары атанды. Арыс қаласындағы балалар үйінің тәрбиеленушісі [[Бейсен Сейтенұлы Онтаев]], [[Берген Исаханов]], [[Садық Исмайлов]], [[Иван Журба]], [[Нағи Ілиясов|Нағи Илиясовтар]] Кеңес Одағының батыры. «Тоғыз жолдың торабы», «Орта Азия қақпасы» атанған Арыс жерінен темір жол саласындағы ерен еңбектері үшін Социолистік Еңбек ері атағымен [[Әуезхан Салықбаев]], [[Әбдуәлі Балғынбаев]], [[Сырлыбек Байжанов]], [[Көпжан Мұхамеджанов]], Задария совхозының өсіп өркендеуіне Республикамызда айрықша танылуына еңбек еткен [[Боранбек Шүкірбеков]] аталарымыз баршамыздың мақтанышымыз. Одаққа белгілі болған, экономикасы өркендеген, халқының әл-ауқаты өскен Арыс ауданына Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің шешімімен [[1956 жыл]]дың [[31 шілде]]сінде Арыс облыстық бағыныштағы қала статусына ие болды. ==Экономикасы== ===Қаржы саласы=== Соңғы нақтыланған жалпы бюджет көлемі 9.101 млн. теңгені құрап, бекітілген бюджеттен 1.826 млн. теңгеге артты. Жергілікті кірістер жоспары 2.571 млн. теңге болса, нақты 2.981 млн. теңге түсіп, жоспар 116,0% орындалды, 2014 жылмен салыстырғанда 1.749 млн. теңгеге немесе 2,4 есеге артқан. ===Өнеркәсіп саласы=== 2015 жылы 7.279 млн. теңгенің өнеркәсіп өнімдері өндіріліп, 2014 жылмен салыстырғанда нақты көлем индексі 105,8% құрады. Негізгі қорға бағытталған инвестиция көлемі 5,489 млн теңгені құрады. ===Кәсіпкерлік саласы=== [[2015]] жылы тіркелген шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің (ШОК) саны 3484 бірлікке жетті. Оның ішінде: 524 бірлік заңды тұлға, 1069 шаруа қожалығы және 1891 бірлік жеке кәсіпкерлер. 2015 жылы ШОК өндірілген өнім көлемі және ұсынылған қызметтер көлемі 17.182,5 млн. теңгеге жетіп, өткен жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда 103,5% артты немесе 587,2 млн. теңгеге артық өнім алынды. 2015 жылы ШОК саласында жұмыспен қамтылғандар саны 7615 адамды құрап, өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 103,4% немесе 253 адамға артқан. 2015 жылы бөлшек сауда көлемі 1.224,5 млн. теңгені құрап, өткен жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда 100,6% артқан. Қаржы ұйымдары арқылы 2015 жылы 3496 бірлік бизнес субьектілеріне және жеке тұлғаларға барлығы 1.472 млн. теңге көлемінде несие берілді. Индустрияландыру картасы аясында жұмыс жасап жатқан «Қазына жер ЛТД» ЖШС-нің 2015 жылғы жобалық қуаттылығы жоспары 2400 тоннаны құраса, ағымдағы жылы нақты орындалғаны 2.657 тоннаны құрап 111,0% орындалды. «Ордабасы құс» ЖШС-нің құны 2,5 млрд теңге құрайтын жылына 1.817 мың бас асыл тұқымды жұмыртқа шығаратын фабрикасы жобасы мақұлданды. Жобаның іске асырылу мерзімі 2016-2018 жылдар аралығы, қазіргі таңда жобалық құжаттары дайындалып, топографиялық және геодезиялық жұмыстар жүргізілуде. «KAZ GREEN TEK SOLAR» ЖШС –нің баламалы электр энергиясын өндіру жобасы Арыс қаласы Қожатоғай ауылдық округі аумағындағы қаланың арнайы жер қорынан күн сәулелік электростанция құрылысын салу үшін аумағы 30 га жер телімі берілді. Жоба құны 6.090 млн. теңгені құрайды. Геодезиялық және топографиялық жұмыстар басталады. Өндірілетін электр қуаты 12 мВт. Жаңадан 30 адам жұмыспен қамтылатын болады. Индустрияландыру картасы аясында аймақтық үйлестіру кеңесінде мақұлданған жобалар: Арыс қаласынан индустрияландыру картасына жобаларды енгізу мақсатында құны 164,0 млн. теңгені құрайтын «ЖК Б.Сарбасов» жаңа ұн диірмені кешенін ашу жобасы. Жобалық құны 100,0 теңгені құрайтын «ЭСЕД» ӨК-і ет өнімдерін өндіру цехының жобасы. Жобалық құны 200,0 теңгені құрайтын «MEGA-AGAT-АГРО» ЖШС-нің сүт өнімдерін өндіретін зауыты. «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасы аясында 7 жобаны іске асыру жоспарланған: 2015 жылы бағдарлама аясында 7 жобаға қолдау көрсетілді. Оның ішінде: 3 жобаға «Жылдық пайыздық мөлшерін субсидиялау», 3 жобаға «Кепілдік беру» және гранттық 1 жобаға қолдау көрсетілді. ===Ауыл шаруашылығы және жер қатынастары саласы=== Есепті кезеңде 9.012 млн. теңгенің ауыл шаруашылығы өнімдері өндіріліп, 2014 жылмен салыстырғанда нақты көлем индексі 106,2% құрады. Мал басы және одан алынатын мал өнімдері 2014 жылмен салыстырғанда барлық түрінен артты. 2014 жылы 20,1 мың га жерге егіс егіліп, 12 мың га суармалы жер игерілсе, 2015 жылы 22,5 мың га жерге егіс егіліп, 14,3 мың га суармалы жерлер игеріліп, жалпы егіс көлемі 2,4 мың га-ға, суармалы жерлер 2,2 мың га-ға артты. Тамшылатып суғару әдісімен ағымдағы жылы 939 га жерге егіс егілді. Жаңадан 36 дана ауылшаруашылығы техникалары алынып, жылдық тапсырма толық орындалды. Қала дихандары өткен жылғы ауа райының қолайсыз болуына қарамастан егіншілік талаптарын сақтап, 6344 тонна астық, 11665,5 тонна жүгері, 1777 тонна мақта, 100475,4 тонна бақша, 10616,3 тонна көкөніс және 1332 тонна картоп өнімдерін өндірді. Сонымен қатар 5,73 мың тн ет, 14,85 мың тн сүт, 6,46 млн дана жұмыртқа өндірді. Қала халқының сұранысы толығымен қамтамасыз етілді. «Сыбаға» бағдарламасы бойынша тапсырма 1200 бас, алынғаны 1703 бас, немесе 142% орындалды. «Алтын асық» бағдарламасы бойынша 900 бас қой алу межесі берілсе, нақты алынғаны 1962 бас немесе, 218,0% орындалды. «Құлан» бағдарламасы бойынша межеленген 160 бас жылқы орнына 165 басқа орындалып тапсырма 103,0% орындалды. Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерге түгендеу жұмыстары жүргізіліп, анықталғаны 28402 га оның ішінде суармалысы 1257 га, тәлімі егістік 3397,0 га жайылым 23471 га. Осы пайдаланбай жатқан жер иелерінің тізімдері жинақталып жерді қайтару мақсатында сотқа талап арыз берілді. Қалада 2014-2016 жылдары мал шаруашылығын дамыту бағдарламасы аясында тапсырма 124 ірі қара мал бордақылау алаңдарын ашу керек болса, ашылғаны 136 бірлік, немесе 109,6% орындалды. Шағын жанұялық сүт фермасын құру тапсырмасы 27 бірлік, орындалғаны 31 бірлік, немесе 114,8% орындалды. Құс фермасын құру тапсырмасы 1 бірлік, орындалғаны 2 бірлік, немесе 200%. Сүт қабылдау бекетін құру тапсырмасы 2 бірлік, орындалғаны 2 бірлік немесе 100%-ға орындалды. ===Табиғатты пайдалану және қорғау саласы=== «Жасыл аймақ» іс-шарасы бойынша 183,6 га жерге 77,13 мың түп егілді. ===Құрылыс саласы=== Құрылыс жұмыстарының көлемі 3.823 млн теңгені құрап, нақты көлем индексі 100,4% орындалған. 2015 жылы 493,5 млн. теңгеге 19576 шаршы метр тұрғын үй іске қосылып 2014 жылмен салыстырғанда 150,9 % құрады. [[Аққала]] елді мекеніндегі 200 оқушыға арналған мектеп құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Арыс қалалық мәдениет үйі ғимараты қайта жаңғыртудан өтіп пайдалануға берілді. Арыс қаласындағы дене шынықтыру – сауықтыру кешенінің құрылысы толық аяқталып, пайдалануға берілді. Арыс қаласы «Көктем-2» тұрғын ауданындағы көпқабатты 60, 90 пәтерлі тұрғын үйлердің құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Бизнестің әлеуметтік жауапкершілі аясында [[Монтайтас]] ауылында 150 қалада 240 орындық бала бақша құрылысы аяқталып пайдалануға берілді. Кәсіпкерлерге қызмет көрсету орталығы ғимаратының құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Төрт орта мектептің, бір бала бақшаның және дендросаябақтың құрылыс жұмыстары жүргізілуде. ==Коммуналдық шаруашылық және көлік саласы== 2015 жылы қаланың 13 көшесін орташа жөндеу жұмыстары аяқталып, пайдалануға берілді. Сонымен қатар, қалалық бюджеттен қаланың 7 көшесіне орташа жөндеу жұмыстарын жүргізіліп, аяқ жолдар төселіп, суағарлар орнатылды, көшелер мен аяқжолдар жарықтандырылды. Стадион шағын ауданындағы Қабылсай сайынан өтетін жаяу жүргіншілер көпірінің құрылысына қалалық бюджет есебінен қаржы қаралып, құрылыс жұмыстары жүргізілуде. «Көктем-2» тұрғын ауданындағы қазандықтың құрылысы жүргізіліп, пайдалануға берілді. «Көктем — 2» тұрғын ауданында канализациялық насос стансасының және канализация жүйесінің құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Қалаға жақын елді мекендерді сумен қамтамасыз ету жүйесінің 2014-2015 жылдарға арналған, қайта құру және жаңарту нысандарының құрылысы жүргізіліп, пайдалануға берілді. Қаладағы орталық жылу қазандығының күрделі жөндеу жұмыстары аяқталып, қаладағы көпқабатты тұрғын үйлер сапалы жылумен қамтамасыз етілді. Жөндеуді қажет ететін ауыз су, кәріз және жылу жүйелері толық ағымдағы жөндеуден өткізілді. Қаладағы 4 скверлерге абаттандыру жұмыстары жұргізілді. [[Дермене]], [[Монтайтас]], [[Сырдария]], [[Жиделі]] және [[Байырқұм]] елді мекендеріндегі саябақтарды қоршау жұмыстары жүргізілді. Арыс қаласының Ақынбеков көшесіндегі №127 және Әл-Фараби көшесіндегі №7 үйдің қасбеттеріне светодиотты шамдармен көріктендіру, жарықтандыру жұмыстары жүргізілді. Тұрғындар саны 5000 адамға дейінгі елді мекендердің бас жоспарының оңтайландырылған нұсқасын дайындаудың кестесі жасалып, 6 елді мекеннің бас жоспарының оңтайландырылған нұсқалары дайындалып, барлық елді мекендер бас жоспарының оңтайландырылған нұсқаларымен 100% қамтылды. ==Ішкі саясат, діни ахуал және жастар саясаты саласы== Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына арнаған «Нұрлы жол болашаққа бастар жол» атты Жолдауын насихаттау және түсіндіру мақсатында құрамында 25 мүшесі бар, 4 ақпараттық-насихаттық топ құрылып, 154 кездесу өтіп, 13521 адам қамтылды. Жолдауды БАҚ арқылы халыққа түсіндіру және насихаттау мақсатында арнайы айдарлар ашылып, телеарнадан 36 сюжет, басылымдарда 48 мақала шықты. Сонымен қатар 50 билборд орнатылды. Діни экстремизм, кереғар діни ағымдар мен секталардың іс-әрекеттерінің алдын алу мақсатында қала әкімдігі мен қалалық білім бөлімі жанынан құрылған ақпараттық-насихаттық топ құрылып, арнайы іс-шаралар бекітіліп, жұмыстар атқарылуда. ==Білім беру саласы== 2015 жылы ұлттық бірыңғай тесттің орташа көрсеткіші 80,9 балды құрап, 2014 жылмен салыстырғанда 2,9 балға артты. 10 білім беру нысандарын (9 мектеп, 1 бала бақша) күрделі жөндеуге республикалық, облыстық және қалалық бюджеттерден барлығы 918,3 млн. теңге қаржы бөлініп, күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілді. Балаларды бала бақшамен қамту 80,2% құрап, өткен жылмен салыстырғанда 3,6% артқан. Т.Тәжібаев атындағы №1 балалар үйіне облыстық бюджеттен 81,0 млн. теңге қаржы бөлініп, күрделі жөндеуден өткізілді. Қала сыртындағы лагермен жалпы оқушылардың 12,5% қамтылды. Инклюзивті білім беруді дамыту 29,2% құрады. Білім қоры 2,0% -ды құрады. ==Денсаулық сақтау саласы== Қала бойынша есепті кезеңде 1832 сәби дүниеге келіп, табиғи өсім 20,3% құрады. 2015 жылы туберкулез ауруымен алғаш рет 37 науқас тіркелген, алғашқы аурушаңдық 2014 жылмен салыстырғанда 19,5%. кеміген. [[Ақдала]] ауылында дәрігерлік амбулаториясына күрделі жөндеу жұмыстарына облыстық бюджеттен қаржы бөлініп, жұмыстар толық аяқталды. Қалалық түберкулезге қарсы диспансердің сыртқы қоршауы жүргізіліп, толық аяқталды. ==Мәдениет және спорт салалары== Қалада мәдениет және спорт салаларында белгіленген тақырыптық және бекітілген кестеге сәйкес іс-шаралар өткізілуде. [[Байырқұм]] ауылдық клубы күрделі жөндеуден өткізілді. ==Әлеуметтік қамсыздандыру саласы== 2015 жылы 1442 азамат өтініш жасап, 1081 азамат тұрақты жұмысқа орналасып, 535 ақылы қоғамдық жұмыстарға жолданды. 2015 жылы 18 жасқа дейінгі 6673 балаларға 124,0 млн. теңге жәрдемақы төленді. Тұрғын-үй көмегіне 2015 жылы 348 отбасына 13,5 млн. теңге төленді. 2015 жылы 12 отбасындағы 66 адамға 610,0 мың теңгеге атаулы әлеуметтік көмек тағайындалып, толығымен төленді. 2015 жылдың шілде айынан бастап «Өрлеу» пилоттық жобасына 38 отбасы қатысып, оларға жергілікті бюджеттен 6,5 млн. теңге шартты ақшалай көмек төленді. Бизнестің әлеуметтік жауапкершілігін арттыру аясында әлеуметтік жобаларды арттыру мақсатында 2015 жылы 24 мекемемен меморандум түзіліп, 4 млн. теңгенің жұмыстары атқарылды. ==Тағы қараңыз== [[Арыс қалалық әкімдігі]] == Галерея == <gallery> Станц. Арыс-2.jpg |Арыс-2 стансасы Арыс.jpg|Арыс Арыс. Общий вид.jpg |Арыс Арыс. Привокзальная площадь.jpg|Арыс </gallery> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.uko.kz/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=69&Itemid=82&lang=ru Арысь на сайте Южно-Казахской области]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.arysmaslihat.kz Арыс қаласы мәслихатының ресми сайты]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Түркістан облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Арыс]] [[Санат:1907 жылы құрылған елді мекендер]] [[Санат:Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері]] 4c6dx5azzy7p1l9utukufxa43ytmhdd 0 19721 3620449 3562802 2026-06-21T20:06:16Z Nurken 111493 /* Қазіргі басшылығы */ 3620449 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі |қысқартылған атауы =ҚР ҚМ |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = {{KAZ}} |құзерет_тақырып_мәтіні = Мемлекет |эмблема = Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg|right|180px |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы =[[7 мамыр]] [[1992 жыл|1992]] |ізашары1 = ҚР Мемлекеттік қорғаныс комитеті |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |штаб-пәтері = 010000, Астана, Достық көшесі, 14 үй |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = KZ |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = генерал-лейтенант [[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]] |басшылықтың лауазымы1 = Министрі |басшылықтың есімі2 = генерал-лейтенант [[Қаныш Асанханұлы Әбубәкіров|Қаныш Әбубәкіров]] |басшылықтың лауазымы2 = Бірінші вице-министр — [[Қазақстан Қарулы Күштерінің Бас штабы|Қарулы Күштер Бас штабының]] бастығы |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 =[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/mod?lang=kk gov.kz/memleket/entities/mod |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі''' — қорғаныс саласында басшылықты, Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерін әскери-саяси және әскери-экономикалық басқаруды жүзеге асыратын орталық атқарушы орган, сондай-ақ мемлекеттік авиация және аумақтық қорғаныс салаларындағы уәкілетті орган. == Тарихы == 1991 жылы 25 қазанда Президент Жарлығымен Қазақ КСР Мемлекеттік қорғаныс комитеті құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/U910000474_ Об обpазовании Госудаpственного комитета обоpоны Казахской ССР]</ref> 1992 жылы 7 мамырда [[Қазақстан Республикасының Президенті|ҚР Президентінің]] Жарлығымен ҚР Мемлекеттік қорғаныс комитеті Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі болып қайта құрылды.<ref>"Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қорғаныс комитетін Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі етіп қайта құру туралы" ҚР Президентінің 1992 ж. 7 мамырдағы № 738 Жарлығы (ҚР ПҮАЖ, 1992, № 18, 279-бап).</ref> == Міндеттері == 1) қорғаныс саласындағы мемлекеттік саясатты жүзеге асыру, сондай-ақ мемлекетте бірыңғай әскери-техникалық саясатты жүргізу; 2) Қарулы Күштерді әскери-саяси және әскери-экономикалық басқаруды жүзеге асыру; 3) агрессияға тойтарыс беру, Қазақстан Республикасының аумақтық тұтастығы мен егемендігін қарулы қорғау, мемлекеттік және әскери объектілерді күзету және қорғау, әуе кеңістігін қорғау, сондай-ақ Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарға сәйкес міндеттерді орындау үшін Қарулы Күштердің жауынгерлік әзірлігін және жауынгерлік қабілеттілігін қамтамасыз ету.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000357 Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі туралы ережені бекіту және Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы]</ref> == Қазіргі басшылығы == [[Сурет:Kazakh Defense Minister ensign at the Kazakhstan Military History Museum (cropped).jpg|нобай|оңға|Қорғаныс министрінің байрағы]] * [[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]] — әуе генерал-лейтенанты, Қорғаныс министрі (2025 жылдан бастап) * [[Қаныш Асанханұлы Әбубәкіров|Қаныш Әбубәкіров]] — генерал-лейтенант, Қорғаныс министрінің бірінші орынбасары — [[Қазақстан Қарулы Күштерінің Бас штабы|Қарулы Күштер Бас штабының]] бастығы (2026 жылдан бастап) * [[Шайх-Хасан Сатарқұлұлы Жазықбаев|Шайх-Хасан Жазықбаев]] — генерал-майор, Қорғаныс министрінің тәрбие және идеологиялық жұмыстар жөніндегі орынбасары (2024 жылдан бастап) * Дархан Ахмедиев — Қорғаныс министрінің орынбасары (2022 жылдан бастап) * Әскер Бейсенов — полковник, Қорғаныс министрінің орынбасары (2023 жылдан бастап) * Қайрат Садықов — генерал-майор, Қорғаныс министрінің орынбасары — Қарулы Күштердің Әуе қорғанысы күштерінің бас қолбасшысы (2025 жылдан бастап) * Асқар Мұстабеков — генерал-майор, Қорғаныс министрінің орынбасары (2026 жылдан бастап) * [[Алмаз Жеңісұлы Жұмакеев|Алмаз Жұмакеев]] — генерал-майор, Қорғаныс министрінің тыл және әскери инфрақұрылым жөніндегі орынбасары (2026 жылдан бастап)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/about/structure?lang=kk Құрылым]</ref> == Министрлік ведомстволары == Министрліктің бейбіт уақыттағы ведомствосы – [[Қазақстан Қарулы Күштерінің Бас штабы|Қарулы Күштердің Бас штабы]]. === Министрліктің аумақтық бөлімшелері === * Астана, Алматы, Шымкент қалалық және облыстық қорғаныс істері жөніндегі департаменттер * Қалалық қорғаныс істері жөніндегі басқармалар * Аудандық қорғаныс істері жөніндегі бөлімдер === Қарулы күштер === * Қазақстан Республикасы Қарулы күштері Әуе қорғанысы күштері бас қолбасшысының басқармасы * Қазақстан Республикасы Қарулы күштері Құрлық әскерлері бас қолбасшысының басқармасы * Қазақстан Республикасы Қарулы күштері Десанттық-шабуылдау әскерлері қолбасшысының басқармасы * Қазақстан Республикасы Қарулы күштері Әскери-теңіз күштері Бас қолбасшысының басқармасы * Қазақстан Республикасы Қарулы күштері тылы бастығының басқармасы * Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Әскери полициясы бас басқармасы * Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Әскери инфрақұрылым бас басқармасы === Өңірлік қолбасшылық === * "Астана" өңірлік қолбасшылығы әскерлері қолбасшысының басқармасы * "Батыс" өңірлік қолбасшылығы әскерлері қолбасшысының басқармасы * "Оңтүстік" өңірлік қолбасшылығы әскерлері қолбасшысының басқармасы * "Шығыс" өңірлік қолбасшылығы әскерлері қолбасшысының басқармасы == Қарамағындағы ұйымдар және мемлекеттік мекемелер == * "Әскери-стратегиялық зерттеулер орталығы" АҚ * "Қазақстан ГАЖ орталығы" АҚ * "Әскери құрылыс" АҚ * Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Спорт комитеті ‒ Орталық спорт клубы * Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Орталық мұрағаты * Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Мемлекеттік әскери-тарихи музейі * Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Ұлттық әскери-патриоттық орталығы * Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Санитариялық-эпидемиологиялық орталығы * Талдау және болжау орталығы * Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери медицина орталығы * Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғарыштық бағдарламалар орталығы * Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери өкілдіктер орталығы * Метрологиялық қамтамасыз ету және стандарттау орталығы * Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Парашюттік даярлық орталығы * Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Зейнетақымен қамсыздандыру орталығы * Орталық әскери-дәрігерлік комиссия === Әскери оқу орындары === * [[Ұлттық қорғаныс университеті|Қазақстан Республикасының Ұлттық қорғаныс университеті]] * [[Құрлық әскерлерінің әскери институты|Сағадат Нұрмағамбетов атындағы Құрлық әскерлерінің әскери институты]] * Радиоэлектроника және байланыс әскери-инженерлік институты * [[Әуе Қорғаныс Күштері Әскери Институты|Екі мәрте Кеңес Одағының Батыры Т.Ж.Бигелдинов атындағы Әуе қорғанысы күштері әскери институты]] * Шоқан Уәлиханов атындағы Әскери колледж * Кеңес Одағының Батыры, Халық Қаһарманы, армия генералы Сағадат Нұрмағамбетов атындағы әскери колледж * Сабыр Рахымов атындағы әскери колледж * Әскери-техникалық мектеп * Бауыржан Момышұлы атындағы Алматы республикалық "Жас ұлан" мектебі * Екі мәрте Кеңес Одағының Батыры Т.Ж. Бигелдинов атындағы Қарағанды республикалық "Жас ұлан" мектебі<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/article/details/593?lang=kk Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің әскери оқу орындары]</ref> === Әскери медициналық мекемелер === * Бас әскери емхана * Орталық әскери емхана * Әскери клиникалық госпиталь * Әскери-теңіз госпиталі, Ақтау қаласы * Әскери госпиталь, Ақтөбе қаласы * Әскери госпиталь, Аягөз қаласы * Әскери госпиталь, Семей қаласы * Әскери госпиталь, Талдықорған қаласы * Әскери госпиталь, Тараз қаласы * Әскери лазарет, Қарағанды қаласы * Әскери лазарет, Өскемен қаласы * Әскери лазарет, Сарыөзек кенті * Әскери лазарет, Үшарал қаласы == Министрлер тізімі == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !№ !Суреті !Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! colspan="2"| Қызметі ! Әскер түрі ![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]] |- | colspan="8"|'''Мемлекеттік қорғаныс комитеті (1991–1992)''' |- |1 |[[Сурет:Sagadat Nurmagambetov (infobox crop).jpg|99px]] |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов|Сағадат Нұрмағамбетов]]<br>{{small|(1924–2013)}} |қазан<br>1991 |мамыр<br>1992 |[[Сурет:Құрлық әскерлері.png|20px]] [[Қазақстан Республикасы Әскери күштерінің Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлері]] |[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]] |- | colspan="8"|'''Қорғаныс министрлігі (1992–)''' |- |1 |[[Сурет:Sagadat Nurmagambetov (infobox crop).jpg|99px]] |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов|Сағадат Нұрмағамбетов]]<br>{{small|(1924–2013)}} |мамыр<br>1992 |қараша<br>1995 |[[Сурет:Құрлық әскерлері.png|20px]] [[Қазақстан Республикасы Әскери күштерінің Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлері]] |[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]<br>[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]] |- |2 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] |[[Әлібек Хамитұлы Қасымов|Әлібек Қасымов]]<br>{{small|(1954 туған)}} |16 қазан<br>1995 |30 қазан<br>1996 |[[Сурет:Құрлық әскерлері.png|20px]] [[Қазақстан Республикасы Әскери күштерінің Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлері]] |[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]] |- |3 |[[Сурет:Muhtar Altynbaev (1998; cropped).jpg|99px]] |[[Мұхтар Қапашұлы Алтынбаев|Мұхтар Алтынбаев]]<br>{{small|(1945 туған)}} |30 қазан<br>1996 |9 тамыз<br>1999 |[[Сурет:Coa vvsrk.svg|20px]] [[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|Әуе қорғаныс күштері]] |[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]<br>[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]] |- |4 |[[Сурет:Sat Tokpakbayev.jpg|99px]] |[[Сәт Бесімбайұлы Тоқпақбаев|Сәт Тоқпақбаев]]<br>{{small|(1939 туған)}} |13 тамыз<br>1999 |8 желтоқсан<br>2001 |{{flagicon image|Символика КНБ Эмблема Флаг Шеврон Трафарет 021012.jpg|border}} [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]] |- |5 |[[Сурет:Mukhtar Altynbayev detail, 040225-F-6655M-376 (infobox crop).jpg|99px]] |[[Мұхтар Қапашұлы Алтынбаев|Мұхтар Алтынбаев]]<br>{{small|(1945 туған)}} |8 желтоқсан<br>2001 |8 қаңтар<br>2007 |[[Сурет:Coa vvsrk.svg|20px]] [[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|Әуе қорғаныс күштері]] |[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]<br>[[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]<br>[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]] |- |6 |[[Сурет:Daniyal Akhmetov (cropped).jpg|99px]] |[[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]]<br>{{small|(1954 туған)}} |10 қаңтар<br>2007 |17 маусым<br>2009 |Әскерде қызмет етпеген |[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]] |- |7 |[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|99px]] |[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} |24 маусым<br>2009 |2 сәуір<br>2014 |[[Сурет:Communist star with golden border and red rims.svg|20px]] [[Кеңестік армия]] |[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]<br>[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]] |- |8 |[[Сурет:Serik Ahmetov.jpg|99px]] |[[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]]<br>{{small|(1958 туған)}} |3 сәуір<br>2014 |22 қазан<br>2014 |[[Сурет:Communist star with golden border and red rims.svg|20px]] [[Кеңестік армия]] |[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]] |- |9 |[[Сурет:Imangali Tasmagambetov 2015 (cropped).jpg|99px]] |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]<br>{{small|(1956 туған)}} |22 қазан<br>2014 |13 қыркүйек<br>2016 |[[Сурет:Communist star with golden border and red rims.svg|20px]] [[Кеңестік армия]] |[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]] |- |10 |[[Сурет:Visit of the Minister of Defense of the Russian Federation to the Republic of Kazakhstan 06 (cropped).jpg|99px]] |[[Сәкен Әділханұлы Жасұзақов|Сәкен Жасұзақов]]<br>{{small|(1957 туған)}} |13 қыркүйек<br>2016 |7 тамыз<br>2018 |[[Сурет:Құрлық әскерлері.png|20px]] [[Қазақстан Республикасы Әскери күштерінің Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлері]] |[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]] |- |11 |[[Сурет:Nurlan Ermekbaev in 2019.jpg|99px]] |[[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} |7 тамыз<br>2018 |31 тамыз<br>2021 |[[Сурет:Құрлық әскерлері.png|20px]] [[Қазақстан Республикасы Әскери күштерінің Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлері]] |[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]<br>[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]] |- |12 |[[Сурет:BAL 0695-1200 (cropped).jpg|99px]] |[[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Мұрат Бектанов]]<br>{{small|(1965 туған)}} |31 тамыз<br>2021 |19 қаңтар<br>2022 |[[Сурет:Құрлық әскерлері.png|20px]] [[Қазақстан Республикасы Әскери күштерінің Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлері]] |[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]<br>[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]] |- |13 |[[Сурет:Ruslan Jaqsılıqov.jpg|99px]] |[[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]]<br>{{small|(1966 туған)}} |19 қаңтар<br>2022 |8 маусым<br>2025 |{{flagicon image|Kazakhstan Armed Forces Flag.svg|border}} [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер]] |[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]<br>[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]<br>[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]] |- |14 |[[Сурет:Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі Дәурен Жұматайұлы Қосанов.jpg|99px]] |[[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]]<br>{{small|(1969 туған)}} |8 маусым<br>2025 |— |{{flagicon image|Ensign of Kazakhstan Air Force.svg|border}} [[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|Әуе қорғаныс күштері]] |[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]] |- |} ==Дереккөздер== <references/> {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан Республикасының министрліктері]] 3csu55w9uo7oi1neuti3q3b3aqlenky 0 29165 3620505 3504778 2026-06-22T05:05:58Z 1nter pares 146705 3620505 wikitext text/x-wiki '''Ұлттық Қауіпсіздік'''<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> - азаматтардың, [[қоғам]]ның және [[мемлекет]]тің өмірлік мәнді мүдделерінің, ұлттық құндылықтарының, [[өмір]] салтының әртүрлі ([[Саясат|саяси]], [[экономика]]лық, [[әскер]]и, [[экология]]лық, [[психология]]лық және тағы басқалар) ішкі және сыртқы қауіп-қатерлерден қорғалғандығы. [[Ұлт]]тық қауіпсіздік өзара байланысты үш деңгейден тұрады: жеке адамның қауіпсіздігі, [[қоғам]]ның қауіпсіздігі және [[мемлекет]]тің қауіпсіздігі. Олардың өзара байланысы қозғалмалы және [[қоғам]]дық қатынастардың сипатымен, саяси және экономикалық құрылымдармен, құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғамның даму деңгейімен анықталады. Ұлттық қауіпсіздіктің мемлекет пен қоғам қауіпсіздігі өзіндік мақсат емес, жеке адамның қауіпсіздігін қамтамасыз ету қызметіне айналған жағдайда толық жүзеге асырылады. Сыртқы ұлттық қауіпсіздік - ұлттық мүдделердің, ұлттық құндылықтардың, байлықтың және өмір салтының сырттан келетін қауіп-қатерден қорғалуы. Ұлттық қауіпсіздік әскери жолмен де, басқа да әдістермен бұзылуы мүмкін, мыс., шекара арқылы заңсыз шикізат, ресурстар, валюта, көркем және өзге құндылықтарды енгізу, алып өту, өнеркәсіптік немесе өзге де тыңшылық, рухани басакөктеу, іріткілік ақпарат тарату және тағы басқа. [[Қазақстан]]ның сыртқы қауіпсіздігі халықаралық құқықтың негізгі қағидаттарын мойындап, қорғауға негізделеді және белсенді сыртқы саяси және өзге де әрекеттермен жүзеге асырылады. Ішкі ұлттық қауіпсіздік жеке тұлғаның, қоғамның, мемлекеттің тұрақты қызмет етіп, дамуына эсер ететін қауіпқатерден қорғануы. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://window.edu.ru/window_catalog/pdf2txt?p_id=29132&p_page=1 Тарихи, теориялық және құқықты ұлттық қауіпсіздігінің көріністері] * [http://abc.informbureau.com/html/iaoeiiaeuiass_aaciianiinou.html Мемлекеттік қауіпсіздігі] {{Stub}} [[Санат:Саясат]] pxalg9rou3kecqcujds9ogmfw2i6dhj 0 30171 3620509 3130444 2026-06-22T05:09:21Z 1nter pares 146705 3620509 wikitext text/x-wiki '''Мемлекеттік хатшы''' – [[мемлекет]]тік дәрежедегі [[лауазым]]ды тұлға.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: «ЭКО» ҒӨФ. [[2006]]. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> [[Ұлыбритания]]да қорғаныс істері, ішкі істер және [[Шотландия]] істері жөніндегі мемлекеттік хатшы лауазымы бар. [[Бельгия]]да мемлекеттік хатшы [[премьер-министр]]дің орынбасары болып саналады. Ал [[АҚШ]]-та мемлекеттік хатшы [[конституция]] бойынша кеңесші орган болып саналғанымен, іс жүзінде [[сыртқы істер министрі]]нің қызметін атқаратын сыртқы саясат басқармасы – мемлекеттік департаментті басқарады. [[Қазақстан]]да мемлекеттік хатшы лауазымы Қазақстан Республикасы [[Президент]]і қызметке тағайындайтын және қызметтен босататын жоғары лауазымдардың бірі. Ол Қазақстан Республикасы Конституциясы мен заңдарға сәйкес және Қазақстан Республикасы Президентінің тапсырмасы бойынша қызмет атқарады.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref><ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Сілтемелер== * [[АҚШ Мемлекеттік хатшысы]] * Қазақстан Республикасының мемлекеттік хатшысы == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Лауазымдар]] ks1bvcwkbhjqwxxiegquccd5r0podoe 3620510 3620509 2026-06-22T05:09:50Z 1nter pares 146705 3620510 wikitext text/x-wiki '''Мемлекеттік хатшы''' — [[мемлекет]]тік дәрежедегі [[лауазым]]ды тұлға.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> [[Ұлыбритания]]да қорғаныс істері, ішкі істер және [[Шотландия]] істері жөніндегі мемлекеттік хатшы лауазымы бар. [[Бельгия]]да мемлекеттік хатшы [[премьер-министр]]дің орынбасары болып саналады. Ал [[АҚШ]]-та мемлекеттік хатшы [[конституция]] бойынша кеңесші орган болып саналғанымен, іс жүзінде [[сыртқы істер министрі]]нің қызметін атқаратын сыртқы саясат басқармасы – мемлекеттік департаментті басқарады. [[Қазақстан]]да мемлекеттік хатшы лауазымы Қазақстан Республикасы [[Президент]]і қызметке тағайындайтын және қызметтен босататын жоғары лауазымдардың бірі. Ол Қазақстан Республикасы Конституциясы мен заңдарға сәйкес және Қазақстан Республикасы Президентінің тапсырмасы бойынша қызмет атқарады.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref><ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Лауазымдар]] rpz85m6842t8ib28w4vzihm9he5hbiw 0 31304 3620508 547655 2026-06-22T05:08:27Z 1nter pares 146705 3620508 wikitext text/x-wiki '''Скафандр''' ({{lang-fr|scaphandre}} {{lang-el|skaphe}} — қайық және {{lang-grc2|aner, andros}} — адам) — адамның қалыпты өмір сүруінен өзгеше жағдайдағы тіршілігі мен жұмыс істеу қабілетін қамтамасыз ететін бір кісілік герметикалық жабдық. Ол сыртқы қаптан, шлемнен және қолғап пен бәтеңкеден құралады. Дем алатын ауа қоспасын дайындау тәсіліне қарай скафандр желдеткішті (мұнда қоспа баллоннан шланг арқылы келіп отырады) және регенерациялы (мұнда арнаулы патронда көмірқышқыл газы мен ылғалдан тазартылған ауа оттекпен байытылып С-ға қайта пайдаланылады) түрлерге ажыратылады. 1) Ғарыштық скафандр авариялық-құтқару скафандры, ашық [[ғарыш]] кеңістігінде пайдаланылатын скафандр және аспан денесінің бетіне шығуға арналған скафандр болып бөлінеді. Авариялық-құтқару скафандрын [[ғарышкерлер]] ғарыш кемесі кабинасындағы [[атмосфера]] параметрлерінің есептелген мәннен ауытқуы кезінде пайдаланады. Ашық ғарыш кеңістігінде пайдаланылатын скафандр ғарышкерлерді метеориттерден, аса қызып кетуден не суынудан қорғайды. Аспан денесінің бетіне шығуға арналған скафандрдың көмегімен ғарышкер аспан денесінің бетінде өз бетінше қозғала алады. Оның сыртқы қабы жұмсақ және қатты болатын түрлері бар. Скафандр дың адамның буынына сәйкес келетін жерлерін топсалы етіп жасайды. Суыту жүйесі сумен суытылатын киімнен және суыту агрегаттарынан құралады. Скафандр дың шлемі [[жарық]] сүзгісімен жабдықталады. 2) Су асты скафандры — сүңгуірді сыртқы ортадан оқшаулайтын әрі су өтпейтін қабат түзетін сүңгу жабдықтарының бірі.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} iw7tsq501lr42ykbuxeqniq75t7wd3l 0 33484 3620450 2419839 2026-06-21T20:53:40Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620450 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = ''Кепсек'' |image = Conringia orientalis eF.jpg |image_caption = ''[[Conringia orientalis]]'' |regnum = [[Өсімдіктер]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Rosids]] |ordo = [[Brassicales]] |familia = [[Brassicaceae]] |genus = '''''Conringia''''' |genus_authority = [[Lorenz Heister|Heister]] ex [[Fabr.]] |}} '''Кепсек''', [[конрингия]] (Conringia) – [[орамжапырақтар тұқымдасы|орамжапырақтар]] тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. [[Қазақстан]]да құмды жерлердегі өзендердің жағасында, құрғақ далалық аймақтарда, [[егістік]] жерлерде өсетін 3 түрі белгілі, соның ішінде жиі кездесетіні – ''шығыс Кепсегі'' (С. оrientalis). Кейде бұл түрді ''шытыр'' деп те атайды. Биіктігі 25 – 60 см, көкшіл, жалаң [[өсімдік]]. Сабақ түбіндегі жапырақтары жұмыртқа тәрізді, үшкір қысқарып келген. Сабақ бойындағылары [[эллипс]] немесе ұзынша жұмыртқа тәрізді. Тостағанша жапырақшалары таспаға ұқсас ұзын, күлтелері сарғыш түсті, әрең көрінетін жүйкелері бар. Гүлдері қалқанша гүлшоғырына топталған. [[Маусым]] – [[тамыз]] айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – 4 қырлы бұршаққын, оның ұзындығы 6 – 12 см, ені 2,5 см-дей. Тұқымы жұмыртқа тәрізді, сарғыш қоңыр түсті, қысқа да жуан қылтанақтары болады. [[Шығыс Кепсегі]]нің тұқымының құрамында май көп, ал жас бұтағын кейбір жерлерде көкөніс ретінде тағамға пайдаланады.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == <references/> ==Сілтемелер== *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?2240,2400 Jepson Manual Treatment] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CONRI USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306190019/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CONRI |date=2012-03-06 }} {{wikify}} [[Санат:Орамжапырақтар]] [[Санат:Қазақстан табиғаты]] {{stub}} c45d3tvg1fvwleh1pa5wqjtwdvfb197 0 41585 3620597 2661131 2026-06-22T09:39:59Z 1nter pares 146705 3620597 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Seal of the Federal Bureau of Investigation.svg|thumb|right|200px|]] '''Федералдық тергеу бюросы''' ({{lang-en|Federal Bureau of Investigation}}, ''FBI'', '''ФТБ''') — [[АҚШ Әділет министрлігі]]не қарайтын мекеме. Америка Құрама Штаттарытың федералдық заңдарын бұзушылықты тергеу, соның ішінде федералдық заң бойынша қудаланатын қылмыстарды тергеу мақсатымен 1908 жылы құрылған. Елеулі дербестікті пайдаланатын сан тармақты ұйым болып табылады.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 9 том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{commons|Federal Bureau of Investigation}} {{АҚШ федералды құқық қорғау органдары}} [[Санат:Федералды тергеу бюросы]] [[Санат:АҚШ құқық қорғау органдары]] [[Санат:АҚШ-тағы федерализм]] bgicuh6ixzu8kxkoqnte5l4ikfoi7kp 0 42403 3620569 3493529 2026-06-22T06:56:31Z ~2026-36043-68 182782 /* Географиялық орны */ 3620569 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Үкаша ата кесенесі.jpg|thumb|right|200px|Үкаша ата кесенесі]] '''Үкаша ата мазары''' – Республикалық маңызы бар ескерткіш, шамамен 6-7 ғасырларда өмір сүрген, [[Мұхаммед]] (саллаллаһу ғаләйһи уа салләм) пайғамбарға замандас болған ислам дінінің өкілі – Үкаша ата кесенесі, сәулет өнері ескерткіші. == Географиялық орны == [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]]дың күнгей бетінде, Өгіз тау шатқалы маңындағы қыратта, [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласынан солтүстікке қарай 55 км жерде. == Сипаты == Алғашқыда тек қабір орны ғана болған. 1940-шы жылдары алғашқы шырақшысы Кәміл қары қабір үстіне ұзындығы 32 метрлік қабірхана тұрғызады, айналасын абаттандырып 5 гектар жерді тас дуалмен қоршап бақша егеді. Қазіргі мазарды 1989-1990 жылдары жергілікті халық тұрғызған. Мазар 2 бөлмеден тұрады, кіре берісі кішігірім дәліз, екіншісі  ұзынша келген қабірхана бөлмесі. Бөлме  25м, ені 8.6. Үкаша ата құдығының басында [[киіз үй]] тәріздес кішігірім құрылыс тұрғызылған, оның диаметрі  4,5 метр, биіктігі 3,5 метр. Ал құдықтың тереңдігі 23 метр.<ref>«Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығына қарасты тарихи-мәдени ескерткіштер»: жинақ / «Service Press» баспасы, 180 б. Алматы 2025 ж. 24 бет. - ISBN 978-601-7316-24-2</ref> Кесененің жалпы ұзындығы 16 м, ені 5 м, биіктігі 3,5 – 4 м. Ғимараттың батыс жағында, диаметрі 3,5 – 4 м, биіктігі 4 – 4,5 м болатын шірімейтін қаңылтырдан күмбез тұрғызылған. Негізгі құрылысы тау тастарынан тік [[төртбұрыш]]ты етіп қаланып, сырты ақ және сұр түсті [[цемент]] қоспасына қиыршық тас араластырылып сыланған. Кесененің ішіндегі мазардың биіктігі 160 – 170 см, ені 150 см, ұзындығы 12 м-ге жуық (ұзындығының ұзын болуы - Үкаша атаның басын шапқанда, басы 12 метр жерге дейін домалап барған, содан кейін қаны аяқ астына жатпасын деп, қанымен бірге жерлеген). Кесененің батыс жағында 200 м жерде Үкаша ата құдығы бар.<ref>Отырар.Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><ref>"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"</ref> == Үкаша ата құдығы == Аңыз бойынша, Үкаша ата сахаба [[Мұхаммед|Мұхаммед (с.ғ.с) пайғамбар]]дың сенімді серігі әрі күзетшісі болған. Жергілікті тұрғындар “Пайғамбарымыздың (с.ғ.с) жауырынының астындағы мөрді сүйгеннен кейін Үкаша сахабаның денесіне атса – оқ, шапса – қылыш өтпеген” дейтін ертегіге бергісіз әңгімені ғасырдан-ғасырға жалғап, айтып келеді. [[Аңыз]]ға жүгінсек, қайсыбір мысық пиғылды, іштарлық танытқан дұшпандары қапияда бас салып, Үкаша атаны қапы қалдырып, бақиға аттандырған көрінеді. Таң намазында басы сәждеге енді барғанда дұшпанның қылышының соққысынан жерге салбырап түскен сахабаның мүбәрәк басы ешкімге ұстатпай, құдыққа түсіп кетеді. Ал, [[құдық]] болса, жерасты жолдары арқылы, сонау [[Мекке]]дегі зәмзәм бұлағымен жалғасады дейді, айтушылар. Себебі, құрбан болған сахабаның басы, сол балбұлақтан табылып, [[пайғамбар]]дың қабірінің аяқ жағына жерленіпті-міс. Бұл – Үкаша атаның «Иә, [[Аллаһ|Алла]], менің басым пайғамбарымның аяғында жатса екен!» деген арман-тілегінің орындалғаны болса керек. == Галерея == <gallery> Үкаша ата құдығына барар жол.jpg|<small>Үкаша ата құдығына барар жол</small> Құдық басы.jpg|<small>Құдық басы</small> Құдыққа өтетін өтпелі көпір.jpg|<small>Құдыққа өтетін өтпелі көпір</small> Құдыққа көтерілетін баспалдақ.jpg|<small>Құдыққа көтерілетін саты</small> </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Түркістан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}} [[Санат:Түркістан]] [[Санат:Қазақстан кесенелері]] [[Санат:Түркістан облысының көрікті орындары]] [[Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] 2e0pqnn8mys22btwtkckudejl8sotnw 0 43023 3620494 3527348 2026-06-22T04:03:41Z ~2026-36176-72 182773 /* */ 3620494 wikitext text/x-wiki '''Алтай тіл білімі''' ''(Altaіc lіnguіstіcs; Altaіschen Studіen)'', алтаистика – [[Алтай тілдері]]нің және [[фин-угор тілі|фин-угор]], [[Жапон тілі|жапон]], [[Корей тілі|корей]], т.б. тілдердің шығу тегін, туыстық қатынасын, даму барысын, байланыс-қатыстылығын кең көлемде зерттейтін жалпы тіл білімінің салыстырмалы дербес саласы. 18 ғасырдан «Орал-Алтай тілдерінің төркіндестігі» туралы алғашқы болжамдар, пікір-ұсыныстар Ф.И.Страленберг, В.Шотт, Ф.Е.Видлеман, О.Бетлингк, Г.Винклер, М.А.Кастрен, Ю.Немет, В.Банг, И.Грунцел, А.Вамбери, т.б. зерттеушілердің еңбектерінде айтыла бастады. Алтай тіл білімінің тиянақталып қалыптасуына [[түркітану]], [[моңғолтану]], тұңғыс-маньчжуртану, т.б. салалардағы ғылыми іргелі зерттеулер, нақтылы тілдік деректердің жариялануы көп септігін тигізді. Сөйтіп, осы тілдердің материалдарын өзара салыстыра зерттеудің барысында [[фонетика]]лық, [[лексика]]лық, [[морфология]]лық, [[синтаксис]]тік деңгейде сәйкес құбылыстар мен ортақ тілдік заңдылықтар айқындалды. Мұндай тіларалық ұқсастықтар, ортақ белгілер нәтижесінде генеалог. тектестігі аңғарылды. Сөйтіп, Алтай тіл білімінің ең негізгі мәселесі – «Алтайлық тек тіл теориясы» тиянақталды. Бұл теория бойынша қазіргі [[Түркі тілдері|түркі]], [[Моңғол тілі|моңғол]], [[тұңғыс-маньчжур тілдері]] өте ерте дәуірде бір тілден тарап өрбіген, шығу тегі төркіндес болып есептеледі. Бұл төркіндестікке [[жапон тілі|жапон]], [[корей тілі|корей тілдері]] де қатыстырылып келеді. Осы теорияны жақтаушы, көрнекті алтайтанушылар Г.И.Рамстедт, Е.Д.Поливанов, Н.Н.Поппе, Б.Я.Владимирцов, В.И.Цинциус, О.П.Суник, Л.Г.Герцемберг, Н.А.Сыромятников, Н.А.Баскаков, Б.Базылхан, Ш.Хаттори, Ш.Озава, А.Г.Азербаев, С.А.Старостин, Г.Мижиддорж, Т.Томортогоо, М.Базаррагиаа, т.б. ғалымдар осы тілдерді бір баба тілден деп тұжырымдады. Ал бұған қарсы, осы теорияны жоққа шығарушы В.Котвич, Дж.Клоусон, Г.Дерфер, Л.Лигети, А.М.Щербак т.б. ғалымдар және бұл мәселеге күдікпен қарайтын Д.Шинор, И.Бенцинг, Г.Д.Санжеев, т.б. ғалымдар бұл тілдердегі ұқсастықтар, ортақ белгілерді тілдердің тоғысу, араласу, қосылу процестерінің салдары деп түсіндіреді. Сондықтан Алтайлық тек тіл теориясы тарихи-салыстырмалы және тарихи-типологиялы екі тәсілмен зерттеле келіп, теория екі бағытқа айналды. 1-бағыт өкілдері қазіргі [[Түркі тілдері|түркі]], [[Моңғол тілі|моңғол]], [[тұңғыс-маньчжур тілдері]] , [[жапон тілі|жапон]], [[корей тілі|корей тілдері]] және [[фин-угор тілі|фин-угор]] о бастағы шығу тегінің ортақтығын дәлелдесе; 2-бағыт өкілдері осы тілдер о бастан бүгінге дейін жеке-жеке тілдер болды (немесе бір тілден екінші тіл туындаған) деп есептейді. Зерттеушілердің басым бөлігі бұл тілдер әуелі «бір негіз тілден» салаланып дамыған деген теориясы тұжырымды дәлелді деп, тарихи-салыстырмалы тәсілдің оң нәтиже беретіндігін, аса мол тілдік деректердің сәйкестігін алға тартады. Осы тілдердің [[фонетика]]лық, [[лексика]]лық, [[морфология]]лық, [[синтаксис]]тік құрылысынан көптеген салыстырмалы деректер жарияланып келеді. Алтай тілдерінің мынадай ортақ белгілері анықталған: [[Дыбыс үндестігі|дыбыс үндестігі заңы]], дауыстылар мен дауыссыздар үндестігі, [[Морфема|түбір морфема]] (немесе [[Сөз түбірі|түбір сөз]]) тұрақтылығы, оған жалғанатын қосымша [[морфема]]лардың жалғамалы жүйесі, тәуелдік жалғаулары, төл сөздік қордағы кейбір тұрақты атаулар, сұрау [[шылау]]лары болатындығы, [[анықтауыш]], анықталушы және сөйлем құрылысының орын ([[бастауыш]], [[баяндауыш]]) тәртібі сақталатындығы, [[есімше]], [[көсемше]] оралымдарының жиі қолданысы, т.б. Ғалымдардың зерттеулерінде осы тәрізді ұқсас құбылыс, ортақ заңдылықтар туралы сан түрлі ұсыныс, толықтырулар мен қарама-қарсы пікірлер баршылық. Алтай тіл біліміндегі жаңа теорияны тұжырымды қазақ ғалымы Б.Базылхан ұсынды. Оның «Өзек тіл» деп атаған [[Түркі тілдері|түркі]], моңғол ([[Қазақ тілі|қазақ]], [[Моңғол тілі|моңғол]]) тілдерін және тұңғыс-маньчжур , [[жапон тілі|жапон]], [[корей тілі|корей тілдерін]] тарихи-салыстырмалы әдіспен зерттеуі нәтижесінде мынадай қорытынды тиянақталды: о баста алтайлық бір ғана тек тіл болды. Осыбір текті тілден қазіргі алтай төркіндес [[Түркі тілдері|түркі]], [[Моңғол тілі|моңғол]], тұңғыс-маньчжур, [[жапон тілі|жапон]], [[корей тілі|корей тілдері]] эвол. дамудың 1. «ым тіл» дәуірін; 2. «келте сөз» дәуірін; 3. «күрделі сөз» дәуірін бастан кешіріп, қазіргі дербес тілдер деңгейіне жетті. Зерттеуші ғалымдар түркі, моңғол, тұңғыс-маньчжур тілдерінің туыстығын, ортақтығын, жалпы заңдылықтарын тілдік нақтылы фактілерімен айқындап, дәлелдеп келеді. Соның ішінде әрбір тілдің сөзжасам жүйесіндегі түбір және қосымша морфемалардың сәйкестігі ең өзекті, басты туыстық қатынастардың дәлелі ретінде зерттелді. Ал, бұл тілдерге жапон, корей (А.Г.Азербаев, С.А.Старостин, т.б.) және фин-угор (М.Рясянен, Х.Паасонен, Б.Коллиндер, Б.Мункачи, Д.Фокох-Фукс, Дж. Г.Киекбаев, т.б.) тілдерінің, сонымен қатар америкалық майя, кечуа, сиу, т.б. тілдердің (С.Викандер, М.Арибжанов, А.Каримуллин т.б.) төркіндестігі, туыстығы жайында қызықты да соны дәлелдер, талдаулар жүргізілді. Алтай тіл білімінің теория мәселелері: бабаалтай тілінің құрылымы, тілдердің салаланып өрбіген хронол. кезеңдері, туыстық қатынас дәрежелері, тілдік құрылысты тұтасымен қамтитын ортақ негізгі заңдылықтары, т.б. мәселелер толық шешімін тапты деп айту әлі ерте. Сол себептен де, осы тілдер бойынша тарихи-салыстырмалы, салғастырмалы диахрондық, синхрондық зерттеулерді толығырақ жүргізу қажет. А. т. б. мәселелері бойынша 1957 жылдан бері жыл сайын өтіп келе жатқан алтайтанушылардың халықар. Конференциясы (DІAK–The Permanent Іnternatіonal Altaіstіc Conference) көп жұмыс атқарды. [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] [[Ғылым академиясы|Ғылым Академиясының]] [[Шығыстану]] орталығының ұйымдастыруымен [[1993]] ж. маусым айының 2–5 күндері [[Алматы|Алматы қаласында]] Алтай тіл білімінің кезекті 36-[[құрылтай]]ы өткізілді. Бұл халықаралық сессияға [[АҚШ]], [[Ресей]], [[Түркия]], [[Германия]], [[Жапония]], [[Бельгия]], [[Корея]], [[Моңғолия]], [[Қалмақ]], [[Тыва]], [[Қытай]], [[Венгрия]], [[Қырғыз]], [[Израиль]] және т.б. елдерден 75, [[Қазақстан]]нан 25 ғалым-зерттеуші қатысып (тарих, мәдениет, философия, т.б. салалары бойынша), 100-ден астам баяндамалар талқыланды. Құрылтай барысында [[Қазақстан]] ғалымдарының [[түркітану]] және қазақ тіл білімі саласындағы іргелі еңбектерінің Алтай тіл білімі үшін орасан зор маңызы бар екені айқындалды.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} * Баскаков Н. А., Алтайская семья языков и ее изучение, М., 1981; * Старостин С. А., Алтайская проблема и происхождение японского языка, М., 1991; * Базылхан Б. Моңғол-қазақ тілдерінің салыстырмалы тарихи грамматикасы, Өлгий, 1973; * Киекбаев Дж. Г., Основы исторической грамматики урало-алтайских языков, Уфа, 1996; * Сулейменов О., Язык письма. (Взгляд в доисторию – о происхождении письменности и языка малого человечества), Алматы–Рим, 1998 == Сілтемелер == * [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B8 Алтайские языки —Уикипедия] * [http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/ALTASKIE_YAZIKI.html Алтайские языки — Онлайн Энциклопедия Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111225130944/http://krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/ALTASKIE_YAZIKI.html |date=2011-12-25 }} * [http://bse.sci-lib.com/article021701.html Алтайские языки — Большая Советская Энциклопедия] {{wikify}} [[Санат:Қазақ тілі]] [[Санат:Филология]] {{stub}} 0ujf5wrsr4od5mcdmmwel5fwk7sykt0 3620495 3620494 2026-06-22T04:56:37Z 1nter pares 146705 3620495 wikitext text/x-wiki '''Алтай тіл білімі''' ''(Altaіc lіnguіstіcs; Altaіschen Studіen)'', алтаистика – [[Алтай тілдері]]нің және [[фин-угор тілі|фин-угор]], [[Жапон тілі|жапон]], [[Корей тілі|корей]], т.б. тілдердің шығу тегін, туыстық қатынасын, даму барысын, байланыс-қатыстылығын кең көлемде зерттейтін жалпы тіл білімінің салыстырмалы дербес саласы. 18 ғасырдан «Орал-Алтай тілдерінің төркіндестігі» туралы алғашқы болжамдар, пікір-ұсыныстар Ф.И.Страленберг, В.Шотт, Ф.Е.Видлеман, О.Бетлингк, Г.Винклер, М.А.Кастрен, Ю.Немет, В.Банг, И.Грунцел, А.Вамбери, т.б. зерттеушілердің еңбектерінде айтыла бастады. Алтай тіл білімінің тиянақталып қалыптасуына [[түркітану]], [[моңғолтану]], тұңғыс-маньчжуртану, т.б. салалардағы ғылыми іргелі зерттеулер, нақтылы тілдік деректердің жариялануы көп септігін тигізді. Сөйтіп, осы тілдердің материалдарын өзара салыстыра зерттеудің барысында [[фонетика]]лық, [[лексика]]лық, [[морфология]]лық, [[синтаксис]]тік деңгейде сәйкес құбылыстар мен ортақ тілдік заңдылықтар айқындалды. Мұндай тіларалық ұқсастықтар, ортақ белгілер нәтижесінде генеалог. тектестігі аңғарылды. Сөйтіп, Алтай тіл білімінің ең негізгі мәселесі – «Алтайлық тек тіл теориясы» тиянақталды. Бұл теория бойынша қазіргі [[Түркі тілдері|түркі]], [[Моңғол тілі|моңғол]], [[тұңғыс-маньчжур тілдері]] өте ерте дәуірде бір тілден тарап өрбіген, шығу тегі төркіндес болып есептеледі. Бұл төркіндестікке [[жапон тілі|жапон]], [[корей тілі|корей тілдері]] де қатыстырылып келеді. Осы теорияны жақтаушы, көрнекті алтайтанушылар Г.И.Рамстедт, Е.Д.Поливанов, Н.Н.Поппе, Б.Я.Владимирцов, В.И.Цинциус, О.П.Суник, Л.Г.Герцемберг, Н.А.Сыромятников, Н.А.Баскаков, Б.Базылхан, Ш.Хаттори, Ш.Озава, А.Г.Азербаев, С.А.Старостин, Г.Мижиддорж, Т.Томортогоо, М.Базаррагиаа, т.б. ғалымдар осы тілдерді бір баба тілден деп тұжырымдады. Ал бұған қарсы, осы теорияны жоққа шығарушы В.Котвич, Дж.Клоусон, Г.Дерфер, Л.Лигети, А.М.Щербак т.б. ғалымдар және бұл мәселеге күдікпен қарайтын Д.Шинор, И.Бенцинг, Г.Д.Санжеев, т.б. ғалымдар бұл тілдердегі ұқсастықтар, ортақ белгілерді тілдердің тоғысу, араласу, қосылу процестерінің салдары деп түсіндіреді. Сондықтан Алтайлық тек тіл теориясы тарихи-салыстырмалы және тарихи-типологиялы екі тәсілмен зерттеле келіп, теория екі бағытқа айналды. 1-бағыт өкілдері қазіргі [[Түркі тілдері|түркі]], [[Моңғол тілі|моңғол]], [[тұңғыс-маньчжур тілдері]] , [[жапон тілі|жапон]], [[корей тілі|корей тілдері]] және [[фин-угор тілі|фин-угор]] о бастағы шығу тегінің ортақтығын дәлелдесе; 2-бағыт өкілдері осы тілдер о бастан бүгінге дейін жеке-жеке тілдер болды (немесе бір тілден екінші тіл туындаған) деп есептейді. Зерттеушілердің басым бөлігі бұл тілдер әуелі «бір негіз тілден» салаланып дамыған деген теориясы тұжырымды дәлелді деп, тарихи-салыстырмалы тәсілдің оң нәтиже беретіндігін, аса мол тілдік деректердің сәйкестігін алға тартады. Осы тілдердің [[фонетика]]лық, [[лексика]]лық, [[морфология]]лық, [[синтаксис]]тік құрылысынан көптеген салыстырмалы деректер жарияланып келеді. Алтай тілдерінің мынадай ортақ белгілері анықталған: [[Дыбыс үндестігі|дыбыс үндестігі заңы]], дауыстылар мен дауыссыздар үндестігі, [[Морфема|түбір морфема]] (немесе [[Сөз түбірі|түбір сөз]]) тұрақтылығы, оған жалғанатын қосымша [[морфема]]лардың жалғамалы жүйесі, тәуелдік жалғаулары, төл сөздік қордағы кейбір тұрақты атаулар, сұрау [[шылау]]лары болатындығы, [[анықтауыш]], анықталушы және сөйлем құрылысының орын ([[бастауыш]], [[баяндауыш]]) тәртібі сақталатындығы, [[есімше]], [[көсемше]] оралымдарының жиі қолданысы, т.б. Ғалымдардың зерттеулерінде осы тәрізді ұқсас құбылыс, ортақ заңдылықтар туралы сан түрлі ұсыныс, толықтырулар мен қарама-қарсы пікірлер баршылық. Алтай тіл біліміндегі жаңа теорияны тұжырымды қазақ ғалымы Б.Базылхан ұсынды. Оның «Өзек тіл» деп атаған [[Түркі тілдері|түркі]], моңғол ([[Қазақ тілі|қазақ]], [[Моңғол тілі|моңғол]]) тілдерін және тұңғыс-маньчжур , [[жапон тілі|жапон]], [[корей тілі|корей тілдерін]] тарихи-салыстырмалы әдіспен зерттеуі нәтижесінде мынадай қорытынды тиянақталды: о баста алтайлық бір ғана тек тіл болды. Осыбір текті тілден қазіргі алтай төркіндес [[Түркі тілдері|түркі]], [[Моңғол тілі|моңғол]], тұңғыс-маньчжур, [[жапон тілі|жапон]], [[корей тілі|корей тілдері]] эвол. дамудың 1. «ым тіл» дәуірін; 2. «келте сөз» дәуірін; 3. «күрделі сөз» дәуірін бастан кешіріп, қазіргі дербес тілдер деңгейіне жетті. Зерттеуші ғалымдар түркі, моңғол, тұңғыс-маньчжур тілдерінің туыстығын, ортақтығын, жалпы заңдылықтарын тілдік нақтылы фактілерімен айқындап, дәлелдеп келеді. Соның ішінде әрбір тілдің сөзжасам жүйесіндегі түбір және қосымша морфемалардың сәйкестігі ең өзекті, басты туыстық қатынастардың дәлелі ретінде зерттелді. Ал, бұл тілдерге жапон, корей (А.Г.Азербаев, С.А.Старостин, т.б.) және фин-угор (М.Рясянен, Х.Паасонен, Б.Коллиндер, Б.Мункачи, Д.Фокох-Фукс, Дж. Г.Киекбаев, т.б.) тілдерінің, сонымен қатар америкалық майя, кечуа, сиу, т.б. тілдердің (С.Викандер, М.Арибжанов, А.Каримуллин т.б.) төркіндестігі, туыстығы жайында қызықты да соны дәлелдер, талдаулар жүргізілді. Алтай тіл білімінің теория мәселелері: бабаалтай тілінің құрылымы, тілдердің салаланып өрбіген хронол. кезеңдері, туыстық қатынас дәрежелері, тілдік құрылысты тұтасымен қамтитын ортақ негізгі заңдылықтары, т.б. мәселелер толық шешімін тапты деп айту әлі ерте. Сол себептен де, осы тілдер бойынша тарихи-салыстырмалы, салғастырмалы диахрондық, синхрондық зерттеулерді толығырақ жүргізу қажет. А. т. б. мәселелері бойынша 1957 жылдан бері жыл сайын өтіп келе жатқан алтайтанушылардың халықар. Конференциясы (DІAK–The Permanent Іnternatіonal Altaіstіc Conference) көп жұмыс атқарды. [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] [[Ғылым академиясы|Ғылым Академиясының]] [[Шығыстану]] орталығының ұйымдастыруымен [[1993]] ж. маусым айының 2–5 күндері [[Алматы|Алматы қаласында]] Алтай тіл білімінің кезекті 36-[[құрылтай]]ы өткізілді. Бұл халықаралық сессияға [[АҚШ]], [[Ресей]], [[Түркия]], [[Германия]], [[Жапония]], [[Бельгия]], [[Корея]], [[Моңғолия]], [[Қалмақ]], [[Тыва]], [[Қытай]], [[Венгрия]], [[Қырғыз]], [[Израиль]] және т.б. елдерден 75, [[Қазақстан]]нан 25 ғалым-зерттеуші қатысып (тарих, мәдениет, философия, т.б. салалары бойынша), 100-ден астам баяндамалар талқыланды. Құрылтай барысында [[Қазақстан]] ғалымдарының [[түркітану]] және қазақ тіл білімі саласындағы іргелі еңбектерінің Алтай тіл білімі үшін орасан зор маңызы бар екені айқындалды.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} * Баскаков Н. А., Алтайская семья языков и ее изучение, М., 1981; * Старостин С. А., Алтайская проблема и происхождение японского языка, М., 1991; * Базылхан Б. Моңғол-қазақ тілдерінің салыстырмалы тарихи грамматикасы, Өлгий, 1973; * Киекбаев Дж. Г., Основы исторической грамматики урало-алтайских языков, Уфа, 1996; * Сулейменов О., Язык письма. (Взгляд в доисторию – о происхождении письменности и языка малого человечества), Алматы–Рим, 1998 == Сілтемелер == * [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B8 Алтайские языки —Уикипедия] * [http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/ALTASKIE_YAZIKI.html Алтайские языки — Онлайн Энциклопедия Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111225130944/http://krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/ALTASKIE_YAZIKI.html |date=2011-12-25 }} * [http://bse.sci-lib.com/article021701.html Алтайские языки — Большая Советская Энциклопедия] {{wikify}} [[Санат:Қазақ тілі]] [[Санат:Филология]] {{stub}} mo33143m8g3g9qk0nsa4qp5w8hul4ve 3620496 3620495 2026-06-22T04:57:11Z 1nter pares 146705 /* Әдебиет */ 3620496 wikitext text/x-wiki '''Алтай тіл білімі''' ''(Altaіc lіnguіstіcs; Altaіschen Studіen)'', алтаистика – [[Алтай тілдері]]нің және [[фин-угор тілі|фин-угор]], [[Жапон тілі|жапон]], [[Корей тілі|корей]], т.б. тілдердің шығу тегін, туыстық қатынасын, даму барысын, байланыс-қатыстылығын кең көлемде зерттейтін жалпы тіл білімінің салыстырмалы дербес саласы. 18 ғасырдан «Орал-Алтай тілдерінің төркіндестігі» туралы алғашқы болжамдар, пікір-ұсыныстар Ф.И.Страленберг, В.Шотт, Ф.Е.Видлеман, О.Бетлингк, Г.Винклер, М.А.Кастрен, Ю.Немет, В.Банг, И.Грунцел, А.Вамбери, т.б. зерттеушілердің еңбектерінде айтыла бастады. Алтай тіл білімінің тиянақталып қалыптасуына [[түркітану]], [[моңғолтану]], тұңғыс-маньчжуртану, т.б. салалардағы ғылыми іргелі зерттеулер, нақтылы тілдік деректердің жариялануы көп септігін тигізді. Сөйтіп, осы тілдердің материалдарын өзара салыстыра зерттеудің барысында [[фонетика]]лық, [[лексика]]лық, [[морфология]]лық, [[синтаксис]]тік деңгейде сәйкес құбылыстар мен ортақ тілдік заңдылықтар айқындалды. Мұндай тіларалық ұқсастықтар, ортақ белгілер нәтижесінде генеалог. тектестігі аңғарылды. Сөйтіп, Алтай тіл білімінің ең негізгі мәселесі – «Алтайлық тек тіл теориясы» тиянақталды. Бұл теория бойынша қазіргі [[Түркі тілдері|түркі]], [[Моңғол тілі|моңғол]], [[тұңғыс-маньчжур тілдері]] өте ерте дәуірде бір тілден тарап өрбіген, шығу тегі төркіндес болып есептеледі. Бұл төркіндестікке [[жапон тілі|жапон]], [[корей тілі|корей тілдері]] де қатыстырылып келеді. Осы теорияны жақтаушы, көрнекті алтайтанушылар Г.И.Рамстедт, Е.Д.Поливанов, Н.Н.Поппе, Б.Я.Владимирцов, В.И.Цинциус, О.П.Суник, Л.Г.Герцемберг, Н.А.Сыромятников, Н.А.Баскаков, Б.Базылхан, Ш.Хаттори, Ш.Озава, А.Г.Азербаев, С.А.Старостин, Г.Мижиддорж, Т.Томортогоо, М.Базаррагиаа, т.б. ғалымдар осы тілдерді бір баба тілден деп тұжырымдады. Ал бұған қарсы, осы теорияны жоққа шығарушы В.Котвич, Дж.Клоусон, Г.Дерфер, Л.Лигети, А.М.Щербак т.б. ғалымдар және бұл мәселеге күдікпен қарайтын Д.Шинор, И.Бенцинг, Г.Д.Санжеев, т.б. ғалымдар бұл тілдердегі ұқсастықтар, ортақ белгілерді тілдердің тоғысу, араласу, қосылу процестерінің салдары деп түсіндіреді. Сондықтан Алтайлық тек тіл теориясы тарихи-салыстырмалы және тарихи-типологиялы екі тәсілмен зерттеле келіп, теория екі бағытқа айналды. 1-бағыт өкілдері қазіргі [[Түркі тілдері|түркі]], [[Моңғол тілі|моңғол]], [[тұңғыс-маньчжур тілдері]] , [[жапон тілі|жапон]], [[корей тілі|корей тілдері]] және [[фин-угор тілі|фин-угор]] о бастағы шығу тегінің ортақтығын дәлелдесе; 2-бағыт өкілдері осы тілдер о бастан бүгінге дейін жеке-жеке тілдер болды (немесе бір тілден екінші тіл туындаған) деп есептейді. Зерттеушілердің басым бөлігі бұл тілдер әуелі «бір негіз тілден» салаланып дамыған деген теориясы тұжырымды дәлелді деп, тарихи-салыстырмалы тәсілдің оң нәтиже беретіндігін, аса мол тілдік деректердің сәйкестігін алға тартады. Осы тілдердің [[фонетика]]лық, [[лексика]]лық, [[морфология]]лық, [[синтаксис]]тік құрылысынан көптеген салыстырмалы деректер жарияланып келеді. Алтай тілдерінің мынадай ортақ белгілері анықталған: [[Дыбыс үндестігі|дыбыс үндестігі заңы]], дауыстылар мен дауыссыздар үндестігі, [[Морфема|түбір морфема]] (немесе [[Сөз түбірі|түбір сөз]]) тұрақтылығы, оған жалғанатын қосымша [[морфема]]лардың жалғамалы жүйесі, тәуелдік жалғаулары, төл сөздік қордағы кейбір тұрақты атаулар, сұрау [[шылау]]лары болатындығы, [[анықтауыш]], анықталушы және сөйлем құрылысының орын ([[бастауыш]], [[баяндауыш]]) тәртібі сақталатындығы, [[есімше]], [[көсемше]] оралымдарының жиі қолданысы, т.б. Ғалымдардың зерттеулерінде осы тәрізді ұқсас құбылыс, ортақ заңдылықтар туралы сан түрлі ұсыныс, толықтырулар мен қарама-қарсы пікірлер баршылық. Алтай тіл біліміндегі жаңа теорияны тұжырымды қазақ ғалымы Б.Базылхан ұсынды. Оның «Өзек тіл» деп атаған [[Түркі тілдері|түркі]], моңғол ([[Қазақ тілі|қазақ]], [[Моңғол тілі|моңғол]]) тілдерін және тұңғыс-маньчжур , [[жапон тілі|жапон]], [[корей тілі|корей тілдерін]] тарихи-салыстырмалы әдіспен зерттеуі нәтижесінде мынадай қорытынды тиянақталды: о баста алтайлық бір ғана тек тіл болды. Осыбір текті тілден қазіргі алтай төркіндес [[Түркі тілдері|түркі]], [[Моңғол тілі|моңғол]], тұңғыс-маньчжур, [[жапон тілі|жапон]], [[корей тілі|корей тілдері]] эвол. дамудың 1. «ым тіл» дәуірін; 2. «келте сөз» дәуірін; 3. «күрделі сөз» дәуірін бастан кешіріп, қазіргі дербес тілдер деңгейіне жетті. Зерттеуші ғалымдар түркі, моңғол, тұңғыс-маньчжур тілдерінің туыстығын, ортақтығын, жалпы заңдылықтарын тілдік нақтылы фактілерімен айқындап, дәлелдеп келеді. Соның ішінде әрбір тілдің сөзжасам жүйесіндегі түбір және қосымша морфемалардың сәйкестігі ең өзекті, басты туыстық қатынастардың дәлелі ретінде зерттелді. Ал, бұл тілдерге жапон, корей (А.Г.Азербаев, С.А.Старостин, т.б.) және фин-угор (М.Рясянен, Х.Паасонен, Б.Коллиндер, Б.Мункачи, Д.Фокох-Фукс, Дж. Г.Киекбаев, т.б.) тілдерінің, сонымен қатар америкалық майя, кечуа, сиу, т.б. тілдердің (С.Викандер, М.Арибжанов, А.Каримуллин т.б.) төркіндестігі, туыстығы жайында қызықты да соны дәлелдер, талдаулар жүргізілді. Алтай тіл білімінің теория мәселелері: бабаалтай тілінің құрылымы, тілдердің салаланып өрбіген хронол. кезеңдері, туыстық қатынас дәрежелері, тілдік құрылысты тұтасымен қамтитын ортақ негізгі заңдылықтары, т.б. мәселелер толық шешімін тапты деп айту әлі ерте. Сол себептен де, осы тілдер бойынша тарихи-салыстырмалы, салғастырмалы диахрондық, синхрондық зерттеулерді толығырақ жүргізу қажет. А. т. б. мәселелері бойынша 1957 жылдан бері жыл сайын өтіп келе жатқан алтайтанушылардың халықар. Конференциясы (DІAK–The Permanent Іnternatіonal Altaіstіc Conference) көп жұмыс атқарды. [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] [[Ғылым академиясы|Ғылым Академиясының]] [[Шығыстану]] орталығының ұйымдастыруымен [[1993]] ж. маусым айының 2–5 күндері [[Алматы|Алматы қаласында]] Алтай тіл білімінің кезекті 36-[[құрылтай]]ы өткізілді. Бұл халықаралық сессияға [[АҚШ]], [[Ресей]], [[Түркия]], [[Германия]], [[Жапония]], [[Бельгия]], [[Корея]], [[Моңғолия]], [[Қалмақ]], [[Тыва]], [[Қытай]], [[Венгрия]], [[Қырғыз]], [[Израиль]] және т.б. елдерден 75, [[Қазақстан]]нан 25 ғалым-зерттеуші қатысып (тарих, мәдениет, философия, т.б. салалары бойынша), 100-ден астам баяндамалар талқыланды. Құрылтай барысында [[Қазақстан]] ғалымдарының [[түркітану]] және қазақ тіл білімі саласындағы іргелі еңбектерінің Алтай тіл білімі үшін орасан зор маңызы бар екені айқындалды.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Әдебиет == * Баскаков Н.А., Алтайская семья языков и ее изучение, М., 1981; * Старостин С.А., Алтайская проблема и происхождение японского языка, М., 1991; * Базылхан Б. Моңғол-қазақ тілдерінің салыстырмалы тарихи грамматикасы, Өлгий, 1973; * Киекбаев Дж.Г., Основы исторической грамматики урало-алтайских языков, Уфа, 1996; * Сулейменов О., Язык письма. (Взгляд в доисторию – о происхождении письменности и языка малого человечества), Алматы–Рим, 1998 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} == Сілтемелер == * [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B8 Алтайские языки —Уикипедия] * [http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/ALTASKIE_YAZIKI.html Алтайские языки — Онлайн Энциклопедия Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111225130944/http://krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/ALTASKIE_YAZIKI.html |date=2011-12-25 }} * [http://bse.sci-lib.com/article021701.html Алтайские языки — Большая Советская Энциклопедия] {{wikify}} [[Санат:Қазақ тілі]] [[Санат:Филология]] {{stub}} 2t19ox7lj817m079fotkcfto158nq2a 3620497 3620496 2026-06-22T04:57:30Z 1nter pares 146705 3620497 wikitext text/x-wiki '''Алтай тіл білімі''' ''(Altaіc lіnguіstіcs; Altaіschen Studіen)'', алтаистика – [[Алтай тілдері]]нің және [[фин-угор тілі|фин-угор]], [[Жапон тілі|жапон]], [[Корей тілі|корей]], т.б. тілдердің шығу тегін, туыстық қатынасын, даму барысын, байланыс-қатыстылығын кең көлемде зерттейтін жалпы тіл білімінің салыстырмалы дербес саласы. 18 ғасырдан «Орал-Алтай тілдерінің төркіндестігі» туралы алғашқы болжамдар, пікір-ұсыныстар Ф.И.Страленберг, В.Шотт, Ф.Е.Видлеман, О.Бетлингк, Г.Винклер, М.А.Кастрен, Ю.Немет, В.Банг, И.Грунцел, А.Вамбери, т.б. зерттеушілердің еңбектерінде айтыла бастады. Алтай тіл білімінің тиянақталып қалыптасуына [[түркітану]], [[моңғолтану]], тұңғыс-маньчжуртану, т.б. салалардағы ғылыми іргелі зерттеулер, нақтылы тілдік деректердің жариялануы көп септігін тигізді. Сөйтіп, осы тілдердің материалдарын өзара салыстыра зерттеудің барысында [[фонетика]]лық, [[лексика]]лық, [[морфология]]лық, [[синтаксис]]тік деңгейде сәйкес құбылыстар мен ортақ тілдік заңдылықтар айқындалды. Мұндай тіларалық ұқсастықтар, ортақ белгілер нәтижесінде генеалог. тектестігі аңғарылды. Сөйтіп, Алтай тіл білімінің ең негізгі мәселесі – «Алтайлық тек тіл теориясы» тиянақталды. Бұл теория бойынша қазіргі [[Түркі тілдері|түркі]], [[Моңғол тілі|моңғол]], [[тұңғыс-маньчжур тілдері]] өте ерте дәуірде бір тілден тарап өрбіген, шығу тегі төркіндес болып есептеледі. Бұл төркіндестікке [[жапон тілі|жапон]], [[корей тілі|корей тілдері]] де қатыстырылып келеді. Осы теорияны жақтаушы, көрнекті алтайтанушылар Г.И.Рамстедт, Е.Д.Поливанов, Н.Н.Поппе, Б.Я.Владимирцов, В.И.Цинциус, О.П.Суник, Л.Г.Герцемберг, Н.А.Сыромятников, Н.А.Баскаков, Б.Базылхан, Ш.Хаттори, Ш.Озава, А.Г.Азербаев, С.А.Старостин, Г.Мижиддорж, Т.Томортогоо, М.Базаррагиаа, т.б. ғалымдар осы тілдерді бір баба тілден деп тұжырымдады. Ал бұған қарсы, осы теорияны жоққа шығарушы В.Котвич, Дж.Клоусон, Г.Дерфер, Л.Лигети, А.М.Щербак т.б. ғалымдар және бұл мәселеге күдікпен қарайтын Д.Шинор, И.Бенцинг, Г.Д.Санжеев, т.б. ғалымдар бұл тілдердегі ұқсастықтар, ортақ белгілерді тілдердің тоғысу, араласу, қосылу процестерінің салдары деп түсіндіреді. Сондықтан Алтайлық тек тіл теориясы тарихи-салыстырмалы және тарихи-типологиялы екі тәсілмен зерттеле келіп, теория екі бағытқа айналды. 1-бағыт өкілдері қазіргі [[Түркі тілдері|түркі]], [[Моңғол тілі|моңғол]], [[тұңғыс-маньчжур тілдері]] , [[жапон тілі|жапон]], [[корей тілі|корей тілдері]] және [[фин-угор тілі|фин-угор]] о бастағы шығу тегінің ортақтығын дәлелдесе; 2-бағыт өкілдері осы тілдер о бастан бүгінге дейін жеке-жеке тілдер болды (немесе бір тілден екінші тіл туындаған) деп есептейді. Зерттеушілердің басым бөлігі бұл тілдер әуелі «бір негіз тілден» салаланып дамыған деген теориясы тұжырымды дәлелді деп, тарихи-салыстырмалы тәсілдің оң нәтиже беретіндігін, аса мол тілдік деректердің сәйкестігін алға тартады. Осы тілдердің [[фонетика]]лық, [[лексика]]лық, [[морфология]]лық, [[синтаксис]]тік құрылысынан көптеген салыстырмалы деректер жарияланып келеді. Алтай тілдерінің мынадай ортақ белгілері анықталған: [[Дыбыс үндестігі|дыбыс үндестігі заңы]], дауыстылар мен дауыссыздар үндестігі, [[Морфема|түбір морфема]] (немесе [[Сөз түбірі|түбір сөз]]) тұрақтылығы, оған жалғанатын қосымша [[морфема]]лардың жалғамалы жүйесі, тәуелдік жалғаулары, төл сөздік қордағы кейбір тұрақты атаулар, сұрау [[шылау]]лары болатындығы, [[анықтауыш]], анықталушы және сөйлем құрылысының орын ([[бастауыш]], [[баяндауыш]]) тәртібі сақталатындығы, [[есімше]], [[көсемше]] оралымдарының жиі қолданысы, т.б. Ғалымдардың зерттеулерінде осы тәрізді ұқсас құбылыс, ортақ заңдылықтар туралы сан түрлі ұсыныс, толықтырулар мен қарама-қарсы пікірлер баршылық. Алтай тіл біліміндегі жаңа теорияны тұжырымды қазақ ғалымы Б.Базылхан ұсынды. Оның «Өзек тіл» деп атаған [[Түркі тілдері|түркі]], моңғол ([[Қазақ тілі|қазақ]], [[Моңғол тілі|моңғол]]) тілдерін және тұңғыс-маньчжур , [[жапон тілі|жапон]], [[корей тілі|корей тілдерін]] тарихи-салыстырмалы әдіспен зерттеуі нәтижесінде мынадай қорытынды тиянақталды: о баста алтайлық бір ғана тек тіл болды. Осыбір текті тілден қазіргі алтай төркіндес [[Түркі тілдері|түркі]], [[Моңғол тілі|моңғол]], тұңғыс-маньчжур, [[жапон тілі|жапон]], [[корей тілі|корей тілдері]] эвол. дамудың 1. «ым тіл» дәуірін; 2. «келте сөз» дәуірін; 3. «күрделі сөз» дәуірін бастан кешіріп, қазіргі дербес тілдер деңгейіне жетті. Зерттеуші ғалымдар түркі, моңғол, тұңғыс-маньчжур тілдерінің туыстығын, ортақтығын, жалпы заңдылықтарын тілдік нақтылы фактілерімен айқындап, дәлелдеп келеді. Соның ішінде әрбір тілдің сөзжасам жүйесіндегі түбір және қосымша морфемалардың сәйкестігі ең өзекті, басты туыстық қатынастардың дәлелі ретінде зерттелді. Ал, бұл тілдерге жапон, корей (А.Г.Азербаев, С.А.Старостин, т.б.) және фин-угор (М.Рясянен, Х.Паасонен, Б.Коллиндер, Б.Мункачи, Д.Фокох-Фукс, Дж. Г.Киекбаев, т.б.) тілдерінің, сонымен қатар америкалық майя, кечуа, сиу, т.б. тілдердің (С.Викандер, М.Арибжанов, А.Каримуллин т.б.) төркіндестігі, туыстығы жайында қызықты да соны дәлелдер, талдаулар жүргізілді. Алтай тіл білімінің теория мәселелері: бабаалтай тілінің құрылымы, тілдердің салаланып өрбіген хронол. кезеңдері, туыстық қатынас дәрежелері, тілдік құрылысты тұтасымен қамтитын ортақ негізгі заңдылықтары, т.б. мәселелер толық шешімін тапты деп айту әлі ерте. Сол себептен де, осы тілдер бойынша тарихи-салыстырмалы, салғастырмалы диахрондық, синхрондық зерттеулерді толығырақ жүргізу қажет. А. т. б. мәселелері бойынша 1957 жылдан бері жыл сайын өтіп келе жатқан алтайтанушылардың халықар. Конференциясы (DІAK–The Permanent Іnternatіonal Altaіstіc Conference) көп жұмыс атқарды. [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] [[Ғылым академиясы|Ғылым Академиясының]] [[Шығыстану]] орталығының ұйымдастыруымен [[1993]] ж. маусым айының 2–5 күндері [[Алматы|Алматы қаласында]] Алтай тіл білімінің кезекті 36-[[құрылтай]]ы өткізілді. Бұл халықаралық сессияға [[АҚШ]], [[Ресей]], [[Түркия]], [[Германия]], [[Жапония]], [[Бельгия]], [[Корея]], [[Моңғолия]], [[Қалмақ]], [[Тыва]], [[Қытай]], [[Венгрия]], [[Қырғыз]], [[Израиль]] және т.б. елдерден 75, [[Қазақстан]]нан 25 ғалым-зерттеуші қатысып (тарих, мәдениет, философия, т.б. салалары бойынша), 100-ден астам баяндамалар талқыланды. Құрылтай барысында [[Қазақстан]] ғалымдарының [[түркітану]] және қазақ тіл білімі саласындағы іргелі еңбектерінің Алтай тіл білімі үшін орасан зор маңызы бар екені айқындалды.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Әдебиет == * Баскаков Н.А., Алтайская семья языков и ее изучение, М., 1981; * Старостин С.А., Алтайская проблема и происхождение японского языка, М., 1991; * Базылхан Б. Моңғол-қазақ тілдерінің салыстырмалы тарихи грамматикасы, Өлгий, 1973; * Киекбаев Дж.Г., Основы исторической грамматики урало-алтайских языков, Уфа, 1996; * Сулейменов О., Язык письма. (Взгляд в доисторию – о происхождении письменности и языка малого человечества), Алматы–Рим, 1998 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} == Сілтемелер == * [http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/ALTASKIE_YAZIKI.html Алтайские языки — Онлайн Энциклопедия Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111225130944/http://krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/ALTASKIE_YAZIKI.html |date=2011-12-25 }} * [http://bse.sci-lib.com/article021701.html Алтайские языки — Большая Советская Энциклопедия] {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Қазақ тілі]] [[Санат:Филология]] 62qmhk4zvi0fyj1g9qa0egvpx51pszd 0 46277 3620376 3384355 2026-06-21T14:16:28Z ~2026-35943-46 182757 3620376 wikitext text/x-wiki '''Шапауов Әліби Қабыкенұлы'''<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref> (1973 жылы, 04 қаңтарда туған, [[Уәлиханов ауданы|СССР, Қазақ ССР, Көкшетау облысы, СҚО, Уәлиханов ауданы, Қулыкөл (Чапаев совхозы),]] [[Қаратал (Уәлиханов ауданы)|Қаратал]] ауылы) – ғалым, филол. ғылымының кадидаты (2001), доцент (2003), профессор (2014). ҚР Президентінің «Талантты және жас ғалымдар» мемлекеттік ғылыми сыйлық стипендиаты, "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" Мемлекеттік грантының екі рет иегері (2008 және 2014). [[Павлодар]] мемлекеттік педагогика институтын (1994), С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің аспирантурасын (2000), [[Қарағанды заң академиясы]]н (2007) бітірген. Павлодар мемлекеттік педагогика институтында оқытушы (1994 – 96), аспирант (1997 – 2000), аға оқытушы, доцент (2000 – 04), әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-дың ОӘО-ның мүшесі (2002 – 04). 2005 жылдан Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, департамент басшысы, ректор кеңесшісі. 2025 жылдан Астана қаласы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры. Ш. «Рухнама» 50 томдық мәдени мұра республикалық жобасы редакциялық алқасының мүшесі және авторы. Монографиялары Павлодарда, Көкшетауда, Москвада, Иерусалим типографияларында жарияланды. Отандық, шетелдік ғылыми журналдарда 120-ға жуық ғылыми еңбек пен рецензия жариялаған. Он бес ғылым магистрі мен үш PhD философия докторын дайындаған. 2017 жылы ҚР Президентінің Ғалымдарға арналған мемлекеттік стипендия иегері. 2017 жылы "ҚР Ғылымын дамытқаны үшін" ҚР Білім және ғылым министлігінің төсбелгі иегері. 2019-2024 жылдар аралығында Польша, Израиль мемлекеттерінде ғылыми тағылымдама-зерттеумен іссапарда болды. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{stub}} rxc63z199z27f3hhcufp6m7zcjekacn 3620380 3620376 2026-06-21T14:24:29Z ~2026-35943-46 182757 3620380 wikitext text/x-wiki '''Шапауов Әліби Қабыкенұлы'''<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref> (1973 жылы, 04 қаңтарда туған, [[Уәлиханов ауданы|СССР, Қазақ ССР, Көкшетау облысы, СҚО, Уәлиханов ауданы, Қулыкөл (Чапаев совхозы),]] [[Қаратал (Уәлиханов ауданы)|Қаратал]] ауылы) – ғалым, филол. ғылымының кадидаты (2001), доцент (2003), профессор (2014). ҚР Президентінің «Талантты және жас ғалымдар» мемлекеттік ғылыми сыйлық стипендиаты (2004-2006 жж.), "ҚР Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" Мемлекеттік грантының екі рет иегері (2008 және 2014). [[Павлодар]] мемлекеттік педагогика институтын (1994), С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің аспирантурасын (2000), [[Қарағанды заң академиясы]]н (2007) бітірген. Павлодар мемлекеттік педагогика институтында оқытушы (1994 – 96), аспирант (1997 – 2000), аға оқытушы, доцент (2000 – 04), әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-дың ОӘО-ның мүшесі (2002 – 04). 2005 жылдан Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, департамент басшысы, ректор кеңесшісі. 2024 жылы Астана қаласындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры. 2025 жылдан Астана қаласы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры. Ш. «Рухнама» 50 томдық мәдени мұра республикалық жобасы редакциялық алқасының мүшесі және авторы. Монографиялары Павлодарда, Көкшетауда, Москвада, Иерусалим типографияларында жарияланды. Отандық, шетелдік Scopus ғылыми журналдарында 120-ға жуық ғылыми еңбек пен рецензия жариялаған. Венгрияда, Қытайда, Ресейде, Хакасияда, Өзбекстанда, Польшада, Израильде, Болгарияда ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналысты. "Болашақ" халықаралық бағдарламасының түлегі. Он бес ғылым магистрі мен үш PhD философия докторын дайындаған. 2017 жылы ҚР Президентінің ғалымдарға арналған мемлекеттік стипендия иегері. 2017 жылы "ҚР Ғылымын дамытқаны үшін" ҚР Білім және ғылым министлігінің төсбелгі иегері. 2019-2024 жылдар аралығында Польша, Израиль мемлекеттерінде ғылыми тағылымдама-зерттеумен іссапарда болды. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{stub}} nxqzla4p6ywgig35gkrqvgutozbjkcj 3620381 3620380 2026-06-21T14:42:10Z ~2026-35943-46 182757 3620381 wikitext text/x-wiki '''Шапауов Әліби Қабыкенұлы'''<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref> Shapauov Alibi Kabykenovich (1973 жылы, 04 қаңтарда туған, [[Уәлиханов ауданы|СССР, Қазақ ССР, Көкшетау облысы, СҚО, Уәлиханов ауданы, Қулыкөл (Чапаев совхозы),]] [[Қаратал (Уәлиханов ауданы)|Қаратал]] ауылы) – ғалым, филол. ғылымының кадидаты (2001), доцент (2003), профессор (2014). ҚР Президентінің «Талантты және жас ғалымдар» мемлекеттік ғылыми сыйлық иегері (2004-2006 жж.), "ҚР Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" Мемлекеттік атағы мен грантының екі рет иегері (2008 және 2014). [[Павлодар]] мемлекеттік педагогика институтын (1994), С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің іштей оқу түрі аспирантурасын (2000) бітірген, ғылыми жетекшісі, профессор Қуандық Мәшһүр-Жүсіп. 2005-2008 жылдары Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде докторлық диссертация жазуға ізденуші, ғылыми кеңесшісі академик Рымғали Нұрғали. Павлодар мемлекеттік педагогика институтында оқытушы (1994 – 96), аспирант (1997 – 2000), аға оқытушы, доцент (2000 – 05), әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-дың ОӘО-ның мүшесі (2002 – 04). 2005 жылдан Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, департамент басшысы, ректор кеңесшісі. 2019-2024 жылдар аралығында Польша, Израиль мемлекеттерінде ғылыми тағылымдама-зерттеумен іссапарда болды. 2024 жылы Астана қаласындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры. 2025 жылдан Астана қаласы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры. Ш. «Рухнама» 50 томдық мәдени мұра республикалық жобасы редакциялық алқасының мүшесі және авторы. Монографияларық кітаптары қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде Павлодар, Көкшетау, Москва, Иерусалим қалаларының типографияларында жарияланды. Отандық, шетелдік Scopus, WoS ғылыми журналдарында 120-ға жуық ғылыми еңбек пен рецензияларын жариялаған. Венгрияда, Қытайда, Ресейде, Хакасияда, Өзбекстанда, Польшада, Израильде, Болгарияда мемлекеттерінің университеттері мен Ғылыми-зерттеу институттарында зерттеу жұмыстарымен айналысты. ҚР Президентінің "Болашақ" халықаралық бағдарламасының түлегі. Он бес ғылым магистрі мен үш PhD философия докторларына ғылыми жетекшілік жасап дайындаған. 2017 жылы ҚР Президентінің ғылым саласына арналған мемлекеттік стипендия иегері . 2017 жылы "ҚР Ғылымын дамытқаны үшін" ҚР Білім және ғылым министрлігінің медаль иегері. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{stub}} 9sfpuxbzxkvp8w84vzbjnxtwouc2fnz 3620383 3620381 2026-06-21T14:50:51Z ~2026-35943-46 182757 3620383 wikitext text/x-wiki '''Шапауов Әліби Қабыкенұлы'''<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref> Shapauov Alibi Kabykenovich (1973 жылы, 04 қаңтарда туған, [[Уәлиханов ауданы|СССР, Қазақ ССР-і, Көкшетау облысы, СҚО, Уәлиханов ауданы, Қулыкөл (Чапаев совхозы),]] [[Қаратал (Уәлиханов ауданы)|Қаратал]] ауылы) – ғалым, филология ғылымының кадидаты (2001), доцент (2003), профессор (2014). ҚР Президентінің «Талантты және жас ғалымдар» мемлекеттік ғылыми сыйлық иегері (2004-2006 жж.), "ҚР Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" Мемлекеттік атағы мен грантының екі рет иегері (2008 және 2014). [[Павлодар]] мемлекеттік педагогика институтын (1994), С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің іштей оқу түрі аспирантурасын (2000) бітірген, ғылыми жетекшісі, профессор Қуандық Мәшһүр-Жүсіп. 2005-2008 жылдары Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде докторлық диссертация жазуға ізденуші, ғылыми кеңесшісі академик Рымғали Нұрғали. Павлодар мемлекеттік педагогика институтында оқытушы (1994 – 96), аспирант (1997 – 2000), аға оқытушы, доцент (2000 – 05), әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-дың ОӘО-ның мүшесі (2002 – 04). 2005 жылдан Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, департамент басшысы, ректор кеңесшісі. 2019-2024 жылдар аралығында Польша, Израиль мемлекеттерінде ғылыми тағылымдама-зерттеумен іссапарда болды. 2024 жылы Астана қаласындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры. 2025 жылдан Астана қаласы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры. Ш. «Рухнама» 50 томдық мәдени мұра республикалық жобасы редакциялық алқасының мүшесі және авторы. Монографияларық кітаптары қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде Павлодар, Көкшетау, Москва, Иерусалим қалаларының типографияларында жарияланды. Отандық, шетелдік Scopus, WoS ғылыми журналдарында 120-ға жуық ғылыми еңбек пен рецензияларын жариялаған. Венгрияда, Қытайда, Ресейде, Хакасияда, Өзбекстанда, Польшада, Израильде, Болгарияда мемлекеттерінің университеттері мен Ғылыми-зерттеу институттарында зерттеу жұмыстарымен айналысты. ҚР Президентінің "Болашақ" халықаралық бағдарламасының түлегі. Он бес ғылым магистрі мен үш PhD философия докторларына ғылыми жетекшілік жасап дайындаған. 2017 жылы ҚР Президентінің ғылым саласына арналған мемлекеттік стипендиясын алған. 2017 жылы "ҚР Ғылымын дамытқаны үшін" ҚР Білім және ғылым министрлігінің медаль иегері. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{stub}} 1q69f6bikcvhdx8kbf4s7ukr8o03amk 3620387 3620383 2026-06-21T15:04:19Z ~2026-35943-46 182757 3620387 wikitext text/x-wiki '''Шапауов Әліби Қабыкенұлы'''<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref> Шапауов Алиби Кабыкенович Shapauov Alibi Kabykenovich (1973 жылы, 04 қаңтарда туған, [[Уәлиханов ауданы|СССР, Қазақ ССР-і, Көкшетау облысы, СҚО, Уәлиханов ауданы, Қулыкөл (Чапаев совхозы),]] [[Қаратал (Уәлиханов ауданы)|Қаратал]] ауылы) – ғалым, филология ғылымының кадидаты (2001), доцент (2003), профессор (2014). ҚР Президентінің «Талантты және жас ғалымдар» мемлекеттік ғылыми сыйлық иегері (2004-2006 жж.), "ҚР Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" Мемлекеттік атағы мен грантының екі рет иегері (2008 және 2014). [[Павлодар]] мемлекеттік педагогика институтын (1994), С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің іштей оқу түрі аспирантурасын (2000) бітірген, ғылыми жетекшісі, профессор Қуандық Мәшһүр-Жүсіп. 2005-2008 жылдары Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде докторлық диссертация жазуға ізденуші, ғылыми кеңесшісі академик Рымғали Нұрғали. Павлодар мемлекеттік педагогика институтында оқытушы (1994 – 96), аспирант (1997 – 2000), аға оқытушы, доцент (2000 – 05), әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-дың ОӘО-ның мүшесі (2002 – 04). 2005 жылдан Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, департамент басшысы, ректор кеңесшісі. 2019-2024 жылдар аралығында Польша, Израиль мемлекеттерінде ғылыми тағылымдама-зерттеумен іссапарда болды. 2024 жылы Астана қаласындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры. 2025 жылдан Астана қаласы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры. Ш. «Рухнама» 50 томдық мәдени мұра республикалық жобасы редакциялық алқасының мүшесі және авторы. Монографияларық кітаптары қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде Павлодар, Көкшетау, Москва, Иерусалим қалаларының типографияларында жарияланды. Отандық, шетелдік Scopus, WoS ғылыми журналдарында 120-ға жуық ғылыми еңбек пен рецензияларын жариялаған. Венгрияда, Қытайда, Ресейде, Хакасияда, Өзбекстанда, Польшада, Израильде, Болгарияда мемлекеттерінің университеттері мен Ғылыми-зерттеу институттарында зерттеу жұмыстарымен айналысты. ҚР Президентінің "Болашақ" халықаралық бағдарламасының түлегі. Он бес ғылым магистрі мен үш PhD философия докторларына ғылыми жетекшілік жасап дайындаған. 2017 жылы ҚР Президентінің ғылым саласына арналған мемлекеттік стипендиясын алған. 2017 жылы "ҚР Ғылымын дамытқаны үшін" ҚР Білім және ғылым министрлігінің медаль иегері. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{stub}} 2ukuerx72o8x3o2p9mmojikwfln7jul 0 47773 3620445 3382842 2026-06-21T19:28:37Z Nurken 111493 3620445 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұқаметжан Шамүшкенұлы Ибраев |шынайы есімі = |суреті = Muhametjan Ibraev awards and belongings at the Kazakhstan Military History Museum.jpg |сурет тақырыбы = [[Қазақстан Республикасы қарулы күштерінің әскери-тарихи мұражайы|Қазақстан ҚК әскери-тарихи мұражайы]]ндағы Ибраев марапаттары |туған күні = 18.5.1953 |туған жері = [[Жаңаталап (Іле ауданы)|Жаңаталап]] ауылы, [[Іле ауданы]], [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |қызмет еткен жылдары = 1985 бастап |атағы = [[Сурет:17-RKAF-MG.svg|20px]] <br />Отставкадағы авиация [[Генерал-майор|генерал-майоры]] |білімі = |әскер түрі = [[Әскери-әуе күштері]] |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = |марапаттары = {{Қатар |{{2 дәрежелі Даңқ ордені}} |{{Әскери сұрмерген-ұшқыш}} }} |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұқаметжан Шамүшкенұлы Ибраев''' ([[18 мамыр]] [[1953 жыл|1953]], [[Жаңаталап (Іле ауданы)|Жаңаталап]], [[Іле ауданы]], [[Алматы облысы]]) — кеңестік және қазақстандық әскери қайраткер, авиация генерал-майоры, Қазақстан Қарулы Күштері [[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|Әскери-әуе күштерінің]] қолбасшысы (1996-2000). == Өмірбаяны == Ибраев Барнауыл жоғары әскери авиация училищесін бітіргеннен кейін [[КСРО Қарулы Күштері]]нің Орта Азия әскери округінде (1976–1979), Оңтүстік әскер тобында (1979–1984), Қиыр Шығыс әскери округінде (1984–1991) ұшқыш, аға ұшқыш, звено командирі, эскадрилья командирінің орынбасары, эскадрилья командирі болып қызмет атқарып, «1-сыныпты әскери ұшқыш» атағына ие болған. 1992–1996 жылдары [[Қазақстан Әскери әуе күштері]]нде аға офицер, арнайы барлау авиация полк командирі, бомбалаушы авиация полк командирі болды. 1996–1998 жылдары Қазақстанның Әскери әуе күштері қолбасшысы, 1998 жылғы 31 наурыздан 19 тамызға дейін Қарулы Күштер Солтүстік әскери округі қолбасшысы қызметін атқарды. 1998–2000 жылдары [[Ресей Қарулы Күштері]] Бас штабы әскери академиясында тыңдаушы болды. 2000 жылғы 15 тамыздан [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-ға мүше мемлекеттер әскери кеңесі штабы бастығының орынбасары, осы ұйымдағы Қазақстанның өкілі. ==Дереккөздер== *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} {{DEFAULTSORT:Ибраев, Мұқаметжан Шамүшкенұлы}} [[Санат:Қазақстан әскерилері]] [[Санат:Қазақстан генерал-майорлары]] {{stub}} hmsyc0zf5bd62g0t7rv71xn6bnw9fnc 3620446 3620445 2026-06-21T19:28:47Z Nurken 111493 /* Дереккөздер */ 3620446 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұқаметжан Шамүшкенұлы Ибраев |шынайы есімі = |суреті = Muhametjan Ibraev awards and belongings at the Kazakhstan Military History Museum.jpg |сурет тақырыбы = [[Қазақстан Республикасы қарулы күштерінің әскери-тарихи мұражайы|Қазақстан ҚК әскери-тарихи мұражайы]]ндағы Ибраев марапаттары |туған күні = 18.5.1953 |туған жері = [[Жаңаталап (Іле ауданы)|Жаңаталап]] ауылы, [[Іле ауданы]], [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |қызмет еткен жылдары = 1985 бастап |атағы = [[Сурет:17-RKAF-MG.svg|20px]] <br />Отставкадағы авиация [[Генерал-майор|генерал-майоры]] |білімі = |әскер түрі = [[Әскери-әуе күштері]] |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = |марапаттары = {{Қатар |{{2 дәрежелі Даңқ ордені}} |{{Әскери сұрмерген-ұшқыш}} }} |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұқаметжан Шамүшкенұлы Ибраев''' ([[18 мамыр]] [[1953 жыл|1953]], [[Жаңаталап (Іле ауданы)|Жаңаталап]], [[Іле ауданы]], [[Алматы облысы]]) — кеңестік және қазақстандық әскери қайраткер, авиация генерал-майоры, Қазақстан Қарулы Күштері [[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|Әскери-әуе күштерінің]] қолбасшысы (1996-2000). == Өмірбаяны == Ибраев Барнауыл жоғары әскери авиация училищесін бітіргеннен кейін [[КСРО Қарулы Күштері]]нің Орта Азия әскери округінде (1976–1979), Оңтүстік әскер тобында (1979–1984), Қиыр Шығыс әскери округінде (1984–1991) ұшқыш, аға ұшқыш, звено командирі, эскадрилья командирінің орынбасары, эскадрилья командирі болып қызмет атқарып, «1-сыныпты әскери ұшқыш» атағына ие болған. 1992–1996 жылдары [[Қазақстан Әскери әуе күштері]]нде аға офицер, арнайы барлау авиация полк командирі, бомбалаушы авиация полк командирі болды. 1996–1998 жылдары Қазақстанның Әскери әуе күштері қолбасшысы, 1998 жылғы 31 наурыздан 19 тамызға дейін Қарулы Күштер Солтүстік әскери округі қолбасшысы қызметін атқарды. 1998–2000 жылдары [[Ресей Қарулы Күштері]] Бас штабы әскери академиясында тыңдаушы болды. 2000 жылғы 15 тамыздан [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-ға мүше мемлекеттер әскери кеңесі штабы бастығының орынбасары, осы ұйымдағы Қазақстанның өкілі. ==Дереккөздер== *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том {{wikify}} {{DEFAULTSORT:Ибраев, Мұқаметжан Шамүшкенұлы}} [[Санат:Қазақстан әскерилері]] [[Санат:Қазақстан генерал-майорлары]] {{stub}} d951tdyaqht7pjvyzbn4o89j7tam7y0 3620503 3620446 2026-06-22T05:03:11Z 1nter pares 146705 3620503 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұқаметжан Шамүшкенұлы Ибраев |шынайы есімі = |суреті = Muhametjan Ibraev awards and belongings at the Kazakhstan Military History Museum.jpg |сурет тақырыбы = [[Қазақстан Республикасы қарулы күштерінің әскери-тарихи мұражайы|Қазақстан ҚК әскери-тарихи мұражайы]]ндағы Ибраев марапаттары |туған күні = 18.5.1953 |туған жері = [[Жаңаталап (Іле ауданы)|Жаңаталап]] ауылы, [[Іле ауданы]], [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |қызмет еткен жылдары = 1985 бастап |атағы = [[Сурет:17-RKAF-MG.svg|20px]] <br />Отставкадағы авиация [[Генерал-майор|генерал-майоры]] |білімі = |әскер түрі = [[Әскери-әуе күштері]] |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = |марапаттары = {{Қатар |{{2 дәрежелі Даңқ ордені}} |{{Әскери сұрмерген-ұшқыш}} }} |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұқаметжан Шамүшкенұлы Ибраев''' ([[18 мамыр]] [[1953 жыл|1953]], [[Жаңаталап (Іле ауданы)|Жаңаталап]], [[Іле ауданы]], [[Алматы облысы]]) — кеңестік және қазақстандық әскери қайраткер, авиация генерал-майоры, Қазақстан Қарулы Күштері [[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|Әскери-әуе күштерінің]] қолбасшысы (1996-2000). == Өмірбаяны == Ибраев Барнауыл жоғары әскери авиация училищесін бітіргеннен кейін [[КСРО Қарулы Күштері]]нің Орта Азия әскери округінде (1976–1979), Оңтүстік әскер тобында (1979–1984), Қиыр Шығыс әскери округінде (1984–1991) ұшқыш, аға ұшқыш, звено командирі, эскадрилья командирінің орынбасары, эскадрилья командирі болып қызмет атқарып, «1-сыныпты әскери ұшқыш» атағына ие болған. 1992–1996 жылдары [[Қазақстан Әскери әуе күштері]]нде аға офицер, арнайы барлау авиация полк командирі, бомбалаушы авиация полк командирі болды. 1996–1998 жылдары Қазақстанның Әскери әуе күштері қолбасшысы, 1998 жылғы 31 наурыздан 19 тамызға дейін Қарулы Күштер Солтүстік әскери округі қолбасшысы қызметін атқарды. 1998–2000 жылдары [[Ресей Қарулы Күштері]] Бас штабы әскери академиясында тыңдаушы болды. 2000 жылғы 15 тамыздан [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-ға мүше мемлекеттер әскери кеңесі штабы бастығының орынбасары, осы ұйымдағы Қазақстанның өкілі. == Әдебиет == * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том {{wikify}} {{stub}} {{DEFAULTSORT:Ибраев, Мұқаметжан Шамүшкенұлы}} [[Санат:Қазақстан әскерилері]] [[Санат:Қазақстан генерал-майорлары]] 84ispqsg8x3odhg4vj5znvyj4w7w7cs 0 47895 3620438 3264497 2026-06-21T18:45:24Z Nurken 111493 3620438 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мәлік Мұхамеджанұлы Сапаров | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Бас штабы басшылары комитетінің 1-төрағасы | Ту = Flag of Armed Forces of the Republic of Kazakhstan.svg | Ту2 = Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg | Реті = | Басқара бастады = мамыр | Басқаруын аяқтады = 19 маусым 2003 | Ізашары = | Ізбасары = [[Болат Керімжанұлы Дарбеков|Болат Дарбеков]] | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер = | Титулы_2 = Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Бас штабының басшысы | Ту_2 = Flag of Armed Forces of the Republic of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 12 қазан 2001 | Басқаруын аяқтады_2 = мамыр 2003 | Ізашары_2 = ? | Ізбасары_2 = ? | Президент_2 = | Премьер_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 15.9.1958 | Туған жері = Қызылту ауылы, {{туғанжері|Алматы облысы|Алматы облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 19.6.2003 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Астана|Астанада}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 3 | Қызмет еткен жылдары = 1979–2003 | Құрамында болды = | Әскер түрі = Құрлық әскері | Атағы = [[Сурет:18-RKGF-LG.svg|20px]] [[Генерал-лейтенант]] | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Құрлық әскерлерінің әскери институты|Маршал И.С. Конев атындағы Алматы жоғары жалпыәскери қолбасшылық мектебі]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Malik Saparov | Марапаттары = {{2 дәрежелі Даңқ ордені}} }} '''Мәлік Мұхамеджанұлы Сапаров''' ([[15 қыркүйек]] [[1958 жыл|1958]], Қызылту, [[Алматы облысы]] – [[19 маусым]] [[2003 жыл|2003]], [[Астана]]) — кеңестік және қазақстандық әскери қайраткер, генерал-лейтенант. == Өмірбаяны == Сапаров Свердловск Суворов училищесін (1973), [[Алматы]] жоғары жалпы әскери командалық училищесін (1979), [[Мәскеу]] әскери академиясын (1988), РФ ҚК Бас штабының әскери академиясын (1997) бітірген. Ол 1979–1983 жылдары Забайкалье әскери округінде взвод, рота командирі, 1983–1985 жылдары Орталық әскерлер тобында мотоатқыштар батальоны командирінің орынбасары, 1988–1991 жылдары Сапаров [[Орта Азия]] әскери округінде мотоатқыштар батальонының командирі. 1991–1993 жылдары ол Түркістан әскери округінде мотоатқыштар полкі командирінің орынбасары, полк командирі, 1993–1995 жылдары ҚР ҚК Бас штабының аға офицері болды. 1997–1998 жылдары Сапаров ҚР ҚК Бас штабы департаменті бастығының орынбасары, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі хатшылығының кеңесшісі, бас сарапшысы, сектор меңгерушісі, 1998–2001 жылдары ҚР ҚК Бас штабының бастығы — республика ҚК-нің жалпы қолданыстағы күштер қолбасшысының 1-орынбасары болды. 2001 жылдан өмірінің ақырына дейін ол ҚР ҚК Бас штабының бастығы — ҚР Қорғаныс министрінің 1-орынбасары қызметін атқарды. 2-дәрежелі [[Даңқ ордені]]мен, көптеген медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том</ref> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} {{DEFAULTSORT:Сапаров, Мәлік Мұхамеджанұлы}} [[Санат:Қазақстан әскерилері]] [[Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары]] [[Санат:Бас штабтың Әскери академиясы түлектері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Бас штабының басшылары]] {{Stub}} edoc5gxet4r6j7xjyyp7cg0y7nxtkn5 3620439 3620438 2026-06-21T18:46:51Z Nurken 111493 3620439 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Мәлік Мұхамеджанұлы Сапаров | Шынайы есімі = | Суреті = Malik Saparov statue at the Kazakhstan Military History Museum.jpg | Сурет ені = | Атауы = [[Қазақстан Республикасы қарулы күштерінің әскери-тарихи мұражайы|Қазақстан ҚК әскери-тарихи мұражайы]]ндағы Сапаров [[бюст]]і | Титулы = Қазақстан Қарулы Күштері Бас штабы басшылары комитетінің 1-төрағасы | Ту = Flag of Armed Forces of the Republic of Kazakhstan.svg | Ту2 = Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg | Реті = | Басқара бастады = мамыр | Басқаруын аяқтады = 19 маусым 2003 | Ізашары = | Ізбасары = [[Болат Керімжанұлы Дарбеков|Болат Дарбеков]] | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер = | Титулы_2 = Қарулы Күштері Бас штабының басшысы | Ту_2 = Flag of Armed Forces of the Republic of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 12 қазан 2001 | Басқаруын аяқтады_2 = мамыр 2003 | Ізашары_2 = ? | Ізбасары_2 = ? | Президент_2 = | Премьер_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 15.9.1958 | Туған жері = Қызылту ауылы, {{туғанжері|Алматы облысы|Алматы облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 19.6.2003 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Астана|Астанада}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 3 | Қызмет еткен жылдары = 1979–2003 | Құрамында болды = | Әскер түрі = Құрлық әскері | Атағы = [[Сурет:18-RKGF-LG.svg|20px]] [[Генерал-лейтенант]] | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Құрлық әскерлерінің әскери институты|Маршал И.С. Конев атындағы Алматы жоғары жалпыәскери қолбасшылық мектебі]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Malik Saparov | Марапаттары = {{2 дәрежелі Даңқ ордені}} }} '''Мәлік Мұхамеджанұлы Сапаров''' ([[15 қыркүйек]] [[1958 жыл|1958]], Қызылту, [[Алматы облысы]] – [[19 маусым]] [[2003 жыл|2003]], [[Астана]]) — кеңестік және қазақстандық әскери қайраткер, генерал-лейтенант. == Өмірбаяны == Сапаров Свердловск Суворов училищесін (1973), [[Алматы]] жоғары жалпы әскери командалық училищесін (1979), [[Мәскеу]] әскери академиясын (1988), РФ ҚК Бас штабының әскери академиясын (1997) бітірген. Ол 1979–1983 жылдары Забайкалье әскери округінде взвод, рота командирі, 1983–1985 жылдары Орталық әскерлер тобында мотоатқыштар батальоны командирінің орынбасары, 1988–1991 жылдары Сапаров [[Орта Азия]] әскери округінде мотоатқыштар батальонының командирі. 1991–1993 жылдары ол Түркістан әскери округінде мотоатқыштар полкі командирінің орынбасары, полк командирі, 1993–1995 жылдары ҚР ҚК Бас штабының аға офицері болды. 1997–1998 жылдары Сапаров ҚР ҚК Бас штабы департаменті бастығының орынбасары, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі хатшылығының кеңесшісі, бас сарапшысы, сектор меңгерушісі, 1998–2001 жылдары ҚР ҚК Бас штабының бастығы — республика ҚК-нің жалпы қолданыстағы күштер қолбасшысының 1-орынбасары болды. 2001 жылдан өмірінің ақырына дейін ол ҚР ҚК Бас штабының бастығы — ҚР Қорғаныс министрінің 1-орынбасары қызметін атқарды. 2-дәрежелі [[Даңқ ордені]]мен, көптеген медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том</ref> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} {{DEFAULTSORT:Сапаров, Мәлік Мұхамеджанұлы}} [[Санат:Қазақстан әскерилері]] [[Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары]] [[Санат:Бас штабтың Әскери академиясы түлектері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Бас штабының басшылары]] {{Stub}} brx869gjx9ko41accp88cdu8qqtm5ut 0 49629 3620506 2433338 2026-06-22T05:06:36Z 1nter pares 146705 3620506 wikitext text/x-wiki '''Оқ''' — оқатар [[қару]]ынан атылатын [[патрон]]ның бас бөлігі.<ref>Қазақ энциклопедиясы 7-том</ref> Оқты ату патронның оқ-дәрі қуатының есебінен жүргізіледі. Нысананы сенімді жою үшін оқтың нақты қаруға ([[тапанша]]ның, [[автомат]]тың, [[пулемет]]тің, т.б.) тән барлық қашықтықтарында жеткілікті жою күші, тескіш және арнайы әрекеті болуы керек. Қазіргі атыс қаруында оқтың ұшуының тұрақтылығы үшін оған ұңғы арналарындағы ойықтар көмегімен айналмалы қозғалыстар беріледі. ==Оқтың құрылысы== Оқтың сыртқы құрылысын таңдау, ең алдымен, ауа қарсылығын азайту міндетіне бағынады. Сыртқы құрылысы бойынша оқ басты (бекітпелі), жетекші ([[цилиндр]]лі) және соңғы бөліктерді құрайтын айналмалы сопақша бітімде жасалған. Оқтың жалпы ұзындығы 5,5 [[калибр]]ге дейін жетеді. Жетекші бөліктегі оқтың көп түрінің жетекші бөлімдерінде оның оқсауытын бекітуге арналған сақиналы ойығы болады. Ішкі құрылысы бойынша оқ қарапайым және арнайы болып бөлінеді. Қарапайым оқ ашық немесе жеңіл қалқаның артындағы адам күшін және қарсыластың сауытталмаған техникасын, ал арнайы оқ жеңіл сауытталған техниканы жоюға, сонымен қатар атыс нысанасын көрсету мен дәлдеуге арналған. Қарапайым оқ қабықсыз (тұтас) және қабықты болады. Арнайы оқ ([[сауытбұзар, тұтатқыш, сауытбұзар-тұтатқыш, жарқырағыш, сауытбұзар-тұтатқыш-жарқырағыш, атыстық]]) қабықты болып келеді және оларда қарапайым болат өзектің орнына арнайы сауытбұзар өзек, жарқырауық, тұтатқыш құрамдар орналастырылады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Оқ]] bymkcteew5jonxq3j2dqlt4nnmzxumn 0 55229 3620432 2430502 2026-06-21T17:23:54Z Nurken 111493 3620432 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Anvar Ismailov uniform at the Kazakhstan Military History Museum 1.jpg|нобай|оңға|[[Қазақстан Республикасы қарулы күштерінің әскери-тарихи мұражайы]]ндағы Исмаиловтың әскери формасы, [[Астана]], [[Қазақстан]]]] '''Әнуар Исмаилов''' ([[1938 жыл]], [[Сарыағаш ауданы]]) — кеңестік және қазақстандық әскери қызметкер, тарих ғылымының докторы (1989), профессор(ы) (1991). Исмаилов [[Рига]] қаласындағы Қызыл Тулы Жоғары артиллериялық инжинерлік училищені (1962), [[Мәскеу]] қаласындағы Әскери-саяси академияның адъюнктурасын бітірген (1976). 1962–1991 жылдары [[Байқоңыр]] космодромында, Семейдегі ракета әскерлерінде қызмет істеді, [[Ташкент]] Жоғары танк командалық училищесінде қоғамдық ғылымдар кафедрасының бастығы болды. 1991–1997 жылдары [[Қазақ]] химия-технологиялық институтында профессор, кафедра меңгерушісі, проректор. 1997 жылдан ҚР шекара әскерлері әскери институтының профессоры. ҚР Президенті жанындағы [[Қазақстан]] стратегиялық зерттеулер институтының жетекші ғылыми қызметкері, [[Оңтүстік Қазақстан]] мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі. [[Қызыл Жұлдыз]], [[Құрмет белгісі]] ордендерімен, медальдармен марапатталған.<ref name="test">Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{DEFAULTSORT:Исмаилов, Әнуар}} {{stub}} 8r41gglln0zvl6jw5ctffpiykpzd8gl 0 65484 3620366 3370215 2026-06-21T13:52:45Z 1nter pares 146705 3620366 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Гарри Трумэн | Шынайы есімі = {{Lang-en|Harry S. Truman}} | Суреті =HarryTruman.jpg | Сурет ені = 245 | Атауы = | Титулы = [[Америка Құрама Штаттары| АҚШ-тың]] [[АҚШ президенті|33-президенті]] | Ту = Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg | Ту2 = Flag of the United States (1777–1795).svg | Басқара бастады = [[12 сәуір]] [[1945]] | Басқаруын аяқтады = [[20 қаңтар]] [[1953]] | Ізашары = [[Франклин Рузвельт]] | Ізбасары = [[Дуайт Эйзенхауэр]] | Вице-президент = [[Олбен Баркли]] | Титулы_2 = 34-ші АҚШ Вице-Президенті | Ту_2 = Seal of the Vice President of the United States.svg | Ту2_2 = Flag of the United States (1777–1795).svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[20 қаңтар]] [[1745]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[12 сәуір]] [[1945]] | Президент_2 = [[Франклин Рузвельт]] | Ізашары_2 = Генри Уоллес | Ізбасары_2 = Олбен Баркли | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 8.5.1884 | Туған жері = Ламар, [[Миссури (штат)|Миссури]] штаты, [[АҚШ]] | Қайтыс болған күні = 26.12.1972 | Қайтыс болған жері = [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас Сити]], [[Миссури (штат)|Миссури штаты]], [[АҚШ]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі =Джон Андерсон Трумэн | Анасы =Марта Эллен Трумэн | Жұбайы = Бесс Уолесс Трумэн | Балалары = Маргарет Трумэн | Партиясы = АҚШ-тың Демократиялық партиясы | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = Harry S. Truman signature.png | Сайты = | Commons = Harry Truman | Марапаттары = }} '''Гарри С. Трумэн''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]: ''Harry S. Truman''; [[8 мамыр]] [[1884 жыл]], [[Ламар]], [[Миссури (штат)|Миссури штаты]] – [[26 желтоқсан]] [[1972 жыл]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас Сити]], [[Миссури (штат)|Миссури штаты]]) — мемлекет қайраткері, АҚШ-тың 33-президенті (1945 – 1953). Фермер отбасында дүниеге келген. Кеңсе, есеп қызметкері, фермер, дүкеннің еншілес қожайыны болды. * 1914 – 18 жылы [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа қатысты. * 1926 – 34 жылы Миссури штатындағы округтік соттың төрағасы болды. * 1934 – 44 жылы сенатор болды. * 1945 жылы қаңтарда Демокр. партиядан АҚШ вице-президенті болып сайланды. * 1945 жылы сәуірден бастап (президент [[Франклин Делано Рузвельт|Ф.Д. Рузвельт]] қайтыс болғаннан кейін) * 1953 жылдың қаңтарына дейін АҚШ президенті болды. * 1945 жылы тамызда жапон қалалары [[Хиросима]] мен [[Нагасаки]]ге атом бомбаларын тастау жөнінде бұйрық берді. Трумэн доктринасының, [[Маршалл жоспары]]ның, [[НАТО]]-ны, т.б. әскери блоктарды құрудың бастамашысы болды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{АҚШ Вице-президенттері}} {{АҚШ Президенттері}} {{Жыл адамы (Тайм журналы бойынша) 1927—1950}} [[Санат:АҚШ президенттері]] [[Санат:АҚШ вице-президенттері]] qe1g99w97vywy38ud39qp26xos01ut9 0 92159 3620504 3272735 2026-06-22T05:04:37Z 1nter pares 146705 3620504 wikitext text/x-wiki '''Сәмеке хан''' ([[1660 жыл]] — [[1734 жыл]]) — [[Орта жүз]] [[Қазақ хандары|ханы]] ([[1719 жыл|1719]]–[[1734 жыл|1734]]). [[Тәуке хан]]ның баласы. [[Ақтабан шұбырынды]] оқиғасынан кейінгі жылдары Орта жүзді биледі. Ордасы [[Түркістан қаласы]]нда болды. {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Сәмеке хан|Шынайы есімі=Шахмұхаммед хан|Титулы=[[Орта жүз]] ханы|Басқара бастады=1719|Басқаруын аяқтады=1734|Қайтыс болған күні=1734|Туған жері=[[Қазақ хандығы]]|Қайтыс болған жері=[[Орта жүз]]|Династия=[[Төре]]|Діні=[[Ислам]]|Әкесі=[[Тәуке хан]]|Балалары=Сеит хан<br>Есім хан ІІ|Туған күні=1660|Ізашары=[[Қайып хан]]|Ізбасары=[[Әбілмәмбет хан]]}} == Өмірбаяны == Сәмеке хан [[найман]]дар мен [[қыпшақтар]]дың кейбір руларына және [[арғын]]дардың бір бөлігіне иелік етті. Ол ішкі саясатта орта жүзді біріктіруге күш салды. Сыртқы саясатта [[жоңғарлар]] мен [[Орта Азия]] хандықтарының басқыншылық әрекеттеріне қарулық қарсылық көрсетумен белгілі болды. Сәмеке хан [[Әбілқайыр хан]]мен күш біріктіріп, қазақ жерін қалмақтардан босату мақсатында [[1723 жыл|1723]] және [[1726 жыл]]дары [[Еділ]] бойындағы Кіші қалмақ ордасына 2 дүркін жорық жасады. Сыртқы және ішкі жаулармен күресте күшті көршісі [[Ресей]]ге арқа сүйеуге тырысты. [[1731 жыл]]дың [[15 желтоқсан]]ында А.Тевкелевпен бірге Ресеймен арадағы қатынасқа байланысты келіссөз жүргізді. Сәмеке хан жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте қазақ халқының рухын көтеріп, болашаққа деген сенімін оятқан, әскери біліктірілігімен танылған тұлға ретінде тарихта қалды.<ref>Айбын энциклопедиясы, Алматы, 2011</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақ хандары}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1738 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Орта жүз хандары]] [[Санат:Төрелер]] m3r1jf94qt9z1515iaif2g3g1qx2yox 0 96436 3620529 2081493 2026-06-22T05:58:36Z DilnazDukenbaeva 182775 /*2021 жылы өмірден өткен */ 3620529 wikitext text/x-wiki '''Сайлау Хамитұлы Дүкенбаев''' (3.12.1937 жылы, [[Павлодар облысы]] Лебяжье ауданы Қызылкоғам ауылы) - (2021 жылы өмірден өтті)әдебиет зерттеуші, педагог. Қарағанды педагокилық институтын бітірген (1961). [[1961]] - [[1964]] жылы мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі. [[1964 - 1975 жылы]] Павлодар облыстық мұғалімдер бөлімін жетілдіру интернатында қазақ тілі мен әдебиеті кабинетінің меңгерушісі. [[1975]] -[[1988]] жылы Қазақстан Оқу министрлігінің қазақ тілі мен әдебиетін оқыту жөніндегі инспекторы қызметін атқарады. [[1988]] - [[1993]] жылы өзі негізін салған қазақ тілі мен әдебиетін тереңдетіп оқытатын республикалық мектеп-интернатының директоры. Сайлау Хамитұлы Дүкенбаев қазақ әдебиетін оқыту мен оның методикасы, теориясы туралы көптеген оқу құралдарының, ғыл. мақалалардың авторы. "[[Әдебиет]] теориясынан алғашқы адымдар" ([[1981]]), "Мектепте драмалық шығармаларды оқыту" ([[1985]]), "С.Сейфуллин творчествосы бойынша жазба жұмыстар ұйымдастыру" ([[1975]]) және т.б. көптеген еңбектері мен әдістемелік құралдары, оқушыларға арналған орысша-қазақша сөздіктері көпшілікке белгілі. Сайлау Хамитұлы Дүкенбаев сондай-ақ қазақ орта мектептерінің 7 сыныбына арналған араб тілі оқулығының қосалқы авторы. Сайлау Хамитұлы Дүкенбаев бірнеше медальдармен марапатталған.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] 718obugqyypu85b9m60ygcxy1621vrf 3620536 3620529 2026-06-22T06:02:15Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/DilnazDukenbaeva|DilnazDukenbaeva]] ([[User talk:DilnazDukenbaeva|т]]) өңдемелерінен [[User:ArystanbekBot|ArystanbekBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 2081493 wikitext text/x-wiki '''Сайлау Хамитұлы Дүкенбаев''' (3.12.1937 жылы, [[Павлодар облысы]] Лебяжье ауданы Қызылкоғам ауылы) - әдебиет зерттеуші, педагог. Қарағанды педагокилық институтын бітірген (1961). [[1961]] - [[1964]] жылы мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі. [[1964 - 1975 жылы]] Павлодар облыстық мұғалімдер бөлімін жетілдіру интернатында қазақ тілі мен әдебиеті кабинетінің меңгерушісі. [[1975]] -[[1988]] жылы Қазақстан Оқу министрлігінің қазақ тілі мен әдебиетін оқыту жөніндегі инспекторы қызметін атқарады. [[1988]] - [[1993]] жылы өзі негізін салған қазақ тілі мен әдебиетін тереңдетіп оқытатын республикалық мектеп-интернатының директоры. Сайлау Хамитұлы Дүкенбаев қазақ әдебиетін оқыту мен оның методикасы, теориясы туралы көптеген оқу құралдарының, ғыл. мақалалардың авторы. "[[Әдебиет]] теориясынан алғашқы адымдар" ([[1981]]), "Мектепте драмалық шығармаларды оқыту" ([[1985]]), "С.Сейфуллин творчествосы бойынша жазба жұмыстар ұйымдастыру" ([[1975]]) және т.б. көптеген еңбектері мен әдістемелік құралдары, оқушыларға арналған орысша-қазақша сөздіктері көпшілікке белгілі. Сайлау Хамитұлы Дүкенбаев сондай-ақ қазақ орта мектептерінің 7 сыныбына арналған араб тілі оқулығының қосалқы авторы. Сайлау Хамитұлы Дүкенбаев бірнеше медальдармен марапатталған.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] 3kwclug8tkw00hl17sl2uxd2pwmb3vd 0 107683 3620631 3506881 2026-06-22T11:02:02Z Madi Dos 18369 /* Алғашқы кезеңі */ 3620631 wikitext text/x-wiki {{Телеарналар | атауы = EL ARNA | логотипі = Ел Арна (2019).webp | логоатауы = | ені = | ел = {{KAZ|Қазақстан}} | хабар тарату аумағы = | хабар тарату уақыты = тәулік бойы | тілдері = [[Қазақ тілі|қазақша]], [[орыс тілі|орысша]] | орталық = [[Астана]] қаласы, Сарыарқа көшесі, 30/1 | формат = | тематика = ойын-сауық, фильмдер | хабар таратуын бастады = [[22 наурыз]] [[2000]] (эфирлік хабар тарату)<br /> [[27 наурыз]] [[2017]] (спутниктік хабар тарату) | хабар таратуын аяқтады = [[18 наурыз]] [[2014]] (эфирлік хабар тарату)<br> [[1 мамыр]] [[2025]] (спутниктік хабар тарату) | жабылу себебі = арнаның өтімсіздігі (эфирлік хабар тарату)<br>«[[Хабар (телеарна)|Хабар]]» телеарнасымен бірігу (спутниктік хабар тарату) | алмастырады = | алмасқан арна = {{ту|Қазақстан}} [[24KZ]] (эфирлік хабар тарату)<br> {{ту|Қазақстан}} [[Хабар (телеарна)|Хабар]] (спутниктік хабар тарату) | алмастырылды = | лицензия = | аудитория = | үлес = | үлес-күн = | үлес-қайнар = | негізін салушы = | иесі = [[Хабар (агенттік)|«Хабар» Агенттігі» АҚ]] | басшы қызметі = Директоры | басшылары = Нұрбол Алманов | бұрынғы атаулары = '''Хабар-2''' <br /> ([[22 наурыз]] [[2000 жыл|2000]] — [[21 наурыз]] [[2002 жыл|2002]]) <br /> '''Ел Арна''' ([[2002 жыл|2002]] — [[2014 жыл|2014]], [[2017 жыл|2017]] — [[2019 жыл|2019]]) | туыстас арналар = {{ту|Қазақстан}} [[Хабар (телеарна)|Хабар]] <br> {{ту|Қазақстан}} [[24KZ]] | арна дауысы = | жүйелік серігі = | слоган = | сайт = http://elarna.kz/ }} '''«EL ARNA»''' — 2000—2014, 2017—2025 жылдары ойын-сауық жастар бағытында хабар таратқан бұрынғы қазақстандық телеарна. Күн сайын тәулігіне 24 сағат хабар тарататын арна эфирінде әртүрлі жанр мен форматтағы фильмдер, телехикаялар көрсетілді. Олардың қатарында қысқаметражды ленталар бар. Сондай-ақ, “Хабар" Агенттігінің [[публицистика]]лық, музыкалық, спорттық және өзге де бағдарламалары жақсы танымал болды. Арна ұсынған телевизиялық сериалдар, деректі және көркем фильмдер рейтинг бойынша ең жоғары орында тұрды. Агенттіктің [[техника]]лық базасы маңызды саяси және мәдени акцияларды оқиға орнынан тікелей таратуды жүзеге асыруға мүмкіндік берді. ==Тарихы== [[Сурет:Bf22ecaa7c0066372caf6c4b6bfc8b2f.jpg|thumb|right|230px]] [[Сурет:OBi9cZ7vE5XiuBs9v2dwxD4SF2A56k.jpg|thumb|right|230px]] === Алғашқы кезеңі === [[Қазақстан Республикасы]]ның 75 % аумағын қамтып, 10 миллионға жуық өз көрерменіне әртүрлі жанрдағы бағдарламалары мен фильмдерін тәулігіне 18 сағат бойы ұсынды. [[2000 жыл]]ы [[22 наурыз]]да жаңа арнаның ашылу салтанаты өтті. 5 жыл ішінде ақпараттың алып күшіне айналған «Хабар» арнасынан айқын мақсаттарын алдыға қойып [[Еларна (телеарнасы)|«Хабар-2»]] бөлініп шықты. Арнаның жұмысы бірінші кезекте қазақ халқының тарихы мен мәдени жәдігерлерін ұлықтап, еліміздегі әлеуметтік мәселелерге көңіл бөліп, жастар саясатын дамытуды көздеді. 22 наурыз күні [[Дана Нұржігіт]] пен [[Ақылбек Сансызбайұлы]] аспалы жолмен алаңға түсіп «Хабар-2» арнасының салтанатты ашылу кешін жүргізді. Сол күні ең алғаш жаңа арнаның тікелей эфирінен «Тарих пен таным» бағдарламасы көрерменімен қауышты. «Ел арнаның» ең алғашқы бағдарламалары өз уақытында ел аузында болды. «Ошақтың отын өшірмей», «Қара өлең», «Заң мен заман» «Дін мен діл», «Мың бір мақал», «Қазақтар», «Ой көкпар», «Қарапайым қағидалар» сияқты хабарлар елді елең еткізер мәселелерді қозғады. Ал қазақ әнін, музыка өнерін насихаттаған «Саз сандық», «Кертолғау», «Ұлы дала сазы», «Ауылдың алты ауызы» сияқты бағдарламалар көрерменнің жүрегін бірден жаулап алды. [[Қазақтар]] туралы ауқымды тележобалардың бірі – «Қазақтар». Халықтың тарихын парақтап, салт-дәстүрін сабақтастырып қазақты өзгеге де, өзіне де таныта білді. Тек Қазақстандағы қазақтарды ғана емес, сонымен қатар алыс-жақын шетелдегі қазақтардың өмірінен де сыр шертті. Ал [[2002 жыл]]дың 22 наурызында ''«Хабар-2» «Ел Арна»'' деген атаумен алмастырылды. Арнаның жаңа атқа ие болуы оның «Хабардың» көлеңкесі ғана емес, өзіндік ерекшелігі бар жеке арна екенін тағы бір дәлелдей түсті. Осы жылы «Ел Арнада» «Алтыбақан», «Біздің көшенің тұрғындары», «Бірінші байлық», «Таразы», «Шекара», «Жәдігер», «Әзілің жарасса», «Теңбіл доп», «Өлең сөздің патшасы» сияқты жаңа жобалардың тұсауы кесілді. [[2008 жыл]]ы «Ел Арнаға» Қазақстан Республикасының Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] ерекше назар аударып, мәдениет, спорт және жастар арнасы етіп қайта құруды тапсырады. Спорт әлеміндегі айтулы оқиғалар, Олимпиада ойындары, бокстан әлем чемпионаты, футбол жанкүйерлері үшін үздік матчтар арнамыздың тікелей эфирінен көрсетілді. Сонымен қатар апта сайын спорт әлеміндегі жаңалықтар жайлы журналдар дайындалды. Әлемге әйгілі киностудиялар мен телекомпаниялардың ең үздік фильмдері көрерменге ұсынылды. Әсіресе «[[Би-Би-Си|Би-би-Си]]<nowiki/>» телекомпаниясының «Біз таңдаған жолдар», «Ақсүйектер», «Дэвид Копперфильд», «Суық үй» фильмдері киносүйер қауымның көңілінен шықты. Сонымен қатар деректі фильмдерден «Ақиқатқа көз жеткізу», «Жоғалған әлемдер», «Әйгілі композиторлар», «Археология жұмбақтары» да өз көрерменін тапты. Ал кішкентай бүлдіршіндерге арналып «Мерлин - сиқырлы күшік», «Галактика шабандозы», «Бүргенді қамалы» мультфильмдері көрсетілді. «Жөке ағашының саясында», «Шексіз махаббат», «[[Жігіттің сабаздары]]», «Дэрикпен өткен өмір», «Шетелдік күйеубала» сияқты кешкі телехикаялар да көрсетілді.<ref name="elarna02">[http://elarna.kz/kaz/company/o-kompanii.html "Ел Арна" телеарнасы — Тарихы; Жаңа формат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120505001836/http://elarna.kz/kaz/company/o-kompanii.html |date=2012-05-05 }}</ref> === Кейінгі кезеңі === [[2009 жыл]]ы Ел арнаның жаңа форматы қарқынды дами бастады, арна осы уақыттан бастап спорт және жастар жағына қарай басымдық берді. Жалпы айтқанда, арнаның негізгі міндеті – тұрақты жастар аудиториясын қалыптастыру және де отбасы аудиториясына да негізделген. 2009 жылы Ел арнаның спорттық және жастар арнасы ретінде атқарған басты жетістіктері: *Тұрақты аудиторияның қалыптасуы. *Әйгілі бренд ретінде танылу. *Жастардың санасында патриоттық, салауатты өмірге құштарлық сезімін ұялату. *Қазақстандық телекөрерменнің эстетикалық талғамын кеңейту мақсатында - мәдениеттілік, рухани-адамгершілік құндылықтарын интерактивті жанрда қалыптастыру. *Жаңа да жеңіл жанр негізінде жастар аудиториясын кеңейту. *Экранның жаңа, танымал Қазақстан болашағына зор еңбек атқаратын образдарын және қаһармандарын жасау. *Жалпылама спортты дамыту. Арнаның жаңа стандарттарына сай бағдарламалар шыға бастады, ол – отбасылық-танымдық «Формула семьи» бағдарламасы, «Спокойствие, только спокойствие» ток-шоуы, балалар-танымдық «Хочу быть» бағдарламасы. Танымал Қазақстандық [[КВН]] командасының қатысуымен «Қызықстан» жобасы, адамгершілік тақырыбында «Самопознание», «Өзін өзі тану» бағдарламалары. Деректі топтама «Линия судьбы», жас аналарға арналған Аружан Сайынның «Мамина школа» бағдарламасы және тағы басқалары. Сонымен қатар Ел арнада көрермендер арасында танымал [[Корея]], [[Түркия]] сериалдары көрсетіле бастады. [[2010 жыл]] көп жаңа жобаларға толы жыл болды, олар – таңғы жастар бағдарламасы «Ашық пошта», танымал әнші Мақпал Исабекованың жүргізуімен музыкалы-сауықтық бағдарлама «Сүйінші», екі тілде жүргізілетін аспаздық бағдарлама «Берекелі дастарқан», толық циклдық бағдарлама «Что наша жизнь » - «Өмірде болған», арнайы жоба «Телевизиялық КВН Лигасы», «Бәрі есімде», «[[Шіркін, life!]]» реалити-шоуы.<ref name="elarna02"/> 2014 жылы 18 наурызда рейтингі аз болғандықтан, «Ел Арна» хабар таратуын тоқтатты.<ref>[https://azh.kz/kz/news/view/10278 «Ел арна» ақыры жабылды]</ref> 2017 жылы 27 наурызда телеарна қайта ашылды. Арнадан отандық деректі фильмдер мен сериалдар көрсетіледі.<ref>[https://egemen.kz/article/118671-el-arna-efirge-shyqty «Ел Арна» эфирге шықты]</ref> 2022 жылдан бастап форматы өзгеріп, телеқойылымдар мен кинодан басқа, жастар аудиториясына арналған танымдық жанрдағы жобалар шыға бастады.<ref>[https://www.ult.kz/post/el-arna-telarnasy-zhana-formatta-shygady EL ARNA ТЕЛАРНАСЫ ЖАҢА ФОРМАТТА ШЫҒАДЫ]</ref> 2025 жылы 1 мамырда «[[Хабар (телеарна)|Хабар]]<nowiki/>» телеарнасымен біріктірілді.<ref>[https://www.zakon.kz/obshestvo/6469939-telekanaly-el-arna-i-khabar-obedinili.html Телеканалы "Ел Арна" и "Хабар" объединили]</ref> ==Басшылық == *Нұрбол Мейрханұлы Алманов — «El Arna» телеарнасының директоры. *Мөлдір Мырзакасымова — телеарнаның шеф-редакторы *Нұржан Салимов — телеарнаның продюсері *Баян Арыстанова — телеарнаның бас режиссері<ref>[https://elarna.kz/kk/bajlanys Байланыс]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Бағдарламалар == * Түрлі дәм * Солай ма? * Миллион на стартапе * Тағдыр жолы * Өлкем-Qazaqstan-Welcome * ҚаһарMen * Өмір-Өлең * Семейное рандеву * «Сен жайлы» cover * EL NEWS * Кімнің есінде? * Шоу like * Тыңдай бергім келеді * Ауыл кеші көңілді * Бір туынды тарихы<ref>[https://elarna.kz/kk/ba-darlama Бағдарлама]</ref> ===Мұрағат=== *«Балаларға арналған ғылым» *«Топ-малыш»<ref name="elarna03">[http://elarna.kz/kaz/programs/ "Ел Арна" телеарнасы — Бағдарламалдар]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *«Өмірде болған...» *«Мүмкін емес...» *«Начистоту» *«Бәрі есімде» *«Азамат» *«Линия судьбы»<ref name="elarna03"/> *«Туған өлке» [[Сурет:1000-700.jpg‎|thumb|right|200px]] *«FreshmanЫ» *«Берекелі дастарқан» Аспаздық теледидарлық жобасы *"Побочный эффект" *«Өзін-өзі тану» *«Тапқыр достар» *«[[ХХІ ғасыр көшбасшысы]]<nowiki/>» зияткерлік сайысы *«Мы – казахстанцы!» *«Мамина Школа» *«Жүз жасаңыз...» *«Сенім. Білім. KZ»<ref name="elarna03"/> *«Шіркін, life Бурабайда!» *«Жарайсың!» *«Бағдаршам» ойын-сауық бағдарламасы *«Женсовет» *«Жаңа жыл кино думаны немесе Ирония любви» *«Шоқ жұлдыздары» *«Сүйінші»<ref name="elarna03"/> == Басшылары == * Арман Нұрқалиев (2002-2003) * [[Айгүл Адиятоллақызы Мүкей|Айгүл Мүкей]] (2009-2013) * [[Серік Дәулетәліұлы Абас-шах|Серік Абас-Шах]] (2013-2014) * Арман Сейітмамыт (2018-2021) * Камила Камназарова (2021-2022) * Нұрбол Алманов (2022-2025) ==Жүргізушілер (2000-2014 жылдар)== [[Сурет:1288344885.jpg|thumb|right|100px|Руслан Желдібай]] [[Сурет:1289462778.jpg|thumb|right|100px|Асхат Садырбай]] *Руслан Желдібай — «Ел арна» телеарнасының [[«Азамат» бағдарламасы]]<nowiki/>ның жүргізушісі. *Асхат Садырбай — «Ел арна» телеарнасының «Сүйінші» бағдарламасының жүргізушісі және «Шіркін, life» тележобасының авторы әрі жүргізушісі. *Жан Байжанбаев — «Ел арна» телеарнасының «Что наша жизнь» бағдарламасының орыс тіліндегі жүргізушісі. *Мақпал Исабекова — «Ел арна» телеарнасының «Сүйінші» бағдарламасының жүргізушісі. *Ділмұрат Джамбакиев — «Ел арна» телеарнасының «Топ-малыш» бағдарламасының жүргізушісі. *Толқын Садыкова — «Ел арна» телеарнасының «Шіркін, лайф» және «Өмірде болған» бағдарламаларының продюсері. *Аружан Саин — «Ел арна» телеарнасының «Мамина школа» бағдарламасының жүргізушісі. *Индира Зайнудинова — «Ел арна» телеарнасының « Побочный эффект» бағдарламасының жүргізушісі. *[[Евгений Нүриұлы Жұманов]] — «Ел арна» телеарнасының «Такое вот кино» бағдарламасының жүргізушісі. *Мусина Диляра — «Ел арна» телеарнасының "FreshmanЫ" бағдарламасының жүргізушісі. *Сеилова Карина — «Ел арна» телеарнасының «FreshmenЫ» бағдарламасының рубрикасының жүргізушісі. *Шолпан Джананова — «Ел арна» телеарнасының «Бәрі есімде» және «Начистоту» бағдарламаларының продюсері. *Максим Лопатин — «Ел арна» телеарнасының «Начистоту» бағдарламасының жүргізушісі. *Павел Коктышев — «Ел арна» телеарнасының «Лидер XXI века» бағдарламасының орыс тіліндегі жүргізушісі. *Ғалия Бухал — «Ел арна» телеарнасының «Лидер ХХ1 века» және «Топ-малыш» бағдарламаларының продюсері. *Рита Жұғұнұсова — «Ел арна» телеарнасының «Самопознание» бағдарламасының орыс тіліндегі жүргізушісі және продюсер, режиссер, бағдарлама авторы. *[[Ринат Рифхатұлы Зайытов|Ринат Заитов]] — «Ел арна» телеарнасының «Бағдаршам» бағдарламасының жүргізушісі. *Нұргүл Түсіпбекова — «Ел арна» телеарнасының «Такое вот кино» және «Линия судьбы» бағдарламаларының продюсері.<ref>http://elarna.kz/kaz/company/veduschie.html{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Үздік болған бағдарламалары (2000-2014 жж.)== ===«Туған өлке»=== [[Сурет:960_275.jpg|thumb|right|200px]] Өнегелі өлкелердің тұнып тұрған тарихы, елдің еркесіне айналған өнер жұлдыздарының туған жерге оралуы, ауылдардың бүгінгі тыныс-тіршілігі, хал-ахуалы, мемлекеттік бағдарлама бойынша атқарылып жатқан шаралар — жобаның басты кейіпкерлерінің көзімен суреттеледі. Ал, көрермен бағдарламаның бас қаһарманымен бірге өткен күндер қойнауына еніп, балғын балалық шақты еске түсіреді. Осы уақытқа дейін айтылмай келген тың деректерден хабардар бола алады.<ref>[http://elarna.kz/kaz/programs/487.html "Ел Арна" телеарнасы — Бағдарламалдар: «Туған өлке» бағдарламасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816004215/http://elarna.kz/kaz/programs/487.html |date=2011-08-16 }}</ref> ===«Шіркін, life 3 Бурабайда!»=== {{main|Шіркін, life!}} [[Сурет:Shirkinlive-3-2.jpg|thumb|right|200px]] '''«Шіркін, life 3 Бурабайда!»''' тележобасы — Ақмола облысының Щучинск қаласындағы «Балдәурен» оқу-сауықтыру орталығында өткізілді.<ref name="shirkin life">[http://elarna.kz/kaz/programs/526.html "Ел Арна" телеарнасы — Бағдарламалдар:«Шіркін, life Бурабайда!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120504110057/http://elarna.kz/kaz/programs/526.html |date=2012-05-04 }}</ref> Бұл маусым алдыңғы екі бөлімге қарағанда түрлі жаңалықтарымен ерекшеленеді: *Қатысушылар саны 12 адам — өнер жұлдыздары. *Тапсырмалар саны 14. Олардың барлығы дерлік түрлі спорттық ойындар мен арнайы сайыстарға негізделген. *Түсірілім Ақмола облысы, Щучинск қаласы, Бурабай курорттық аймағында өтеді. ====Мақсаты==== '''Бағдарламаның басты мақсаты:''' қазақстанның спорт және туризм саласын жастар арасында кеңінен насихаттау.<ref name="shirkin life"/> ===«Бағдаршам» бағдарламасы=== [[Сурет:Bagdarsham960.jpg‎|thumb|right|200px]] Бұл бағдарламада арнайы шақырылған өнер жұлдыздары өз автокөлігінде келіп сұхбаттасады. Айтыскер-ақын — Ринат Заитов, тележүргізуші — Жұлдызбек Жұманбай, актер — Әсет Иманғалиұлы кез-келген әншінің өмірі мен шығармашылығын түрлі-түсті бағдаршам арқылы талқыға салады.<ref>[http://elarna.kz/kaz/programs/508.html "Ел Арна" телеарнасы — Бағдарламалдар: «Бағдаршам» бағдарламасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120504103515/http://elarna.kz/kaz/programs/508.html |date=2012-05-04 }}</ref> == Логотиптері == <gallery> Сурет:Хабар 2 (Казахстан) (2000-2002).webp|2000-2002 жылдары қолданылған алғашқы логотип Сурет:4elarna.webp|2003-2008 жылдары қолданылған логотип Сурет:6elarna.webp|2009-2014 жылдары қолданылған логотип Сурет:7elarna.webp|2017-2019 жылдары қолданылған логотип Сурет:Ел Арна (2019).webp|2019-2025 жылдары қолданылған соңғы логотип </gallery> == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * {{URL|https://elarna.kz/ «El Arna» телеарнасының ресми сайты}} * {{URL|https://elarna.kz/kk/onlinetv «El Arna» телеарнасының онлайн көрсетілімі}} * {{URL|https://www.youtube.com/c/ELARNATV «El Arna» телеарнасы (YouTube)}} * {{URL|https://www.tiktok.com/@elarna_kz «El Arna» телеарнасы (TikTok)}} * {{URL|https://www.instagram.com/elarna_tv/ «El Arna» телеарнасы (Instagram)}} * {{URL|https://www.facebook.com/elarnatv/ «El Arna» телеарнасы (Facebook)}} {{Қазақстан телеарналары}} {{Хабар агенттігі}} [[Санат:Өнер]] [[Санат:Мәдениет]] [[Санат:Қазақ тілді телеарналар]] [[Санат:Орыс тілді телеарналар]] [[Санат:ЕлАрна]] qf4nxq8lcsmuxsciw41lyej0quxk2p3 0 108079 3620415 3577760 2026-06-21T16:46:19Z ~2026-36275-95 182763 Жазу қатесін түзеттім 3620415 wikitext text/x-wiki {{Телеарналар | атауы = «Qazaqstan» <br/>Ұлттық телеарнасы | логотипі = QAZAQSTAN TV LOGO.png | логоатауы = 2017 жылғы 28 тамыздағы жаңа логотипі | ені = 250px | ел = {{байрақ|Қазақстан}} | хабар тарату аумағы = {{Байрақ|Қазақстан}}<br/>{{Байрақ|Қытай}}<br/>{{Байрақ|Қырғызстан}}<br/>{{Байрақ|Ресей}}<br/>{{Байрақ|Өзбекстан}}<br/>{{Байрақ|Моңғолия}}<br/>{{Байрақ|Түрікменстан}} | хабар тарату уақыты = 22 сағат | тілдері = [[Қазақ тілі|қазақша]] [[Орыс тілі |орыс]] дейін 2011 | орталық = {{байрақ|Астана}}, Қонаев к-сі, 4 ([[Қазмедиа орталығы]]) <br/>{{байрақ|Алматы}}, Желтоқсан к-сі, 175 (Алматы қаласындағы филиал) | формат = SD 16:9 (2012 жылдан бері) <br/>HD 16:9 (2017 жылдан бері)<ref>http://old2.kaztrk.kz/kaz/telekanal/o-telekanale/#go</ref> | тематика = әмбебап | хабар таратуын бастады = [[8 наурыз]] [[1958 жыл]] | хабар таратуын аяқтады = | жабылу себебі = | алмастырады = | алмасқан арна = | алмастырылды = | лицензия = | аудитория = | үлес = 9,71% | үлес-күн = 3-орын, мамыр 2024 | үлес-қайнар = K Research Central Asia<ref>[https://k-research.kz/research/television K Research. Телевидение]</ref> | негізін салушы = | иесі = [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК» АҚ]] | басшы қызметі = Директоры | басшылары = Жалғас Сәдібекұлы Алтаев | бұрынғы атаулары = '''Қазақ теледидары''' (1958-1992) <br>'''Қазақстан-1''' (1992-2002) <br>'''«Қазақстан» Ұлттық телеарнасы''' (2002-2017) | туыстас арналар = {{ту|Қазақстан}} Qazaqstan International <br> {{ту|Қазақстан}} [[Balapan (телеарна)|Balapan]] <br> {{ту|Қазақстан}} Balapan International <br> {{ту|Қазақстан}} [[Qazsport]] <br> {{ту|Қазақстан}} [[Abai TV]] | арна дауысы = Қуат Ахметжанов | жүйелік серігі = | слоган = | сайт = qazaqstan.tv | terr serv 1 = {{байрақ|Қазақстан}} | terr chan 1 = | sat serv 1 = [[ҚазСат-3]] | sat chan 1 = [[OTAU TV|1]] | sat serv 2 = [[OTAU TV]] | cable serv 1 = [[Алма-ТВ]] | cable chan 1 = 4<ref>http://www.almatv.kz/almaty/services/digitaltv/channels/</ref> | cable serv 2 = Digital TV | cable chan 2 = 3<ref>http://www.dtv.kz/ru/home/tv/list/</ref> | cable serv 3 = ICON | cable chan 3 = | iptv serv 1 = [[iD TV (Казахстан)|iD TV]] | iptv chan 1 = 1<ref>http://www.id-tv.kz/tarify.html</ref> }} {{мағына|Қазақстан (айрық)}} '''«Qazaqstan» Ұлттық телеарнасы''' — Қазақстанның басты телеарналарының бірі. 1958 жылы негізі қаланған. [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» Республикалық телерадиокорпорациясы]] құрамына кіреді. [[2011 жыл]]ғы [[1 қыркүйек]]тен бері тек қазақ тілінде тәулігіне 22 сағат хабар таратады. Телеарнаның 14 аймақта және Алматы қаласында филиалы бар. == Тарихы == 1958 жылы 8 наурызда [[Алматы]] студиясынан алғашқы хабар берілді, желтоқсан айынан күнделікті 5 сағаттық хабар беріле бастады. 1959 жылдың сәуіріне дейін қазақ телевизиясында 333 бағдарлама, 497 кинофильм мен киножурналдар дайындалды. Өткен ғасырдың 70-80 жылдары қазақ телевизиясы түрлі-түсті бейнеге көшті. Трансляцияның ұзақтығы - 7 сағат, қызметкерлер саны - 412-ге жетті. 11 бас редакция, 4 шығармашылық бірлестік жұмыс істеді. Содан бері телеарнаның техникалық әлеуеті жыл сайын ұлғайып, 1987 жылы телетаратылым бойынша одақтас республикалар арасында төртінші, көркем және деректі фильмдер өндірісі бойынша екінші орынды иеленді. Ал 1994 жылы 4 сәуірде ҚР Президентінің Жарлығымен «Қазақстан теледидары мен радиосы» республикалық корпорациясы болып құрылды. 2002 жылдан бастап «Қазақстан» Ұлттық телеарнасы деп аталды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> Бүгінгі таңда телеарнаның техникалық әлеуеті республика аумағының 100 пайызына жуық, көршілес [[Ресей|Ресей Федерациясы]], [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]], [[Түрікменстан]], [[Моңғолия]] және Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы ауданы өңірлеріне хабар таратуға мүмкіндік беріп отыр. Сондай-ақ заманауи телетаратылымның барлық талаптарына сай. Қазіргі таңда Мемлекет басшысының қатысуымен өтетін салтанатты жиындар, телекөпірлер, спорт түрлерінің ең маңызды матчтары Ұлттық телеарнаның техникалық қолдауы арқылы өткізіледі. Бүгінгі таңда Ұлттық арна эфирінде әртүрлі жастағы көрермендерге арналған жаңалықтар мен ерекше ток-шоу жанрлары, ойын-сауық және танымдық бағдарламалар, қоғамдық-саяси, экономикалық хабарлар, сондай-ақ, мемлекеттік тілді дамытуға негізделген жобалар көп. Әлемнің түкпір-түкпірін қамтитын тілшілік желі жаңалықтар қызметіне елдегі және төрткүл дүниедегі барлық маңызды оқиғаларды шұғыл түрде жариялап отыр. Танымдық-тағылымдық, көңілашар ойын-сауық, спорттық бағдарламалары өндірісінде көшбасшы орын алып, ұдайы даму үстіндегі телеарна 2012 жылдың 24 желтоқсанында Астана қаласындағы «Қазмедиа орталығынан» хабар тарата бастады. HD форматқа толықтай көшкен телеарна медиа кеңістіктегі әлеуетін жыл сайын ұлғайтуда. == Логотиптері == Телеарна өз логотипін тарихында бірнеше мәрте өзгертті. * 1992-2002 жылдары киіз үйге ұқсас пішіндегі контурдың ішінде "1" саны бар логотип болды. Арна ол кезде "Қазақстан-1" деп аталды. Логотип оң жақ жоғарғы бұрышта орналасты. * 2002-2003 жылдары логотипте Қазақстанның мемлекеттік туындағы жан-жағына шапағы тарайтын күннің жартысы бейнеленді, оның сол жақ шетінде елдің контуры көрсетілген глобус болды. Астында "ҚАЗАҚСТАН" деген сөз жазулы тұрды. Логотип оң жақ төменгі бұрышта орналасты. * 2003 жылдан 2006 жылдың 3 қыркүйегіне дейін арнаның логотипінде ежелгі түркі дәуіріне тән қолына ту ұстаған салт атты адам петроглифі бейнеленді, астыңғы жағында петроглифтегі жазуларға ұқсас үлгіде "ҚАЗАҚСТАН" сөзі жазылып тұрды. Эфир кезінде оң жақ жоғарғы бұрышта "ҚАЗАҚСТАН" деген жазу ғана болды. * 2006 жылдың 4 қыркүйегінен 2012 жылдың 23 желтоқсанына дейін ұлттық нақыштағы қошқар мүйіз оюы бар көк-сары түсті шеңберлі логотип болды. Астыңғы жағында "ҚАЗАҚСТАН" жазуы болды. Алғашқы 1 жылдай логотип түссіз болып, 10 секунд сайын көк-сары логотипке ауысып отырды. * 2012 жылдың 24 желтоқсанынан 2014 жылдың 29 маусымына дейінгі логотип алдыңғы логотипке ұқсас болды, мұнда тек шеңбердің сыртында сақинасы болды. * 2014 жылдың 30 маусымынан 2015 жылдың 4 қыркүйегіне дейін мемлекеттік тудың қиындысына ұқсас ішінде "ҚАЗАҚСТАН" деген жазуы бар көк-сары түсті жолақ бейнеленді. * 2015 жылдың 5 қыркүйегінен 2017 жылдың 27 тамызына дейін алдыңғы логотипке ұқсас көгілдір-сары жолақ болды. Бұл логотип әр 10 секунд сайын жылтырап тұрды. * 2017 жылы 28 тамызда медиақұрылымның атауы латын қарпіне көшірілді. Жаңа логотипте сол жағында "QAZAQSTAN" деген жазуы бар екі жағы жұмырланған көгілдір-сары шаршы бейнеленген. Корпорацияның өңірлердегі отаулары да өзгеріссіз қалмады. Филиалдар төл, тарихи жер атауларымен аталды. Сонымен қатар кей облыстық телеарналар қазақша атауларға алмастырылды. Мысалы, Қазақстан-Петропавл – «QYZYLJAR», Қазақстан-Павлодар – «ERTIS» және Қазақстан-Орал – «AQJAIYQ», Қазақстан-Өскемен – «ALTAI» болып өзгертілді. <gallery> Сурет:Қазақстан-1 логотип.png|«Қазақстан-1» телеарнасының 1992-2002 жылдардағы логотипі. Сурет:Қазақстан логотип 2000.png|«Қазақстан» Ұлттық телеарнасының 2002-2003 жылдардағы логотипі. Сурет:Qazaqstan telearna logo 2002-2006.png|«Қазақстан» Ұлттық телеарнасының 2003-2006 жылдардағы логотипі. Сурет:Лого к.jpeg|«Қазақстан» Ұлттық телеарнасының 2006-2012 жылдардағы логотипі. Сурет:Қазақстан Ұлттық Телеарнасының 2013 жылғы белгісі.jpeg|«Қазақстан» Ұлттық телеарнасының 2012-2014 жылдардағы логотипі. Сурет:Kazakhstan (channel) logo.png|«Қазақстан» Ұлттық телеарнасының 2014-2015 жылдардағы логотипі. Logo-kaztv.png|«Қазақстан» Ұлттық телеарнасының 2015-2017 жылдардағы логотипі. Сурет:QAZAQSTAN TV LOGO.png|«Qazaqstan» Ұлттық телеарнасының 2017 жылғы жаңа логотипі. </gallery> == Арна жүргізушілері == * Альбина Әшім (Ақпарат бағдарламасы) * Шерхан Жамбылұлы (Ақпарат бағдарламасы) * Армангүл Тоқтамұрат (Ақпарат бағдарламасы) * Дархан Рахымжан (Ақпарат бағдарламасы) * Қаракөз Тұрмағанбет (Ақпарат бағдарламасы) * Ләйлә Дулатқызы/Қазиақпар (Ақпарат/Жақсылық жаса бағдарламасы) * Ерқанат Көпжасарұлы (Ашық алаң бағдарламасы) * Назым Жанғазы (Ашық алаң бағдарламасы) * Жайна Сламбек (Апта бағдарламасы) * Ақерке Бектас (Ақорда бағдарламасы) * Бексұлтан Әкімжан ([[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан]] бағдарламасы) * Мөлдір Әбдірайым ([[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан]] бағдарламасы) * Ардақ Қасымхан ([[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан]] бағдарламасы) * Алла Гаврина ([[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан]] бағдарламасы) * Ирина Тен ([[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан]] бағдарламасы) * Бексұлтан Әкімжан ([[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан]] бағдарламасы) * [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова|Гүлнұр Оразымбетова]] ([[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан]] бағдарламасы) * Арай Әлімхан (1001 түн бағдарламасы) * Ғалымжан Кеңшілік (1001 түн бағдарламасы) * Әйгерім Есенәлі (Тату-тәтті жобасы) * [[Рахман Омар]] (Қызық екен бағдарламасы) * Гүлжазира Берікқызы (Теледәрігер бағдарламасы) * Дархан Әбдік (Парасат майданы бағдарламасы) * Нұрбек Матжани (Әлем және біз бағдарламасы) * Ерке Мұса (Ақсауыт бағдарламасы) * Ирина Советжанқызы (Қос палата бағдарламасы)<ref>[https://rtrk.kz/kz/team/ ”Qazaqstan" телеарнасының жүргізушілері]</ref> == Бағдарламалар == * [[Таңшолпан (бағдарлама)|«Таңшолпан»]] таңғы ақпаратты-сазды бағдарламасы * «Ақпарат» жаңалықтар қызметі * «Ашық алаң» қоғамдық-саяси ток-шоуы * «Апта» сараптамалық бағдарламасы * Ақорда * 1001 түн<ref>[https://qazaqstan.tv/program/ Бағдарламалар кестесі]</ref> ==== Мұрағат ==== * Нартәуекел * Өмір көркем * Өзекті * Бірегей * Жарқын жүздесу * Қымбат жандар * Жайдарман * Менің Қазақстаным * Нұр Тілеу (2019-2021) * Мәселе (2017-2022) * Келбет * Айтуға оңай.../Қарекет (2012-2019) * Шаңырақ * Түнгі студия (2013-2019) * Дара жол * Қылмыс пен жаза * Әзілman * Бақытты әйел * Елден хабар * Сенбілік таң * Жанында жүр жақсы адам * Жан жылуы * Әйел бақыты (2013-2017) * Шетелдегі қазақ балалары * Шынның жүзі * Ақжүніс * Алтын қақпа == Үздік бағдарламалар == === «Әйел бақыты» === '''«Әйел бақыты»''' — 2013-2017 жылдары [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова|Ләйлә Сұлтанқызы]] жүргізген бағдарлама. Жоба өмірдің қиын кезеңдерінде жолбасшы-серік болып, әйелдерге ақыл-кеңес беруді көздеді. === «Мәселе» === '''«Мәселе»''' (Másele) телебағдарламасы – көрерменнің көкейінде жүрген көптеген сұрақтардың жауабын боямасыз, бұқпасыз, дәлелді сюжеттермен табуға тырысады. Елді не алаңдатса, сол дүние дереу, терең танымдық тұрғыда жарық көреді. Халықтың қордаланған мәселесін эфир барысында шешіп беруге тырысады және қарапайым халыққа түйткілді тақырыптардың шешімін оңтайлы табудың жолдарын нұсқайды. Бағдарламаны журналист Нартай Аралбайұлы жүргізіп, 2017-2022 жылдары арнада көрсетілді. === «Qazaqstan дауысы» === {{main|Qazaqstan дауысы}} '''«Qazaqstan дауысы»''' – [[2013 жыл]]дан бері «Qazaqstan» ұлттық телеарнасында көрсетілетін халықаралық «The Voice» телешоуының қазақстандық нұсқасы. Жобаның басты ерекшелігі – қатысушылар вокалдық қабілеттеріне қарай таңдалады. Төрт тәлімгер өз шәкірттерін таңдап, оларды жеңіске жетелеу үшін барын салады, өз тәжірибелерімен бөліседі.[[Сурет:Қазақстан Дауысы.jpg|200px|нобай|оңға]] === «Айтуға оңай...» === '''«Айтуға оңай...» ток-шоуы''' – көпшіліктің көңілінен шыққан Ұлттық арнаның әлеуметтік-тұрмыстық ток-шоуының бірі. Тележоба 2012-2017 жылдар аралығында эфирге шықты, кейін 2017-2019 жылдары '''«Qareket»''' деп аталды. Бағдарламаны танымал журналист [[Бейсен Абайұлы Құранбек|Бейсен Құранбек]] жүргізді. === [[Түнгі Студия|«Түнгі студия»]] === '''«Түнгі студия» («Túngi studio»)''' – «Qazaqstan» телеарнасында 2013-2019 жылдары шыққан танымал тележобаларының бірі. Бағдарлама жүргізушісі – қазақстандық продюсер, тележүргізуші Нұрлан Қоянбаев (кейін актер Қайрат Әділгерей) болды. АҚШ-тың [[Late Night Show]], Ұлыбританиялық [[The Graham Norton Show]] және Ресейдің [[Вечерний Ургант]] жобаларының желісінде эфирге шықты. Бағдарламада арнайы қонақ шақырылып, олармен еркін тақырыпта әзіл-қалжыңға толы әңгіме өрбиді. Жоба 2022 жылы қайта эфирге шығып, [[Jibek Joly (телеарна)|«Jibek Joly»]] арнасынан көрсетіле бастады. === Екі жұлдыз === {{main|Екі жұлдыз}} [[Сурет:2zhuldyz-4.jpg|thumb|300px|"Екі жұлдыз" теле думаны - төртінші маусымының белгісі]] '''«Екі жұлдыз»''' – «Қазақстан» ұлттық телеарнасында 2007-2011 жылдары, кейін ұзақ жылдардан соң 2019 жылы көрсетілген шоу бағдарлама. Жобаның мақсаты алуан түрлі салада белгілі болған тұлғаларға ән айтқызу. Жоба жарыс түрінде жүрді, әр жұптың бір мүшесі кәсіби әнші болуы міндетті. === «Егіз лебіз» === '''«Егіз лебіз»''' – 2020 жылдан бері шығып келе жатқан музыкалық жоба. Телешоуда кәсіби вокалистер мен өзге саланың өкілдері бірге ән айтып, жұп болып жарысады. Барлық музыкалық шығарылым жанды дауыспен орындалады. Әр кезең сайын қазылардың ұпайы мен көрермен берген дауыс қосындысы бойынша аз көрсеткіш алған бір жұп жобадан шығады. Финалда 3 жұп бақ сынайды. == Танымал телехикаялары == ;Драма * Әскери ант * Бүркітші қыз * Жат бауыр/Жат бауыр 2 * Ауыл мұғалімі/Ауыл мұғалімі 2 * Құдаша қыз * Сезім толқыны/Сезім толқыны 2 * Бақыттың кілті/Бақыттың кілті 2 * Күйеу бала * Біздің сынып * Ақжауын * Таңшолпан * Қазбат * 47 баланың анасы * Абысындар * Анашым, мені қалдырма * Жаңа қоныс * Жанталас * Қызғалдақ * Таңшолпан * Замандастар * Аяла * Қыздар * Сұңқар * Сырғалым ; Тарихи телехикаялар * Міржақып. Оян, қазақ! * Кейкі мерген * Орбұлақ шайқасы * Қорқыт * Әлкей. Ғұлама ғұмыр * Мағжан. Мен жастарға сенемін! * Дина. Күй құдірет * Ахмет. Ұлт ұстазы * Қаныш. Қазына * Сарай сыры * Мұқағали. Бұл ғасырдан емеспін * Домалақ ана * Абай * Әл-Фараби<ref>[https://qazaqstan.tv/serials/all Телехикаялар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240703171926/https://qazaqstan.tv/serials/all |date=2024-07-03 }}</ref> == Аймақтық филиалдары == {| class="wikitable" |- ! style="text-align: center;" |№ ! style="text-align: center;" |Филиал атауы ! style="text-align: center;" |Телеарна атауы !Ашылған жылы !Филиал директоры |- | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |'''[[SEMEI (телеарна)|Абай облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Semeitv.png|100x100 нүкте]] |1965 |Хасен Молдабаев |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |'''[[KÓKSHE (телеарна)|Ақмола облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Kokshetv.png|100x100 нүкте]] |1999 |Берік Әбділманов |- | style="text-align: center;" |3 | style="text-align: center;" |'''[[AQTÓBE (телеарна)|Ақтөбе облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Aqtobetv.png|100x100 нүкте]] |1960 |Ғани Жәпішов |- | style="text-align: center;" |4 | style="text-align: center;" |'''Алматы қаласындағы филиалы''' |style="text-align: center;" |— |2011 |Сәуле Жиреншина |- | style="text-align: center;" |5 | style="text-align: center;" |'''[[ATYRAÝ (телеарна)|Атырау облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Atyrautv.png|100x100 нүкте]] |1990 |Талғат Өтеғұлов |- | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |'''[[AQJAIYQ (телеарна)|Батыс Қазақстан облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Aqjaiyqtv.png|100x100 нүкте]] |1964 |Клара Қамбетова |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |'''[[JAMBYL (телеарна)|Жамбыл облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Jambyltv.png|100x100 нүкте]] |1989 |Гүлбаршын Құланбаева |- | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |'''[[SARYARQA (телеарна)|Қарағанды облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Saryarqatv.png|100x100 нүкте]] |1958 |Жұрағат Баман |- | style="text-align: center;" |9 | style="text-align: center;" |'''[[QOSTANAI (телеарна)|Қостанай облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Qostanaitv.png|100x100 нүкте]] |1991 |Ербол Ипбергенов |- | style="text-align: center;" |10 | style="text-align: center;" |'''[[QYZYLORDA (телеарна)|Қызылорда облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Qyzylordatv.png|100x100 нүкте]] |1991 |Нұрбек Әмиша |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |'''[[MAŃǴYSTAÝ (телеарна)|Маңғыстау облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Mangystautv.png|100x100 нүкте]] |1970 |Әнуарбек Бимағамбет |- | style="text-align: center;" |12 | style="text-align: center;" |'''[[ERTIS (телеарна)|Павлодар облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Ertistv.png|100x100 нүкте]] |1965 |Гүлнаш Әбішева |- | style="text-align: center;" |13 | style="text-align: center;" |'''[[QYZYLJAR (телеарна)|Солтүстік Қазақстан облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Qyzyljartv.png|100x100 нүкте]] |1960 |Разия Ыдырысбаева |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |'''[[ALTAI (телеарна)|Шығыс Қазақстан облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Altaitv.png|100x100 нүкте]] |1958 |Берік Көшербаев |- | style="text-align: center;" |15 | style="text-align: center;" |'''[[OŃTÚSTIK (телеарна)|Шымкент қалалық филиалы]]''' |[[Сурет:Ontustiktv.png|100x100 нүкте]] |1990 |Саламат Омаш |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{URL|https://qazaqstan.tv/ «Qazaqstan» ұлттық телеарнасының ресми сайты}} * {{URL|https://qazaqstan.tv/live «Qazaqstan» ұлттық телеарнасының онлайн көрсетілімі}} * {{URL|youtube.com/QazaqstanTV «Qazaqstan TV / Қазақстан Ұлттық Арнасы» (YouTube)}} * {{URL|https://youtube.com/@tansholpantv «Таңшолпан бағдарламасы» (YouTube)}} * {{URL|https://youtube.com/@aqparatkz «Aqparat / Ақпарат» (YouTube)}} * {{URL|https://youtube.com/@qazaqstanqogam «Qazaqstan Qogam / Қазақстан Қоғам» (YouTube)}} * {{URL|https://www.instagram.com/qazaqstantv Qazaqstan.tv Ұлттық телеарнасы (Instagram)}} * {{URL|https://www.instagram.com/tansholpan_tv Таңшолпан бағдарламасы (Instagram)}} * {{URL|https://tiktok.com/@qazaqstan.tv_ «Qazaqstan» телеарнасы (TikTok)}} * {{URL|https://www.facebook.com/qazaqstantv «Qazaqstan» ұлттық телеарнасы (Facebook)}} * {{URL|https://t.me/qazaqstantv Qazaqstan.tv (Telegram)}} * {{URL|https://vk.com/tvkaztrk Qazaqstan Ұлттық телеарнасы (ВКонтакте)}} * {{URL|https://x.com/qazaqstantv Qazaqstan TV (X)}} * «Қазақстан» РТРК мен «Қазақстан» арнасы [[Интернет мұрағаты|Интернет мұрағатында]]: {{URL|https://web.archive.org/web/20090727192543/http://www.kazakstan.kz/ kazakstan.kz сайты}} (2007-2009 жылдар), {{URL|https://web.archive.org/web/20180315000123/http://kaztrk.kz/ kaztrk.kz сайты}} (2009-2019 жылдар) * «Қазақстан» арнасы [[Интернет мұрағаты|Интернет мұрағатында]]: {{URL|https://web.archive.org/web/20160316031844/http://kaztv.kaztrk.kz/kz kaztv.kaztrk.kz сайты}} (2014-2017 жылдар) {{Қазақстан телеарналары}} {{Қазақстан телерадиокорпорациясы}} [[Санат:Қазақстан (телеарна)]] [[Санат:Қазақ тілді телеарналар]] qtweqi0y61j8cih39w0j4o1sc4j6bun 3620441 3620415 2026-06-21T18:57:40Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-36275-95|~2026-36275-95]] ([[User talk:~2026-36275-95|т]]) өңдемелерінен [[User:Casserium|Casserium]] соңғы нұсқасына қайтарды 3577760 wikitext text/x-wiki {{Телеарналар | атауы = «Qazaqstan» <br/>Ұлттық телеарнасы | логотипі = QAZAQSTAN TV LOGO.png | логоатауы = 2017 жылғы 28 тамыздағы жаңа логотипі | ені = 250px | ел = {{байрақ|Қазақстан}} | хабар тарату аумағы = {{Байрақ|Қазақстан}}<br/>{{Байрақ|Қытай}}<br/>{{Байрақ|Қырғызстан}}<br/>{{Байрақ|Ресей}}<br/>{{Байрақ|Өзбекстан}}<br/>{{Байрақ|Моңғолия}}<br/>{{Байрақ|Түрікменстан}} | хабар тарату уақыты = 22 сағат | тілдері = [[Қазақ тілі|қазақша]] | орталық = {{байрақ|Астана}}, Қонаев к-сі, 4 ([[Қазмедиа орталығы]]) <br/>{{байрақ|Алматы}}, Желтоқсан к-сі, 175 (Алматы қаласындағы филиал) | формат = SD 16:9 (2012 жылдан бері) <br/>HD 16:9 (2017 жылдан бері)<ref>http://old2.kaztrk.kz/kaz/telekanal/o-telekanale/#go</ref> | тематика = әмбебап | хабар таратуын бастады = [[8 наурыз]] [[1958 жыл]] | хабар таратуын аяқтады = | жабылу себебі = | алмастырады = | алмасқан арна = | алмастырылды = | лицензия = | аудитория = | үлес = 9,71% | үлес-күн = 3-орын, мамыр 2024 | үлес-қайнар = K Research Central Asia<ref>[https://k-research.kz/research/television K Research. Телевидение]</ref> | негізін салушы = | иесі = [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК» АҚ]] | басшы қызметі = Директоры | басшылары = Жалғас Сәдібекұлы Алтаев | бұрынғы атаулары = '''Қазақ теледидары''' (1958-1992) <br>'''Қазақстан-1''' (1992-2002) <br>'''«Қазақстан» Ұлттық телеарнасы''' (2002-2017) | туыстас арналар = {{ту|Қазақстан}} Qazaqstan International <br> {{ту|Қазақстан}} [[Balapan (телеарна)|Balapan]] <br> {{ту|Қазақстан}} Balapan International <br> {{ту|Қазақстан}} [[Qazsport]] <br> {{ту|Қазақстан}} [[Abai TV]] | арна дауысы = Қуат Ахметжанов | жүйелік серігі = | слоган = | сайт = qazaqstan.tv | terr serv 1 = {{байрақ|Қазақстан}} | terr chan 1 = | sat serv 1 = [[ҚазСат-3]] | sat chan 1 = [[OTAU TV|1]] | sat serv 2 = [[OTAU TV]] | cable serv 1 = [[Алма-ТВ]] | cable chan 1 = 4<ref>http://www.almatv.kz/almaty/services/digitaltv/channels/</ref> | cable serv 2 = Digital TV | cable chan 2 = 3<ref>http://www.dtv.kz/ru/home/tv/list/</ref> | cable serv 3 = ICON | cable chan 3 = | iptv serv 1 = [[iD TV (Казахстан)|iD TV]] | iptv chan 1 = 1<ref>http://www.id-tv.kz/tarify.html</ref> }} {{мағына|Қазақстан (айрық)}} '''«Qazaqstan» Ұлттық телеарнасы''' — Қазақстанның басты телеарналарының бірі. 1958 жылы негізі қаланған. [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» Республикалық телерадиокорпорациясы]] құрамына кіреді. [[2011 жыл]]ғы [[1 қыркүйек]]тен бері тек қазақ тілінде тәулігіне 22 сағат хабар таратады. Телеарнаның 14 аймақта және Алматы қаласында филиалы бар. == Тарихы == 1958 жылы 8 наурызда [[Алматы]] студиясынан алғашқы хабар берілді, желтоқсан айынан күнделікті 5 сағаттық хабар беріле бастады. 1959 жылдың сәуіріне дейін қазақ телевизиясында 333 бағдарлама, 497 кинофильм мен киножурналдар дайындалды. Өткен ғасырдың 70-80 жылдары қазақ телевизиясы түрлі-түсті бейнеге көшті. Трансляцияның ұзақтығы - 7 сағат, қызметкерлер саны - 412-ге жетті. 11 бас редакция, 4 шығармашылық бірлестік жұмыс істеді. Содан бері телеарнаның техникалық әлеуеті жыл сайын ұлғайып, 1987 жылы телетаратылым бойынша одақтас республикалар арасында төртінші, көркем және деректі фильмдер өндірісі бойынша екінші орынды иеленді. Ал 1994 жылы 4 сәуірде ҚР Президентінің Жарлығымен «Қазақстан теледидары мен радиосы» республикалық корпорациясы болып құрылды. 2002 жылдан бастап «Қазақстан» Ұлттық телеарнасы деп аталды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> Бүгінгі таңда телеарнаның техникалық әлеуеті республика аумағының 100 пайызына жуық, көршілес [[Ресей|Ресей Федерациясы]], [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]], [[Түрікменстан]], [[Моңғолия]] және Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы ауданы өңірлеріне хабар таратуға мүмкіндік беріп отыр. Сондай-ақ заманауи телетаратылымның барлық талаптарына сай. Қазіргі таңда Мемлекет басшысының қатысуымен өтетін салтанатты жиындар, телекөпірлер, спорт түрлерінің ең маңызды матчтары Ұлттық телеарнаның техникалық қолдауы арқылы өткізіледі. Бүгінгі таңда Ұлттық арна эфирінде әртүрлі жастағы көрермендерге арналған жаңалықтар мен ерекше ток-шоу жанрлары, ойын-сауық және танымдық бағдарламалар, қоғамдық-саяси, экономикалық хабарлар, сондай-ақ, мемлекеттік тілді дамытуға негізделген жобалар көп. Әлемнің түкпір-түкпірін қамтитын тілшілік желі жаңалықтар қызметіне елдегі және төрткүл дүниедегі барлық маңызды оқиғаларды шұғыл түрде жариялап отыр. Танымдық-тағылымдық, көңілашар ойын-сауық, спорттық бағдарламалары өндірісінде көшбасшы орын алып, ұдайы даму үстіндегі телеарна 2012 жылдың 24 желтоқсанында Астана қаласындағы «Қазмедиа орталығынан» хабар тарата бастады. HD форматқа толықтай көшкен телеарна медиа кеңістіктегі әлеуетін жыл сайын ұлғайтуда. == Логотиптері == Телеарна өз логотипін тарихында бірнеше мәрте өзгертті. * 1992-2002 жылдары киіз үйге ұқсас пішіндегі контурдың ішінде "1" саны бар логотип болды. Арна ол кезде "Қазақстан-1" деп аталды. Логотип оң жақ жоғарғы бұрышта орналасты. * 2002-2003 жылдары логотипте Қазақстанның мемлекеттік туындағы жан-жағына шапағы тарайтын күннің жартысы бейнеленді, оның сол жақ шетінде елдің контуры көрсетілген глобус болды. Астында "ҚАЗАҚСТАН" деген сөз жазулы тұрды. Логотип оң жақ төменгі бұрышта орналасты. * 2003 жылдан 2006 жылдың 3 қыркүйегіне дейін арнаның логотипінде ежелгі түркі дәуіріне тән қолына ту ұстаған салт атты адам петроглифі бейнеленді, астыңғы жағында петроглифтегі жазуларға ұқсас үлгіде "ҚАЗАҚСТАН" сөзі жазылып тұрды. Эфир кезінде оң жақ жоғарғы бұрышта "ҚАЗАҚСТАН" деген жазу ғана болды. * 2006 жылдың 4 қыркүйегінен 2012 жылдың 23 желтоқсанына дейін ұлттық нақыштағы қошқар мүйіз оюы бар көк-сары түсті шеңберлі логотип болды. Астыңғы жағында "ҚАЗАҚСТАН" жазуы болды. Алғашқы 1 жылдай логотип түссіз болып, 10 секунд сайын көк-сары логотипке ауысып отырды. * 2012 жылдың 24 желтоқсанынан 2014 жылдың 29 маусымына дейінгі логотип алдыңғы логотипке ұқсас болды, мұнда тек шеңбердің сыртында сақинасы болды. * 2014 жылдың 30 маусымынан 2015 жылдың 4 қыркүйегіне дейін мемлекеттік тудың қиындысына ұқсас ішінде "ҚАЗАҚСТАН" деген жазуы бар көк-сары түсті жолақ бейнеленді. * 2015 жылдың 5 қыркүйегінен 2017 жылдың 27 тамызына дейін алдыңғы логотипке ұқсас көгілдір-сары жолақ болды. Бұл логотип әр 10 секунд сайын жылтырап тұрды. * 2017 жылы 28 тамызда медиақұрылымның атауы латын қарпіне көшірілді. Жаңа логотипте сол жағында "QAZAQSTAN" деген жазуы бар екі жағы жұмырланған көгілдір-сары шаршы бейнеленген. Корпорацияның өңірлердегі отаулары да өзгеріссіз қалмады. Филиалдар төл, тарихи жер атауларымен аталды. Сонымен қатар кей облыстық телеарналар қазақша атауларға алмастырылды. Мысалы, Қазақстан-Петропавл – «QYZYLJAR», Қазақстан-Павлодар – «ERTIS» және Қазақстан-Орал – «AQJAIYQ», Қазақстан-Өскемен – «ALTAI» болып өзгертілді. <gallery> Сурет:Қазақстан-1 логотип.png|«Қазақстан-1» телеарнасының 1992-2002 жылдардағы логотипі. Сурет:Қазақстан логотип 2000.png|«Қазақстан» Ұлттық телеарнасының 2002-2003 жылдардағы логотипі. Сурет:Qazaqstan telearna logo 2002-2006.png|«Қазақстан» Ұлттық телеарнасының 2003-2006 жылдардағы логотипі. Сурет:Лого к.jpeg|«Қазақстан» Ұлттық телеарнасының 2006-2012 жылдардағы логотипі. Сурет:Қазақстан Ұлттық Телеарнасының 2013 жылғы белгісі.jpeg|«Қазақстан» Ұлттық телеарнасының 2012-2014 жылдардағы логотипі. Сурет:Kazakhstan (channel) logo.png|«Қазақстан» Ұлттық телеарнасының 2014-2015 жылдардағы логотипі. Logo-kaztv.png|«Қазақстан» Ұлттық телеарнасының 2015-2017 жылдардағы логотипі. Сурет:QAZAQSTAN TV LOGO.png|«Qazaqstan» Ұлттық телеарнасының 2017 жылғы жаңа логотипі. </gallery> == Арна жүргізушілері == * Альбина Әшім (Ақпарат бағдарламасы) * Шерхан Жамбылұлы (Ақпарат бағдарламасы) * Армангүл Тоқтамұрат (Ақпарат бағдарламасы) * Дархан Рахымжан (Ақпарат бағдарламасы) * Қаракөз Тұрмағанбет (Ақпарат бағдарламасы) * Ләйлә Дулатқызы/Қазиақпар (Ақпарат/Жақсылық жаса бағдарламасы) * Ерқанат Көпжасарұлы (Ашық алаң бағдарламасы) * Назым Жанғазы (Ашық алаң бағдарламасы) * Жайна Сламбек (Апта бағдарламасы) * Ақерке Бектас (Ақорда бағдарламасы) * Бексұлтан Әкімжан ([[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан]] бағдарламасы) * Мөлдір Әбдірайым ([[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан]] бағдарламасы) * Ардақ Қасымхан ([[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан]] бағдарламасы) * Алла Гаврина ([[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан]] бағдарламасы) * Ирина Тен ([[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан]] бағдарламасы) * Бексұлтан Әкімжан ([[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан]] бағдарламасы) * [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова|Гүлнұр Оразымбетова]] ([[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан]] бағдарламасы) * Арай Әлімхан (1001 түн бағдарламасы) * Ғалымжан Кеңшілік (1001 түн бағдарламасы) * Әйгерім Есенәлі (Тату-тәтті жобасы) * [[Рахман Омар]] (Қызық екен бағдарламасы) * Гүлжазира Берікқызы (Теледәрігер бағдарламасы) * Дархан Әбдік (Парасат майданы бағдарламасы) * Нұрбек Матжани (Әлем және біз бағдарламасы) * Ерке Мұса (Ақсауыт бағдарламасы) * Ирина Советжанқызы (Қос палата бағдарламасы)<ref>[https://rtrk.kz/kz/team/ ”Qazaqstan" телеарнасының жүргізушілері]</ref> == Бағдарламалар == * [[Таңшолпан (бағдарлама)|«Таңшолпан»]] таңғы ақпаратты-сазды бағдарламасы * «Ақпарат» жаңалықтар қызметі * «Ашық алаң» қоғамдық-саяси ток-шоуы * «Апта» сараптамалық бағдарламасы * Ақорда * 1001 түн<ref>[https://qazaqstan.tv/program/ Бағдарламалар кестесі]</ref> ==== Мұрағат ==== * Нартәуекел * Өмір көркем * Өзекті * Бірегей * Жарқын жүздесу * Қымбат жандар * Жайдарман * Менің Қазақстаным * Нұр Тілеу (2019-2021) * Мәселе (2017-2022) * Келбет * Айтуға оңай.../Қарекет (2012-2019) * Шаңырақ * Түнгі студия (2013-2019) * Дара жол * Қылмыс пен жаза * Әзілman * Бақытты әйел * Елден хабар * Сенбілік таң * Жанында жүр жақсы адам * Жан жылуы * Әйел бақыты (2013-2017) * Шетелдегі қазақ балалары * Шынның жүзі * Ақжүніс * Алтын қақпа == Үздік бағдарламалар == === «Әйел бақыты» === '''«Әйел бақыты»''' — 2013-2017 жылдары [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова|Ләйлә Сұлтанқызы]] жүргізген бағдарлама. Жоба өмірдің қиын кезеңдерінде жолбасшы-серік болып, әйелдерге ақыл-кеңес беруді көздеді. === «Мәселе» === '''«Мәселе»''' (Másele) телебағдарламасы – көрерменнің көкейінде жүрген көптеген сұрақтардың жауабын боямасыз, бұқпасыз, дәлелді сюжеттермен табуға тырысады. Елді не алаңдатса, сол дүние дереу, терең танымдық тұрғыда жарық көреді. Халықтың қордаланған мәселесін эфир барысында шешіп беруге тырысады және қарапайым халыққа түйткілді тақырыптардың шешімін оңтайлы табудың жолдарын нұсқайды. Бағдарламаны журналист Нартай Аралбайұлы жүргізіп, 2017-2022 жылдары арнада көрсетілді. === «Qazaqstan дауысы» === {{main|Qazaqstan дауысы}} '''«Qazaqstan дауысы»''' – [[2013 жыл]]дан бері «Qazaqstan» ұлттық телеарнасында көрсетілетін халықаралық «The Voice» телешоуының қазақстандық нұсқасы. Жобаның басты ерекшелігі – қатысушылар вокалдық қабілеттеріне қарай таңдалады. Төрт тәлімгер өз шәкірттерін таңдап, оларды жеңіске жетелеу үшін барын салады, өз тәжірибелерімен бөліседі.[[Сурет:Қазақстан Дауысы.jpg|200px|нобай|оңға]] === «Айтуға оңай...» === '''«Айтуға оңай...» ток-шоуы''' – көпшіліктің көңілінен шыққан Ұлттық арнаның әлеуметтік-тұрмыстық ток-шоуының бірі. Тележоба 2012-2017 жылдар аралығында эфирге шықты, кейін 2017-2019 жылдары '''«Qareket»''' деп аталды. Бағдарламаны танымал журналист [[Бейсен Абайұлы Құранбек|Бейсен Құранбек]] жүргізді. === [[Түнгі Студия|«Түнгі студия»]] === '''«Түнгі студия» («Túngi studio»)''' – «Qazaqstan» телеарнасында 2013-2019 жылдары шыққан танымал тележобаларының бірі. Бағдарлама жүргізушісі – қазақстандық продюсер, тележүргізуші Нұрлан Қоянбаев (кейін актер Қайрат Әділгерей) болды. АҚШ-тың [[Late Night Show]], Ұлыбританиялық [[The Graham Norton Show]] және Ресейдің [[Вечерний Ургант]] жобаларының желісінде эфирге шықты. Бағдарламада арнайы қонақ шақырылып, олармен еркін тақырыпта әзіл-қалжыңға толы әңгіме өрбиді. Жоба 2022 жылы қайта эфирге шығып, [[Jibek Joly (телеарна)|«Jibek Joly»]] арнасынан көрсетіле бастады. === Екі жұлдыз === {{main|Екі жұлдыз}} [[Сурет:2zhuldyz-4.jpg|thumb|300px|"Екі жұлдыз" теле думаны - төртінші маусымының белгісі]] '''«Екі жұлдыз»''' – «Қазақстан» ұлттық телеарнасында 2007-2011 жылдары, кейін ұзақ жылдардан соң 2019 жылы көрсетілген шоу бағдарлама. Жобаның мақсаты алуан түрлі салада белгілі болған тұлғаларға ән айтқызу. Жоба жарыс түрінде жүрді, әр жұптың бір мүшесі кәсіби әнші болуы міндетті. === «Егіз лебіз» === '''«Егіз лебіз»''' – 2020 жылдан бері шығып келе жатқан музыкалық жоба. Телешоуда кәсіби вокалистер мен өзге саланың өкілдері бірге ән айтып, жұп болып жарысады. Барлық музыкалық шығарылым жанды дауыспен орындалады. Әр кезең сайын қазылардың ұпайы мен көрермен берген дауыс қосындысы бойынша аз көрсеткіш алған бір жұп жобадан шығады. Финалда 3 жұп бақ сынайды. == Танымал телехикаялары == ;Драма * Әскери ант * Бүркітші қыз * Жат бауыр/Жат бауыр 2 * Ауыл мұғалімі/Ауыл мұғалімі 2 * Құдаша қыз * Сезім толқыны/Сезім толқыны 2 * Бақыттың кілті/Бақыттың кілті 2 * Күйеу бала * Біздің сынып * Ақжауын * Таңшолпан * Қазбат * 47 баланың анасы * Абысындар * Анашым, мені қалдырма * Жаңа қоныс * Жанталас * Қызғалдақ * Таңшолпан * Замандастар * Аяла * Қыздар * Сұңқар * Сырғалым ; Тарихи телехикаялар * Міржақып. Оян, қазақ! * Кейкі мерген * Орбұлақ шайқасы * Қорқыт * Әлкей. Ғұлама ғұмыр * Мағжан. Мен жастарға сенемін! * Дина. Күй құдірет * Ахмет. Ұлт ұстазы * Қаныш. Қазына * Сарай сыры * Мұқағали. Бұл ғасырдан емеспін * Домалақ ана * Абай * Әл-Фараби<ref>[https://qazaqstan.tv/serials/all Телехикаялар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240703171926/https://qazaqstan.tv/serials/all |date=2024-07-03 }}</ref> == Аймақтық филиалдары == {| class="wikitable" |- ! style="text-align: center;" |№ ! style="text-align: center;" |Филиал атауы ! style="text-align: center;" |Телеарна атауы !Ашылған жылы !Филиал директоры |- | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |'''[[SEMEI (телеарна)|Абай облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Semeitv.png|100x100 нүкте]] |1965 |Хасен Молдабаев |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |'''[[KÓKSHE (телеарна)|Ақмола облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Kokshetv.png|100x100 нүкте]] |1999 |Берік Әбділманов |- | style="text-align: center;" |3 | style="text-align: center;" |'''[[AQTÓBE (телеарна)|Ақтөбе облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Aqtobetv.png|100x100 нүкте]] |1960 |Ғани Жәпішов |- | style="text-align: center;" |4 | style="text-align: center;" |'''Алматы қаласындағы филиалы''' |style="text-align: center;" |— |2011 |Сәуле Жиреншина |- | style="text-align: center;" |5 | style="text-align: center;" |'''[[ATYRAÝ (телеарна)|Атырау облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Atyrautv.png|100x100 нүкте]] |1990 |Талғат Өтеғұлов |- | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |'''[[AQJAIYQ (телеарна)|Батыс Қазақстан облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Aqjaiyqtv.png|100x100 нүкте]] |1964 |Клара Қамбетова |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |'''[[JAMBYL (телеарна)|Жамбыл облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Jambyltv.png|100x100 нүкте]] |1989 |Гүлбаршын Құланбаева |- | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |'''[[SARYARQA (телеарна)|Қарағанды облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Saryarqatv.png|100x100 нүкте]] |1958 |Жұрағат Баман |- | style="text-align: center;" |9 | style="text-align: center;" |'''[[QOSTANAI (телеарна)|Қостанай облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Qostanaitv.png|100x100 нүкте]] |1991 |Ербол Ипбергенов |- | style="text-align: center;" |10 | style="text-align: center;" |'''[[QYZYLORDA (телеарна)|Қызылорда облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Qyzylordatv.png|100x100 нүкте]] |1991 |Нұрбек Әмиша |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |'''[[MAŃǴYSTAÝ (телеарна)|Маңғыстау облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Mangystautv.png|100x100 нүкте]] |1970 |Әнуарбек Бимағамбет |- | style="text-align: center;" |12 | style="text-align: center;" |'''[[ERTIS (телеарна)|Павлодар облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Ertistv.png|100x100 нүкте]] |1965 |Гүлнаш Әбішева |- | style="text-align: center;" |13 | style="text-align: center;" |'''[[QYZYLJAR (телеарна)|Солтүстік Қазақстан облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Qyzyljartv.png|100x100 нүкте]] |1960 |Разия Ыдырысбаева |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |'''[[ALTAI (телеарна)|Шығыс Қазақстан облыстық филиалы]]''' |[[Сурет:Altaitv.png|100x100 нүкте]] |1958 |Берік Көшербаев |- | style="text-align: center;" |15 | style="text-align: center;" |'''[[OŃTÚSTIK (телеарна)|Шымкент қалалық филиалы]]''' |[[Сурет:Ontustiktv.png|100x100 нүкте]] |1990 |Саламат Омаш |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{URL|https://qazaqstan.tv/ «Qazaqstan» ұлттық телеарнасының ресми сайты}} * {{URL|https://qazaqstan.tv/live «Qazaqstan» ұлттық телеарнасының онлайн көрсетілімі}} * {{URL|youtube.com/QazaqstanTV «Qazaqstan TV / Қазақстан Ұлттық Арнасы» (YouTube)}} * {{URL|https://youtube.com/@tansholpantv «Таңшолпан бағдарламасы» (YouTube)}} * {{URL|https://youtube.com/@aqparatkz «Aqparat / Ақпарат» (YouTube)}} * {{URL|https://youtube.com/@qazaqstanqogam «Qazaqstan Qogam / Қазақстан Қоғам» (YouTube)}} * {{URL|https://www.instagram.com/qazaqstantv Qazaqstan.tv Ұлттық телеарнасы (Instagram)}} * {{URL|https://www.instagram.com/tansholpan_tv Таңшолпан бағдарламасы (Instagram)}} * {{URL|https://tiktok.com/@qazaqstan.tv_ «Qazaqstan» телеарнасы (TikTok)}} * {{URL|https://www.facebook.com/qazaqstantv «Qazaqstan» ұлттық телеарнасы (Facebook)}} * {{URL|https://t.me/qazaqstantv Qazaqstan.tv (Telegram)}} * {{URL|https://vk.com/tvkaztrk Qazaqstan Ұлттық телеарнасы (ВКонтакте)}} * {{URL|https://x.com/qazaqstantv Qazaqstan TV (X)}} * «Қазақстан» РТРК мен «Қазақстан» арнасы [[Интернет мұрағаты|Интернет мұрағатында]]: {{URL|https://web.archive.org/web/20090727192543/http://www.kazakstan.kz/ kazakstan.kz сайты}} (2007-2009 жылдар), {{URL|https://web.archive.org/web/20180315000123/http://kaztrk.kz/ kaztrk.kz сайты}} (2009-2019 жылдар) * «Қазақстан» арнасы [[Интернет мұрағаты|Интернет мұрағатында]]: {{URL|https://web.archive.org/web/20160316031844/http://kaztv.kaztrk.kz/kz kaztv.kaztrk.kz сайты}} (2014-2017 жылдар) {{Қазақстан телеарналары}} {{Қазақстан телерадиокорпорациясы}} [[Санат:Қазақстан (телеарна)]] [[Санат:Қазақ тілді телеарналар]] c055ktblubmuc6k8feueteovqybj4u7 0 118848 3620627 3549311 2026-06-22T10:55:08Z Madi Dos 18369 /* Жобалар */ 3620627 wikitext text/x-wiki {{Телеарналар | атауы = Жетінші арна | толық атауы = «ЭРА» Телекомпаниясы» ЖШС | логотипі = Logo Seven Channel.png | логоатауы = | ені = 200px | ел = {{KAZ}} | хабар тарату аумағы = {{байрақ|Қазақстан}} | хабар тарату уақыты = 20 сағат | тілдері = [[Қазақ тілі|қазақша]], [[орыс тілі|орысша]] | орталық = {{ту|Астана}} [[Астана]] қаласы, С.Сейфуллин көшесі, 31 | формат = 16:9 | тематика = ақпараттық, ойын-сауық | хабар таратуын бастады = [[9 қыркүйек]] [[2009 жыл|2009]] | хабар таратуын аяқтады = | жабылу себебі = | алмастырады = | алмасқан арна = {{ту|Қазақстан}} Эра ТВ | алмастырылды = | лицензия = | аудитория = | үлес = | үлес-күн = | үлес-қайнар = | негізін салушы = | иесі = «Media Holding Group» ЖШС | басшы қызметі = Бас директоры | басшылары = Илхам Ибрагимов | бұрынғы атаулары = '''«Эра ТВ»''' (2003—2009) | туыстас арналар = | арна дауысы = | жүйелік серігі = | слоган = | сайт = http://tv7.kz/ }} '''Жетінші арна''' — [[Қазақстан]]дағы ақпараттық, ойын-сауықтық бағыттағы республикалық телеарна. Штаб-пәтері [[Астана]] қаласында орналасқан. Қазақ және орыс тілдерінде хабар таратады. Телеарна Қазақстанның 86 қаласында тәулігіне 20 сағат хабар таратады. ==Тарихы== Алғаш рет [[2009 жыл|2009]] жылғы 9 қыркүйекте «Эра ТВ» телеарнасы базасында хабар таратуды бастады. «Эра ТВ» телеарнасы 2003 жылғы 1 шілдеден бастап жұмыс істеді.<ref>[https://web.archive.org/web/20071118082443/http://www.era-tv.kz/compd.asp?id=14 Телекомпания: О компании]</ref> [[2015 жыл|2015]] жылы «Екінші экран» жүйесін республикада бірінші болып енгізді. [[2015 жыл|2015]] жылғы 1 маусымда ақпараттық бағдарламалар өндірісін тоқтатты. [[2016 жыл|2016]] жылғы ақпанда ойын-сауық бағдарламалар өндірісіне бет бұрды. [[2019 жыл|2019]] жылғы 10 маусымда [[16K ажыратылымдық|16:9 ажыратылым]] форматында хабар таратуға көшті. [[2021 жыл|2021]] жылы «Оян, Қазақстан» таңғы бағдарламасы мен «Студия 7» кешкі шоуының тұсауын кесіп, көрермен назарына ұсынды. [[2022 жыл|2022]] жылғы ақпанда AIBAT ақпараттық бағдарламасы эфирге шықты. [[2022 жыл|2022]] жылы телеарна хабар тарату саясатын танымдық -ойын-сауықтық бағытқа өзгертті. ==Жобалар== ; Бағдарлама * Жаңалықтар (Новости) * Юмор! Юмор! Юмор!!! * Здоровье с Айнур Тажиной * Маска Kazakhstan * Фактор страха<ref>[https://tv7.kz/kz/bagdarlama/# ТЕЛЕБАҒДАРЛАМА]</ref> ; ; Телехикая * 12 КҮН * BOSS ӘЙЕЛ * Ағайынды * [[Ата-ана. Бала-шаға]] * Q елі * АУЫЛ ДӘРІГЕРІ * Әке мен әке * Әкесінің баласы  * Бастық боламын * БҰЛ ӨМІРДЕ... * [[Зу-Зу Күлпаш|Зың-зың Күлпәш]] * ИЗОЛӘЦИЯ * Көршілер * НЯНЯMAN * Өсекшілер * Өсекшілер 2 * Сен Bossың * СЕРПІН * Тақиясыз періште * Тек қана қыздар * ТОЙХАНА * ТОЙХАНА 2 * Түпсана және жасыл нәски * Үмітіңді үзбе * Ұлы дала жанұясы * Ұстаз * Хақ<ref>[https://tv7.kz/kz/serialdar/ '''ТЕЛЕХИКАЯЛАР''']</ref> == Логотиптері == <gallery> Tv7 2013.png|2011-2016 жылдардағы логотипі Tv7 2019.png|2016-2019 жылдардағы логотипі Логотип «Седьмой канал».png|2019-2023 жылдардағы логотипі Logo Seven Channel.png|Қазіргі логотипі </gallery> == Басшылары == # Мирболат Кунбаев (2009 жылға дейін) # [[Батыр Кәкімжанұлы Қазыбаев|Батыр Қазыбаев]] (2009—2010) # Бибігүл Жексенбай (2010—2011) # Азиза Шөжеева (2011—2014) # Қуат Бахридинов (2014—2016) # Әлия Бабаева (2016—2020) # Сергей Майборода (2020—2021) # Ерлан Игисинов (2021—2022) # Ания Байоразова (2022—2024) # Илхам Ибрагимов (2024—) == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * {{URL|https://tv7.kz/ «Жетінші арнаның» ресми сайты}} * {{URL|https://tv7.kz/kz/live-kz/ «Жетінші арнаның» онлайн көрсетілімі}} * {{URL|https://www.youtube.com/c/TheSevenChannel «Седьмой канал - 7 канал Казахстан» (YouTube)}} * {{URL|https://youtube.com/@7kanalshorts «Седьмой канал Shorts» (YouTube)}} * {{URL|https://youtube.com/@7kanalshow «Седьмой канал Show» (YouTube)}} * {{URL|https://www.tiktok.com/@tv7_kz «Жетінші арна» (TikTok)}} * {{URL|https://www.instagram.com/tv7_kz/ «Жетінші арна» (Instagram)}} * {{URL|https://www.facebook.com/tv7kz «Седьмой канал» (Facebook)}} * {{URL|https://x.com/tv7_kz «Жетінші арна» (X)}} {{Қазақстан телеарналары}} [[Санат:Қазақстан телеарналары]] samkpp7cjh8d3yee8jjveuq077dvgc4 3620628 3620627 2026-06-22T10:55:29Z Madi Dos 18369 /* Жобалар */ 3620628 wikitext text/x-wiki {{Телеарналар | атауы = Жетінші арна | толық атауы = «ЭРА» Телекомпаниясы» ЖШС | логотипі = Logo Seven Channel.png | логоатауы = | ені = 200px | ел = {{KAZ}} | хабар тарату аумағы = {{байрақ|Қазақстан}} | хабар тарату уақыты = 20 сағат | тілдері = [[Қазақ тілі|қазақша]], [[орыс тілі|орысша]] | орталық = {{ту|Астана}} [[Астана]] қаласы, С.Сейфуллин көшесі, 31 | формат = 16:9 | тематика = ақпараттық, ойын-сауық | хабар таратуын бастады = [[9 қыркүйек]] [[2009 жыл|2009]] | хабар таратуын аяқтады = | жабылу себебі = | алмастырады = | алмасқан арна = {{ту|Қазақстан}} Эра ТВ | алмастырылды = | лицензия = | аудитория = | үлес = | үлес-күн = | үлес-қайнар = | негізін салушы = | иесі = «Media Holding Group» ЖШС | басшы қызметі = Бас директоры | басшылары = Илхам Ибрагимов | бұрынғы атаулары = '''«Эра ТВ»''' (2003—2009) | туыстас арналар = | арна дауысы = | жүйелік серігі = | слоган = | сайт = http://tv7.kz/ }} '''Жетінші арна''' — [[Қазақстан]]дағы ақпараттық, ойын-сауықтық бағыттағы республикалық телеарна. Штаб-пәтері [[Астана]] қаласында орналасқан. Қазақ және орыс тілдерінде хабар таратады. Телеарна Қазақстанның 86 қаласында тәулігіне 20 сағат хабар таратады. ==Тарихы== Алғаш рет [[2009 жыл|2009]] жылғы 9 қыркүйекте «Эра ТВ» телеарнасы базасында хабар таратуды бастады. «Эра ТВ» телеарнасы 2003 жылғы 1 шілдеден бастап жұмыс істеді.<ref>[https://web.archive.org/web/20071118082443/http://www.era-tv.kz/compd.asp?id=14 Телекомпания: О компании]</ref> [[2015 жыл|2015]] жылы «Екінші экран» жүйесін республикада бірінші болып енгізді. [[2015 жыл|2015]] жылғы 1 маусымда ақпараттық бағдарламалар өндірісін тоқтатты. [[2016 жыл|2016]] жылғы ақпанда ойын-сауық бағдарламалар өндірісіне бет бұрды. [[2019 жыл|2019]] жылғы 10 маусымда [[16K ажыратылымдық|16:9 ажыратылым]] форматында хабар таратуға көшті. [[2021 жыл|2021]] жылы «Оян, Қазақстан» таңғы бағдарламасы мен «Студия 7» кешкі шоуының тұсауын кесіп, көрермен назарына ұсынды. [[2022 жыл|2022]] жылғы ақпанда AIBAT ақпараттық бағдарламасы эфирге шықты. [[2022 жыл|2022]] жылы телеарна хабар тарату саясатын танымдық -ойын-сауықтық бағытқа өзгертті. ==Жобалар== ; Бағдарлама * Жаңалықтар (Новости) * Юмор! Юмор! Юмор!!! * Здоровье с Айнур Тажиной * [[Маска (телешоу)|Маска Kazakhstan]] * Фактор страха<ref>[https://tv7.kz/kz/bagdarlama/# ТЕЛЕБАҒДАРЛАМА]</ref> ; ; Телехикая * 12 КҮН * BOSS ӘЙЕЛ * Ағайынды * [[Ата-ана. Бала-шаға]] * Q елі * АУЫЛ ДӘРІГЕРІ * Әке мен әке * Әкесінің баласы  * Бастық боламын * БҰЛ ӨМІРДЕ... * [[Зу-Зу Күлпаш|Зың-зың Күлпәш]] * ИЗОЛӘЦИЯ * Көршілер * НЯНЯMAN * Өсекшілер * Өсекшілер 2 * Сен Bossың * СЕРПІН * Тақиясыз періште * Тек қана қыздар * ТОЙХАНА * ТОЙХАНА 2 * Түпсана және жасыл нәски * Үмітіңді үзбе * Ұлы дала жанұясы * Ұстаз * Хақ<ref>[https://tv7.kz/kz/serialdar/ '''ТЕЛЕХИКАЯЛАР''']</ref> == Логотиптері == <gallery> Tv7 2013.png|2011-2016 жылдардағы логотипі Tv7 2019.png|2016-2019 жылдардағы логотипі Логотип «Седьмой канал».png|2019-2023 жылдардағы логотипі Logo Seven Channel.png|Қазіргі логотипі </gallery> == Басшылары == # Мирболат Кунбаев (2009 жылға дейін) # [[Батыр Кәкімжанұлы Қазыбаев|Батыр Қазыбаев]] (2009—2010) # Бибігүл Жексенбай (2010—2011) # Азиза Шөжеева (2011—2014) # Қуат Бахридинов (2014—2016) # Әлия Бабаева (2016—2020) # Сергей Майборода (2020—2021) # Ерлан Игисинов (2021—2022) # Ания Байоразова (2022—2024) # Илхам Ибрагимов (2024—) == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * {{URL|https://tv7.kz/ «Жетінші арнаның» ресми сайты}} * {{URL|https://tv7.kz/kz/live-kz/ «Жетінші арнаның» онлайн көрсетілімі}} * {{URL|https://www.youtube.com/c/TheSevenChannel «Седьмой канал - 7 канал Казахстан» (YouTube)}} * {{URL|https://youtube.com/@7kanalshorts «Седьмой канал Shorts» (YouTube)}} * {{URL|https://youtube.com/@7kanalshow «Седьмой канал Show» (YouTube)}} * {{URL|https://www.tiktok.com/@tv7_kz «Жетінші арна» (TikTok)}} * {{URL|https://www.instagram.com/tv7_kz/ «Жетінші арна» (Instagram)}} * {{URL|https://www.facebook.com/tv7kz «Седьмой канал» (Facebook)}} * {{URL|https://x.com/tv7_kz «Жетінші арна» (X)}} {{Қазақстан телеарналары}} [[Санат:Қазақстан телеарналары]] t2iyksrk1czm4xtfxu3tmmk47t9e4rb 10 119686 3620644 3562938 2026-06-22T11:29:13Z Madi Dos 18369 3620644 wikitext text/x-wiki {{Navbox with collapsible groups |state = {{{state|uncollapsed}}} |name = Уикипедияның ережелері |{{ #ifeq: {{{1|}}} | child | child | parent }} |title = [[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар|Уикипедияның ережелері мен нұсқаулары]] |group1 = [[Уикипедия:Уикипедия туралы|Уикипедия]] |list1 = <div style="padding-right:3px; padding-left:3px;">{{Navbox subgroup |groupstyle = background:#E6E6FA; |group1 = [[Джимми Уэйлс|Джимми Уэйлстен]] |list1 = [[Уикипедия:Джимми Уэйлстің Уикипедия негіздері туралы мәлімдемесі|Джимми Уэйлстің Уикипедия негіздері туралы мәлімдемесі]] |group2 = [[Уикипедия:Бес шарт|Бес шарт]] |list2 = [[Уикипедия:Уикипедия — бұл энциклопедия|Уикипедия - бұл энциклопедия]] {{*}} [[Уикипедия:Бейтарап көзқарас|Бейтарап көзқарас]] {{*}} [[Уикипедия:Авторлық құқықтар|Авторлық құқықтар]] {{*}} [[Уикипедия:Сыпайылық|Сыпайылық]] {{*}} [[Уикипедия:Мақала жазудан шегінбеңіз|Қатал ережелерi жоқ]] {{*}} [[Уикипедия:Ережелер тізімі|Ережелер тізімі]] {{*}} [[Уикипедия:Қазақша Уикипедияның негізгі тілі — қазақ тілі|Қазақша Уикипедияның негізгі тілі — қазақ тілі]] |group3 = Қызмет атқару |list3 = [[Уикипедия:Администраторлар мен бітікшілерді сайлау ережелері|Администраторлар мен бітікшілерді сайлау ережелері]] |group4 = Механизмдері |list4 = [[Уикипедия:Айдатқыштар|Айдатқыштар]] {{*}} [[Уикипедия:Тәлiмгерлiк|Тәлiмгерлiк]] {{*}} [[Уикипедия:Боттарды қолдану ережелері|Боттарды қолдану ережелері]] {{*}} [[Уикипедия:Консенсус|Консенсус]] {{*}} [[Уикипедия:Жоққа шығару|Жоққа шығару]] }}</div> |group2 = [[Уикипедия:Мақала|Мақалалар]] |list2 = <div style="padding-right:3px; padding-left:3px;">{{Navbox subgroup |group1 = Мақала мазмұны |list1 = [[Уикипедия:Мақалалардың аталуы|Мақалалардың аталуы]] {{*}} [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|Сенімді дереккөздер]] {{*}} [[Уикипедия:Маңыздылық|Маңыздылық]] {{*}} [[Уикипедия:Адал қолданудың шарттары|Адал қолданудың шарттары]] {{*}} [[Уикипедия:Мақалаға қойылатын минималды талаптар|Мақалаға қойылатын минималды талаптар]] {{*}} [[Уикипедия:Мақаланың толықтылығы|Мақаланың толықтылығы]] {{*}} [[Уикипедия:Мақаланың мөлшері|Мақаланың мөлшері]] |group2 = Стилі |list2 = [[Уикипедия:Айрық|Айрық]] {{*}} [[Уикипедия:Тексерілмелдігі|Тексерілуі]] {{*}} [[Уикипедия:Көзқарастардың салмақтылығы|Көзқарастардың салмақтылығы]] |group3 = Безендіру |list3 = [[Уикипедия:Мақаланы безендіру|Мақаланы безендіру]] {{*}} [[Уикипедия:Сыртқы сілтемелер|Сыртқы сілтемелер]] {{*}} [[Уикипедия:Сілтемелер|Ішкі сілтемелер]] {{*}} [[Уикипедия:Уикилендіру|Уикилендіру]] |group4 = Ауытқулар мен <br /> бұзушылықтар |list4 = [[Уикипедия:Маргиналдық теориялар|Маргиналдық теориялар]] {{*}} [[Уикипедия:Өзіндік зерттеулерге жол бермеу|Өзіндік зерттеулердің болмауы]] {{*}} [[Уикипедия:Өңдемелер қақтығысы|Өңдемелер қақтығысы]] {{*}} [[Уикипедия:Вандализм|Вандализм]] {{*}} [[Уикипедия:Жедел жою өлшемшарттары|Жедел жою өлшемшарттары]] {{*}} [[Уикипедия:Спам|Спам]] {{*}} [[Уикипедия:Бетті жою|Бетті жою]] }}</div> |group3 = Басқалар |list3 = <div style="padding-right:3px; padding-left:3px;">{{Navbox subgroup |group1 = Қатысушылар |list1 = [[Уикипедия:Қатысушының жеке беті|Қатысушының жеке беті]] {{*}} [[Уикипедия:Қатысушылардың теңдігі|Қатысушылардың теңдігі]] {{*}} [[Уикипедия:Жаңа қатысушыларға тиісе бермеңіз|Жаңа қатысушыларға тиісе бермеңіз]] |group2 = Басқа ережелер |list2 = [[Уикипедия:Талқылау беттері|Талқылау ережелері]] {{*}} [[Уикипедия:Мақала — бұл бірлескен жұмыс|Мақала — бұл бірлескен жұмыс, меншікті иесі жоқ]] {{*}} [[Уикипедия:Мәлiметтiң өзектiлiгi|Мәлiметтiң өзектiлiгi]] {{*}} [[Уикипедия:Қатысушы аты|Қатысушы аты]] {{*}} [[Уикипедия:Батыл болыңыз|Батыл болыңыз]] {{*}} [[Уикипедия:Өңдеменің түйіндемесі|Өңдеменің түйіндемесі]] {{*}} [[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек|Мақаланы қалай өңдеу керек]] {{*}} [[Уикипедия:Қолтаңба|Қолтаңба]] {{*}} [[Уикипедия:Шағын өңдеме|Шағын өңдеме]] {{*}} [[Уикипедия:Мақаланы жеке мақалаларға бөлу|Көлемді мақаланы жеке мақалаларға бөлу]] {{*}} [[Уикипедия:Жиі кездесетін қателер|Жиі кездесетін қателер]] {{*}} [[Уикипедия:Жиі қойылатын сұрақтар|Жиі қойылатын сұрақтар]] }}</div> }} <noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер|{{PAGENAME}}]] </noinclude> m06a1gsnso2i8b6yh05c97ljl8u9iv9 4 119707 3620639 2648803 2026-06-22T11:23:14Z Madi Dos 18369 Madi Dos [[Уикипедия:Мазмұнның шынайлығы]] бетін [[Уикипедия:Көзқарастардың салмақтылығы]] бетіне жылжытты 2648803 wikitext text/x-wiki {{Уикипедияның ережелері}} [[Санат:Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар|{{PAGENAME}}]] lc79uwt1pksqxpi9vvtfz3234xrtqz4 3620643 3620639 2026-06-22T11:27:29Z Madi Dos 18369 3620643 wikitext text/x-wiki == Сондай-ақ қараңыз == * [[Уикипедия:Бейтарап көзқарас]] * [[Уикипедия:Маргиналдық теориялар]] * [[Уикипедия:Сыртқы сілтемелер]] {{Уикипедияның ережелері}} [[Санат:Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар|{{PAGENAME}}]] t2oo138esf1k1w3bffzm6qvq5d4p32l 0 119766 3620456 3603942 2026-06-21T22:21:02Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620456 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Киев |шынайы атауы = {{lang-uk|Київ}} |сурет = {{Photomontage | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}} | photo2b = Ku02.JPG{{!}} | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}} | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}} | photo4b = | photo5a = | photo5b = | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 320 | foot_montage = }} |жағдайы = Астана |ел = Украина |елтаңба = COA of Kyiv Kurovskyi.svg |ту = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(2661299)_region:UA |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 10 аудан |басшының түрi = Мэр |басшысы = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]] |құрылған уақыты = [[V ғасыр|V]]<ref name="eob">[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]</ref><ref>Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.</ref>—[[X ғасыр]]<ref name="Толочко">''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.</ref><ref>[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]</ref><ref>{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}</ref> |алғашқы дерек = V ғасырдың басы — VI ғасырдың басы |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 826,35<ref name="Ауданның үлкею">[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}</ref> немесе 847,66<ref name="гк">{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}</ref> |биiктiктiң түрi = Ең биік жері |орталығының биiктігі = 100—200 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2 967 360<ref name="1 қаңтар 2020 халық">[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]</ref> немесе<br> 3 703 100 |санақ жылы = 2019 |тығыздығы = 4481 |шоғырлануы = Киев агломерациясы — 4 071 000 |ұлттық құрамы = (2001 ж. санақ бойынша)<br> [[украиндар]] — 82,2 %,<br>[[орыстар]] — 13,1 %,<br>[[еврейлер]] — 0,7 %,<br>[[беларустар]] — 0,6 %,<br>[[поляктар]] — 0,3 % |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер |этнохороним = киевтік, киевтіктер |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = +380 44 |пошта индексі = |пошта индекстері = 01000 — 06999 |автомобиль коды = AA, КА / 11, 28 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kiev |сайты = http://kmv.gov.ua/ |сайт тілі = uk | add1n = Марапаттары | add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}} }} '''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.<ref>[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&lang=1 |date=2013-10-04 }}</ref> Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген. Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы. Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар. Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды. == Физико-географиялық сипаттамасы == Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.<br /> Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы. Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі. Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.<ref>{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}</ref> === Климат === Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С. Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін. Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін. Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін. Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.<ref>{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}</ref> == Атауы == === Атаудың шығу тарихы === Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. <blockquote> ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня». Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында: «Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' </blockquote> дейді… Шежіреші... мұны былай негіздейді: <blockquote> ''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».'' </blockquote> Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]</ref>: <blockquote> ''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»'' </blockquote> Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды. === Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. === Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.<ref>[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]</ref> Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26</ref> үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev <ref>[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com</ref> сөзінен гөрі сирек айтылады. 2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.<ref>{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}</ref> сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады. Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады<ref>[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.</ref><ref>[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260504000832/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=2026-05-04 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)</ref> және The Guardian.<ref>[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.</ref> Лондон Лутон әуежайы,<ref>[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.</ref> Будапешт және Таллин әуежайлары<ref>[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019</ref> және Бельгия<ref>[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019</ref> өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.<ref>[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019</ref> Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті. 2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын "Kiev"-ден "Kyiv"-ге өзгертті,<ref>[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]</ref> сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады. Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды. == Тарихы == {{main|Киев тарихы}} [[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]] Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды. Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады. === Русь–Украина === VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.<ref>Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.</ref> === Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия === Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды. === Гетманат === [[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған. === Ресей империясы === === 17 ғасыр ==== Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті. ==== 18 ғасыр ==== Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды. ==== 19 ғасыр ==== 1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды. ==== 20 ғасыр ==== 1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды. === Украина революциясы === Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды. === Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында === 1930 жылдары Киевте автобус және троллейбус қозғалысы енгізілді, Евгения Бош көпірі салынды, алғашқы автоматты телефон станциясы іске қосылды, орталық жылыту ұйымдастырылды. === Кеңес оккупациясы === 1941 жылы 19 қыркүйекте, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 78 күндік қорғаныстан кейін Киев кеңестіктер тарапынан тастап кетіліп, неміс әскерлері басып алды. Қала екі жыл бойы Киев генералдық, қалалық және ауылдық округтерінің әкімшілік орталығына айналды. Осы уақыт ішінде, атап айтқанда, Бабын Яр трагедиясы болды. 1943 жылы 6 қарашада кеңес өкіметі қаланы қайтарып алды. === Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қала === Ұрыс кезінде Киев қатты зардап шекті, әсіресе коммунистік партизандардың диверсиялық жұмыстарынан. Қалпына келтіру жұмыстары 1950 жылдардың басына дейін жалғасты. 1948 жылы Дашава-Киев газ құбырының құрылысы аяқталды, ал 1949 жылы Дарница теміржол көпірі мен Патон көпірі салынды. 1950 жылы КСРО-дағы алғашқы компьютер MESM жасалды, ал 1951 жылы Украинадағы алғашқы теледидар орталығы хабар тарата бастады. 1960 жылы метрополитеннің бірінші бөлігі іске қосылды, ал Днепрдің сол жағалауында жаңа тұрғын үй аудандары салынды. === Тәуелсіз Украина === [[1991]] жылы Киев тәуелсіз Украинаның астанасы болды. Дегенмен, қалада оң өзгерістерді жүзеге асыру қиын болды: бүкіл ел бойынша әлеуметтік-экономикалық дағдарыс өз әсерін тигізіп, жұмыссыздыққа және өндірістің төмендеуіне әкелді. Осы кезде Лукьяновка мен Харьков массивіне баратын метро желісі аяқталып, Спивоче полюсі ашылды. Киев бірнеше рет наразылық акцияларының орталығына айналды. [[2000]] жылдың аяғы мен [[2001]] жылдың басында Киев «Кучмасыз Украина» саяси акциясының орталығына айналды. Бұл тәуелсіздік алғаннан бергі үкіметке қарсы ең ірі зорлық-зомбылық шеру болды. [[2004]] жылдың қарашасынан [[2005]] жылдың қаңтарына дейін қалада президент сайлауының бұрмалануына қарсы жаппай наразылық акциялары өтті, олар «Қызғылт сары революция» деп аталды. [[2013]] жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Киев Еуромайданның орталығына айналды, оның барысында қала орталығында «Беркут» арнайы жасақтарымен қақтығыстарда жүзден астам наразылық білдіруші қаза тауып, бірнеше жүздеген адам ауыр жарақат алды. [[Сурет:Житловий_будинок_на_вул._Лобановського%2C_6-А_після_обстрілу.jpg|200px]] ==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ==== Ресей Федерациясының Украинаға толық ауқымды басып кіруінің бөлігі ретіндегі әскери агрессиясы 2022 жылдың 24 ақпанынан 2 сәуіріне дейін қаланың шетінде және өзінде жалғасты. Оған жаппай зымырандық, әуе және артиллериялық шабуылдар қосылды. Астана аймағына қарсы агрессия 1 ай, 1 апта және 1 күнге созылды, бұл осы кезеңде оккупацияланған аумақтарда (Буча және т.б.) ауыр соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарға әкелді. [[2022]] жылдың 24 ақпанынан кейінгі барлық жылдары Киев үнемі бомбалаудан және ұшқышсыз ұшу аппараттарының шабуылдарынан зардап шекті. == Халқы == [[2025]] жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: *6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, *7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, *18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, *60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, *80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.<ref>{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}</ref> {| class="wikitable" |+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін<ref>{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}</ref> |- ! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022 |- | 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6 || 2 925,8 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2 ||2 962,2 |} [[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]] == Өнеркәсібі == Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс. [[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|"Оболонь" сыра зауыты]] [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|"Большевик" зауыты]] [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]] [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]] Негізгі өнеркәсіп орындары: * "Оболонь" сыра зауыты * Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты * Киев зергерлік зауыты * Киев дәрумендік зауыты * «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі * Антонов атындағы ӘҒТК * Киев механикалық зауыты * Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты * Киев автоматика зауыты * Киев "Большевик" зауыты * Киев «Ленинская кузня» зауыты * «Киевхимволокно» ААҚ * «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты * Киев арнайы механика зауыты * «Росток» ЖАҚ * Киев құрылыс материалдары зауыты * ГП «Буревестник» * ООО ПТК «Агромат» * «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ * 410 азаматтық авиация зауыты * Киев қазыналық механикалық зауыты * Киев жөндеу-механикалық зауыты * Киев мотоцикл зауыты * Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты === Экономикалық көрсеткіштер === {| class="sortable wikitable" |- ! N ! көрсеткіштер ! бірліктер ! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні |- | 1 | Тауарлар экспорты | млн [[АҚШ доллары|$]] | 4398,3 |- | 2 | Уд. вес в общеукраинском | % | 11,5 |- | 3 | Тауарлар экспорты | млн [[АҚШ доллары|$]] | 17573,0 |- | 4 | Уд. вес в общеукраинском | % | 39,0 |- | 5 | [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]] | млн [[доллар США|$]] | −13174,7 |- | 6 | Капитальные инвестиции | млн [[гривна|₴]] | 29946,5 |- | 7 | Орташа айлық | [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]]) | 3250 |- | 8 | Орташа айлық | [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]]) | 406 |} Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> == Транспорты == Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді. === Әуе жолы === Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] * [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]] * [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]] * [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы) Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын "Авиант" Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары. === Өзен жолы === 1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды. [[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]] 1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді. Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды. Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.<ref>{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}</ref> === Метро === [[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]] 1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан. 2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді. Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.<ref>{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}</ref> === Трамвай === Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды. [[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]] 1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады. КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды. Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 "Kashtan", Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.<ref>{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}</ref> === Троллейбус === [[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]] Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады. 1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді. Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған. 2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}</ref> === Автобус === [[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]] Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді. Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}</ref> === Маршрутты таксилер === Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.<ref>{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}</ref> === Фуникулёр === [[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]] Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді. Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан. Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.<ref>{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}</ref> == Мәдениеті == === Театрлары === Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде: Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры. <gallery mode="packed"> Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры </gallery> === Мұражайлары === '''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық. [[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]] [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]] [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]] [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]] '''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады. '''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған. '''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан. '''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған. '''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар. '''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан. '''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған. '''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай. Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған. '''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған. '''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар. '''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған. '''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған. '''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті. '''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған. '''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.<ref>{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}</ref> == Білімі == ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды. [[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]] [[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]] [[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]] Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан <ref>[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов " Последние события в Украине — Корреспондент]</ref>. Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары<ref>[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}</ref> бар, олар: *«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті, *Киев ұлттық экономикалық университеті, *Ұлттық көлік университеті, *Ұлттық әуе университеті, *Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ), *М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті, *Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті, *«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті, *Киев консерваториясы, *Жарнама институты, *Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ), *Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ), *Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті, *Киев ішкі істер Ұлттық университеті, *Киев көркем академиясы, *О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет, *Халықаралық Соломонов университеті, *Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ), *И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті, *Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті, *Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті, *Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті, *Киевтік нарық қатынасы университеті, *Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Еуропа елордалары}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Еуропа елордалары]] [[Санат:Киев]] [[Санат:Украинаның миллионер қалалары]] [[Санат:Украина қалалары]] hlbcwkkhvlueou7f7zkalt1zwbc7yu7 10 156729 3620611 2823140 2026-06-22T10:25:43Z Madi Dos 18369 Madi Dos [[Үлгі:Unreferenced]] бетін [[Үлгі:Дереккөзі жоқ]] бетіне жылжытты 2823140 wikitext text/x-wiki {{Ambox | type = content | class = ambox-Unreferenced | image = [[file:Question book-new.svg|50x40px|alt=|link=]] | text = '''Бұл {{{1|мақалада}}} еш [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|дереккөз]] келтірілмеген немесе дереккөздер жеткіліксіз'''.<br /><small>Дереккөз келтіру арқылы {{#ifeq:{{{1}}}|section|бұл бөлімнің сапасын көтеру|[{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit}} бұл мақаланың сапасын көтеру]ге}} көмек етіңіз.<br />Еш дереккөзге негізделмеген мағлұмат жойылу мүмкін. {{#if:{{{date|}}}|<small>''({{{date}}})''</small>}}</small> }}{{#ifeq:{{{1}}}|section|{{DMCA|Қосымша дереккөз қажетті мақалалар|from|{{{date|}}}|Қосымша дереккөз қажетті мақалалар}}|{{DMCA|Дереккөзі жоқ мақалалар|from|{{{date|}}}|Дереккөзі жоқ мақалалар}} }} <noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 2ny0fro42aclqxha9pxhiujyjfoarw2 0 157471 3620493 3610510 2026-06-22T03:45:11Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620493 wikitext text/x-wiki {{уики}} [[Сурет:Coco Chanel in Los Angeles, 1931 (cropped).jpg|thumb|200px|Coco Chanel]] '''Коко Шанель''' ({{lang-fr|Coco Chanel}}, шын аты ''Габриель Бонер Шанель'', {{lang-fr|Gabrielle Bonheur Chanel}}; [[19 тамыз]] [[1883]] - [[10 қаңтар]] [[1971]]), «CHANEL» сән үйінің негізін қалаған атақты француз дизайнері, XX ғасырдың сән саласына көптеген жаңалықтар енгізген сәнгер. == Өмірбаяны == Коко Шанель 1883 жылы 19 тамызда Сомюр қаласында дүниеге келген. Габриель он екі жасқа толғанда оның анасы қайтыс болып, Шанель балалары туысқандарының үйінде тұруға мәжбүр болды. 18 жасында Габриель киім дүкеніне сатушы болып жұмысқа орналасады, ал бос уақытында кабареде ән айтумен айналысады. Габриельдің есімі Коко деп аталып кеткендігінің себебі - оның сүйікті әндері «Ko Ko Ri Ko» және «Qui qua vu Coco» болған еді. Осылай жалғаса беріп, күндердің-күнінде Габриель өзінің бір өнер көрсетуінде офицер Этьен Бальзанға (Etienne Balsan) ұнап қалады. Уақыт өте келе екеуі қосылып, ол офицер Этьен Бальзанмен Парижге көшіп кетеді. Габриель 1910 жылы Парижде өзінің алғашқы дүкенін ашты, бұл дүкенде әйлдерге арналған бас киімдер сатылатын. Қазіргі кезде бұл сән үйі [[Париж]] қаласында, Комбон көшесінде орналасқан. == Енгізген жаңалықтары == === Иіссу «Chanel № 5» === [[Сурет:CHANEL No5 parfum.jpg|thumb|200px|Chanel № 5]] 1921 жылы «Chanel № 5» иіссуы жарыққа шықты. Бұл әйелдерге арналған иіссу. Шанельдің алғаш рет синтезделген иіссуды шығаруы XX ғасыр адамдары үшін үлкен жаңалық болды. Бұл иіссудың хош иісі бір де гүлдің иісіне сәйкес келмеді. === Қара көйлек === Коко Шанель кішкентай қара көйлекті үлкен жаңалыққа айналдырды. Әйелдер аксессуарларына байланысты бұл кішкентай қара көйлекті кешке де, күндіз де кие бастады. 1926 жылы американдық Vogue журналы кішкентай қара көйлекті, оның тиімділігіне және танымалдығына байланысты, оны "Ford" автомобиліне теңеді. === Әйелдер сөмкесі === 1954 жылы Коко Шанель: "Мен радикюльдерді қолда ұстаудан шаршадым, сонымен қатар мен оларды жиі жоғалтамын " - деп айтты. Ал 1955 жылдың ақпанында, ол халықтың назарына өзінің жаңалығын - әйелдерге арналған сөмкені паш етті. Бұл сөмке тіктөртбұрышты болды және алқа түрінде жасалған баудан тұрды. == Антракт == 1939 жылы Коко Шанель өзінің барлық дүкендерін және сән үйін жауып тастады. Бұл II дүниежүзілік соғысқа байланысты болды. Сол жылы ол Парижден көшіп кетіп, 14 жыл Швейцарияда және Францияның оңтүстігінде өмір сүрді. II дуниежүзілік соғыс кезінде ол кейбір немістермен жақсы қарым-қатынаста болады, сондықтан оны неміс әскерінің шпионы деп, түрмеге отырғызады. Коко Шанель өзінің досы [[Уинстон Черчилль]]ден көмек сұрайды, Черчилль көмектесу үшін үкіметтен оны босатуды сұрайды, бірақ оған үкіметтің қойған талабы бойынша, Коко Шанельдің Францияны босатуы қажет деп айтқан. Коко Франциядан кетуге мәжбүр болады. == Сән әлеміне қайта оралу == 1954 жылы 71 жасқа толған Коко Шанель сән әлеміне қайта оралады. Сол кездері оның жаңа сөмкелері, зергерлік бұйымдары, аяқ киім топтамалары шығарыла бастайды. Ал оның ойлап тапқан «Шанель» костюмі жаңа заманның бейнесіне, рәмізіне айналды деп айтуға болады: жартылай жүн матадан жасалған тар юбка, тоқыма баумен, алтын түймелермен безендірілген жағасыз жакет. 1950-1960 жылдары Коко Голливуд студияларымен жұмыс істей бастайды, ол [[Одри Хепберн]] және Лив.мюзиклде Шанель рөлінде ойнайды. 1971 жылдың 10 қаңтарында 87 жасында атақты, әйгілі Габриель немесе Коко Шанель Риц қонақ үйінде қайтыс болады. Коко Шанель [[Швейцария]]дағы Лозанна қаласында жерленген. Оның құлпы тасының үстінде бес арыстан бейнеленген. 1983 жылы «CHANEL» сән үйінің басқарушысы және негізгі дизайнері Карл Лагерфельд болды. == Дереккөздер == <references/> == Әдебиеттер == * ''Гидель А.'' Коко Шанель = Coco Chanel / Анри Гидель; [пер. с фр. С. Лосева]. — М.: Эксмо, 2008. — 445, [2] с. — (Женщина-Богиня). ISBN 978-5-699-18625-9 * ''Делэ К.'' Одинокая Chanel / Клод Делэ; пер. [с фр.] Нины Кулиш. — М.: Слово, 2010. — 291, [4] с. ISBN 978-5-387-00142-0 * ''Карбо К.'' Коко Шанель. Шик и элегантность навсегда / Карен Карбо; [ағылш. аудару Е. Карманова]. — Москва [и др.]: Питер, 2010. — 238, [2] с. ISBN 978-5-498-07823-6 (Karbo, Karen ''The gospel according to Coco Chanel'') * Коко Шанель. Основательница Дома моды Chanel / [сост. С. Фоменко]. — Москва, 2010. — 21 с. — (Серия «Путь к успеху») (Библиотека генерального директора. Путь к успеху; Дайджест к т. 9 (21)). * ''Надеждин Н. Я.'' Коко Шанель: «Мода проходит&nbsp;— стиль остается» / Николай Надеждин. — М.: Майор : Изд. Осипенко А. И., 2008. — 191 с. — (Неформальные биографии). ISBN 978-5-98551-035-5 * ''Санчес-Андраде К.'' Коко Шанель / Кристина Санчес Андраде; [пер. с исп. Ю. В. Шабала]. — М.: Мир кн., 2009. — 331, [1] с. — (Женские лики — символы веков). ISBN 978-5-486-02813-7 * Шанель. По законам искусства = Chanel. L’art comme univers. — М.: Гос. музей изобразительных искусств им. А. С. Пушкина, [2007]. — 316 с. * ''Шарль-Ру Э.'' Непостижимая Шанель = L’Irreguliere ou mon itineraire Chanel. / [Пер. с фр. С. Г. Ломидзе]. — М.: Прогресс ; Смоленск: Литера, Б. г. [1997] — 493, [2] с. — (Женщина-миф). ** Непутевая Шанель / Эдмонда Шарль-Ру; [пер. с фр. Л. Г. Ломидзе]. — М.: АСТ ; Владимир: Астрель ; 2009. — 620, [1] с. ISBN 978-5-17-062752-3 (АСТ) * ''Эдрих М.'' Загадочная Коко Шанель / Марсель Эдрих; пер. с фр. Н. Тодрия. — М.: Альпина нон-фикшн : Глагол, 2008. — 406, [1] с. — (Le Temps des Modes). ISBN 978-5-9614-0736-5 * ''Charles-Roux E.'' Chanel / Edmonde Charles-Roux; Transl. from the French by Nancy Amphoux. — London: Harvill press, 1995. — XVIII, 380, XII p. — (Harvill paperbacks; 37). ISBN 1-86046-056-9 * ''Kennett F.'' Coco: The life a. loves of Gabrielle Chanel / Frances Kennett; Ill. by Natacha Ledwidge. — London: Gollancz, 1989. — 160 p. ISBN 0-575-04595-7 == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.chanel.com Официальный сайт дома моды «Шанель»] * [http://www.interlinks.ru/fashion-designers/113.html Статья «Шанель в центре внимания» в женском журнале interlinks.ru] * [http://ec-dejavu.net/c/Chanel_5.html Ольга Вайнштейн. Семиотика Шанель №&nbsp;5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100914121740/http://ec-dejavu.net/c/Chanel_5.html |date=2010-09-14 }} * [http://lichnosti.net/people_26.html Биография Коко Шанель на портале «Личности»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101125093655/http://lichnosti.net/people_26.html |date=2010-11-25 }} * [http://www.vilarcentre.com/blog/trends/fashion-chanel.html Статья Ольги Леухиной. С эффектом шок!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091010010519/http://www.vilarcentre.com/blog/trends/fashion-chanel.html |date=2009-10-10 }} * [http://fashionlifes.com/parfyumeriya/modnye-duhi-chanel-%E2%84%965.html Модные духи «Chanel N5»] [[Санат:Франция дизайнерлері]] 3nhuhm93xi2i01i1jwbbmbhwfbx6xh6 0 210896 3620465 3425993 2026-06-22T00:12:18Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620465 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Клайнайтинген |шынайы атауы = Kleinaitingen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Kleinaitingen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=13 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=50 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Аугсбург |кестедегі аудан = Аугсбург (аудан){{!}}Аугсбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Франц Шефер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15,67 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 539 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1231 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 08203 |пошта индексі = 86507 |пошта индекстері = |автомобиль коды = A |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 7 72 160 |ортаққордағы санаты = Kleinaitingen |сайты = http://www.kleinaitingen.de/ |сайт тілі = de }} '''Клайнайтинген''' ({{lang-de|Kleinaitingen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Швабия (округ)|Швабия]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Аугсбург (аудан)|Аугсбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1231 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428054219/https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 |date=2021-04-28 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 15,67 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 7 72 160''. Муниципалитеттің басшысы — Франц Шефер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.kleinaitingen.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801223147/http://kleinaitingen.de/ |date=2015-08-01 }} {{Бавария аудандары}} {{Германия:Аугсбург ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] jci6nop9ydupmlzy8gvoj7h4gr6622t 0 221252 3620502 3560523 2026-06-22T05:01:16Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620502 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кольменар |шынайы атауы = Colmenar |сурет = |жағдайы = |ел = Испания |елтаңба = Escudo de Colmenar.svg |ту = Bandera de Colmenar.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=36 |lat_min=54 |lat_sec=0 |lon_dir=W |lon_deg=4 |lon_min=20 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі |аймағы = Андалусия |кестедегі аймақ = Андалусия |аудан түрі = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы |ауданы = Малага (провинция){{!}}Малага |кестедегі аудан = |қауым түрі = Комарка (Испания){{!}}Ауданы |қауым = Аксаркия-Коста-дель-Соль (комарка){{!}}Аксаркия-Коста-дель-Соль |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Педро Фернандес Паломо |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 66 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 699 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3681 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = Colmenarenses, Juagarzos, Tinajeros |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 29170 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Colmenar |сайты = http://www.colmenar.es |сайт тілі = es }} '''Кольменар''' ({{lang-es|Colmenar}}) — [[Испания]]дағы [[қала]]. [[Андалусия]] автономды бірлестігіне қарасты [[Малага (провинция)|Малага]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Аксаркия-Коста-дель-Соль (комарка)|Аксаркия-Коста-дель-Соль]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3681 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 66 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 29 км. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.colmenar.es Ресми сайты]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413080433/http://www.colmenar.es/ |date=2016-04-13 }} {{Аксаркия-Коста-дель-Соль ауданы муниципалитеттері}} {{spain-geo-stub}} [[Санат:Малага елді мекендері]] kemmaq8sl4bilbqpwbyz50tepzlbfln 0 221603 3620492 1830540 2026-06-22T03:07:18Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620492 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Когольудо |шынайы атауы = Cogolludo |сурет = [[Сурет:Cogolludo Pal Duques de Medinacelli front view.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Испания |елтаңба = Escudo de Cogolludo.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=40 |lat_min=57 |lat_sec=0 |lon_dir=W |lon_deg=3 |lon_min=5 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі |аймағы = Кастилия — Ла-Манча |кестедегі аймақ = Кастилия — Ла-Манча |аудан түрі = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы |ауданы = Гвадалахара (провинция){{!}}Гвадалахара |кестедегі аудан = |қауым түрі = Комарка (Испания){{!}}Ауданы |қауым = Ла-Серрания (комарка){{!}}Ла-Серрания |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 97 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 893 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 690 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = 6 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = Cogolludense |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Cogolludo |сайты = http://www.cogolludo.es |сайт тілі = es }} '''Когольудо''' ({{lang-es|Cogolludo}}) — [[Испания]]дағы [[муниципалитет]]. [[Кастилия — Ла-Манча]] автономды бірлестігіне қарасты [[Гвадалахара (провинция)|Гвадалахара]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Ла-Серрания (комарка)|Ла-Серрания]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 690 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 97 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 40 км. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.cogolludo.es Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128142902/http://cogolludo.es/ |date=2020-11-28 }} {{Ла-Серрания ауданы муниципалитеттері}} {{spain-geo-stub}} [[Санат:Гвадалахара елді мекендері]] d9wqurfxhezx2lb5s682e9a75rbe9kc 0 228904 3620463 3389373 2026-06-21T23:59:13Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620463 wikitext text/x-wiki {{Сәулетші |есімі = Кишо Курокава |шынайы есімі =黒川 紀章 Курокава, Кисё |суреті = |ені = |сурет тақырыбы = |ұлты = |азаматтығы = {{JPN}} |туған күні = 8.04.1934 |туған жері = [[Нагоя]], [[Аичи]], [[Жапония]] |қайтыс болған күні = 12.10.2007 |қайтыс болған жері = Токио, Жапония |білімі = |жұмыс істеген қалалар = |стиль = |басты құрылыстары = |қала құрылыс жобалары = [[Астана қаласының Бас жоспары]] |ескерткіштерді жаңғырту = |іске аспаған жобалары = |ғылыми жұмыстары = |марапаттары = |қолтаңбасы = |ортаққор = }} {{nihongo|'''Кисё Курокава'''|黒川 紀章|Курокава Кисё:| кейде ''Кишо Курокава'' деп қате аталады, [[8 сәуір]] [[1934 жыл]]ы, [[Нагоя]], [[Аичи]], [[Жапония]] — [[12 қазан]] [[2007 жыл]]ы, [[Токио]], [[Жапония]]}} — [[Жапония|жапондық]] [[архитектор]] және [[метаболизм]] қозғалысының негізін қалаушылардың бірі. [[7 мамыр]] [[2007 жыл]]ы Курокава Курокава [[Екатеринбург]] сауда-ойын-сауық орталығының жобасының мүмкіндігін зерттеуде болып қайтты<ref>[http://www.channel4.ru/content/200705/07/112.japan.html Орал астанасында Жапондық хай-тек (www.channel4.ru 07.05.07)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200838/http://www.channel4.ru/content/200705/07/112.japan.html |date=2007-09-27 }}</ref>. == Атақты жобалары == * [[Ұлттық этнологиялық мұражай]] ([[Осака (қала)‎|Осака]], [[Жапония]], [[1973]]—[[1977]]) * [[Осы заманғы Хиросима көркемөнер мұражайы ]] ([[Хиросима]], [[Жапония]], [[1988]]—[[1989]]) * [[Куала-Лумпур Халықаралық әуежайы]] ([[Куала-Лумпур]], [[Малайзия]], [[1992]]—[[1998]]) * [[Оита стадионы]] ([[Оита]], [[Жапония]], [[1996]]—[[2001]], (2002 жылғы футболдан әлем чемпионатының өтуіне пайдаланылды) * [[Халықаралық Астана Әуежайы]] ([[Астана]], [[Қазақстан]], [[2000]]—[[2003]]) * Крест аралының батыс жағындағы футбол стадионы ([[Санкт-Петербург]], [[2006]]—[[2009]]) * Қазақстанның жаңа астанасы [[Астана қаласының Бас жоспары]], [[Қазақстан]], (бюжет мәселесіне байланысты кейінге қалдырылуда) <gallery> Image:Nakagin.jpg|[[Nakagin Capsule Tower]] (1970 — 1972) Image:Melbourne Central under the cone.jpg |Melbourne Central([[Мельбурн]], [[Австралия]], 1988) Image:Wheelockplace.JPG|Wheelock Place (Сингапур, 1990 — 1993) Image:Republic Plaza.jpg|Republic Plaza ([[Сингапур]], 1986 — 1995) Image:Toshiba-IHI Pavilion.jpg </gallery> <gallery> Image:National Art Center Tokyo 2008.jpg|Ұлттық көркем-өнер орталығы, Токио Image:Fukui Prefectural Dinosaur Museum.jpg|Fukui Prefectural Dinosaur Museum (1996 — 2000) Image:OICC Osaka International Conference Centre 20080712.jpg|Osaka International Convention Center ([[Осака]], [[Жапония]], 1994 — 2000) Image:Ooita Stadium20090514.jpg|Ooita Bank Dome Image:TOYOTA Stadium.jpg|[[Токио стадионы]] </gallery> == Марапаттары == * Алтын медаль, Académie d'Architecture, {{FRA}} (1986) * [[Cal Poly Pomona College of Environmental Design|Richard Neutra Award]], Калифорния Штаты Политехника Университеті, {{ROU}} (1988) * 48-Өнер Академиясы Марапаты, Жопониядағы артистер мен сәулетшілер үшін ең жоғарғы марапат (1992) * Renaming The Art Institute of Chicago to the Kisho Kurokawa Gallery of Architecture (1994) * Pacific Rim Award, American Institute of Architects, Los Angeles chapter (first awarded, 1997) * Британия Архитекторларының Royal Институтының құрметті адамы, {{UK}} * Архитекторлар Одағының құрметті мүшесі, Болгария * Dedalo-Minosse International Prize (Grand Prix) for Kuala Lumpur International Airport, {{MYS}} (2003–2004) * Тұрақты әуежай сертификаты, Жасыл Шар 21, Біріккен Ұлттар, Куала Лумпур Халықаралық әуежайы үшін (2003) * Walpole Medal of Excellence, {{UK}} (2005) * Шуңду Достастық марапаты, {{CHN}} (2005) * Халықаралық Архитектор марапаты, Чикаго Athenaeum Мұражайы (2006) == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == {{commons category|Kurokawa Kisho}} *[http://www.kisho.co.jp Кишо Курокаваның ресми сайты] {{ref-en}}{{ref-ja}}{{ref-zh}} * [http://www.kisho.co.jp/ Kisho Kurokawa architect & associates] * [http://www.nact.jp/kishokurokawa/en/index.html Exhibition"Kisho Kurokawa" Official Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070209171225/http://www.nact.jp/kishokurokawa/en/index.html |date=2007-02-09 }} * [http://www.arcspace.com/studio/kurokawa/pages/02.htm Sketches by Kisho Kurokawa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070404061905/http://www.arcspace.com/studio/kurokawa/pages/02.htm |date=2007-04-04 }} * [http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article2725285.ece Obituary in ''The Times'', 24 қазан 2007]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524040020/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article2725285.ece |date=2011-05-24 }} * [http://www.tokyoartbeat.com/tablog/entries.en/2007/08/kisho-kurokawa-on-the-nakagin-capsule-building.html Kisho Kurokawa on the Nakagin Capsule Building (Video)] * [http://www.tokyoartbeat.com/tablog/entries.en/2007/07/kisho-kurokawa-on-building-the-national-art-center.html Kisho Kurokawa on Building the National Art Center (Video)] * [http://www.anaheim.edu/index.php?option=com_content&task=view&id=492&Itemid=619/ The Anaheim University Kisho Kurokawa Green Institute] *{{cite web| url= http://www.architectureweek.com/2007/0502/design_4-1.html | title= Kurokawa Art Center | publisher= C.B.Liddell | date = 2007-05-02 }} [[Санат:Жапон сәулетшілері]] {{Bio-stub}} smwv2d9481uataaduwkam99sgnyugn5 0 233357 3620570 3108997 2026-06-22T06:57:34Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620570 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Кондофури |шынайы атауы = Condofuri |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=38 |lat_min=0 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=15 |lon_min=52 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Калабрия |кестедегі аймақ = Калабрия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Реджо-Калабрия (провинция){{!}}Реджо-Калабрия |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5076 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = 87 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = condofurioti |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 0965 |пошта индексі = 89030 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 080029 |ортаққордағы санаты = Condofuri |сайты = http://www.comunedicondofuri.it |сайт тілі = it }} '''Кондофури''' ({{lang-it|Condofuri}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Калабрия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Реджо-Калабрия (провинция)|Реджо-Калабрия]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 5076 адамды құрайды&nbsp;(2004). Халық тығыздығы 87 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 58 км² шамасында. Пошта индексі — 89030. Елді мекеннің қамқоршысы — San Domenico.&nbsp; == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comunedicondofuri.it Ресми сайты]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150918202414/http://www.comunedicondofuri.it/ |date=2015-09-18 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Реджо-Калабрия провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Калабрия елді мекендері]] gv0acpg2umlnzklol2on034fim6a7zx 2 326019 3620652 3617727 2026-06-22T11:34:42Z Madi Dos 18369 3620652 wikitext text/x-wiki {{Уикидеңгей|}} '''Уикипедия мықты дамыса Қазақстанның ғылыми сауаты да жақсы дамиды деген ойдамын. Сол себепті Қазақ уикипедиясы жүйеленген, толыққанды, сенімді ақпарат көзі болуы тиіс.Ол әрбір ''' '''қазақ тілді, сауатты қолданушының міндеті деп санаймын))''' ''' Уикипедияға үлесіңізді қосыңыз! Уикипедия - ешқандай админнің жеке меншігі емес, ортақ дүние!''' <span style="position:absolute;top:-50px;left:-200px;z-index:-1">[[Image:Eagle and sun from the Kazakh flag.svg|225px]]</span>[[Портал:Жасанды интеллект/Мен қалай көмек көрсете аламын|Портал:Жасанды интеллект]] • [[Портал:Автомобиль]] • [[Портал:Математика]] <div style="position: fixed; top: 70px; right: 0; transparency: 1; z-index: 100;">[[File:Animated-Flag-Kazakhstan.gif|160px]]</div>[[Уикипедия:Жиі кездесетін қателер]]{{User:Box/Уикипедияшы|ту=бар|Қатысушы есімі=Madi Dos|Дәрежесі=Қолданушы|Туылған кездегі есімі=|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|Уики-есім=Madi Dos|Тіркелу-жыл=2012|Тіркелу-күн=21|Тіркелу-ай=09|Марапаттама=|Мақала саны=|Мақала саны-дата=|Статистика стилі=|Facebook=|Вконтакте=|юзербокс-тақырып=|юзербокстар=...|юзербокс-тақырып6=|юзербокстар6=}}[[Уикипедия:Тексерілмелдігі]] [[Уикипедия:Көзқарастардың салмақтылығы]] (қазақша ережесі жазылмаған!) ([[Қатысушы:Madi Dos/зертхана4]]) [[Уикипедия:Мақалаға қойылатын минималды талаптар]] [[Уикипедия:Мәлiметтiң өзектiлiгi]] [[Уикипедия:Бетті жою]] (қазақша аударылмаған!) {{User:Box/Статистика:Өңдеме саны|3500}} [[en:User:Madi_Dos]] {{User:Box/Парашютпен секіру}} == Қатысушы туралы == === Мен бастаған жаңа мақалалар === https://xtools.wmcloud.org/pages/kk.wikipedia.org/Madi%20Dos == Үлгілер == * [[Үлгі:Алаң]] * [[Үлгі:Орта кәсіптік оқу орыны]] == Порталдар == # [[Портал:Автомобиль]] # [[Портал:Білім беру]] == Мен болған мемлекеттер/аймақтар: == {{flagicon|KAZ}}[[Қазақстан]]: * [[Шығыс Қазақстан облысы]] * [[Семей]] * [[Алматы]] * [[Алматы облысы]] * [[Тараз]] * [[Шымкент]] * [[Ақтау]] * [[Астана]] {{Flagicon|TUR}} [[Түркия]]: * [[Ыстанбұл|Ыстанбул]] * [[Кемер (қала)|Кемер]] == Қазақша жасалуы тиісті үлгілер == Қазақша жасалмаған үлгілер тізімі осында салынып отырады. Админдердің құлағына "алтын сырға"! Дегенмен, өзім де жасағым келеді. * [[:ru:Шаблон:Rq|Үлгі:Rq]] * [[:ru:Шаблон:Перевести|Үлгі:Аудару]] * [[:ru:Шаблон:Аффилированные_источники|Үлгі:Үшінші тарап]] *[[:ru:Шаблон:Недостаточно_критики|Үлгі:Сыни көзқарастың аздығы]] *[[:ru:Шаблон:Неавторитетные_источники|Үлгі:Сенімсіз дереккөздері]] *[[:ru:Шаблон:ВыводДанных|Үлгі:Деректерді шығару]] *[[:ru:Шаблон:Перевести|Үлгі:Басқа тілде аудармасы бар]] *[[:ru:Шаблон:Конструкция_автомобиля|Шаблон:Конструкция автомобиля]] == Уикиде мен жасағым келетін нәрселер / жасалғандар == * Әртүрлі үлгілерді жасап үйренгім келеді * Уикидегі бағалау өлшемшарттарын толықтырдым. Оларды нақтылап , жаңадан қосылып жатқан мақалаларды соған сай іріктеу керек секілді. * [[Портал:Жасанды интеллект/Мен қалай көмек көрсете аламын|Портал:Жасанды интеллект]], [[Портал:Автомобиль]] жасалды [[ru:Участник:Madi Dos]] 9l6pnjg5ccy0du9c2zv3cmhbgaffkrp 0 423196 3620433 2993804 2026-06-21T17:47:56Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620433 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Кастетс-ан-Дорт |шынайы атауы = Castets-en-Dorthe |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=44.5627777778 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-0.151944444444 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(1243)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Аквитания |кестедегі аймақ = Аквитания |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Жиронда |кестедегі аудан = Жиронда (департамент){{!}}Жиронда |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Лангон (округ){{!}}Лангон |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Лангон (кантон)|Лангон]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Jean-Pierre Sart ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 8,69 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 6—56 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1243 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 143,04 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 33210 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 33106 |ортаққордағы санаты = Castets-en-Dorthe |сайты = http://castetsendorthe.fr |сайт тілі = }} '''Кастетс-ан-Дорт''' ({{lang-fr|Castets-en-Dorthe}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Аквитания]] аймағына қарасты [[Жиронда (департамент)|Жиронда]] департаментінде орналасқан. [[Лангон (округ)|Лангон]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8,69 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''33106'', [[пошта индексі]] — ''33210''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1243 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 143,04 адам/км². {{Демография/FRA/Castets-en-Dorthe}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=63 | барлығы=1168 | е0=20 | ә0=32 | е5=55 | ә5=36 | е10=36 | ә10=51 | е15=24 | ә15=28 | е20=20 | ә20=12 | е25=28 | ә25=36 | е30=24 | ә30=44 | е35=40 | ә35=63 | е40=51 | ә40=51 | е45=36 | ә45=28 | е50=51 | ә50=51 | е55=44 | ә55=48 | е60=20 | ә60=24 | е65=20 | ә65=16 | е70=28 | ә70=24 | е75=16 | ә75=8 | е80=24 | ә80=51 | е85=4 | ә85=24 }} == Тағы қараңыз == * [[Жиронда департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Castets-en-Dorthe|Кастетс-ан-Дорт}} * [http://castetsendorthe.fr Ресми сайты]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220102122846/http://castetsendorthe.fr/ |date=2022-01-02 }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=33106-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106205652/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=33106-COM |date=2012-11-06 }} * [http://www.mapquest.com/?q=44.5627777778,-0.151944444444&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Жиронда департаментінің коммуналары}} [[Санат:Жиронда департаментінің коммуналары]] 5fdzaahqozqfxcv4h3zungywz29pjcq 0 426080 3620337 2958129 2026-06-21T12:14:50Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620337 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Канкаль |шынайы атауы = Cancale |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason_ville_fr_Cancale_(Ille-et-Vilaine).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.6794444444 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-1.82638888889 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(5374)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бретань |кестедегі аймақ = Бретань |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Иль және Вилен |кестедегі аудан = Иль және Вилен (департамент){{!}}Иль және Вилен |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Сен-Мало (округ){{!}}Сен-Мало |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Канкаль (кантон)|Канкаль]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Pierre-Yves Mahieu ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 13 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 0—45 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5374 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 413,38 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 35260 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 35049 |ортаққордағы санаты = Cancale |сайты = http://www.ville-cancale.fr |сайт тілі = }} '''Канкаль''' ({{lang-fr|Cancale}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Иль және Вилен (департамент)|Иль және Вилен]] департаментінде орналасқан. [[Сен-Мало (округ)|Сен-Мало]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 13 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''35049'', [[пошта индексі]] — ''35260''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 5374 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 413,38 адам/км². {{Демография/FRA/Cancale}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=267 | барлығы=5286 | е0=104 | ә0=152 | е5=144 | ә5=104 | е10=144 | ә10=140 | е15=152 | ә15=148 | е20=120 | ә20=84 | е25=124 | ә25=116 | е30=120 | ә30=104 | е35=144 | ә35=148 | е40=144 | ә40=120 | е45=176 | ә45=216 | е50=188 | ә50=216 | е55=267 | ә55=252 | е60=164 | ә60=164 | е65=144 | ә65=175 | е70=144 | ә70=191 | е75=100 | ә75=156 | е80=72 | ә80=139 | е85=73 | ә85=137 }} == Тағы қараңыз == * [[Иль және Вилен департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Cancale|Канкаль}} * [http://www.ville-cancale.fr Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220324090832/http://www.ville-cancale.fr/ |date=2022-03-24 }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=35049-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120830182647/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=35049-COM |date=2012-08-30 }} * [http://www.mapquest.com/?q=48.6794444444,-1.82638888889&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{Иль және Вилен департаментінің коммуналары}} [[Санат:Иль және Вилен департаментінің коммуналары]] {{France-geo-stub}} dpi2dqhzj1wgl8tj3hpyslguojvx0g5 0 437296 3620467 3193032 2026-06-22T00:28:07Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620467 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Кламар |шынайы атауы = Clamart |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason ville fr Clamart (Hauts-de-Seine).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.801389 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=02.262778 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(52569)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Иль-де-Франс |кестедегі аймақ = Иль-де-Франс |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = О-де-Сен |кестедегі аудан = О-де-Сен (департамент){{!}}О-де-Сен |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Антони (округ){{!}}Антони |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Philippe Kaltenbach ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 8,77 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 64—175 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 52569 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 5994,18 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 92140 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 92023 |ортаққордағы санаты = Clamart |сайты = http://www.clamart.fr |сайт тілі = }} '''Кламар''' ({{lang-fr|Clamart}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Иль-де-Франс]] аймағына қарасты [[О-де-Сен (департамент)|О-де-Сен]] департаментінде орналасқан. [[Антони (округ)|Антони]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8,77 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''92023'', [[пошта индексі]] — ''92140''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 52569 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 5994,18 адам/км². {{Демография/FRA/Clamart}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=1948 | барлығы=50670 | е0=1615 | ә0=1586 | е5=1697 | ә5=1579 | е10=1530 | ә10=1493 | е15=1471 | ә15=1620 | е20=1472 | ә20=1589 | е25=1675 | ә25=1682 | е30=1795 | ә30=1800 | е35=1856 | ә35=1907 | е40=1814 | ә40=1948 | е45=1673 | ә45=1800 | е50=1604 | ә50=1812 | е55=1631 | ә55=1688 | е60=994 | ә60=1036 | е65=851 | ә65=1094 | е70=819 | ә70=1216 | е75=731 | ә75=1066 | е80=553 | ә80=875 | е85=253 | ә85=845 }} == Тағы қараңыз == * [[О-де-Сен департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Clamart|Кламар}} * [http://www.clamart.fr Ресми сайты]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120710095051/http://www.clamart.fr/ |date=2012-07-10 }} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=92023-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.mapquest.com/?q=48.801389,02.262778&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{О-де-Сен департаментінің коммуналары}} [[Санат:О-де-Сен департаментінің коммуналары]] lenj86u2wmbeuve8g66a2hpqricsr6t 0 478627 3620572 3590542 2026-06-22T07:13:11Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620572 wikitext text/x-wiki {{мағына|}} {{АҚШ штаты |атауы = Коннектикут |шынайы атауы = State of Connecticut |ту = Flag of Connecticut.svg |белгісі = Seal of Connecticut.svg |карта = Map of USA CT.svg |лақапаты = |ұраны = Конституция штаты<ref name=SOTS/><ref>{{cite web| url=http://www.cslib.org/nicknamesCT.htm| title=Connecticut's Nicknames| publisher=Connecticut State Library}}</ref> |әні = |астанасы = Хартфорд (Коннектикут){{!}}Хартфорд |ірі қаласы = Бриджпорт (Коннектикут){{!}}Бриджпорт<ref name=popcompare>[http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2006-04-09.xls Population Estimates for All Places: 2000 to 2006: Connecticut SUB-EST2006-04-09.xls]. United States Census Bureau. Retrieved 16 қазан 2007.</ref> |ірі қалалары = |тұрғыны = 3 580 709 |санақ жылы = 2011 |тығыздығы = 249,41 |тұрғыныОрны =29 |ауданы = 14&nbsp;357 |құрлық ауданы = 12,559 |су ауданы = 1,809 |су пайызы = 12,6 |ауданыОрны = 48 |ені = 113 |ұзындығы = 177 |ендік1 = 40°58' |ендік2 = 42°3' |бойлық1 = 71°47' |бойлық2 = 73°44' |максимал биіктігі = [[Массачусетс]] штатымен шекарасындағы [[Фрисселл тауы]]ының солтүстік беткейі <ref name=USGS>{{cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=[[United States Geological Survey]]|year=2001|accessdate=21 қазан 2011}}</ref><ref name=NAVD88>Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].</ref> |орташа биіктігі = |минимал биіктігі = |штат реті = 5 |штат стасусы = [[9 қаңтар]] [[1788 жыл]]ы |штатқа дейін = |губернаторы = ДейннелМэллой |вице губернаторы = |заң шығару органы = |жоғарғы палатасы = |төменгі палатасы = |сенат мүшелері = |уақыт белдеуі = Тынықмұхиттық уақыт: [[Гринвич бойынша орташа уақыт|УГМ]]-5/[[Жазғы уақыт|-4]] |автомобиль коды = |домені = |сайты = http://www.ct.gov/ |ортаққордағы санаты= |түсініктемелер = }} [[Сурет:Connecticut State Capitol, Hartford.jpg|thumb|right|292px|Коннектикут штатының капитолы]] [[Сурет:Nhskyline eastshore.jpg|thumb|right|292px|Нью-Хейвен]] [[Сурет:Milfordluft 2.jpg|thumb|292px|Милфорд қаласын биіктен қарау және [[Чарльз (арал, Коннектикут)|Чарльз аралы]]]] [[Сурет:Middletown CT river skyline.JPG|292px|right|thumb|Мидделтаун]] '''Коннектикут''' ({{lang-en|Connecticut}}) — [[АҚШ штаттары|штат]] [[Америка Құрама Штаттары]]ның солтүстік-шығысында орналасқан, [[Жаңа Англия]] өңіріне кіреді. Астанасы — [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]], ірі қаласы — [[Бриджпорт (Коннектикут)|Бриджпорт]]. Халқы — 3 580 709 адам ([[2011 жыл]]ғы санақ бойынша АҚШ ішінде 29-орында, [[2011 жыл]]). АҚШ шаттарының ішінде көлемі бойынша 48-орында. Егер Колумбия округын алмай есептесе [[Адам басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімін|адам басына шаққандағы ЖІӨ]] мөлшері бойынша Америка Құрама Штаттарында бірінші орын иеленеді (54397 доллардан). [[1959 жыл]]дан бергі ресми ұраны — ''Constitution State'' (Конституция штаты). Штаттың бұрынғы ресми ұраны ''Nutmeg State'' (Жұпар жаңғақ штаты) болды<ref name=SOTS>{{cite web|url=http://www.sots.ct.gov/sots/cwp/view.asp?A=3188&QUESTION_ID=392608|title=SOTS: Sites, Seals & Symbols|accessdate=June 12, 2008}}</ref>. Штатты бірінші қоныстанушылар голландықтар болды, негізгі қоныстанушылар болашақ [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] қаласының негізін қалады. [[1667 жыл]]ға дейін шатат территориясының тең жартысы [[Жаңа Нидерланд]]ның құрамына кірді, сонан соң Британ империясына табысталыды, [[1636 жыл]]ы ағылшын [[Томас Хукер]] өзі Коннектикут колониясын құрды. Коннектикут 13 штаттың бірі болды, Англиядан өзінің тәуелсіздігін жариялады. Штат қоңыржай климатты зонада орналасқан және мұхит жағалау сызығында созылып жатыр, соған байланысты теңізде жүзу өнері штат салт-дәстүріне жартылай әсер етеді. Коннектикуттың адам даму индексі потенциялы бойынша — американдық штаттар арасында ең жоғарғы штат болып табылады. Пошталық қысқартылуы — CT. == География == Штат территориясы оңтүстігінде [[Лонг-Айленд (бұғаз)|Лонг-Айленд бұғазы]] суымен шайылып жатыр, батысында [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатымен, солтүстігінде — [[Массачусетс]] штатымен, шығысында — [[Род-Айленд]] штаттарымен шекараласады. Ірі қалалары: [[Бриджпорт (Коннектикут)|Бриджпорт]], [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] (астана), [[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]], [[Стамфорд (Коннектикут)|Стамфорд]] және [[Уотербери (Коннектикут)|Уотербери]]. Территориясы сегіз өңірге бөлінеді. Штатта барлығы 169 қала және елді мекен бар. Ең биік нүктесі — штаттың солтүстік-батыс шекарасындағы [[Фрисселл]] тауы (теңіз деңгейінен 748 м биік). Штаттың өзі аттас Коннектикут өзені штатың орталық жағымен ағып өтіп оңтүстіктен солтүстіктегі [[Лонг-Айленд (бұғаз)|Лонг-Айленд бұғазына]] құяды. Штат территориясыннегізінен ормандар алып жатыр. Оңтүстікке жақынырақ сазды жерлер және құмдауытты жағалау кездеседі . Батыс жағыны — таулы ([[Беркшир]] жоталары және [[Таконик]]). Солтүстіктен аулдық елді мекендерден оңтүстікке қарай өндірісті қалаларға қарай ауысады. Барлық ірі қалалардың барлығында дерлік «жасыл зоналар» (парктер қалалар орталығында) бар, туристерді тарту мақсатында өткен ғасырда сәулетті құрылыстар салынған. Коннектикут қалаларыны негізінен штаттың оңтүстік-батыста шоғырланған. Коннектикуттың солтүстік-шығыс жағында ормандық және ауыл шаруашылық жерлері басым. == Тарихы == [[АҚШ-тың тәуелсіздік үшін соғысы]]нан кейін Коннектикут 13 штаттың бірі болды, АҚШ құрамындағы бірінші штат. [[1875 жыл]]ға дейін Хартфорд пен [[Нью-Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] қалалары Коннектикут астанасы мәртебесін кезектесіп алып отырды. Артынан [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] қаласы тұрақты астана болып бекітілді. == Халқы == Халықтың [[раса]]лық бөлінуі: * [[Европеоидтық раса|ақ нәсіл]] — 77,6 %<ref>{{cite web|author=American FactFinder, United States Census Bureau.|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-tree_id=3308&-redoLog=false&-_caller=geoselect&-geo_id=04000US09&-format=&-_lang=en|title=American Community Survey 3-Year Estimates|publisher=Factfinder.census.gov|accessdate=2010-07-25|archiveurl=http://www.webcitation.org/6846yhabl|archivedate=2012-05-31}}</ref> ** [[Итальяндар|итальян]] тектілер — 19,3 % ** [[Ирланддықтар|ирланд]] тектілер— 17,9 % ** [[Ағылшындар|ағылшын]] тектілер — 10,7 % ** [[Немістер|неміс]] тектілер — 10,4 % ** [[Француздар|француз]] және [[франкоканадалықтар|франкоканада]] тектілер — 9,6 % ** [[Поляктар|поляк]] тектілер — 8,6 % * [[афроамерикандықтар]] — 10,1 % * [[АҚШ үндістері|үндістер]] — 0,3 % * [[азиаттар]] — 3,8 % == Атақты түлектері == * [[Гарриет Бичер-Стоу]] * [[Джон Браун (аболиционист)|Джон Браун]] * [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] * [[Сет Макфарлейн]] * [[Ральф Нейдер]] * [[Хорас Сильвер]] * [[Кэтрин Хепбёрн]] == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == ;Үкіметі * [http://www.ct.gov/ State of Connecticut] – Штаттың ресми веб сайты * [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Connecticut Connecticut State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130924105241/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Connecticut |date=2013-09-24 }} – Annotated list of searchable databases produced by Connecticut state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. * [http://www.sots.ct.gov/sots/cwp/view.asp?a=3188&q=392636&SOTSNav_GID=1849 Connecticut State Register & Manual] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013211837/http://www.sots.ct.gov/sots/cwp/view.asp?a=3188&q=392636&SOTSNav_GID=1849 |date=2013-10-13 }} – updated annually * [http://www.ct.gov/ctportal/cwp/view.asp?a=843&q=257266 Directory of Web sites of Connecticut towns and cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215055023/http://www.ct.gov/ctportal/cwp/view.asp?a=843&q=257266 |date=2012-12-15 }} * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CT Energy Data & Statistics for Connecticut- From the U.S. Department of Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101117124448/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CT |date=2010-11-17 }} * [http://www2.census.gov/census_2000/datasets/demographic_profile/Connecticut/2kh09.pdf 2000 Census of Population and Housing for Connecticut], [[U.S. Census Bureau]] ;Негізгі *{{dmoz|Regional/North_America/United_States/Connecticut}} ;Туризмі * [http://www.ctvisit.com/ CTVisit.com] – Official state tourism website ;Тарихы * [http://www.chs.org/ Connecticut Historical Society] * [http://www.ctgenealogy.com/ Connecticut Society of Genealogists (Est. 1968)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216215806/http://ctgenealogy.com/ |date=2014-12-16 }} * [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/CT.htm Connecticut State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140829072109/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/CT.htm |date=2014-08-29 }} * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/09000.html U.S. Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613102359/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/09000.html |date=2011-06-13 }} * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=CT USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Connecticut] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115233741/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=CT |date=2013-01-15 }} * [http://www.hartfordradiohistory.com/ Connecticut Broadcasting History] * [http://www.ctradiohistory.org/ Connecticut Radio History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121109174117/http://www.ctradiohistory.org/ |date=2012-11-09 }} ;Бизнес ұйымдары * [http://www.cbia.com/ Connecticut Business & Industry Association] * [http://www.ctjaycees.org/ Connecticut Junior Chamber (Jaycees)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813081711/http://www.ctjaycees.org/ |date=2013-08-13 }} * [http://www.usnewspapers.org/state/connecticut Connecticut Newspapers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130831012257/http://www.usnewspapers.org/state/connecticut/ |date=2013-08-31 }} * [http://www.ctbhof.com/ The Connecticut Business Hall Of Fame] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106194503/http://www.ctbhof.com/ |date=2015-11-06 }} * [http://www.smallbusinessesforhealthcarereform.org/ Small Businesses for Health Care Reform] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090909032439/http://www.smallbusinessesforhealthcarereform.org/ |date=2009-09-09 }} {{АҚШ әкімшілік бөлінуі}} [[Санат:Коннектикут]] {{US-geo-stub}} e2yo4xodee8vf1f92o4ao0mf3b1oo6w 10 490362 3620352 2621075 2026-06-21T13:32:35Z Nurken 111493 3620352 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="standard" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse; margin:0;" |- align=center !style="background:#CCCCFF;" width=35|Орын !style="background:#CCCCFF;" width=250|Команда !style="background:#CCCCFF;" width=35|О !style="background:#CCCCFF;" width=35|Ж !style="background:#CCCCFF;" width=35|Т !style="background:#CCCCFF;" width=35|Ұт !style="background:#CCCCFF;" width=50|Голдар !style="background:#CCCCFF;" width=35|± !style="background:#CCCCFF;" width=35|<small>Ұп</small>{{#if: {{{ескертпе|}}} |!!style="background:#CCCCFF;"{{!}}Ескертпе}} </includeonly><noinclude>{{doc}} [[Санат:Үлгілер:Турнирлік кестелер|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Үлгілер:Футбол|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 0a8r5u3b6kzsf3w2410o9e0m0919u3p 10 490365 3620353 2377673 2026-06-21T13:32:54Z Nurken 111493 3620353 wikitext text/x-wiki <includeonly>|} <small>О — ойындар, Ж — жеңістер, Т — тең түскен ойындар, Ұт — ұтылыстар, Голдар — соғылған және жіберілген голдар, ± — голдардың айырмашылығы, Ұп — ұпайлар</small><br/></includeonly><noinclude> {{doc|Үлгі:ФутболКесте/doc}} [[Санат:Үлгілер:Турнирлік кестелер|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Уикипедия:Үлгі:Футбол|{{PAGENAME}}]] </noinclude> oaasg7gbuqzicepnw5tr9s05k9vz8a0 10 491023 3620479 3537835 2026-06-22T02:24:41Z Sagzhan 29953 3620479 wikitext text/x-wiki {{Ел тарихы |ел = Қазақстан |ел ағылшынша = Kazakhstan |мақала = |сурет = Emblem of Kazakhstan latin.svg |ені = |көркемдеу = иә |санат= Қазақстан тарихы |тақырыпша1 =[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан|Ежелгі Қазақстан]] |мәтін2 = [[Тас дәуірі]]<br />[[Қола дәуірі]]<br />[[Темір дәуірі]]<br/>[[Сақтар]]<br/>[[Үйсін мемлекеті|Үйсіндер]]<br/>[[Қаңлылар]]<br/>[[Ғұндар]] |тақырыпша3 = Түркі дәуірі |мәтін4 = [[Түрік қағанаты|Түркі қағанаты]] (552—603)<br />[[Батыс Түрік қағанаты]] (603—704)<br />[[ Шығыс Түрік қағанаты]] (682—744)<br />[[Түргеш қағанаты]] (704—756)<br />[[Қарлұқ қағанаты]] (756—940)<br />[[Қимақ қағанаты|Қимақ мемлекеті ІХ ғ.соңы -ХІ ғ.басы]]<br />[[Оғыз мемлекеті|Оғыз мемлекеті ІХ ғ.соңы -ХІ ғ.басы]]<br/>[[Қарахан мемлекеті|Қарахан мемлекеті (942-1212)]]<br/>[[Қарақытай мемлекеті|Қарақытай мемлекеті (1128-1213)]]<br/>[[Қыпшақ хандығы]] |тақырыпша5 = Шыңғыс хан империясы |мәтін6= [[Моңғол империясы]] (1206—1291)<br />[[Алтын Орда|Жошы ұлысы]] (1224—1481)<br />[[Шағатай ұлысы]] (1222—1370)<br />[[Орда-Ежен ұлысы]] (1242—1446)<br />[[Шайбани ұлысы]] (1243 — ?)<br />[[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] ([[XIII ғасыр|XIII]]—[[XV ғасыр|XV&nbsp;ғғ.]])<br />[[Көк Орда]] |тақырыпша7= Қазақ мемлекеттері |мәтін8 = [[Әбілқайыр хандығы]] (1428—1468)<br/>[[Қазақ хандығы]] (1465—1824)<br/>[[Ноғай Ордасы]] (1440—1634)<br />[[Моғолстан]] (1348—1514)<br />[[Ташкент хандығы]] (1501—1627) |тақырыпша9= [[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан|Отарлық кезең]] |мәтін10 = [[Бөкей Ордасы]] (1801—1872) |тақырыпша11= Қазақ Республикасы (1917-1991) |мәтін12 = [[Алаш автономиясы]] (1917—1920)<br />[[Түркістан автономиясы]] (1917—1918)<br />[[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы|Қырғыз (Қазақ) АКСР-і]] (1920—1925)<br />[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] (1925—1936)<br />[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] (1936—1991) |тақырыпша13 = [[Тәуелсіз Қазақстан тарихы|Қазақстан Республикасы]] |мәтін14 = [[Қазақстан]] (1991—қазір) |тақырыпша15 = |мәтін16 = |қосымша = {{Tnavbar|Қазақстан тарихы|mini=1}} }}<noinclude> [[Санат:Үлгілер:Қазақстан|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Елдер тарихы|Қазақстан]] [[Санат:Уикипедия:Тік навигациялық үлгілер|{{PAGENAME}}]] </noinclude> kbux3nma9zgjb87dm9apvnx43jrr9l3 4 491233 3620589 3620291 2026-06-22T09:00:28Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3620589 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35384]||623||26||18||263||28||3||34245||8||0||170||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28569]||275||6||9||1307||42||7||26221||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2719]||271||7||6||348||8||14||2054||0||4||7||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1177]||37||0||0||11||17||0||1101||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 397]||15||0||7||24||6||1||328||0||0||16||0||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 76]||0||0||0||5||0||0||64||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] bjre36vzi22h4j18o5xywu9czf0eqiu 4 492279 3620334 3619999 2026-06-21T12:01:19Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3620334 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2100}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:1949}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:775}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 5 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 6 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:240}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 7 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 8 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:159}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 9 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 10 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:151}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 11 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 12 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:139}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 13 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 14 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:120}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 15 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:110}}]] || {{Permissions|Madi Dos}} |- | 16 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 17 || [[User:Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] || [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|{{formatnum:98}}]] || {{Permissions|Kazakhkingofprince}} |- | 18 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:90}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}} |- | 19 || [[User:Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] || [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|{{formatnum:76}}]] || {{Permissions|Көперхан Анаргүл}} |- | 20 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:63}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}} |- | 21 || [[User:Садықова Ақгүл|Садықова Ақгүл]] || [[Special:Contributions/Садықова Ақгүл|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Садықова Ақгүл}} |- | 22 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 23 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 24 || [[User:Bkozhykov|Bkozhykov]] || [[Special:Contributions/Bkozhykov|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Bkozhykov}} |- | 25 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 26 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 27 || [[User:NaziraBimakova|NaziraBimakova]] || [[Special:Contributions/NaziraBimakova|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|NaziraBimakova}} |- | 28 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 29 || [[User:Арай Дүйсекенова|Арай Дүйсекенова]] || [[Special:Contributions/Арай Дүйсекенова|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Арай Дүйсекенова}} |- | 30 || [[User:Қызғалдақ 1986|Қызғалдақ 1986]] || [[Special:Contributions/Қызғалдақ 1986|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Қызғалдақ 1986}} |- | 31 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}} |- | 32 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 33 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 34 || [[User:Бақтыгүл|Бақтыгүл]] || [[Special:Contributions/Бақтыгүл|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Бақтыгүл}} |- | 35 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 36 || [[User:Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] || [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Мейіржан Ерсаинов}} |- | 37 || [[User:Balaburgem|Balaburgem]] || [[Special:Contributions/Balaburgem|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Balaburgem}} |- | 38 || [[User:Маржан 1973|Маржан 1973]] || [[Special:Contributions/Маржан 1973|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Маржан 1973}} |- | 39 || [[User:Aidyn93|Aidyn93]] || [[Special:Contributions/Aidyn93|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Aidyn93}} |- | 40 || [[User:Nurtenge|Nurtenge]] || [[Special:Contributions/Nurtenge|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Nurtenge}} |- | 41 || [[User:KarlDaBuddies|KarlDaBuddies]] || [[Special:Contributions/KarlDaBuddies|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|KarlDaBuddies}} |- | 42 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 43 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 44 || [[User:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] || [[Special:Contributions/Alphy Haydar|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Alphy Haydar}} |- | 45 || [[User:Sleepycatinacap|Sleepycatinacap]] || [[Special:Contributions/Sleepycatinacap|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Sleepycatinacap}} |- | 46 || [[User:Қатысушы Апельсин|Қатысушы Апельсин]] || [[Special:Contributions/Қатысушы Апельсин|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Қатысушы Апельсин}} {{/end}} em8obzy41i5ui7m5xxypl4yvr9jjn77 0 492313 3620457 3488692 2026-06-21T22:37:10Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620457 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = президент | Қазақша есімі = Ким Ёң Сам | Шынайы есімі = 김영삼<br />金泳三 | Суреті = Kim Young Sam 1996.png | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 14-ші [[Корея Республикасының президенті]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the President of South Korea.svg | Басқара бастады = [[25 ақпан]] [[1993]] | Басқаруын аяқтады = [[24 ақпан]] [[1998]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Но Дэ У]] | Ізбасары = [[Ким Дэ Чжун]] | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = [[Христиандық]] | Туған күні = 20.12.1927 | Туған жері = [[Geoje]], [[Kyong sang-Намдо|Kyong sang-нандо]], [[Корея]], [[Жапон империясы]] | Қайтыс болған күні = 22.11.2015 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = [[Демократиялық партия (Оңтүстік Корея)|Демократиялық партия]] | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = [[Конгук университеті]] | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} {{Корейше есім |ені = |хангыль = 김영삼 |ханча = 金泳三 |Маккьюна — Райшауэр романизациялануы = Kim Young-sam |Корей тілінің жаңа романизациалануы = Gim Yeong-sam }} '''Ким Ёң Сам''' ({{lang-ko|김영삼}}, 金泳三; [[20 желтоқсан]] [[1927]] — [[22 қараша]] [[2015]]) — [[Корея Республикасы]]ның саясаткері, 14-ші президенті. == Мақалалары == * [http://100.daum.net/encyclopedia/view.do?docid=b03g1753a Ким Ён Сам]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{lang-ko|}} * [http://www.kysarchives.or.kr/ Kim Young-sam Memorial museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151122184918/http://www.kysarchives.or.kr/ |date=2015-11-22 }} {{lang-ko|}} * [http://www.rokps.or.kr/profile_result_ok.asp?num=543 Ким Ён Сам]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151122184907/http://www.rokps.or.kr/profile_result_ok.asp?num=543 |date=2015-11-22 }} {{lang-ko|}} * [http://www.nndb.com/people/462/000111129 N.N.D.b. (Notable Names Database) - Kim Young-sam] {{en}} * [http://www.britannica.com/ebi/article-9311995 Ким Ён Сам] {{lang-ko|}} * [http://www.kyscd.org/ Kim Young-sam Memorial museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726093946/http://www.kyscd.org/ |date=2011-07-26 }} {{lang-ko|}} {{бастама}} {{Commonscat|Kim Young-sam}} {{Оңтүстік Корея Президенттері|[[Ро Дэ У]]|[[Ким Дэ Чжун]]|[[25 ақпан]] [[1993]] — [[24 ақпан]] [[1998]]|14-ші}} [[Санат:Оңтүстік Корея саясаткерлері]] [[Санат:Оңтүстік Корея президенттері]] hilalceh8ulewolc5tvsydpe7uzjsml 10 500104 3620486 2883843 2026-06-22T02:39:48Z Sagzhan 29953 3620486 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты= Шыңғыс хан империясы |navbar= |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |titlestyle = |тақырып= [[Моңғол империясы]]ның ыдырау кезінде пайда болған мемлекеттер |bodystyle= background:LightSteelBlue |бөлім1 = [[Моңғол империясы]]<br /><br />[[Сурет:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|135px]] |тізім1 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Алтын Орда|Алтын Орда <br /> <small>(Жошы ұлысы)</small>]] |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Ақ Орда (мемлекет)|Батыс<br />бөлік]] |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Ұлы Орда]] |list1 = [[Қырым хандығы]]мен жойылған |group2 = [[Қасым хандығы]] |list2 = → [[Орыс патшалығы]] |group3 = [[Қазан хандығы]] |list3 = → [[Орыс патшалығы]] |group4 = [[Астрахан хандығы]] |list4 = → [[Орыс патшалығы]] |group5 = [[Қырым хандығы]] |list5 = [[Осман империясы]]мен вассалитет → [[Күшік-Кайнарда бітім шарты|Ресей империясының қорғауындағы тәуелсіздік]] → [[Ресей империясы]] |group6 = [[Хорезм|Хорезм (XIV ғасыр)]] |list6 = [[Темір әулеті|Темір әулеті]]мен жауланған}} |group2 = [[Көк Орда|Шығыс<br />бөлік]] |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Сібір хандығы]] |list1 = → [[Орыс патшалығы]] |group2 = [[Ала Орда]] |list2 = → [[Орыс патшалығы]] |group3 = [[Ноғай Ордасы]] |list3 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Үлкен Ноғай ордасы|Үлкен]] |list1 = [[Ноғай-қалмақ соғысы]]нда жойылды |group2 = [[Кіші Ноғай Ордасы|Кіші]] |list2 = Солтүстік Қара теңіз жағалауына миграция}} |group4 = [[Сыған хандығы]] |list4 = [[Алтын Орда]] ханымен жойылған |group5 = [[Әбілқайыр хандығы]] |list5 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Қазақ хандығы|Қазақ<br />хандығы]] |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Кіші жүз]] |list1 = → [[Бөкей Ордасы|Ресей империясының құрамындағы Бөкей Ордасы]] |group2 = [[Орта жүз]] |list2 = [[Жоңғар хандығы]] басып алған → [[Ресей империясы]] |group3 = [[Ұлы жүз]] |list3 = → [[Ресей империясы]] }} }} → Өзбек тайпалары }} }} |group2 = [[Юань империясы|Юань империясы<br /> <small>(Үгедей ұлысы)</small>]] |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Ойрат хандығы]] |list1 = Еділдің сағаларына миграция → [[Қалмақ хандығы|Орыс патшалығының құрамындағы Қалмақ хандығы]] {{Navbox subgroup |group1 = [[Жоңғар хандығы]] |list1 = [[Үшінші ойрат-маньчжур соғысы]] кезінде [[Цинь империясы]] басып алған }} |group2 = [[Солтүстік Юань|Моңғол қағанаты]] |list2 = [[Цинь империясы]] басып алған |group3 = [[Мин империясы]] |list3 = [[Маньчжурлар]] басып алған және [[Цинь империясы]]ның құрамына енген }} |group3 = [[Шағатай ұлысы|Шағатай хандығы <br /> <small>(Шағатай ұлысы)</small>]] |list3 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Моғолстан мемлекеті|Моғолстан]] |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Моғолия]] |list1 = [[Жоңғар хандығы]] басып алған }} [[Темір әулеті]] басып алған |group2 = [[Мәуереннаһр]] |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Темір әулеті]]<br /><small>[[Әмір Темір|(негізін салушы Әмір Темір)]]</small> |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Хиуа хандығы]] |list1 = → [[Ресей империясы|Ресей империясының протектораты]] |group2 = [[Бұхара хандығы|Бұхар хандығы]] |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Бұқар әміршілігі]] |list1 = → [[Бұқар Халық Кеңес Республикасы]] |group2 = [[Қоқан хандығы]] |list2 = → [[Ресей империясы]] }} |group3 = [[Ұлы моғолдар империясы]] |list3 = → [[Британдық Үндістан]] }} }} }} |group4 = [[Ильхан мемлекеті]] <br /> <small>(Хулагу ұлысы)</small> |list4 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Сербедарлар|Сербедарлар мемлекеті]]<!-- «сербедары» с маленькой буквы --> |list1 = [[Темір әулеті]] басып алған |group2 = [[Жалайыр сұлтандығы]] |list2 = жаулап алды [[Темір әулеті]] → тәуелсіздік кезеңі → [[Қара-Қоюнлу|Қара-Қоюнлу мемлекеті]] {{Navbox subgroup |group1 = [[Қара-Қоюнлу|Қара-қоюнлу мемлекеті]] |list1 = [[Ақ-Қоюнлу]] мемлекеті басып алған }} |group3 = [[Шобандар|Шобандар мемлекеті]] |list3 = [[Қара-Қоюнлу]] мемлекеті басып алған |group4 = [[Мұзаффаридтер|Мұзаффаридтер мемлекеті]] |list4 = [[Қара-Қоюнлу]] мемлекеті басып алған }} }} }} lb6nkvgfo1pa45vur6wcpr8zd6inhix 3620487 3620486 2026-06-22T02:40:51Z Sagzhan 29953 3620487 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты= Шыңғыс хан империясы |navbar= |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |titlestyle = |тақырып= [[Моңғол империясы]]ның ыдырау кезінде пайда болған мемлекеттер |bodystyle= background:LightSteelBlue |бөлім1 = [[Моңғол империясы]]<br /><br />[[Сурет:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|135px]] |тізім1 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Алтын Орда|Алтын Орда <br /> <small>(Жошы ұлысы)</small>]] |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Ақ Орда (мемлекет)|Батыс<br />бөлік]] |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Ұлы Орда]] |list1 = [[Қырым хандығы]]мен жойылған |group2 = [[Қасым хандығы]] |list2 = → [[Орыс патшалығы]] |group3 = [[Қазан хандығы]] |list3 = → [[Орыс патшалығы]] |group4 = [[Астрахан хандығы]] |list4 = → [[Орыс патшалығы]] |group5 = [[Қырым хандығы]] |list5 = [[Осман империясы]]мен вассалитет → [[Күшік-Кайнарда бітім шарты|Ресей империясының қорғауындағы тәуелсіздік]] → [[Ресей империясы]] |group6 = [[Хорезм|Хорезм (XIV ғасыр)]] |list6 = [[Темір әулеті|Темір әулеті]]мен жауланған}} |group2 = [[Көк Орда|Шығыс<br />бөлік]] |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Сібір хандығы]] |list1 = → [[Орыс патшалығы]] |group2 = [[Ала Орда]] |list2 = → [[Орыс патшалығы]] |group3 = [[Ноғай Ордасы]] |list3 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Үлкен Ноғай ордасы|Үлкен]] |list1 = [[Ноғай-қалмақ соғысы]]нда жойылды |group2 = [[Кіші Ноғай Ордасы|Кіші]] |list2 = Солтүстік Қара теңіз жағалауына миграция}} |group4 = [[Сыған хандығы]] |list4 = [[Алтын Орда]] ханымен жойылған |group5 = [[Әбілқайыр хандығы]] |list5 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Қазақ хандығы|Қазақ<br />хандығы]] |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Кіші жүз]] |list1 = → [[Бөкей Ордасы|Ресей империясының құрамындағы Бөкей Ордасы]] |group2 = [[Орта жүз]] |list2 = [[Жоңғар хандығы]] басып алған → [[Ресей империясы]] |group3 = [[Ұлы жүз]] |list3 = → [[Ресей империясы]] }} }} → Өзбек тайпалары }} }} |group2 = [[Юань империясы|Юань империясы<br /> <small>(Үгедей ұлысы)</small>]] |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Ойрат хандығы]] |list1 = Еділдің сағаларына миграция → [[Қалмақ хандығы|Орыс патшалығының құрамындағы Қалмақ хандығы]] {{Navbox subgroup |group1 = [[Жоңғар хандығы]] |list1 = [[Үшінші ойрат-маньчжур соғысы]] кезінде [[Цинь империясы]] басып алған }} |group2 = [[Солтүстік Юань|Моңғол қағанаты]] |list2 = [[Цинь империясы]] басып алған |group3 = [[Мин империясы]] |list3 = [[Маньчжурлар]] басып алған және [[Цинь империясы]]ның құрамына енген }} |group3 = [[Шағатай ұлысы|Шағатай хандығы <br /> <small>(Шағатай ұлысы)</small>]] |list3 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Моғолстан мемлекеті|Моғолстан]] |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Моғолия]] |list1 = [[Жоңғар хандығы]] басып алған }} [[Темір әулеті]] басып алған |group2 = [[Мәуереннаһр]] |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Темір әулеті]]<br /><small>[[Әмір Темір|(негізін салушы Әмір Темір)]]</small> |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Хиуа хандығы]] |list1 = → [[Ресей империясы|Ресей империясының протектораты]] |group2 = [[Бұхара хандығы|Бұхар хандығы]] |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Бұқар әміршілігі]] |list1 = → [[Бұқар Халық Кеңес Республикасы]] |group2 = [[Қоқан хандығы]] |list2 = → [[Ресей империясы]] }} |group3 = [[Ұлы моғолдар империясы]] |list3 = → [[Британдық Үндістан]] }} }} }} |group4 = [[Елхан мемлекеті]] <br /> <small>(Хулагу ұлысы)</small> |list4 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Сербедарлар|Сербедарлар мемлекеті]]<!-- «сербедары» с маленькой буквы --> |list1 = [[Темір әулеті]] басып алған |group2 = [[Жалайыр сұлтандығы]] |list2 = жаулап алды [[Темір әулеті]] → тәуелсіздік кезеңі → [[Қара-Қоюнлу|Қара-Қоюнлу мемлекеті]] {{Navbox subgroup |group1 = [[Қара-Қоюнлу|Қара-қоюнлу мемлекеті]] |list1 = [[Ақ-Қоюнлу]] мемлекеті басып алған }} |group3 = [[Шобандар|Шобандар мемлекеті]] |list3 = [[Қара-Қоюнлу]] мемлекеті басып алған |group4 = [[Мұзаффаридтер|Мұзаффаридтер мемлекеті]] |list4 = [[Қара-Қоюнлу]] мемлекеті басып алған }} }} }} eg7foogneqe9k8wv1rxtr1z44l954le 3620488 3620487 2026-06-22T02:42:06Z Sagzhan 29953 3620488 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты= Шыңғыс хан империясы |navbar= |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |titlestyle = |тақырып= [[Моңғол империясы]]ның ыдырау кезінде пайда болған мемлекеттер |bodystyle= background:LightSteelBlue |бөлім1 = [[Моңғол империясы]]<br /><br />[[Сурет:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|135px]] |тізім1 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Алтын Орда|Алтын Орда <br /> <small>(Жошы ұлысы)</small>]] |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Ақ Орда (мемлекет)|Батыс<br />бөлік]] |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Ұлы Орда]] |list1 = [[Қырым хандығы]]мен жойылған |group2 = [[Қасым хандығы]] |list2 = → [[Орыс патшалығы]] |group3 = [[Қазан хандығы]] |list3 = → [[Орыс патшалығы]] |group4 = [[Астрахан хандығы]] |list4 = → [[Орыс патшалығы]] |group5 = [[Қырым хандығы]] |list5 = [[Осман империясы]]мен вассалитет → [[Күшік-Кайнарда бітім шарты|Ресей империясының қорғауындағы тәуелсіздік]] → [[Ресей империясы]] |group6 = [[Хорезм|Хорезм (XIV ғасыр)]] |list6 = [[Темір әулеті|Темір әулеті]]мен жауланған}} |group2 = [[Көк Орда|Шығыс<br />бөлік]] |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Сібір хандығы]] |list1 = → [[Орыс патшалығы]] |group2 = [[Ала Орда]] |list2 = → [[Орыс патшалығы]] |group3 = [[Ноғай Ордасы]] |list3 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Үлкен Ноғай ордасы|Үлкен]] |list1 = [[Ноғай-қалмақ соғысы]]нда жойылды |group2 = [[Кіші Ноғай Ордасы|Кіші]] |list2 = Солтүстік Қара теңіз жағалауына миграция}} |group4 = [[Сыған хандығы]] |list4 = [[Алтын Орда]] ханымен жойылған |group5 = [[Әбілқайыр хандығы]] |list5 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Қазақ хандығы|Қазақ<br />хандығы]] |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Кіші жүз]] |list1 = → [[Бөкей Ордасы|Ресей империясының құрамындағы Бөкей Ордасы]] |group2 = [[Орта жүз]] |list2 = [[Жоңғар хандығы]] басып алған → [[Ресей империясы]] |group3 = [[Ұлы жүз]] |list3 = → [[Ресей империясы]] }} }} → Өзбек тайпалары }} }} |group2 = [[Юань империясы|Юань империясы<br /> <small>(Үгедей ұлысы)</small>]] |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Ойрат хандығы]] |list1 = Еділдің сағаларына миграция → [[Қалмақ хандығы|Орыс патшалығының құрамындағы Қалмақ хандығы]] {{Navbox subgroup |group1 = [[Жоңғар хандығы]] |list1 = [[Үшінші ойрат-маньчжур соғысы]] кезінде [[Цинь империясы]] басып алған }} |group2 = [[Солтүстік Юань|Моңғол қағанаты]] |list2 = [[Цинь империясы]] басып алған |group3 = [[Мин империясы]] |list3 = [[Маньчжурлар]] басып алған және [[Цинь империясы]]ның құрамына енген }} |group3 = [[Шағатай ұлысы|Шағатай хандығы <br /> <small>(Шағатай ұлысы)</small>]] |list3 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Моғолстан мемлекеті|Моғолстан]] |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Моғолия]] |list1 = [[Жоңғар хандығы]] басып алған }} [[Темір әулеті]] басып алған |group2 = [[Мәуереннаһр]] |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Темір әулеті]]<br /><small>[[Әмір Темір|(негізін салушы Әмір Темір)]]</small> |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Хиуа хандығы]] |list1 = → [[Ресей империясы|Ресей империясының протектораты]] |group2 = [[Бұхара хандығы|Бұхар хандығы]] |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Бұхара әмірлігі]] |list1 = → [[Бұқар Халық Кеңес Республикасы]] |group2 = [[Қоқан хандығы]] |list2 = → [[Ресей империясы]] }} |group3 = [[Ұлы моғолдар империясы]] |list3 = → [[Британдық Үндістан]] }} }} }} |group4 = [[Елхан мемлекеті]] <br /> <small>(Хулагу ұлысы)</small> |list4 = {{Navbox subgroup |group1 = [[Сербедарлар|Сербедарлар мемлекеті]]<!-- «сербедары» с маленькой буквы --> |list1 = [[Темір әулеті]] басып алған |group2 = [[Жалайыр сұлтандығы]] |list2 = жаулап алды [[Темір әулеті]] → тәуелсіздік кезеңі → [[Қара-Қоюнлу|Қара-Қоюнлу мемлекеті]] {{Navbox subgroup |group1 = [[Қара-Қоюнлу|Қара-қоюнлу мемлекеті]] |list1 = [[Ақ-Қоюнлу]] мемлекеті басып алған }} |group3 = [[Шобандар|Шобандар мемлекеті]] |list3 = [[Қара-Қоюнлу]] мемлекеті басып алған |group4 = [[Мұзаффаридтер|Мұзаффаридтер мемлекеті]] |list4 = [[Қара-Қоюнлу]] мемлекеті басып алған }} }} }} b8jdvtyevz5pnszvzwhhn73yb1ojopu 0 500404 3620459 3089494 2026-06-21T22:44:42Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620459 wikitext text/x-wiki {{Спортшы |есімі = Ким Ын Гук |суреті = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = |шынайы есімі = |лақап аты = |азаматтығы = {{flagicon|North Korea}} [[Солтүстік Корея]] |мамандандыру = |клубы = |туған күні = 28.10.1988 |туған жері = [[Пхеньян]], [[Солтүстік Корея|КХДР]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = |бойы = |салмағы = |медальдары = {{ОО-спорт|[[Ауыр атлетика]]}} {{турнир|[[Жазғы Олимпиада ойындары]]}} {{медаль|Алтын|[[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Лондон 2012]]|[[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы ауыр атлетика|62 кг дейін]]}} {{турнир|[[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты]]}} {{медаль|Алтын|[[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2010|Анталия 2010]]|62 кг дейін}} {{медаль|Күміс|[[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2011|Париж 2013]]|62 кг дейін}} {{медаль|Күміс|[[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013|Вроцлав 2013]]|62 кг дейін}} }} '''Ким Ын Гук''' ({{lang-ko|김은국}}<ref>[http://www.rodong.rep.kp/InterKo/index.php?strPageID=SF01_02_01&newsID=2012-08-01-0021 백전백승의 위대한 령장께 드리는 충정의 보고. 김은국선수 제３０차 올림픽경기대회 남자력기 ６２kg급경기에서 세계신기록, 올림픽신기록 수립,금메달 쟁취] {{ref-ko}}</ref>; 28 қазан 1988, [[Пхеньян]], [[Солтүстік Корея|КХДР]]) — [[Солтүстік Корея]]лық ауыр атлетші, [[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2012 жылдың жазғы Олимпиада ойындарында]] [[2012 Жазғы Олимпиада ойындарындағы ауыр атлетика|ауыр атлетикадан 62 кг дейін]] салмақта алтын медальдың иегері<ref>[http://msn.foxsports.com/olympics/weightlifting/story/north-korea-kim-un-guk-sets-world-record-to-win-mens-62-kilogram-gold-medal-073012 Kim Un Guk sets record to win gold] {{ref-en}}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/sport/0/olympics/18906742 North Korea’s Kim Un Guk wins 62kg weightlifting Olympic gold] {{ref-en}}</ref>. [[Астана 2013|2013 жылдың ауыр атлетикадан Азия чемпионатында]] 62 кг дейін салмақта алтын медальға қол жеткізді. [[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2011|2011]] және [[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013|2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионы]] атанды. == Нәтижелері == {| border="1" cellspacing="2" cellpadding="1" style="border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="cccccc" !Жыл !Жарыс !Қала !Орын !Нәтиже |- |2012 |[[2012 Жазғы Олимпиада ойындарындағы ауыр атлетика|Олимпиада ойындары]] |{{Flagicon|Great Britain}} [[Лондон]] |bgcolor="gold" align="center" | 1 |327 кг |- |2010 |[[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2010|Әлем чемпионаты]] |{{Flagicon|Turkey}} [[Анталия]] |bgcolor="gold" align="center" | 1 |320 кг |- |2011 |[[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2011|Әлем чемпионаты]] |{{Flagicon|France}} [[Париж]] |bgcolor="silver" align="center" | 2 |320 кг |- |2013 |[[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013|Әлем чемпионаты]] |{{Flagicon|Poland}} [[Вроцлав]] |bgcolor="silver" align="center" | 2 |320 кг |- |2013 |[[Ауыр атлетикадан Азия чемпионаты 2013|Азия чемпионаты]] |{{Flagicon|Kazakhstan}} [[Астана]] |bgcolor="gold" align="center" | 1 |315 кг |} == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.iwf.net/results/athletes/?athlete=kim-un-guk-1988-10-28&id=4079 iwf.net сайтындағы парағы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801160451/http://www.iwf.net/results/athletes/?athlete=kim-un-guk-1988-10-28&id=4079 |date=2015-08-01 }} {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20121031191838/http://www.london2012.com/athlete/kim-un-guk-1176651/ london2012.com сайтындағы парағы] {{ref-en}} * [http://www.the-sports.org/weightlifting-kim-un-guk-results-identity-s22-c2-b4-o134-w140125.html the-sports.org сайтындағы парағы] {{ref-en}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер]] [[Санат:КХДР ауыр атлеттері]] [[Санат:КХДР Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Ауыр атлетикадан Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] [[Санат:Ауыр атлетикадан Азия ойындары чемпиондары]] [[Санат:КХДР Азия ойындары чемпиондары]] [[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]] mcguz2tdlce2b3pxvdr111o2apkpt17 0 505447 3620609 3339986 2026-06-22T10:22:52Z Madi Dos 18369 «[[Санат:Қазақстан телеарнасы телесериалдары|Қазақстан телеарнасы телесериалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620609 wikitext text/x-wiki [[Фильм]] аты: Сырғалым Шыққан жылы: 2014 [[Жанр]]: [[Драма]], [[Телесериал]] Телехикая pөлдерде: [[Жұлдыз Маханова]], [[Шер Әлі]], [[Омар Қиқымов]], [[Қалампыр Айсанғалиева]], [[Әлихан Ыдырышева]], [[Жандарбек Садырбаев ]] ==Мазмұны== Қарапайым [[қазақ]] отбасы [[ел]] қатарлы өмір сүреді. Бір күні бұл [[шаңырақ]]қа ауылдан отағасының жақын досының қызы келеді. Бұл отбасының үлкен ұлы ауыл қызына қамқорлық танытса, ортаншысы оған ғашық болады. Ал кенже ұлы қызды үйінен кетіруді ойлайды. Ауылдық тәрбие көріп, ұлттық салт-дәстүрмен сусындап өскен қыз қазақы болмысты ұмытуға шақ қалған қала тұрғындарының өміріне өзгеріс әкеледі. == Дереккөздер == <references/> 1. http://www.zharar.com/ 2. http://kinostan.kazjur.kz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202220208/http://kinostan.kazjur.kz/ |date=2014-02-02 }} [[Санат:Қазақстан фильмдері]] [[Санат:2014 жылғы Қазақстан фильмдері]] [[Санат:Қазақстан телеарнасы телесериалдары]] p2f9s1ivgy0n6qwsiv26dzbcywkz7m0 3620620 3620609 2026-06-22T10:41:26Z Madi Dos 18369 3620620 wikitext text/x-wiki {{Телесериал|Қазақша атауы=Сырғалым|жанры=[[драма]], [[мелодрама]]|композиторы=Ренат Әубәкіров|мемлекет={{Қазақстан}}|language=[[қазақ тілі]]|маусымдар=2|сериялар саны=80|продюсері=Рашид Сулейменов<br>Ильхам Джалилов|ұзақтығы=43-60 минут|теледидар арнасы=Qazaqstan|көрсете бастады=15 қаңтар 2014|last_aired=27 сәуір 2015}} '''«Сырғалым»''' — «Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясының арнасынан көрсетілген қазақстандық телехикая. Телехикаяның сценарий авторлары — Рашид Сүлейменов, Светлана Петрийчук, Альбина Ахметова, Константин Козлов және Оксана Бондаренко. Телехикаяның пилоттық бөлімі 2014 жылғы 15 қаңтарда көрсетіліп, арна тарихындағы ең жоғары рейтингтердің біріне қол жеткізді. 2014 жылғы 7 сәуірде 48 бөлімнен тұратын бірінші маусымның көрсетілімі аяқталғаннан кейін телеарна телехикаяны екінші маусымға ұзарту туралы шешім қабылдады. Жобаның режиссері әрі қоюшы операторы ретінде белгілі ресейлік маман '''Дмитрий Коробкин''' қызмет атқарды. Телехикая pөлдерінде: * [[Жұлдыз Маханова]], * [[Шер Әлі]], * [[Омар Қиқымов]], * [[Қалампыр Айсанғалиева]], * [[Әлихан Ыдырышева]], * [[Жандарбек Садырбаев]] ==Мазмұны== Қарапайым [[қазақ]] отбасы [[ел]] қатарлы өмір сүреді. Бір күні бұл [[шаңырақ]]қа ауылдан отағасының жақын досының қызы келеді. Бұл отбасының үлкен ұлы ауыл қызына қамқорлық танытса, ортаншысы оған ғашық болады. Ал кенже ұлы қызды үйінен кетіруді ойлайды. Ауылдық тәрбие көріп, ұлттық салт-дәстүрмен сусындап өскен қыз қазақы болмысты ұмытуға шақ қалған қала тұрғындарының өміріне өзгеріс әкеледі. == Марапаттары мен номинациялары == * '''«Жыл таңдауы» байқауы''' — ''2014 жылдың үздік телехикаясы'' номинациясы бойынша марапатталған. * '''«Жыл таңдауы» байқауы''' — Жұлдыз Маханова ''2014 жылдың үздік актрисасы'' номинациясына ұсынылған. === Көрсетілімі === Телехикая Қазақстанда сәтті көрсетілгеннен кейін шетелдік дистрибьюторлардың қызығушылығын тудырды. '''«Сырғалым»''' телехикаясын көрсету құқықтары жақын және алыс шетелдердің бірқатар елдеріне, атап айтқанда Ресейге, Татарстанға, АҚШ-қа, Кипрге және Словенияға сатылды. 2015 жылғы 1 ақпаннан бастап телехикая Татарстанның '''«ТНВ-Планета»''' телеарнасында татар тілінде көрсетіле бастады. == Дереккөздер == <references/> # http://www.zharar.com/ # http://kinostan.kazjur.kz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202220208/http://kinostan.kazjur.kz/ |date=2014-02-02 }} # [https://brod.kz/news/teleserial-syrgalym-vyhodit-na-dvd/ Сырғалым» телехикаясы DVD форматында жарық көрді.](''орыс тілінде'') [[Санат:Қазақстан фильмдері]] [[Санат:2014 жылғы Қазақстан фильмдері]] [[Санат:Қазақстан телеарнасы телесериалдары]] m7f308j3gdmqxttcdo2jckb5oy06y67 0 505889 3620582 3398693 2026-06-22T08:41:49Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620582 wikitext text/x-wiki {{Халық |атауы = Корей диаспорасы |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = 6,8 миллион адам |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = корей тілі |діні = буддизм, христиандық |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Корей диаспорасына''' 7 млн-дай Кореядан тыс өмір сүретін [[корейлер]] кіреді. Бестен төрті - 3 елді мекендеген: [[Қытай]], [[Жапония]] и [[АҚШ]]. [[Жаңа Зеландия]]да, [[Қазақстан]]да, [[Канада]]да, [[Өзбекстан]]да және [[Аустралия]]да халықының 0,5 % корей мигранттар құрайды {| class="wikitable sortable" |- ! Ел ! Корей саны, 2009 ж. ! Бүкіл корей диаспорасындағы бөлігі |- |{{CHN}} | 2 336 771 | 34,25 % |- |{{USA}} |2 102 283 |30,81 % |- |{{JPN}} |912,770 |13,38 % |- |{{CAN}} |223 322 |3,27 % |- |{{RUS}} |222 027 |3,25 % |- |{{UZB}} |175 939 |2,58 % |- |{{AUS}} |125 669 |1,84 % |- |{{PHL}} |115 400 |1,68 % |- |{{KAZ}} |103 952 |1,52 % |- |{{VNM}} |84 566 |1,24 % |- |{{BRA}} |48 419 |0,71 % |- |{{GBR}} |45 295 |0,66 % |- |} ==Қазақстандағы корей диаспорасы== Қазақ халқының болмыс-бітімімен біте қайнасып, тұрмыс-тіршілігі ортақ бір арнаға тоғысқан корейлердің өзіндік ұлт ретіндегі мәдени құндылықтары біздің елде де қалыптасып келеді. Өзіндік өрнектерімен, ұлттық болмысымен, ұлттық киімдерінің айрықша үлгісімен, барша халықтар дастарханының сүйікті мәзіріне айналған асханасымен ерекшеленетін корей халқының мәдени құндылықтары қазақ елінде де тарғыл жолмен дамып келеді. Жалпы, тарихи отанында корейліктер * коре сарам ("Коре елінің адамдары"), * чосон сарам ("Чосон елінің адамдары"), * хангук сарам ("Хангук елінің адамдары") деп бөлінеді. Қазақстан Республикасында тұратын корейліктер өздерін коре сарам, яғни «Коре елінің адамдары» деп атайды. === Тарихы === 1939 жылғы депортация салдарынан Қазақстанға 96453 корей күштеп көшірілген<ref>http://www.memo.ru/history/document/corea.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110144847/http://www.memo.ru/history/document/corea.htm |date=2013-11-10 }} Решение Политбюро ЦК ВКП(б) № П51/734 от 21 тамыз 1937 года</ref><ref>Сŭнг-хва Ким,Очерки по истории советских корейцев, Алма-Ата, Наука, 1965</ref>.. Олардың көпшілігі Қызылорда облысы мен бұрынғы Талдықорған облысының Қаратал, Көксу аудандарына орналасқан. Жолдан әбден қажып, қалжыраған корей ұлтын қазақтар болмысына сай құшағын айқара ашып, емін-жарқын көңіл күймен қарсы алды<ref name=Kim1>[http://world.lib.ru/k/kim_o_i/d4rtf.shtml ''Ким Г. Н.'' Депортация. Стереотипы и новые подходы исследования депортации корейцев 1937 года]</ref>.<ref name=lankov>Ланьков А. Н., Корейцы СНГ,[ http://lankov.oriental.ru/d25.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626150456/http://lankov.oriental.ru/d25.shtml |date=2012-06-26 }}]Сеульский вестник,2002</ref>. . Қаншама қайғы-қасірет пен қуғын-сүргінді басынан өткерген қазақ халқы тағдырлас корей халқының жан батпанын тереңінен түсініп, бауырына басты. Сол уақыттан бері корейлерден бірнеше ұрпақ тарады, бүгінде олар осыншама ыстық ықылас пен аса мейірбандылық танытқан қазақ жұртының, қазақ елі мен жеріне адал қызмет етіп жүрген, кез келген салада өзіндік үлесі бар ел азаматтары болып отыр. Олардың ұрпақтары бүгінде Қазақстанды өз Отаны санайды. Саны аз болғанымен (халықтың 1%-нен аз) корейлер ұлт ретіндегі болмыс-бітімін ғана сақтап қалмай, ұлттық-мәдени орталықтар арқылы өздерінің ұлт ретіндегі ерекшеліктерін өз елінен жырақта насихаттап жүрген бірегей ұлттардың санатында. 1990 жылы Алматы қаласында Қазақстан корейлерінің құрылтай съезі өтті, онда корей мәдени орталықтарының Республикалық қауымдастығы құрылды. Кейіннен ол Корей мәдени орталықтарының Қауымдастығы деп өзгертілді. Қауымдастықты Юрий Андреевич Цхай басқарды. Барлық облыстарда дерлік ана тілін үйрену бойынша топтар, көркемөнерпаздар ұжымы құрылған. Алматы қаласындағы Корей Республикасының білім беру Министрлігінің білім беру мекемесі Білім беру Орталығы ашылған алғашқы күндерінен бастап мәдени орталықтарға зор көмек көрсетуде. Қауымдастық корей өнері фестивальдарын өткізіп отырады, жалпы білім беретін мектептердің оқушылары мен жоғары оқу орындарының студенттері арасында тілді жетік білу бойынша республикалық сайыстар ұйымдастырылып тұрады. Сайыстың жеңімпаздары Халықаралық сайысқа қатысу үшін Тэджон қаласына жіберіледі. Корей тілінің оқытушылары Корея Республикасының жоғары оқу орындарында машықтанудан өтіп тұрады. Қазақстанның республикалық радиохабарларында 20 жылдан астам уақыттан бері корей тілінде хабарлар шығып тұрады. «Коре ильбо» республикалық газеті шығарылады. Халықаралық байланыстар мен ынтымақтастықтар кең өріс алуда, негізінен – Корея Республикасының радио және теледидар Корпорациясымен. Қазақстан корейлерінің Қауымдастығы ұлттық мәдениетті қайта өрлету мен дамытуға, халықтар арасындағы достықты нығайтуға, этносаралық келісімді сақтауға ұмтылады. Маңызды міндеттерінің бірі –халықаралық мәдени және экономикалық байланыстарды орнату және дамыту. Ұрпақтар сабақтастығына, жастар қозғалысын дамытуға көп көңіл бөлінеді. Қазір Қазақстанда 99665 корей бар, оның 14097-і Қарағанды облысында. Қарағанды облысында корейлердің көп шоғыры орналасқандықтан, ол жерде Қарағанды облыстық корей мәдени орталығы ашылған. Ол 1989 жылдың қыркүйегінде құрылған. Қоғамдық ұйымның негізгі міндеті – корей мәдениеті мен тілін, салт-дәстүрін одан әрі дамытып, жаңғырту, қоғамның демократиялық жаңаруына диаспораның белсенділігін көтеруге көмек беру. Орталықтың басты жетістігі оның жоғары беделі, жинақталған тәжірибе, ұрпақтар жалғастығын бекітетін, үлкендерге, ана тілі мен мәдениетіне құрмет көрсетуге тәрбиелейтін дәстүрлер. Орталықтың бірден-бір ұжымы немесе құрылымы он бес жылдың ішінде өз қызметін тоқтатқан емес. Орталықтың негізгі қазынасы адамдар, оның активін уақыт сынынан өткен адамдар құрайды. Соның заңды жалғасы ретінде 2003 жылы "Мугунхва" фольклорлық ансамблі "халықтық" атағын алды. Филиалдың қасында, сондай-ақ Қарағандының үш мектебі мен екі жоғары оқу орнында Қазақстан корейлері қауымдастығының Қарағанды филиалының көмегімен корей тілін оқыту іске асырылады. Осы мақсат үшін Корей Республикасы елшілігі жанындағы ағарту орталығынан оқыған филиал активтерінен төрт оқытушы даярланды. Сабақ беруге Корей Республикасынан келген еріктілер тартылды. Филиалдың жанынан ардагерлер хоры, "Киппым" би тобы құрылып, жұмыс жасайды. Көркем өнерпаздар ұжымдарының мүшелері қалалық, облыстық, республикалық ұлттық мәдени фестивальдарға үнемі қатысады. Филиал түрлі шараларды тұрақты өткізеді, оның көбі дәстүрге айналды. Солардың ішінде ай күнтізбесі бойынша Жаңа жылды тойлау, қыздар мен ұлдардың мерекесі ерекше орын алады. Поэзиялық атау алған "Өмірдің күзі" мерекесі қариялар күніне арналған. Филиалдың жұмысы орталықтың құрылымын одан әрі жетілдіруге арналған. Қазақстан Республикасы үкіметінің іс-әрекет бағдарламасына сәйкес басым бағыттар анықталған. Мысалы, филиалда "Кемеңгерлер алқасының" басшылығымен аға ұрпақпен жұмыс жүргізіледі. Жастарды тәрбиелеу Қазақстан корейлері республикалық қауымдастығы мен Қазақстан корейлері жастар қозғалысының бағдарламасы арқылы іске асырылады. Оқушылар арасындағы "Жеткіншек көшбасшы" республикалық іріктеу турына жыл сайын Қарағанды тұратын корей ұлтының өкілдері арасынан 100 оқушы қатысады. [[Корея Республикасы|Корея республикасы]] елшілігінің "КАХАК" НТО мен Қарағанды филиалының көмегімен ҚКҚ-ның атаулы стипендиясын алу үшін студенттік конкурс өткізіліп келеді. Онда КарМУ, КарМТУ мен "Лингва" тіл мен аударма институтының студенттері жеңімпаз атанды. Қарағанды филиалы республикада бірінші болып шағын және орта бизнес кәсіпкерлерінің слетін өткізіп, экономикалық кеңес құрып, Қазақстан корейлері қауымдастығына ҚКҚ-ның қасынан экономикалық кеңес құру ұсынысымен шықты. Корейлер, бастапқы атауы – чосен-саран. Корей тілі кейінгі уақытқа дейін оқшауланған тіл болып келді, яғни ешқандай лингвистикалық топқа енбеген. Оның шығуы жайында түрлі жорамалдар бар. === Салт-дәстүрлері === Қазақстанға тарихи депортация кезінде қоныс аударған коре сарам корейлері бүгінде өзіндік тарихи-мәдени мұраға бай, халықтық элементтері мен санғасырлық ұлттық салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпын өз дәрежесінде сақтап қалған, ата салтының мол қазынасын дәріптей білген ұлт ретінде қадірлі. Қазақстандағы корейлер христиан дінін ұстанады. Ал негізінен корей ұлтының көп бөлігі будда дінінің өкілдері. Ежелгі дәуірде корейлер шаман дінін ұстанып, табиғат құдіретіне табынған. III-IV ғасырларда Кореяға будда діні таралып, орта ғасырларда Конфуцийшілдік күшті ықпал еткен. XIX ғасырда Кореяға христиан діні де енді. Бірақ ол кең тарай алмады. Корейлердің отбасы әдетте көп балалы болып келеді. Баланың дүниеге келуін үлкен мереке етіп тойлайды. Тұрмыстың ауырлығынан балалар нәресте кезінде көп шетіней берген. Осындай кесапаттан сақтау үшін балаларға түрліше ырымдар жасауды әдетке айналдырған. Мәселен, ерте кезде ер баланың бірнеше есімі болған. Егер бала ауқатты отбасынан шыққан болса жақсы аттар қоятын болған. (Маржан, Әселе, Айдаһар т.б.). Ал егер шаруа адамының баласы болса – Шошқа, Бақа, Ит т.б. деп қойылған. Баланың есімі неғұрлым тұрпайы болса, соғұрлым оның өмірі жеңіл болады деген түсінік орнаған. Бұл баланы көз тиюден сақтайды деген түсініктен туған. Кейде ер балаға қыз баланың атын берушілік те болған. Кейінде нәрестенің сырт бейнесіне, мінезіне қарай лайықты есімдер берген. Мысалы бүркіт – батылдық бейнесі. Шелпек – жалпақ бет бала. Бала осылайша уақытша аттарды пайдаланып келіп, кейін кәмелетке толғанда тиісті құжат алу кезінде тұрақты атқа ие болады. Дәстүр бойынша немерелердің есімін ата тегіне қарай оның атасы қоятын болған. Осылайша ата текке байланысты аттар онша көп болмай корей халқында Цой, Пак, Ким, Ли деген аттар бүкіл ру, тайпалардың балаларына ортақ ат болып тараған. Бұл халықта тек аттан бұрын келеді. Корейлерде әйелдердің ресми немесе күйеуге тигеннен кейін күйеуінің тегімен аталған. Корей халқында баласы жоқтар өз туыстарының баласын асырап алатын болған. Асырап алған бала ата-аналарына адал қызмет етуге міндетті саналған. Корей халқында үш мерекені атап өту заң саналған. Ол біріншіден баланың туған күні; екіншісі – үйлену тойы; үшіншісі – мүшел тойы (алпысқа келуі). Үйлену тойы міндетті түрде сенбі, жексенбі күндері өткізіледі. Корейлердің салты бойынша ұзатылған қызды оның шешесі күйеу жігіттің қолына өзі әкеп береді. Қалыңдық бұған үнсіз көнуге тиіс. Келін күні бұрын дайындалып қойылған айнаны жігіттің шешесіне береді. Жігіттің шешесі оны күріш салған қаптың ішіне тығады. Бұл ырым келін мен ененің тату болуын, ас-суға иелік етуін меңзеу. Ал келінді үйге кіргізгенде оның жолына ақ мата жайып, үстіне күріш төгеді. Ол келіннің жолы ақ және ырзықты болсын деген тілекті білдіру. Бір жағынан қазақ халқының қызын ұзатып шығарып салғандағы алдына ақ мата төсеуі екі халық арасындағы үндестікті көрсетіп тұрғандай. Корейлердің дәстүрі бойынша келін түскеннен кейінгі үшінші күні үй шаруасымен айналысып, өзінің не нәрсеге бейім екендігін байқатуы тиіс. Сонымен қатар, корей халқында алпыс жасқа толған азаматтың мүшел тойын салтанатпен атап өту, оған ағайын-туыстардың көп қаржы жинап беріп, тойды өткізісуі заң болған. Сол қаржымен бақытты қарттықты өткіз деген ырым. Қаржы жинаудың екінші жағы да бар. Ол адамға «Сен көп жасадың ендігі жерде өмірің осымен бітті» дегенді сездіріп, онымен қоштасуы екен. Бұл халықта да өлген адамды жоқтау салты бар. Егер үй иесі қайтыс болса, еркек туыстары оң жаққа, әйелдер сол жаққа отырады. Әйелі, үлкен ұлы басқа балалары етпетінен жатып жылайды. Ал өлген адамды екі күн түнетіп, үшінші күні сағат 2-де шығарады да қайтыс болған адамға тиесілі зат, киім-кешектері түгелдей зират басында өртелінеді. Өлікті үйден жеті тесігі бар тақтай астаушаға салып басын оңтүстікке қаратып шығарады. Өлікті жерлеудің де үш түрлі жолы бар. Жерге жерлеу, ауада жерлеу, мәйітті өртеп жіберу. Бұрынғы уақытта будда тақуаларын кременацияда өртейтін болған. Тақуа адам өлсе оның денесін бос жерге ешқандай әдет-ғұрыпсыз өртейтін болған. Ал дәулеттілер дүние салса, олардың күлін тамаққа араластырып, құстарға жем ретінде ауаға шашатын болған. Кедейлер қайтыс болса үйдің жанына үстіне сабан жауып әркім үйінен ескі киімдер әкеліп жауып мәйітті соған орап денесін алыстау жерге апарып үстіне сабан жауып өртейтін болған. Корей халқында кейбір мейрамдарды жыл мезгіліне, шаруашылыққа байланысты өткізген. Соның ішінде жаңа жыл салтанатын өткізуге ерекше көңіл бөлген. Олар жаңа жылды қалай көңілді өткізсең, жаңа егіннің өнімі де мол болады деп есептеген. Көктемнің басы мен егін салу кезін де көңілді өткізген. Ал егін жинау орақ басталу кезінде жаңа егіннің өнімінен түрлі тағам даярлап ұлттық ойындар мен той өткізуді дәстүр еткен. Корейліктердің ежелгі наным-сенімдерінің бірі Алтай мен Сібірден неолит кезеңінде келушілер алып келген шаманизм. Шаманизмнің біраз өзгерген түрі бүгінгі күнге дейін сақталып қалған. Қазіргі Кореяда бірнеше ондаған мың мудан-шамандар бар. Досизм де Кореяда ежелгі заманда пайда болған. Бірақ бұл діни-дүниетанымдық ағым айқын ұйымдастырылып рәсімделген жоқ, сонда да оның әсері күні бүгінге дейін тән мен жанның саулығы, мәңгі өмірге ұмтылыс, ұзақ өмір мен бақыт тілеуде байқалады. Қазақстандағы корей диаспорасының басқа этностардан айырмашылығы өздерінің тарихи отанына көшіп кетушілердің жоқтығы болып табылады. Жас корейліктердің аз бөлігі ғана Корея Республикасына оқуға немесе жұмыс істеуге уақытша кетіп жатыр. Ал тұрақты өмір сүруге тек қана бірнеше ондаған адамдар кетіп жатыр. Корейліктер балалардың өмірінің басталуын, оның бір жасқа толу жасын есептейді. Осы кезден бастап қана бала толыққанды адам болып есептеледі. Балалардың әрқайсысының бір жасқа толуын міндетті түрде атап өту керек, егер атап өтілмесе, онда ержеткенде баланың үйлену тойын, мерейтойын және т.б. тойларын атап өтуге болмайды. Сондықтан да ата-аналар балаларының бір жасын атап өтуге тырысады. Қазақстандық корейлер де корейліктер де олардың ата-бабалары сияқты некеге тұруға ерекше мән береді. Бұл адамның өміріндегі төрт басты оқиғаның бірі және салтанатты түрде өткізіліп, оған барлық руластарының назары аударылады. Неке алдында құда түсу рәсімі өтеді. Күйеу жігіт руластарының ішіндегі үлкендері – әкесі, үлкен ағасы, кейбір жағдайда ғана күйеу жігіттің анасы құда бола алады. Қалыңдықтың ата-анасының келісімін, екі жақ ченчи – некелестіру рәсімін өткізуге келіседі, некелесуді толығымен күйеу жігіт қаржыландырады, бірақ ол қалыңдықтың үйінде өтеді. Ченчи рәсіміне күйеу жігіт пен қалыңдықтың жақын туыстары мен достары шақырылады. Қалыңдықтың туыстарына ерлі-зайыптылар арасындағы адалдықтың белгісі ретінде – қаз, күріштің желімді сортынан жасалған ерекше нан – чалпыпэги, сонымен қатар ақ күріш шелпектер – тимпени ұсыну міндетті болып есептеледі. Корейлер отбасындағы қарт адамдарды құрметтеп, балалары олардың мерейтойларын тойлайды. Соның ішінде ең маңыздысы балалардың ата-анасының 61 жасқа толу мерейтойын тойлауы болып табылады. Бұл мерейтой егер отбасындағы балалардың барлығы ер жетіп, отбасын құрып, олардың тойлары жасалып, отбасында ешқандай қайғылы жағдай болмаса ғана тойланады. Егер ондай болмаса, мерейтой кейінге қалдырылып 2, 4, 6 жылдан кейін тойланады. Корейліктердің дәстүрлі тағамдары өсімдік тағамдар – жарма мен көкөністен жасалған тағамдар басым болып табылады. Корейліктердің тағамдары Шығыс, Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген басқа халықтары сияқты күріш басым өнімді құрайды, күріштен (пап, паби) буға тұзсыз пісірілген ботқалар пісіріледі.Республикада корейлердің музыкалық комедия театры жұмыс істейді. Корей тілінде газеттер мен кітаптар шығады. Қазақстанның ауылдық жерінде тұратын корейліктердің тұрғын үйі дәстүрлі және орта азиялық құрылыс элементтерінің жиынтығын көрсетеді. Үйлері көбінесе саз балшықты қабырғалардан немесе саман кірпішінен жасалған қабырғалардан тұрғызылады. Қазақстанға келгенге дейін бұндай үй құрылыстары болған жоқ, себебі, корейлердің дәстүрлі тұрғын үйлері, қаңқа бағаналы құрылыстар жатады. Корейлердің дәстүрлі жылыту жүйесі кудур немесе ондаль ұлттың өзіне тән ерекшеліктерімен белгілі болды. Оның мәні от жағатын жерден құбырларға өтетін түтін шығару жүйесінде болды. Жалпы, корей ұлты өзінің тарихи отанында-ақ егін шаруашылығымен айналысқан. Олар көбінесе күріш, арпа, тары, бұршақ дақылдарын, бау-бақша мен көкөніс егеді. Жібек құртын өсіреді. Қыш-құмыра жасау, балташылық, тоқымашылық, тұрмысқа қажетті бұйымдарды қамыстан, сабаннан жасап пайдаланады. Бүгінде Қазақстанда тұратын корей ұлты өзінің еңбексүйгіштігімен, тиянықтылығымен, білімқорлығымен ерекшеленеді. Қазақстанда тұратын коре сарам корейлерінің ұлттық киімі көбінесе ақ матадан тігіледі. Ерлер кең балақ шалбар, күртеше, халат киеді. Мереке күндері қыз балалар қызыл түсті юбка және ашық қызыл түсті кофта киеді. Балалар киімдері де пішілуі мен тігілуі жағынан үлкендердің киімдерінен көп өзгешелігі болмайды. Ерте кезде корей шаруалары аяқтарына жуан иірілген жіптен немесе қамыстан тоқылған сандал, ал жауынды күндері өкшесі биік етіліп ағаштан ойылып жасалған аяқ киім киетін болған. Мысалы орыс мұжықтары шіліктен шәркей тоқып кисе, қазақтар мал терісінен жасалған шәркейді пайдаланған. Сол сияқты корейлер былғарыдан тігілген аяқ киімдермен қатар резеңкеден жасалған аяқ киімдерді (оны комус деп атаған) пайдаланған. Бұл аяқ киімдерді олар әлі күнге дейін Қазақстанда болатын түрлі ұлттық іс-шараларда киіп жүр. Ерлердің сабаннан немесе жұқа киізден бас киімі – шляпа бүгінге дейін өзінің ұлттық мән-мағынасын жойған жоқ. Оларды көбінесе жастар жағы киюге әуес келеді. Корейлердің садақ тарту жарысы, белбеу тақпай күресу, матадан жасалған белбеу тағып күресу секілді ұлттық ойындары мен спорт жарыстары мереке қарсаңында дәстүрлі түрде өткізіліп отырады. Жалпы, корейлердің осы тұстағы дәстүрлі ұлттық ойындары қазақ халқының төл ойындарына ұқсас келеді. Қазіргі кезде жоғарыда аталған ойындарға қоса спорттың жеңіл атлетика, футбол, волейбол, шаңғы, коньки тебу түрлері қосылған. Корейдің дәстүрлі фольклорлық шығармалары, халық әндері, ертегі-аңыздары сақталған. Музыкасы мен би өнері дамыған. Кең тараған музыкалық аспабына комунго, паягым, флейта, барабан жатады. === Тілі === Корей тілі – Азияның ежелгі тілдеріне жататын оқшауланған тіл. Кореяның Қытаймен көршілес орналасқандықтан осы елмен байланыс жасайтын болған, өз жазулары болмағандықтан корейліктер мың жылдан аса уақыт қытай иероглифтерін пайдаланған. Қазіргі корей тілінің негізін салушы Джу Си Гён (1876-1914 жж.) болып табылады. Ол өзінің қысқа өмірін корей ұлттық тілінің бекітілуіне арнаған болатын. Корей тілінің бірегей фонетикасы, түсінікті грамматикасы мен бай лексикасы бар. Корей жазуы әріптік-буындық және солдан оңға қарай жазылады. Әліпбиі 14 дауыссыз, 10 дауысты әріптерден тұрады. Корей ұлтының дәстүрлі қолөнеріне – қыш өндіру, лак бұйымдары, сабаннан тоқу және т.б. жатады. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.ukstudentlife.com/Ideas/Album/KoreanFestival.htm Korean Festival in Kingston] * [http://londonkoreanlinks.net/ londonkoreanlinks.net] == Дереккөздер == <references/> * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 * Дорогой горьких испытаний: К 60-летию депортации корейцев России / Сост. [[Тян, Валентин Васильевич|В. В. Тян]]. Москва, Экслибрис-Пресс. 1997. [[Санат:Корея тарихы]] [[Санат:Халықтар]] sw4t2n2ivzucfi0y23u1ouj085ledhf 0 509100 3620437 3411885 2026-06-21T18:26:59Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620437 wikitext text/x-wiki '''Като Ломб''' - (Lomb Kató, Туған жылы: 8.2.1909, Туған жері: [[Венгрия]], [[Пече]], Қайтыс болған жылы: 9.6.2003, Қайтыс болған жері: [[Будапешт]]) — танымал венгер аудармашысы, жазушы, дүниежүзіндегі ең бірінші [[Синхронды аударма|синхронды аудармашылардың]] бірі. [[File:Lomb Kato.ogg|thumb|Lomb Kato]] Шет тілдерін үйрену қабілеттері бойынша танымал болды. [[Ағылшын тілі|Ағылшын]], [[неміс тілі|неміс]], [[француз тілі|француз]], [[орыс тілі|орыс тілдерінде]] еркін сөйлеп, оқып, жаза алды. Мына тілдерді түсініп, тілдесе алатын: [[Итальян тілі|итальян]], [[испан тілі|испан]], [[жапо тілі|жапон]], [[қытай тілі|қытай]], [[поляк|поляк]]. Сөздікпен [[болгар тілі|болгар]], [[дат тілі|дат]], [[румын тілі|румын]], [[словак тілі|словак]], [[украин тілі|украин]], [[латын тілі|латын тілдерінде]] оқи алатын. Білімі бойынша — физик және химик, бірақ жастайынан тілдерге қызығушылығы зор болып, өз бетінше үйренген. == Еңбектері == * ''Így tanulok nyelveket (Egy tizenhat nyelvű tolmács feljegyzései)'' — орыс тіліне аударылған: «Как я изучаю языки (заметки знатока 16 языков)», 1970, 1972, 1990, 1995 (ISBN 963-602-617-3) * ''Egy tolmács a világ körül'' — «Путешествия переводчика вокруг света», 1979 (ISBN 963-280-779-0) * ''Nyelvekről jut eszembe…'' — «Языки напоминают мне…», 1983 (ISBN 963-500-230-0) * ''Bábeli harmónia (Interjúk Európa híres soknyelvű embereivel)'' — «Гармония Вавилона (интервью с известными полиглотами Европы)», 1988 (ISBN 963-282-023-1) == Сыртқы сілтемелер == * ''[http://www.english-learning.co.uk/lomb.alkire.html Kató Lomb’s Strategies for Language Learning and SLA Theory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304183500/http://www.english-learning.co.uk/lomb.alkire.html |date=2007-03-04 }}'' ([http://www.tprstories.com/ijflt/ International Journal of Foreign Language Teaching] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050914130948/http://www.tprstories.com/ijflt/ |date=2005-09-14 }}, Fall 2005) — [https://web.archive.org/web/20070304183500/http://www.english-learning.co.uk/lomb.alkire.html Permanent link by WebCite] * [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Linguist/lomb/index.php К.Ломб «Как я изучаю языки»]{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://linguists.narod.ru/downloads1.html К.Ломб «Как я изучаю языки»] * [http://poliglots.ru/articles/kato-lomb-zapoved-1.htm Комментарии к 10 заповедям Като Ломб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309201345/http://poliglots.ru/articles/kato-lomb-zapoved-1.htm |date=2014-03-09 }} * [http://cvnweb.bai.ne.jp/~preston/languages/books/ Books on learning languages] (mentioning the Japanese translation of her book)<!--PLEASE DO NOT DELETE THIS PART. The referred page does mention her book (see the second from the bottom); it is not only a page about learning languages among thousands of others on the web.--> * [http://www.google.com/search?q=%22Как+я+изучаю+языки%22 Ссылки в Google на русский перевод] [[Cанат: Полиглоттар]] [[Санат:Мажарстан аудармашылары]] [[Санат: Венгрия аудармашылары]] sp86x12k49756pyuqq42bjl7ew7p6kk 0 512846 3620455 2854559 2026-06-21T22:15:30Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620455 wikitext text/x-wiki [[File:Iskandar Investment Esports Carnival 2019.jpg|thumb|Киберспорт]] '''Киберспорт''' ({{lang-en|cybersport}}, «компьютерлік спорт» немесе «электронды спорт» деп те аталады) — бұл видео ойындарға негізделген командалық немесе жеке жарыс.<ref>[https://www.pnp.ru/economics/kibersport-eto-sport-budushhego-ili-razvlechenie.html Спорттық спорт болашақтың спорты ма, әлде ойын-сауық па?]</ref> Әр күнде онлайн ойындарды адам халқының 0,5% ойнайды. == Спорт ретінде ерекшеліктері == Барлық электронды спорт дисциплиналары бірнеше белгілі бір санаттарға бөлінеді. Санаттардың әрқайсысы ойынның орын алатын кеңістігімен, ойынның мақсатымен, ойыншы дамытатын қасиеттерімен ерекшеленеді.<ref>[https://www.cybersport.ru/other/news/kibersport-kak-professiya Киберспорт мамандық ретінде]</ref><ref>[https://matchtv.ru/news/kibersport-ofitsialno-priznali-vidom-sporta-v-rossii РЕСЕЙДЕ КИБЕРСПОРТ РЕСМИ СПОРТ ТҮРІ РЕТІНДЕ ТАНЫЛАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124062845/https://matchtv.ru/news/kibersport-ofitsialno-priznali-vidom-sporta-v-rossii |date=2021-01-24 }}</ref>. Санаттарға мысал ретінде келесілерді ұсынуға болады: Шутерлық ойындар, стратегиялық ойындар, жекпе-жек ойындары, спорт, авто, авиа симуляторлар және т.б.<ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2686182 Киберспорт дегеніміз не және оны адамдар оны неге көреді?]</ref> == Киберспорт рекордтары == * 2011 жылда '''DOTA2 Natus Vincere''' командасы '''The International''' чемпионатының жеңімпаздары болып, бір миллион долларға ие болды. * 2012 '''IPL 4 season''' 6 миллон сағат теле эфир уақытын сатты. Сол чемпионаты 346 мың адам көрген болды. * Документалдық фильмы '''Free To Play''', '''Valve'''-дан, 19 наурыз 2013 шығып, бір аптада бүкіл әлемдік танымалдылығын алды. * 15 сәуір 2014 жылда '''DOTA2''' ойынның ең узақ уақыт ойын болды. Оның ұзактығы 125 минутқа тен болды. * 2017 жылы эсперанттар аудиториясы бүкіл әлем бойынша шамамен 385 миллион адамға жетті.<ref>[https://www.toptal.com/finance/market-research-analysts/esports Toptal - Эспордтар: Бәсекелі бейне ойындарға арналған нұсқаулық]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Киберспорт]] kcu4ljd2rejejgkga3wd9xx2akaj61z 0 515906 3620491 3362834 2026-06-22T03:06:29Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620491 wikitext text/x-wiki '''Когнитивті диссонанс''' (когнитивті - танымдық, түсініктік; диссонанс - үйлесімсіздік, сәйкессіздік; {{lang-en|cognitive dissonance}}, ) — [[сана]] қайшылықтарын сипаттайтын [[психология]]лық теорияның термині болып, әдетте өзара қайшылықты екі [[сенім]] жүйесін, [[құндылық]] жүйесін, немесе әртүрлі көзқарастарды қатар ұстану, солар бойынша әрекет ету нәтижесінде туындайтын психологиялық ыңғайсыздануды білдіреді. Әдетте адам өз [[көзқарас]]ы мен [[түсінік]]інде бірізді болуға, ортақ ішкі біртұтастықта өзін ұстауға ұмтылады, ал егер мәлім себептерден бұлар қайшылықты мазмұнда болса, онда адам жайсыздық, мазасыздық күй кешеді.<ref>Verywellmind: What Is Cognitive Dissonance? https://www.verywellmind.com/what-is-cognitive-dissonance-2795012 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220626235430/https://www.verywellmind.com/what-is-cognitive-dissonance-2795012 |date=2022-06-26 }}</ref> Сенім (ұстаным) мен қылық (behavior) арасында cәйкессіздік туылғанда адам ыңғайсыздықты жеңілдетуге, ішкі бірізділік қалыптастыруға көмектесетін әрекеттер жасауға бейімделеді.<ref name="NovaReligio 1999"/><ref name=":0a">{{cite journal | vauthors = Festinger L | title = Cognitive dissonance | journal = Scientific American | volume = 207 | issue = 4 | pages = 93–102 | date = October 1962 | pmid = 13892642 | doi = 10.1038/scientificamerican1062-93 | bibcode = 1962SciAm.207d..93F | issn = 0036-8733 }}</ref> Адамдар мұндай психологиялық стресстерді әртүрлі амалдармен жеңілдетуге тырысады,<ref name="NovaReligio 1999">{{cite journal | vauthors = Dawson LL |title=When Prophecy Fails and Faith Persists: A Theoretical Overview |journal=Nova Religio |date=1 October 1999 |volume=3 |issue=1 |pages=60–82 |doi=10.1525/nr.1999.3.1.60 |doi-access=free |lccn=98656716 }}</ref> мысалы, жаңа ақпараттан бас тарту, ақталу, түсіндіру, жалтару, т.б.<ref name="NovaReligio 1999"/><ref name=":0a" /><ref name="Festinger, L. 1957">Festinger, L. (1957). ''A Theory of Cognitive Dissonance''. California: Stanford University Press.</ref> «''Пайғамбарлық сәтсіз болғанда: әлемнің жойылуын болжаған заманауи топ жөнінде әлеуметтік-психологиялық зерттеу''» (1956) және «''Когнитивті диссонанс теориясы''» (1957) қатарлы еңбектерінде адам [[шындық|шынайы әлем]]де ішкі психологиялық үйлесімділікте (консонанс) болуға ұмсыну арқылы саналылық қасиетін көрсете алады дейді, когнитивті диссонанс теориясының негізін қалаушы [[Леон Фестингер]].<ref name="NovaReligio 1999"/> Ішкі сәйкессіздікті сезінген адам психологиялық жайсыздануды бастан кешіреді және когнитивті диссонансты азайтуға ынталанады.<ref name="NovaReligio 1999"/><ref name=":0a" /> Олар белгілі бір өзгертулер арқылы стрессті әрекеттерінің ақылға қонымдылығын дәлелдегісі келеді, яғни бір болса танымына жаңа мазмұндар қосып когнитивті диссонансты [[рационализация (психология)|рационализация]]лайды), немесе когнитивті диссонанс деңгейін арттыруы мүмкін жағдайлар мен қайшылықты ақпараттардан жалтарып, [[растау саңаржақылығы]]на салынады.<ref name="NovaReligio 1999"/><ref name=":0a" /><ref name="Festinger, L. 1957"/> Қайшылықты идеялар мен тәжірибелердің нюанстарын бірлікке келтіру барысында психикалық стресстер туындайды. Шындық құсап көрінетін қарама-қайшы нәрселерге төтеп беру үшін күш пен жігер қажет. Фестингердің пікірінше, кейбір адамдар сенгісі келген нәрселерге көзсіз сене салу арқылы диссонансты шешім еткісі келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Психологиялық теориялар]] [[Санат:Әлеуметтік психология]] Психология энциклопедиялық сөздік {{Ой әрекеттері}} hgl9fg36byea9vigve84fauyusznrvr 0 519008 3620507 3399805 2026-06-22T05:07:37Z 1nter pares 146705 3620507 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Кингмен рифі |Шынайы атауы = {{lang-en|Kingman Reef}} |Атау септігі = |Елтаңба = |Байрақ = |Ұраны = |Әнұранның аты = |Аудио = |lat_dir = N |lat_deg = 6 |lat_min = 24 |lat_sec = 0 |lon_dir = W |lon_deg = 162 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |Картада = Kingman Reef.svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |Үкімет түрі = [[АҚШ]]тың [[тәуелді аймақ|тәуелді аймағы]] |Құрылды = 1856 |Тәуелсіздік күні = |Тәуелсіздігін алды = |Тілдері = Ағылшын тілі |Мемлекеттік діні = |Астанасы = |Ірі қаласы = |Басшы қызметі = |Басшылары = |Жер аумағы = 76 |Жер аумағы бойынша орны = |Судың үлесі = |Этнохороним = |Жұрты = |Халық саны бойынша орны = |Сарап жылы = |Санақ бойынша халық саны =0 |Санақ жылы = 2012 |Халық тығыздығы = |Тығыздық бойынша орны = |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = |ЖІӨ (АҚТ) орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = |ЖІӨ (номинал) = |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = |АДИ = |АДИ жылдық есебі = |АДИ бойынша орны = |АДИ деңгейі = |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[АҚШ доллары]] |Интернет үйшігі = [[.us]] |ISO = |Телефон коды = |Уақыт белдеуі = |Түсініктемелер = }} '''Кингмен рифі''' — [[Тынық мұхит|Тынық мұхитында]] орналасқан, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] сыртқы кішігірім аралдарына жататын корал рифі. == Негізгі ақпарат == * '''Орналасқан жері:''' Солтүстік Тынық мұхитында, Гавай аралдарының оңтүстік-батысында орналасқан. * '''Аудан:''' Шамамен 1 шаршы километр. * '''Халық саны:''' Тұрақты тұрғыны жоқ. * '''Билік:''' АҚШ-тың Ішкі істер министрлігі басқарады. == Табиғи ерекшеліктер == * Кингмен рифі бай корал рифтерімен танымал. * Рифтің айналасында бай теңіз фаунасы, соның ішінде балықтар, теңіз тасбақалары және басқа теңіз жануарлары бар. == Тарихы == * 1853 жылы америкалық кеме капитан Кингмен бұл рифті көрген және оған өз атымен атаған. * 1922 жылы АҚШ Кингмен рифін өз ішкі теңіз аумағына қосу туралы жариялаған. * 1980 жылдары АҚШ Кингмен рифін құстардың қорғау орны ретінде жариялаған. {{АҚШ әкімшілік бөлінуі}} {{Океания елдері}} {{Тәуелді аймақтар}} [[Санат:АҚШ аралдық аумақтары]] [[Санат:Лайн аралдары]] [[Санат:Аустралия және Океания аралдары]] o3gsm04631nwg67wdciuftm37vkd0ds 0 531298 3620591 3612013 2026-06-22T09:19:47Z Nos9877 182779 /* */ Суретке (портретке) атау берілді 3620591 wikitext text/x-wiki {{Грамматикасы тексерілсін}} {{Мемлекеттік қайраткер |түс = монарх |Қазақша есімі = I Мария Стюарт |Шынайы есімі = {{lang-gd|Màiri Stiùbhart}}<br>{{lang-en|Mary I Stuart}} |Суреті = Mary Stuart Queen.jpg |Атауы =Марияның шамамен 17 жастағы портреті, шамамен 1558–1560 жж. |Сурет ені = 280 |Титулы = [[Шотландия патшаларының тізімі|Шотландия патшайымы]] |Елтаңба = Armes marie stuart (sceau).png |Елтаңба атауы = |Елтаңба ені = 150 |Лақап аты = |Ту = Flag of Scotland.svg |Ту2 = Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg |Тәж кигізу жорасы = 9 қыркүйек 1543 |Басқара бастады = 14 желтоқсан 1542 |Басқаруын аяқтады = 24 шілде 1567 |Ізашары = [[V Джеймс]] |Ізбасары = [[I Джеймс (Англия королі)|VI Джеймс]] |регент1 = [[Джеймс Гамильтон де Шательро герцогы|Джеймс Гамильтон, 2-Арран графы]] (1542—1554) <br> [[Мария де Гиз]] (1554-1561) |Титулы_2 = Франция патшайым-консорты |Ту_2 = Bannière de France style 1500.svg |Ту2_2 = Blason France moderne.svg |Басқара бастады_2 = 10 шілде 1559 |Басқаруын аяқтады_2 = 5 желтоқсан 1560 |Ізашары_2 = [[Екатерина Медичи]] |Ізбасары_2 = [[Аустриялық Елизабет (1554—1592)|Аустриялық Елизабет]] |Діні = [[католицизм]] |Азаматтығы = |Туған күні = 8.12.1542 |Туған жері = [[Линлитгоу сарайы]], {{туғанжері|Шотландия Патшалығы|Шотландияда}} |Қайтыс болған күні = 8.02.1587 |Қайтыс болған жері = [[Фотерингей]], [[Нортгемптоншир]], {{туғанжері|Англия Патшалығы|Англияда}} |Жерленді = [[Вестминстер аббаттығы]] |Династия = [[Стюарттар]] |Туған кездегі есімі = |Әкесі = [[V Джеймс]] |Анасы = [[Мария де Гиз]] |Жұбайы = 1) [[II Франсуа]], [[Франция]] королі<br>2) [[Генри Стюарт, Дарнли лорды|Дарнли лорды Генри Стюарт]]<br>3) [[Джеймс Хепберн, 4-Ботвелл графы]] |Балалары = ''2-некеден:''<br> '''ұлы''' [[I Джеймс (Англия королі)|VI (I) Джеймс]], [[Шотландия]] мен [[Англия]] королі |Қызмет еткен жылдары = |Құрамында болды = |Әскер түрі = |Атағы = |Басқарды = |Шайқасы = |Ғылыми аясы = |Жұмыс істеген орны = |Партиясы = |Қызметі = |Мамандығы = |Білімі = |Ғылыми дәрежесі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = Marysign.jpg |Монограммасы = |Сайты = |Commons = Mary, Queen of Scots }} '''I Мария''' немесе '''Мария Стюарт''' ({{lang-gd|Màiri Stiùbhart}}, {{lang-en|Mary I Stuart}}; [[8 желтоқсан]] [[1542]] – [[8 ақпан]] [[1587]]) — 1542 жылғы 14 желтоқсаннан 1567 жылғы 24 шілдеге дейін билік еткен [[Шотландия патшалығы|Шотландия]] патшайымы. 1558 жылы француздық дофин [[II Франсуа]]ға [[Тұрмыс|тұрмысқа]] шықты. 1559–1560 жылдары Франция патшайым-консорты болды. == Балалық шағы == === Арранның регенттігі === Мария Стюарт — Шотландия королі [[V Джеймс]] мен Франция ханшайымы [[Мария де Гиз|Мария де Гиздің]] қызы. Марияның анасы бұрын қалыптасып келе жатқан ''Stewart-тың'' орнына французданған ''Stuart'' жазылу нұсқасын енгізді. Мария 1542 жылғы 8 желтоқсанда [[Лотиан]]дағы [[Линлитгоу]] сарайында дүниеге келді. 6 күн өткен соң шотландықтардың [[Солуэй-Моссе түбіндегі шайқас]]тағы жеңілісі мен 2 ұлынан айырылуына байланысты әкесі патша V Джеймс қайтыс болады. Мариядан басқа заңды баласы болмағандықтан, [[Стюарттар]] әулетінен шыққан Шотландияның 1-патшасы [[II Роберт (Шотландия патшасы)|Роберттен]] тарайтын тірі тікелей еркек ұрпақ болмауына байланысты, Мария Стюарт Шотландияның патшайымы болып жарияланды. Марияның жақын туысы және оның мұрагері, [[Джеймс Гамильтон де Шательро герцогы|Джеймс Гамильтон, 2-Арран графы]] кәмелет жасына толмаған патшайымның регенті болып тағайындалады. Шотландияға ақсүйек-эмигранттар қайтып оралды — Англиямен бірігуді жақтайтындар, француз саясатын насихаттауына байланысты V Джеймстің кезінде қуғындалған немесе қашқандар. Олардың қолдауымен регент қаңтар айының соңында 1543 жылы ағылшындарға ұқсас үкімет құрып, протестанттарды қудалауды тоқтатып, ағылшындардың тақ мұрагері мен жас патшайымны атастыру жайлы келіссөз жүргізе бастады. Бұл келіссөз [[Гринвичтегі шарт]]тарға қол қойылып,1543 жылғы шілдеде аяқталды. Осыған сәйкес келешекте бұл екі мемлекет — Шотландия мен Англия бір королдік әулиеттің билігінде біріктірілуі үшін Мария Англия королі [[VIII Генрих (Англия патшасы)|VIII Генрихтің]] ұлы Эдвардқа тұрмысқа шығуы тиіс болды. Осы уақытта 1543 жылғы 9 қыркүйекте Мария Стюарт [[Стерлинг қамалы]]нда Шотландия тағына отырғызылды. === Англиямен соғыс === [[Сурет:YoungMaryStuart.jpg|150px|нобай|солға|Жас кезіндегі Мария Стюарт. Суретші [[Франсуа Клуэ]], шам. 1555-1559 ж.]] Француз әскерлері Шотландияға 1547 жылы келіп, протестанттарды [[Сент-Андрус|Сент-Эндрюсадан]] қуып шықты. Ағылшын әскері жауап ретінде тағы да ағылшын-шотланд шекараны басып өтіп, [[Пинки түбіндегі шайқас]]ты 1547 жылғы қыркүйекте күйрете жеңді. Ағылшындар Лотиана мен [[Ферт-оф-Тей]] жағалауындағы негізгі бекіністерді басып алып, Шотландия мемлекетінің аса маңызды бөлігін өзіне қаратып алды. Мария де Гиз өз қызын [[Дамбартон қамалы]]нда жасыруға мәжбүр болды. Осы уақытта Франция тағына Англиямен күресті жақтайтын [[II Генрих (Франция патшасы)|II Генрих]] келді. Оның ұсынысы бойынша 1548 жылғы 7 тамызда Мария Стюарт пен дофин Франсуаны атастыру жайлы шартқа қол қойылды. Шотландияға 1550 жылдың аяғында ағылшындарды елден ығыстырып шығарған француз әскері кіргізілді. 1548 жылғы 7 тамызда 5 жасқа толған Мария Стюарт Францияға кетіп қалды. === Франциядағы өмірі === [[Сурет:BnF, NAL 83, folio 154 v - Francis II and Mary, Queen of Scots.jpg|150px|нобай|солға|Мария Стюарт пен II Франсуа]] 1548 жылғы 13 тамызда жас Мариямен шағын нөкерлері, қандас бауыры Морей графы және "төрт Мария" аттары бірдей төрт жас Шотландия ақсүйектердің қыздары [[Мария Битон|Битон]], [[Мария Ливинстон|Ливинстон]], [[Мария Сетон|Сетон]] мен [[Мария Флеминг|Флеминг]] бірге Францияға келді. Еуропадағы ең жарқын сарай — француз сарайы сәнді салтанатпен жас келінді қарсы алды. Патша Генри II Мария Стюартты өз қызындай көрді және ең жоғарғы біліммен қамтамасыз етті: жас патшайым антикалық және заманауи авторлардың шығармаларын оқып, [[Француз тілі|фрацуз]], [[Испан тілі|испан]], [[Италиян тілі|итальян]], [[Ежелгі грек тілі|ежелгі грек]] пен [[Латын тілі|латын]] тілдерін үйренді. Ол тағы да ән айтуды, лютняда ойнауды меңгеріп, поэзия мен аңшылықты ұнатты. Француз сарайына Мария тәнті болды, оған [[Лопе де Вега]], [[Брантом]], [[Ронсар]] өлең арнады. 1550 жылы Францияға шотланд-француз одағын нығайтумен айналысып жүрген патшайымның анасы — Мария де Гиз келді. Бірақ, ол өз балаларымен ұзақ уақыт қала алмай, діни даумен бөлінген елде қызына тұрақты билікті қамтамасыз ету үшін 1551 жылы Шотландияға қайтты. 1554 жылы Мария де Гиз Аррана графын биліктен алыстатып, Шотландия үкіметін өзі басшылық етті. === Мария де Гиздің регенттігі === Мария де Гиздің елді басқаруы Шотландияда француз ықпалының күшеюімен есте қалды. Француз әскері шотландық бекіністерде орналастырылды, королдік әкімшілікте француз келімсіктері басым болды. 1558 жылғы 24 сәуірде [[Париждік Құдай ана соборы]]нда Мария Стюарт пен дофин Франсуаның тойы өтті. Некелік шарттың құпия ұсынысы бойынша патшайым бұл некеден бала тумаған жағдайда Шотландияны Францияға береді. Көпшілік шотландық ақсүйектер арасында бұл саясат наразылық тудырмай қоймады. Бұл уақытта протестантизмнің таралуы шотландық қауымда біржолата алауыздық туғызды. 1558 жылдың аяғында Англия тағына [[I Елизабет]] келіп, шотландық протестанттарға қолдау көрсете бастауымен жағдай ушығып кетті. Римдік Католикалық шіркеудің канондық құқығы бойынша I Елизабет некесіз туылған бала ретінде есептелінді, Англия патшасы [[VII Генрих (Англия патшасы)|VII Генрих Тюдорға]] Мария Стюарт шөбере болып келгендіктен, ағылшын тағына құқығы болды. Бірақ, Мария және оның кеңесшілері ортасын таңдады: яғни, жас патшайымның бөлесі Елизабетті мойындалған заңды патшайым сайлануына кедергі болған жоқ және таққа талабынан бас тартпады. Франсуа пен Марияның елтаңбасында ағылшын тәжі болды. Марияның бұл шешімі Елизабетті келеке ету мақсатындай болуы, өмірін қауіптендірді: Шотландияда оның Англия тағына құқығын сақтап қалуға күші болмады, ал Англиямен байланыс бұзылды. 1559 жылғы 10 шілдеде II Генрих қайтыс болды, Франция тағына II Франсуа отырды. Мария Стюарт Франция патшайымы атанды. === Протестанттық революция === II Франсуа әлсіз, науқас жасөспірім болды, сол себептен берік және батыл басқара алмады, ел билеу ісіне патшайым-ана [[Екатерина Медичи]] мен [[Гиздер]] Мария Стюарттың ағалары араласты. Осы уақытта Шотландияда протестанттық революция басталды. Көпшілік шотландық ақсүйектер протестанттық көтерілісшілердің қатарына қосылып, Англиядан көмек сұрады. Елге кірген ағылшын әскерін протестанттар азат етуші ретінде қарсы алды. Патшайым Мария де Гиз бен француз гарнизоны [[Лит (Шотландия)|Лит]] қаласында қоршалды. Мария Стюарт анасына әскери көмек көрсете алмады: [[Амбуаздық қастандық]] 1560 жылғы наурызда Гиздердің сарайдағы ықпалын жойды, [[Франциядағы діни соғыстар|діни соғыс]] католиктер мен [[гугеноттар]]дың кезі келді және Екатерина Медичи Англиямен қарым-қатынасын шиеленістіргісі келмеді. 1560 жылғы 11 маусымда Шотландияны протестанттанудың және Англиямен біріктірудің соңғы кедергісі Мария де Гиз қайтыс болды. Франция мен Англияның арасында жасалған [[Эдинбургтық шарт]] 1560 жылғы 6 шілдеде Шотландияда ағылшын, француз әскерлерін шығару қамтамасыз етілді де, елде протестанттардың жеңісін бекітті. Бұнда I Елизабетті Англия патшайымсы ретінде мойындайтындылығы жайлы болғандықтан Мария Стюарт шартты бекітуден бас тартты. 1560 жылғы 5 желтоқсанда ауыр сырқаттан II Франсуа қайтыс болды. Бұл Мария Стюарттың жуырда Шотландияға қайтатындығын көрсетті. Католик-патшайымның жақында келуі жаңадан мемлекеттік шіркеуді дайындау шотландық протестанттарды жеделдетті: елдің парламенті протестанттық наным белгісін және тәртіптік ережені бекітті. Шотландық шіркеу [[Рим папасы|Римнен]] байланысын үзетіндігін жариялады және католикаға тиым салынды. == Шотландияға оралуы == === Ішкі саясат === 1561 жылғы 19 тамызда 18 жасар патшайым Шотландияға келді. II Франсуа қайтыс болғаннан кейін француздық басымдылықты кейіптеуді қойған, [[Джордж Гордон 4-Хантли графы|Хантли графы]] басшылық ететін консерванттар сөзсіз патшайымны қолдауға дайын еді. [[Джон Нокс]] басшылық еткен радикалды протестанттар патшайымның католицизмнен және [[Джеймс Гамильтон, 3-Арран графы|Арран графымен]] атастыруды үзуді талап етті. Протестанттық дінді қалдырып және Англиямен жақындасуды жалғастырады деген шартпен лорд [[Джеймс Стюарт, 1-Морей графы|Джеймс Стюарт]] пен мемлекеттік хатшы [[Уильям Мейтланд]]тың жақтастары Мария Стюартқа қолдау көрсетер еді. Билігінің алғашқы күндері-ақ Мария Стюарт саясатын сақ жүргізе бастады, католицизмді қалпына келтіруге тырыспады, бірақ протестанттықа ауыспады. Королдік әкімшілікте басты рөлді Морей графы атанған Джеймс Стюарт пен Уильям Мейтланд сақтады. Патшайымды қолға түсіру мақсатында протестанттықтар қастандық ұйымдастырмақшы болды, бірақ бұл жоспар сәтсіз аяқталды. Арран көп ұзамай есінен адасты, ал Джон Нокстың радикалдығы шотландық ақсүйектерде түсінушілік кездестірмеді. Бір жағынан 1562 жылы консервативтік қанат басшысыз қалды: Морей графтығын өзіне беруін айтқан Хантли графы Мария Стюартқа қарсы көтеріліске шықты, бірақ лорд Джеймс оны талқандады, көп ұзамай ол қайтыс болды. 1562–1563 жылдары патшайым ресми түрде протестантизмді Шотландияның мемлекеттік діні ретінде мойындап, шіркеу табысын тәртіпке келтіріп, мемлекет пен діни қажеттіліктерге бөлуді бекітті. Мария Стюарт [[Тридент соборы]]нда католикалық доктринаны алуға шотландық өкілдерін жіберуден бас тартты. Бірақ Риммен байланысын үзген жоқ, Папаға хат жолдап отырды. Мария Стюарт билік етудің бас кезінде біршама саяси тұрақтылық орнады. === Сыртқы саясат === Мария Стюартқа сыртқы саясат күрделі мәселе туғызды. Шотландық үкімет басшылары — Морей мен Мейтланд ағылшын-шотландық одақтың жақтастары болды. Ағылшын тағына өз құқығының жүзеге асуына үміттенген Мария I Елизабетті Англия патшайымы екендігін мойындаудан бас тартты. Егер Мария Елизабеттің тірі кезінде ағылшын тағына талабынан бас тартса Англия патшайымсы оны өзінің мұрагері ретінде мойындайды деген ымыраға келу мүмкін еді. Бірақ өз үмітіне сенімді Мария да, ағылшын тағының мұрагері жайлы сұрақты шешуге дайын емес Елизабетке де жақындасуды қаламады. Сол уақытта Марияның жаңадан неке қиюы туралы сұрақ туындады. Оның көңіліне көптеген еуропалық монархтар таласты ([[IX Шарль|Франция]], [[XIV Эрик (Швеция патшасы)|Швеция]], [[II Фредерик (Дания патшасы)|Дания]] королі, [[Аустрия]] эрцгерцогі). [[Испания]] королі [[II Филипп (Испания патшасы)|Филипп]]тің ұлы — [[Дон Карлос]] күйеуі атануға ұзақ уақыт үміткер болды. Осы одақтастық туралы келіссөздер Англияда алаңдаушылық тудырды: тіпті, бұл некеден бас тартса I Елизабет Марияны мұрагері деп жариялауды ұсынды. Алайда, 1563 жылдың аяғына таман Дон Карлостың психикалы қабілетсіз екендігі анық болды және бұл нұсқа сәтсіз болды. Елизабет өз жағынан [[Роберт Дадли, Лестер графы]], өзінің көңілдесін ұсынды. Әрине, бұл Шотландия патшайымсының ызасын тудырды. == Мария Стюарттың құлауы және дағдарысы == === Риччоның өлімі мен екінші неке === 1565 жылы Шотландияға [[Мэтью Стюарт, 4-Леннокс графы|Леннокс графы]] мен [[Маргарита Дуглас, Леннокс графинясы|Маргарита Дугластың]] ұлы, патшайымның бөлесі 19 жасар [[Генрих Стюарт, Дарнли графы]] келді. Ол анасы жағынан Англия патшасы VII Генридің ұрпағы. Мария Стюарт оған бір көргеннен-ақ ғашық болды, I Елизабеттың наразылығына қарамай 1565 жылғы 29 шілдеде оған тұрмысқа шықты. Бұл неке Англиямен қарым-қатынасының үзілуін ғана көрсеткен жоқ, тағы патшайымның бұрынғы жақтастары Морей мен Мейтландты өзінен алшақтатып жіберді. 1565 жылғы тамызда Морей көтеріліс жасауға әрекеттенді, бірақ әскердің ақысын төлеу үшін зергерлік бұйымдарын берген және [[Гордондар]] мен [[Хепбёрндер]]дің қолдайтындығы туралы уәдесін алған Мария Стюарт, бүлікшіге дереу шабуыл жасап, Англияға қашуға итермеледі. Морейдің бұл әрекеті радикалды протестанттар мен англофилдердің сөзсіз адалдықтарынан алыс екендігін патшайымға көрсетті. Бұл патшайымның саясатында бетбұрысқа әкеліп соқтырды. Ол католиктермен жақындасып, Испания королімен хат жазысуды қайта жандандырды. Сонымен қатар, Мария жетекші шотландық ақсүйектермен өзін алыстатып, патшайымның өзіне ұнамды шетелдіктер мен тегі атақты емес адамдармен жақындасты. Күйеуімен қарым-қатынасы болып жатқан жағдай қиындата түсті: лорд Дарнли королдік лауазымға дайын емес екендігін және ерекше дарыны мен адамгершілігі жоқ адамға тұрмысқа шыққандығын Мария Стюарт түсінді. Патшайым өз қателігін тұсініп, күйеуін жек көре бастады. Нәтижесінде, 1566 жылдың басына таман патшайымға қарсы Дарнлидың коалициясы және Морей мен [[Джеймс Дуглас, 4-Мортон графы|Мортон]] бастаған Шотландиядағы протестант лордтар құрылды. 1566 жылғы 9 наурызда аяғы ауыр патшайымның көзінше оппозицияның басшылары қатыгездікпен Марияның жақын досы, фавориты және жеке хатшысы [[Дәуіт Риччо]]ны өлтірді. Мүмкін, бұл қылмыспен қастандық жасаушылар патшайымның өміріне қауіп төндіріп, жеңілдіктер жасауға мәжбүрлемекші болды. Бірақ, Марияның тиімді іс-әрекеті оппозицияның жоспарын қайтадан құртты: патшайым күйеуі мен Мореймен әдейі татуласуы қастандық жасаушылардың арасында бытыраңқылық тудырды да, қылмыскерлердің көзін жойды. Мортон мен оның сыбайластары Англияға қашты. === Дарнли өлімі мен патшайымның құлауы === Мария мен күйеуінің арасындағы татуластық ұзаққа созылмады. Көп ұзамай, Дарнлимен күрт өз күшін, салмақтылығын, табандылығын көрсете білген [[Джеймс Хепберн, 4-Ботвелл графы|Ботвелл графы Джеймс Хепбернге]] деген сүйіспеншілігі айқындала бастады. Патша мен патшайымның арасындағы алшақтау аяқталған шындыққа айналды: тіпті, Дарнли болашақта [[I Джеймс (Англия патшасы)|VI Джеймс]] атанатын 1566 жылғы 19 маусымда туған өз баласын шоқындыру салтанатына қатысудан бас тартты. Марияның саясаты көбінде оның сезімімен құрала бастады, ең әуелісі Ботвеллге құмарлылығымен. Ал, Дарнли еңгерілуге тиіс кедергі болды. 1567 жылғы 10 ақпанда белгісіз себеппен Дарнли тоқтаған Эдинбургтың маңындағы Керк-о 'Филдеде үй жарылды, ал өзі өртеніп тұрған үйден қашпақ болғанда, аулада тұншықтырылып өлтірілгендегі денесі табылды. Мария Стюарттың күйеуіне ұйымдасқан қастандыққа қатысуы жайлы сұрақ — Шотландия тарихында ең даулы мәселелердің бірі. Шамасы, төніп келе жатқан қастандықты білді, бәлкім, граф Морей мен Мейтландтың өздері де қатысты. Патша сатып кеткен Мортон бастаған Риччоға қарсы қастандыққа қатысқан сыбайластардың Дарнлиге қарсы астыртын әрекеттің болуын сенімділікпен айтуға болады. Граф Ботвеллдің астыртын сөз байламға қатысуыда ықтимал. Бұған қоса, егер Ботвелл Мария патшайымның жүрегіне жол ашпақшы болса, онда Мортон мен Морейдің топтары, мүмкін, оны құлатуға және патшайымға сенімділіктен айыруға шақыруға тырысты. Бәлкім, бұл аталған топтар бөлек-бөлек әрекет етті. Алайда, нағыз қылмыскер кім болса да, бұл қылмыстағы жанама күнәні Шотландия қоғамы патшайымды адал емес әйел ретінде ұсынды. Мария өзінің жазықсыздығын дәлелдеуге еш әрекет жасамады. Керісінше, 1567 жылғы 15 мамырда [[Холируд сарайы]]нда Мария мен граф Ботвелл некелесті. Патша өлтіруші күдіктімен болған неке Марияны елдегі өолдаудан айырды, бұны тез арада протестант-лордтар мен Морейдің жақтастары пайдаланып қалды. Олар лордтар "конференциясын" құрып, әскери күш жинап, Ботвелл мен патшайымды [[Эдинбург]]тан қуып шықты. 1567 жылғы 15 маусымда Карберриде патшайымның әскері конфедераттардың әскерімен кездесіп жан-жаққа бытырап қашты. Мария Ботвеллдің кедергісіз кетуіне мүмкіндік жасап, берілуге мәжбүр болды. Және көтерілісшілердің қарауымен [[Лохливен қамалы]]на жеткізіліп, 24 шілдеде тақтан бас тартып, ұлы VI Джеймске беру туралы жарлыққа қол қойды. Кәмелет жасына толмаған патша билігі кезінде уақытша елдің регенті болып граф Морей тағайындалды. == Англияға қашу == [[Сурет:Mary, Queen of Scots after Nicholas Hilliard.jpg|200px|нобай|оңға|Англиядағы Мария Стюарт, 1578 жыл]] Заңды патшайымның құлатылуы кейбір шотланд лордтардың наразылығын тудырды. «Конфедераттар» одағы тез тарап кетті. Морейдің регенттігі [[Арчибальд Кэмпбелл, 5-Аргайл графы|Аргайла]] мен [[Джордж Гордон, 5-Хантли|Хантли]] графтар, [[Гамильтондар]]дың оппозицияға өтуге себеп болды. 1568 жылғы 2 мамырда Мария Стюарт Лохливен қамалынан қашып кетті. Оған тез арада Морейге оппозициялы барондар қосылды. Бірақ та 13 мамырда патшайымның азғантай әскері [[Лангсайд түбіндегі шайқас]]та регенттің әскерінен жеңіліп, патшайым I Елизабеттен көмек сұрау үшін Англияға қашты. Бастапқыда I Елизабет Марияға көмек беруге уәде етті, бірақ-та ол ағылшын тағына бәсекелесінің пайдасына қарай әскери араласу идеясынан алыс болды. Мария Стюарт пен граф Морейдің арасындағы дауда Елизабета төреші қызметін атқарып, Дарнлидің өліміне қатысты тергеу жұмыстарын басқарды. Тергеу жұмыстары кезінде регенттің жақтастары Марияның опасыздығының және күйеуіне қарсы қастандыққа қатысқанының дәлелі ретінде Ботвеллдің қашу кезінде тасталған әйгілі «'''Шкатулкадағы хаттарды'''» ұсынды. Бұл хаттың кейбір тараулары (мысалы, Ботвеллге арналған өлеңдер) шынайы болуы ықтимал, алайда қалған бөлігі жалған болды. 1569 жылы тергеудің нәтижесі Елизабеттың көмескі үкімі болды, алайда бұл, Морейдің режимін Шотландияда нығаюуына және Англияның оны мойындауына алып келді. Марияның ісі толығымен аяқталған жоқ. 1570 жылы Морейдің өліміне байланысты Шотландияда патшайымның жақтастары (Аргайл, Хантли, Гамильтоны, Мейтланд) мен королдік партия (Леннокс и Мортон) арасында азамат соғысы бұрқ ете түсті. Тек Елизабеттің араласуының арқасында 1573 жылғы 23 ақпанда екі жақ ''«Перт келісіміне»'' қол қойды. Бұл келісімге сәйкес VI Джеймс Шотландияның королі ретінде мойындалды. Көп кешікпей Мортонның әскері [[Эдинбург]]ты басып алып, патшайымның соңғы жақтаушысы Мейтландты тұтқынға алды. Бұл Мария Стюарттың Шотландияны қалпына келтіруге деген үмітінің жоғалғанын көрсетті. == Мария Стюартты қамауда ұстауы және өлім жазасына кесілуі == [[Сурет:Mary-stuart-death-warrant.JPG|200px|нобай|оңға|Өлім жазасына кесілу туралы үкім]] Шотландиядағы сәтсіздік Патшайымның еңсесін түсірткен жоқ. Ол бұрынғысынша өзінің құқықтарынан бас тартпай, ағылшын тағына үміткер болып қалып, I Елизабетке маза бермеді. Англияда Мария [[Шеффилд сарайы]]нда бақылауда болды. Қорытындылай келе, Мария Стюарттың айтарлықтай қызметкерлері болған және патшайымның өмір сүруін қамтамасыз ету үшін Англия мен Франция көлемді ақша бөлді. Дегенмен, ол Шотландиядағы достарымен араласа алмай, бірте-бірте жалғыздықта қартайды. Мария еуропалық державалармен жасырын хат алмасып, I Елизабетке қарсы шеруді тоқтатпады, бірақ ол Англия патшайымына қарсы көтерілістерге қатыспады. Әйткенмен, Англия патшасы [[VII Генри (Англия королі)|VII Генри]]дің заңды шөбересі Мария Стюарттың есімі I Елизабетке қарсы қолданушылармен белсенді пайдаланылды. 1572 жылы [[Ридольфидің астыртын әрекеті]] анықталды, оның қатысушылары Елизабетты тақтан түсіріп, Мария Стюартты Англияның тағына отырғызбақшы болды. 1586 жылы, мүмкін, Елизабеттің министрі [[Фрэнсис Уолсингем]] мен оның түрмеге отырғызушысы [[Эмиас Паулет]]тің қатысуынсыз болмаса да, Мария Стюарт I Елизабетке қарсы қастандықты қолдайтыны жайлы католик күштерінің агенті [[Энтони Бабингтон]]мен абайсыз хат жазысты. Алайда, астыртын әрекет анықталды және Англия патшайымының қолына түсті. Мария Стюарт сотқа беріліп, өлім жазасына кесілді. 1587 жылғы 8 ақпанда [[Фотерингей қамалы]]нда Мария Стюарттың басын шауып тастады. Патшайым [[Питербородағы собор|Питерборо соборында]] жерленді, ал 1612 жылы Елизабет қайтыс болғаннан кейін Англия королі атанған [[I Джеймс (Англия королі)|Джеймс]]тың бұйрығымен Мария Стюарттың сүйегі [[Вестминстер аббатығы|Вестминстер аббаттығына]] мәңгілік қарсыласы I Елизабеттың қабірінің қасына көшірілді. == Некелері мен ұрпағы == *(1558) [[II Франсуа]], [[Франции монархтарының тізімі|Франции патшасы]] *(1565) [[Генри Стюарт, Дарнли лорды]] **[[I Джеймс (Англия патшасы)|Джеймс VI]] ұлы, [[Шотландии патшалығы|Шотландия]] патшасы (1567—1625), кейіннен [[Британ аралдарының монархтарының тізімі|Англия патшасы]] I Джеймс (1603—1625). *(1567) [[Джеймс Хепберн, 4-Ботвелл графы]] **Егіздер (1568) == Тағы қараңыз == * [[Франция дофиндерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.royal.uk Мария Стюарттың өмірбаяны жайлы Ұлыбритания үкіметінің сайтында] *[http://www.englishmonarchs.co.uk/stewart_8.htm Мария Стюарттың тарихының сипаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080324045524/http://www.englishmonarchs.co.uk/stewart_8.htm |date=2008-03-24 }} *[http://www.maria-stuart.ru Мария Стюарт: патшайымның портреті — көркемөнерде, тарихта, қазіргі уақыттағы бейнесі] [[Санат:Стюарттар]] [[Санат:Шотландия королдері]] o0ycnu725vfou11l9ch6ork8sal27l7 3620614 3620591 2026-06-22T10:32:35Z Nos9877 182779 /* Балалық шағы */ 3620614 wikitext text/x-wiki {{Грамматикасы тексерілсін}} {{Мемлекеттік қайраткер |түс = монарх |Қазақша есімі = I Мария Стюарт |Шынайы есімі = {{lang-gd|Màiri Stiùbhart}}<br>{{lang-en|Mary I Stuart}} |Суреті = Mary Stuart Queen.jpg |Атауы =Марияның шамамен 17 жастағы портреті, шамамен 1558–1560 жж. |Сурет ені = 280 |Титулы = [[Шотландия патшаларының тізімі|Шотландия патшайымы]] |Елтаңба = Armes marie stuart (sceau).png |Елтаңба атауы = |Елтаңба ені = 150 |Лақап аты = |Ту = Flag of Scotland.svg |Ту2 = Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg |Тәж кигізу жорасы = 9 қыркүйек 1543 |Басқара бастады = 14 желтоқсан 1542 |Басқаруын аяқтады = 24 шілде 1567 |Ізашары = [[V Джеймс]] |Ізбасары = [[I Джеймс (Англия королі)|VI Джеймс]] |регент1 = [[Джеймс Гамильтон де Шательро герцогы|Джеймс Гамильтон, 2-Арран графы]] (1542—1554) <br> [[Мария де Гиз]] (1554-1561) |Титулы_2 = Франция патшайым-консорты |Ту_2 = Bannière de France style 1500.svg |Ту2_2 = Blason France moderne.svg |Басқара бастады_2 = 10 шілде 1559 |Басқаруын аяқтады_2 = 5 желтоқсан 1560 |Ізашары_2 = [[Екатерина Медичи]] |Ізбасары_2 = [[Аустриялық Елизабет (1554—1592)|Аустриялық Елизабет]] |Діні = [[католицизм]] |Азаматтығы = |Туған күні = 8.12.1542 |Туған жері = [[Линлитгоу сарайы]], {{туғанжері|Шотландия Патшалығы|Шотландияда}} |Қайтыс болған күні = 8.02.1587 |Қайтыс болған жері = [[Фотерингей]], [[Нортгемптоншир]], {{туғанжері|Англия Патшалығы|Англияда}} |Жерленді = [[Вестминстер аббаттығы]] |Династия = [[Стюарттар]] |Туған кездегі есімі = |Әкесі = [[V Джеймс]] |Анасы = [[Мария де Гиз]] |Жұбайы = 1) [[II Франсуа]], [[Франция]] королі<br>2) [[Генри Стюарт, Дарнли лорды|Дарнли лорды Генри Стюарт]]<br>3) [[Джеймс Хепберн, 4-Ботвелл графы]] |Балалары = ''2-некеден:''<br> '''ұлы''' [[I Джеймс (Англия королі)|VI (I) Джеймс]], [[Шотландия]] мен [[Англия]] королі |Қызмет еткен жылдары = |Құрамында болды = |Әскер түрі = |Атағы = |Басқарды = |Шайқасы = |Ғылыми аясы = |Жұмыс істеген орны = |Партиясы = |Қызметі = |Мамандығы = |Білімі = |Ғылыми дәрежесі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = Marysign.jpg |Монограммасы = |Сайты = |Commons = Mary, Queen of Scots }} '''Мария''' немесе '''Мария Стюарт''' ({{lang-gd|Màiri Stiùbhart}}, {{lang-en|Mary I Stuart}}; [[8 желтоқсан]] [[1542]] – [[8 ақпан]] [[1587]]) — 1542 жылғы 14 желтоқсаннан 1567 жылғы 24 шілдеге дейін билік еткен [[Шотландия патшалығы|Шотландия]] патшайымы. 1558 жылы француздық дофин [[II Франсуа]]ға [[Тұрмыс|тұрмысқа]] шықты. 1559–1560 жылдары Франция патшайым-консорты болды. == Балалық шағы == === Арранның регенттігі === Мария Стюарт — Шотландия королі [[V Джеймс]] мен Франция ханшайымы [[Мария де Гиз|Мария де Гиздің]] қызы. Марияның анасы бұрын қалыптасып келе жатқан ''Stewart-тың'' орнына французданған ''Stuart'' жазылу нұсқасын енгізді. Мария 1542 жылғы 8 желтоқсанда [[Лотиан]]дағы [[Линлитгоу]] сарайында дүниеге келді. 6 күн өткен соң шотландықтардың [[Солуэй-Моссе түбіндегі шайқас]]тағы жеңілісі мен 2 ұлынан айырылуына байланысты әкесі патша V Джеймс қайтыс болады. Мариядан басқа заңды баласы болмағандықтан, [[Стюарттар]] әулетінен шыққан Шотландияның 1-патшасы [[II Роберт (Шотландия патшасы)|Роберттен]] тарайтын тірі тікелей еркек ұрпақ болмауына байланысты, Мария Стюарт Шотландияның патшайымы болып жарияланды. Марияның жақын туысы және оның мұрагері, [[Джеймс Гамильтон де Шательро герцогы|Джеймс Гамильтон, 2-Арран графы]] кәмелет жасына толмаған патшайымның регенті болып тағайындалады. Шотландияға ақсүйек-эмигранттар қайтып оралды — Англиямен бірігуді жақтайтындар, француз саясатын насихаттауына байланысты V Джеймстің кезінде қуғындалған немесе қашқандар. Олардың қолдауымен регент қаңтар айының соңында 1543 жылы ағылшындарға ұқсас үкімет құрып, протестанттарды қудалауды тоқтатып, ағылшындардың тақ мұрагері мен жас патшайымны атастыру жайлы келіссөз жүргізе бастады. Бұл келіссөз [[Гринвичтегі шарт]]тарға қол қойылып,1543 жылғы шілдеде аяқталды. Осыған сәйкес келешекте бұл екі мемлекет — Шотландия мен Англия бір королдік әулиеттің билігінде біріктірілуі үшін Мария Англия королі [[VIII Генрих (Англия патшасы)|VIII Генрихтің]] ұлы Эдвардқа тұрмысқа шығуы тиіс болды. Осы уақытта 1543 жылғы 9 қыркүйекте Мария Стюарт [[Стерлинг қамалы]]нда Шотландия тағына отырғызылды. === Англиямен соғыс === [[Сурет:YoungMaryStuart.jpg|150px|нобай|солға|Жас кезіндегі Мария Стюарт. Суретші [[Франсуа Клуэ]], шам. 1555-1559 ж.]] Француз әскерлері Шотландияға 1547 жылы келіп, протестанттарды [[Сент-Андрус|Сент-Эндрюсадан]] қуып шықты. Ағылшын әскері жауап ретінде тағы да ағылшын-шотланд шекараны басып өтіп, [[Пинки түбіндегі шайқас]]ты 1547 жылғы қыркүйекте күйрете жеңді. Ағылшындар Лотиана мен [[Ферт-оф-Тей]] жағалауындағы негізгі бекіністерді басып алып, Шотландия мемлекетінің аса маңызды бөлігін өзіне қаратып алды. Мария де Гиз өз қызын [[Дамбартон қамалы]]нда жасыруға мәжбүр болды. Осы уақытта Франция тағына Англиямен күресті жақтайтын [[II Генрих (Франция патшасы)|II Генрих]] келді. Оның ұсынысы бойынша 1548 жылғы 7 тамызда Мария Стюарт пен дофин Франсуаны атастыру жайлы шартқа қол қойылды. Шотландияға 1550 жылдың аяғында ағылшындарды елден ығыстырып шығарған француз әскері кіргізілді. 1548 жылғы 7 тамызда 5 жасқа толған Мария Стюарт Францияға кетіп қалды. === Франциядағы өмірі === [[Сурет:BnF, NAL 83, folio 154 v - Francis II and Mary, Queen of Scots.jpg|150px|нобай|солға|Мария Стюарт пен II Франсуа]] 1548 жылғы 13 тамызда жас Мариямен шағын нөкерлері, қандас бауыры Морей графы және "төрт Мария" аттары бірдей төрт жас Шотландия ақсүйектердің қыздары [[Мария Битон|Битон]], [[Мария Ливинстон|Ливинстон]], [[Мария Сетон|Сетон]] мен [[Мария Флеминг|Флеминг]] бірге Францияға келді. Еуропадағы ең жарқын сарай — француз сарайы сәнді салтанатпен жас келінді қарсы алды. Патша Генри II Мария Стюартты өз қызындай көрді және ең жоғарғы біліммен қамтамасыз етті: жас патшайым антикалық және заманауи авторлардың шығармаларын оқып, [[Француз тілі|фрацуз]], [[Испан тілі|испан]], [[Италиян тілі|итальян]], [[Ежелгі грек тілі|ежелгі грек]] пен [[Латын тілі|латын]] тілдерін үйренді. Ол тағы да ән айтуды, лютняда ойнауды меңгеріп, поэзия мен аңшылықты ұнатты. Француз сарайына Мария тәнті болды, оған [[Лопе де Вега]], [[Брантом]], [[Ронсар]] өлең арнады. 1550 жылы Францияға шотланд-француз одағын нығайтумен айналысып жүрген патшайымның анасы — Мария де Гиз келді. Бірақ, ол өз балаларымен ұзақ уақыт қала алмай, діни даумен бөлінген елде қызына тұрақты билікті қамтамасыз ету үшін 1551 жылы Шотландияға қайтты. 1554 жылы Мария де Гиз Аррана графын биліктен алыстатып, Шотландия үкіметін өзі басшылық етті. === Мария де Гиздің регенттігі === Мария де Гиздің елді басқаруы Шотландияда француз ықпалының күшеюімен есте қалды. Француз әскері шотландық бекіністерде орналастырылды, королдік әкімшілікте француз келімсіктері басым болды. 1558 жылғы 24 сәуірде [[Париждік Құдай ана соборы]]нда Мария Стюарт пен дофин Франсуаның тойы өтті. Некелік шарттың құпия ұсынысы бойынша патшайым бұл некеден бала тумаған жағдайда Шотландияны Францияға береді. Көпшілік шотландық ақсүйектер арасында бұл саясат наразылық тудырмай қоймады. Бұл уақытта протестантизмнің таралуы шотландық қауымда біржолата алауыздық туғызды. 1558 жылдың аяғында Англия тағына [[I Елизабет]] келіп, шотландық протестанттарға қолдау көрсете бастауымен жағдай ушығып кетті. Римдік Католикалық шіркеудің канондық құқығы бойынша I Елизабет некесіз туылған бала ретінде есептелінді, Англия патшасы [[VII Генрих (Англия патшасы)|VII Генрих Тюдорға]] Мария Стюарт шөбере болып келгендіктен, ағылшын тағына құқығы болды. Бірақ, Мария және оның кеңесшілері ортасын таңдады: яғни, жас патшайымның бөлесі Елизабетті мойындалған заңды патшайым сайлануына кедергі болған жоқ және таққа талабынан бас тартпады. Франсуа пен Марияның елтаңбасында ағылшын тәжі болды. Марияның бұл шешімі Елизабетті келеке ету мақсатындай болуы, өмірін қауіптендірді: Шотландияда оның Англия тағына құқығын сақтап қалуға күші болмады, ал Англиямен байланыс бұзылды. 1559 жылғы 10 шілдеде II Генрих қайтыс болды, Франция тағына II Франсуа отырды. Мария Стюарт Франция патшайымы атанды. === Протестанттық революция === II Франсуа әлсіз, науқас жасөспірім болды, сол себептен берік және батыл басқара алмады, ел билеу ісіне патшайым-ана [[Екатерина Медичи]] мен [[Гиздер]] Мария Стюарттың ағалары араласты. Осы уақытта Шотландияда протестанттық революция басталды. Көпшілік шотландық ақсүйектер протестанттық көтерілісшілердің қатарына қосылып, Англиядан көмек сұрады. Елге кірген ағылшын әскерін протестанттар азат етуші ретінде қарсы алды. Патшайым Мария де Гиз бен француз гарнизоны [[Лит (Шотландия)|Лит]] қаласында қоршалды. Мария Стюарт анасына әскери көмек көрсете алмады: [[Амбуаздық қастандық]] 1560 жылғы наурызда Гиздердің сарайдағы ықпалын жойды, [[Франциядағы діни соғыстар|діни соғыс]] католиктер мен [[гугеноттар]]дың кезі келді және Екатерина Медичи Англиямен қарым-қатынасын шиеленістіргісі келмеді. 1560 жылғы 11 маусымда Шотландияны протестанттанудың және Англиямен біріктірудің соңғы кедергісі Мария де Гиз қайтыс болды. Франция мен Англияның арасында жасалған [[Эдинбургтық шарт]] 1560 жылғы 6 шілдеде Шотландияда ағылшын, француз әскерлерін шығару қамтамасыз етілді де, елде протестанттардың жеңісін бекітті. Бұнда I Елизабетті Англия патшайымсы ретінде мойындайтындылығы жайлы болғандықтан Мария Стюарт шартты бекітуден бас тартты. 1560 жылғы 5 желтоқсанда ауыр сырқаттан II Франсуа қайтыс болды. Бұл Мария Стюарттың жуырда Шотландияға қайтатындығын көрсетті. Католик-патшайымның жақында келуі жаңадан мемлекеттік шіркеуді дайындау шотландық протестанттарды жеделдетті: елдің парламенті протестанттық наным белгісін және тәртіптік ережені бекітті. Шотландық шіркеу [[Рим папасы|Римнен]] байланысын үзетіндігін жариялады және католикаға тиым салынды. == Шотландияға оралуы == === Ішкі саясат === 1561 жылғы 19 тамызда 18 жасар патшайым Шотландияға келді. II Франсуа қайтыс болғаннан кейін француздық басымдылықты кейіптеуді қойған, [[Джордж Гордон 4-Хантли графы|Хантли графы]] басшылық ететін консерванттар сөзсіз патшайымны қолдауға дайын еді. [[Джон Нокс]] басшылық еткен радикалды протестанттар патшайымның католицизмнен және [[Джеймс Гамильтон, 3-Арран графы|Арран графымен]] атастыруды үзуді талап етті. Протестанттық дінді қалдырып және Англиямен жақындасуды жалғастырады деген шартпен лорд [[Джеймс Стюарт, 1-Морей графы|Джеймс Стюарт]] пен мемлекеттік хатшы [[Уильям Мейтланд]]тың жақтастары Мария Стюартқа қолдау көрсетер еді. Билігінің алғашқы күндері-ақ Мария Стюарт саясатын сақ жүргізе бастады, католицизмді қалпына келтіруге тырыспады, бірақ протестанттықа ауыспады. Королдік әкімшілікте басты рөлді Морей графы атанған Джеймс Стюарт пен Уильям Мейтланд сақтады. Патшайымды қолға түсіру мақсатында протестанттықтар қастандық ұйымдастырмақшы болды, бірақ бұл жоспар сәтсіз аяқталды. Арран көп ұзамай есінен адасты, ал Джон Нокстың радикалдығы шотландық ақсүйектерде түсінушілік кездестірмеді. Бір жағынан 1562 жылы консервативтік қанат басшысыз қалды: Морей графтығын өзіне беруін айтқан Хантли графы Мария Стюартқа қарсы көтеріліске шықты, бірақ лорд Джеймс оны талқандады, көп ұзамай ол қайтыс болды. 1562–1563 жылдары патшайым ресми түрде протестантизмді Шотландияның мемлекеттік діні ретінде мойындап, шіркеу табысын тәртіпке келтіріп, мемлекет пен діни қажеттіліктерге бөлуді бекітті. Мария Стюарт [[Тридент соборы]]нда католикалық доктринаны алуға шотландық өкілдерін жіберуден бас тартты. Бірақ Риммен байланысын үзген жоқ, Папаға хат жолдап отырды. Мария Стюарт билік етудің бас кезінде біршама саяси тұрақтылық орнады. === Сыртқы саясат === Мария Стюартқа сыртқы саясат күрделі мәселе туғызды. Шотландық үкімет басшылары — Морей мен Мейтланд ағылшын-шотландық одақтың жақтастары болды. Ағылшын тағына өз құқығының жүзеге асуына үміттенген Мария I Елизабетті Англия патшайымы екендігін мойындаудан бас тартты. Егер Мария Елизабеттің тірі кезінде ағылшын тағына талабынан бас тартса Англия патшайымсы оны өзінің мұрагері ретінде мойындайды деген ымыраға келу мүмкін еді. Бірақ өз үмітіне сенімді Мария да, ағылшын тағының мұрагері жайлы сұрақты шешуге дайын емес Елизабетке де жақындасуды қаламады. Сол уақытта Марияның жаңадан неке қиюы туралы сұрақ туындады. Оның көңіліне көптеген еуропалық монархтар таласты ([[IX Шарль|Франция]], [[XIV Эрик (Швеция патшасы)|Швеция]], [[II Фредерик (Дания патшасы)|Дания]] королі, [[Аустрия]] эрцгерцогі). [[Испания]] королі [[II Филипп (Испания патшасы)|Филипп]]тің ұлы — [[Дон Карлос]] күйеуі атануға ұзақ уақыт үміткер болды. Осы одақтастық туралы келіссөздер Англияда алаңдаушылық тудырды: тіпті, бұл некеден бас тартса I Елизабет Марияны мұрагері деп жариялауды ұсынды. Алайда, 1563 жылдың аяғына таман Дон Карлостың психикалы қабілетсіз екендігі анық болды және бұл нұсқа сәтсіз болды. Елизабет өз жағынан [[Роберт Дадли, Лестер графы]], өзінің көңілдесін ұсынды. Әрине, бұл Шотландия патшайымсының ызасын тудырды. == Мария Стюарттың құлауы және дағдарысы == === Риччоның өлімі мен екінші неке === 1565 жылы Шотландияға [[Мэтью Стюарт, 4-Леннокс графы|Леннокс графы]] мен [[Маргарита Дуглас, Леннокс графинясы|Маргарита Дугластың]] ұлы, патшайымның бөлесі 19 жасар [[Генрих Стюарт, Дарнли графы]] келді. Ол анасы жағынан Англия патшасы VII Генридің ұрпағы. Мария Стюарт оған бір көргеннен-ақ ғашық болды, I Елизабеттың наразылығына қарамай 1565 жылғы 29 шілдеде оған тұрмысқа шықты. Бұл неке Англиямен қарым-қатынасының үзілуін ғана көрсеткен жоқ, тағы патшайымның бұрынғы жақтастары Морей мен Мейтландты өзінен алшақтатып жіберді. 1565 жылғы тамызда Морей көтеріліс жасауға әрекеттенді, бірақ әскердің ақысын төлеу үшін зергерлік бұйымдарын берген және [[Гордондар]] мен [[Хепбёрндер]]дің қолдайтындығы туралы уәдесін алған Мария Стюарт, бүлікшіге дереу шабуыл жасап, Англияға қашуға итермеледі. Морейдің бұл әрекеті радикалды протестанттар мен англофилдердің сөзсіз адалдықтарынан алыс екендігін патшайымға көрсетті. Бұл патшайымның саясатында бетбұрысқа әкеліп соқтырды. Ол католиктермен жақындасып, Испания королімен хат жазысуды қайта жандандырды. Сонымен қатар, Мария жетекші шотландық ақсүйектермен өзін алыстатып, патшайымның өзіне ұнамды шетелдіктер мен тегі атақты емес адамдармен жақындасты. Күйеуімен қарым-қатынасы болып жатқан жағдай қиындата түсті: лорд Дарнли королдік лауазымға дайын емес екендігін және ерекше дарыны мен адамгершілігі жоқ адамға тұрмысқа шыққандығын Мария Стюарт түсінді. Патшайым өз қателігін тұсініп, күйеуін жек көре бастады. Нәтижесінде, 1566 жылдың басына таман патшайымға қарсы Дарнлидың коалициясы және Морей мен [[Джеймс Дуглас, 4-Мортон графы|Мортон]] бастаған Шотландиядағы протестант лордтар құрылды. 1566 жылғы 9 наурызда аяғы ауыр патшайымның көзінше оппозицияның басшылары қатыгездікпен Марияның жақын досы, фавориты және жеке хатшысы [[Дәуіт Риччо]]ны өлтірді. Мүмкін, бұл қылмыспен қастандық жасаушылар патшайымның өміріне қауіп төндіріп, жеңілдіктер жасауға мәжбүрлемекші болды. Бірақ, Марияның тиімді іс-әрекеті оппозицияның жоспарын қайтадан құртты: патшайым күйеуі мен Мореймен әдейі татуласуы қастандық жасаушылардың арасында бытыраңқылық тудырды да, қылмыскерлердің көзін жойды. Мортон мен оның сыбайластары Англияға қашты. === Дарнли өлімі мен патшайымның құлауы === Мария мен күйеуінің арасындағы татуластық ұзаққа созылмады. Көп ұзамай, Дарнлимен күрт өз күшін, салмақтылығын, табандылығын көрсете білген [[Джеймс Хепберн, 4-Ботвелл графы|Ботвелл графы Джеймс Хепбернге]] деген сүйіспеншілігі айқындала бастады. Патша мен патшайымның арасындағы алшақтау аяқталған шындыққа айналды: тіпті, Дарнли болашақта [[I Джеймс (Англия патшасы)|VI Джеймс]] атанатын 1566 жылғы 19 маусымда туған өз баласын шоқындыру салтанатына қатысудан бас тартты. Марияның саясаты көбінде оның сезімімен құрала бастады, ең әуелісі Ботвеллге құмарлылығымен. Ал, Дарнли еңгерілуге тиіс кедергі болды. 1567 жылғы 10 ақпанда белгісіз себеппен Дарнли тоқтаған Эдинбургтың маңындағы Керк-о 'Филдеде үй жарылды, ал өзі өртеніп тұрған үйден қашпақ болғанда, аулада тұншықтырылып өлтірілгендегі денесі табылды. Мария Стюарттың күйеуіне ұйымдасқан қастандыққа қатысуы жайлы сұрақ — Шотландия тарихында ең даулы мәселелердің бірі. Шамасы, төніп келе жатқан қастандықты білді, бәлкім, граф Морей мен Мейтландтың өздері де қатысты. Патша сатып кеткен Мортон бастаған Риччоға қарсы қастандыққа қатысқан сыбайластардың Дарнлиге қарсы астыртын әрекеттің болуын сенімділікпен айтуға болады. Граф Ботвеллдің астыртын сөз байламға қатысуыда ықтимал. Бұған қоса, егер Ботвелл Мария патшайымның жүрегіне жол ашпақшы болса, онда Мортон мен Морейдің топтары, мүмкін, оны құлатуға және патшайымға сенімділіктен айыруға шақыруға тырысты. Бәлкім, бұл аталған топтар бөлек-бөлек әрекет етті. Алайда, нағыз қылмыскер кім болса да, бұл қылмыстағы жанама күнәні Шотландия қоғамы патшайымды адал емес әйел ретінде ұсынды. Мария өзінің жазықсыздығын дәлелдеуге еш әрекет жасамады. Керісінше, 1567 жылғы 15 мамырда [[Холируд сарайы]]нда Мария мен граф Ботвелл некелесті. Патша өлтіруші күдіктімен болған неке Марияны елдегі өолдаудан айырды, бұны тез арада протестант-лордтар мен Морейдің жақтастары пайдаланып қалды. Олар лордтар "конференциясын" құрып, әскери күш жинап, Ботвелл мен патшайымды [[Эдинбург]]тан қуып шықты. 1567 жылғы 15 маусымда Карберриде патшайымның әскері конфедераттардың әскерімен кездесіп жан-жаққа бытырап қашты. Мария Ботвеллдің кедергісіз кетуіне мүмкіндік жасап, берілуге мәжбүр болды. Және көтерілісшілердің қарауымен [[Лохливен қамалы]]на жеткізіліп, 24 шілдеде тақтан бас тартып, ұлы VI Джеймске беру туралы жарлыққа қол қойды. Кәмелет жасына толмаған патша билігі кезінде уақытша елдің регенті болып граф Морей тағайындалды. == Англияға қашу == [[Сурет:Mary, Queen of Scots after Nicholas Hilliard.jpg|200px|нобай|оңға|Англиядағы Мария Стюарт, 1578 жыл]] Заңды патшайымның құлатылуы кейбір шотланд лордтардың наразылығын тудырды. «Конфедераттар» одағы тез тарап кетті. Морейдің регенттігі [[Арчибальд Кэмпбелл, 5-Аргайл графы|Аргайла]] мен [[Джордж Гордон, 5-Хантли|Хантли]] графтар, [[Гамильтондар]]дың оппозицияға өтуге себеп болды. 1568 жылғы 2 мамырда Мария Стюарт Лохливен қамалынан қашып кетті. Оған тез арада Морейге оппозициялы барондар қосылды. Бірақ та 13 мамырда патшайымның азғантай әскері [[Лангсайд түбіндегі шайқас]]та регенттің әскерінен жеңіліп, патшайым I Елизабеттен көмек сұрау үшін Англияға қашты. Бастапқыда I Елизабет Марияға көмек беруге уәде етті, бірақ-та ол ағылшын тағына бәсекелесінің пайдасына қарай әскери араласу идеясынан алыс болды. Мария Стюарт пен граф Морейдің арасындағы дауда Елизабета төреші қызметін атқарып, Дарнлидің өліміне қатысты тергеу жұмыстарын басқарды. Тергеу жұмыстары кезінде регенттің жақтастары Марияның опасыздығының және күйеуіне қарсы қастандыққа қатысқанының дәлелі ретінде Ботвеллдің қашу кезінде тасталған әйгілі «'''Шкатулкадағы хаттарды'''» ұсынды. Бұл хаттың кейбір тараулары (мысалы, Ботвеллге арналған өлеңдер) шынайы болуы ықтимал, алайда қалған бөлігі жалған болды. 1569 жылы тергеудің нәтижесі Елизабеттың көмескі үкімі болды, алайда бұл, Морейдің режимін Шотландияда нығаюуына және Англияның оны мойындауына алып келді. Марияның ісі толығымен аяқталған жоқ. 1570 жылы Морейдің өліміне байланысты Шотландияда патшайымның жақтастары (Аргайл, Хантли, Гамильтоны, Мейтланд) мен королдік партия (Леннокс и Мортон) арасында азамат соғысы бұрқ ете түсті. Тек Елизабеттің араласуының арқасында 1573 жылғы 23 ақпанда екі жақ ''«Перт келісіміне»'' қол қойды. Бұл келісімге сәйкес VI Джеймс Шотландияның королі ретінде мойындалды. Көп кешікпей Мортонның әскері [[Эдинбург]]ты басып алып, патшайымның соңғы жақтаушысы Мейтландты тұтқынға алды. Бұл Мария Стюарттың Шотландияны қалпына келтіруге деген үмітінің жоғалғанын көрсетті. == Мария Стюартты қамауда ұстауы және өлім жазасына кесілуі == [[Сурет:Mary-stuart-death-warrant.JPG|200px|нобай|оңға|Өлім жазасына кесілу туралы үкім]] Шотландиядағы сәтсіздік Патшайымның еңсесін түсірткен жоқ. Ол бұрынғысынша өзінің құқықтарынан бас тартпай, ағылшын тағына үміткер болып қалып, I Елизабетке маза бермеді. Англияда Мария [[Шеффилд сарайы]]нда бақылауда болды. Қорытындылай келе, Мария Стюарттың айтарлықтай қызметкерлері болған және патшайымның өмір сүруін қамтамасыз ету үшін Англия мен Франция көлемді ақша бөлді. Дегенмен, ол Шотландиядағы достарымен араласа алмай, бірте-бірте жалғыздықта қартайды. Мария еуропалық державалармен жасырын хат алмасып, I Елизабетке қарсы шеруді тоқтатпады, бірақ ол Англия патшайымына қарсы көтерілістерге қатыспады. Әйткенмен, Англия патшасы [[VII Генри (Англия королі)|VII Генри]]дің заңды шөбересі Мария Стюарттың есімі I Елизабетке қарсы қолданушылармен белсенді пайдаланылды. 1572 жылы [[Ридольфидің астыртын әрекеті]] анықталды, оның қатысушылары Елизабетты тақтан түсіріп, Мария Стюартты Англияның тағына отырғызбақшы болды. 1586 жылы, мүмкін, Елизабеттің министрі [[Фрэнсис Уолсингем]] мен оның түрмеге отырғызушысы [[Эмиас Паулет]]тің қатысуынсыз болмаса да, Мария Стюарт I Елизабетке қарсы қастандықты қолдайтыны жайлы католик күштерінің агенті [[Энтони Бабингтон]]мен абайсыз хат жазысты. Алайда, астыртын әрекет анықталды және Англия патшайымының қолына түсті. Мария Стюарт сотқа беріліп, өлім жазасына кесілді. 1587 жылғы 8 ақпанда [[Фотерингей қамалы]]нда Мария Стюарттың басын шауып тастады. Патшайым [[Питербородағы собор|Питерборо соборында]] жерленді, ал 1612 жылы Елизабет қайтыс болғаннан кейін Англия королі атанған [[I Джеймс (Англия королі)|Джеймс]]тың бұйрығымен Мария Стюарттың сүйегі [[Вестминстер аббатығы|Вестминстер аббаттығына]] мәңгілік қарсыласы I Елизабеттың қабірінің қасына көшірілді. == Некелері мен ұрпағы == *(1558) [[II Франсуа]], [[Франции монархтарының тізімі|Франции патшасы]] *(1565) [[Генри Стюарт, Дарнли лорды]] **[[I Джеймс (Англия патшасы)|Джеймс VI]] ұлы, [[Шотландии патшалығы|Шотландия]] патшасы (1567—1625), кейіннен [[Британ аралдарының монархтарының тізімі|Англия патшасы]] I Джеймс (1603—1625). *(1567) [[Джеймс Хепберн, 4-Ботвелл графы]] **Егіздер (1568) == Тағы қараңыз == * [[Франция дофиндерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.royal.uk Мария Стюарттың өмірбаяны жайлы Ұлыбритания үкіметінің сайтында] *[http://www.englishmonarchs.co.uk/stewart_8.htm Мария Стюарттың тарихының сипаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080324045524/http://www.englishmonarchs.co.uk/stewart_8.htm |date=2008-03-24 }} *[http://www.maria-stuart.ru Мария Стюарт: патшайымның портреті — көркемөнерде, тарихта, қазіргі уақыттағы бейнесі] [[Санат:Стюарттар]] [[Санат:Шотландия королдері]] qgqp9yxv84e51y5z3j6440h53g3jgni 3620617 3620614 2026-06-22T10:37:27Z Nos9877 182779 /* Балалық шағы */ 3620617 wikitext text/x-wiki {{Грамматикасы тексерілсін}} {{Мемлекеттік қайраткер |түс = монарх |Қазақша есімі = I Мария Стюарт |Шынайы есімі = {{lang-gd|Màiri Stiùbhart}}<br>{{lang-en|Mary I Stuart}} |Суреті = Mary Stuart Queen.jpg |Атауы =Марияның шамамен 17 жастағы портреті, шамамен 1558–1560 жж. |Сурет ені = 280 |Титулы = [[Шотландия патшаларының тізімі|Шотландия патшайымы]] |Елтаңба = Armes marie stuart (sceau).png |Елтаңба атауы = |Елтаңба ені = 150 |Лақап аты = |Ту = Flag of Scotland.svg |Ту2 = Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg |Тәж кигізу жорасы = 9 қыркүйек 1543 |Басқара бастады = 14 желтоқсан 1542 |Басқаруын аяқтады = 24 шілде 1567 |Ізашары = [[V Джеймс]] |Ізбасары = [[I Джеймс (Англия королі)|VI Джеймс]] |регент1 = [[Джеймс Гамильтон де Шательро герцогы|Джеймс Гамильтон, 2-Арран графы]] (1542—1554) <br> [[Мария де Гиз]] (1554-1561) |Титулы_2 = Франция патшайым-консорты |Ту_2 = Bannière de France style 1500.svg |Ту2_2 = Blason France moderne.svg |Басқара бастады_2 = 10 шілде 1559 |Басқаруын аяқтады_2 = 5 желтоқсан 1560 |Ізашары_2 = [[Екатерина Медичи]] |Ізбасары_2 = [[Аустриялық Елизабет (1554—1592)|Аустриялық Елизабет]] |Діні = [[католицизм]] |Азаматтығы = |Туған күні = 8.12.1542 |Туған жері = [[Линлитгоу сарайы]], {{туғанжері|Шотландия Патшалығы|Шотландияда}} |Қайтыс болған күні = 8.02.1587 |Қайтыс болған жері = [[Фотерингей]], [[Нортгемптоншир]], {{туғанжері|Англия Патшалығы|Англияда}} |Жерленді = [[Вестминстер аббаттығы]] |Династия = [[Стюарттар]] |Туған кездегі есімі = |Әкесі = [[V Джеймс]] |Анасы = [[Мария де Гиз]] |Жұбайы = 1) [[II Франсуа]], [[Франция]] королі<br>2) [[Генри Стюарт, Дарнли лорды|Дарнли лорды Генри Стюарт]]<br>3) [[Джеймс Хепберн, 4-Ботвелл графы]] |Балалары = ''2-некеден:''<br> '''ұлы''' [[I Джеймс (Англия королі)|VI (I) Джеймс]], [[Шотландия]] мен [[Англия]] королі |Қызмет еткен жылдары = |Құрамында болды = |Әскер түрі = |Атағы = |Басқарды = |Шайқасы = |Ғылыми аясы = |Жұмыс істеген орны = |Партиясы = |Қызметі = |Мамандығы = |Білімі = |Ғылыми дәрежесі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = Marysign.jpg |Монограммасы = |Сайты = |Commons = Mary, Queen of Scots }} '''I''' '''Мария''' немесе '''Мария Стюарт''' ({{lang-gd|Màiri Stiùbhart}}, {{lang-en|Mary I Stuart}}; [[8 желтоқсан]] [[1542]] – [[8 ақпан]] [[1587]]) — 1542 жылғы 14 желтоқсаннан 1567 жылғы 24 шілдеге дейін билік еткен [[Шотландия патшалығы|Шотландия]] патшайымы. 1558 жылы француздық дофин [[II Франсуа]]ға [[Тұрмыс|тұрмысқа]] шықты. 1559–1560 жылдары Франция патшайым-консорты болды. == Балалық шағы == === Арранның регенттігі === Мария Стюарт — Шотландия королі [[V Джеймс]] мен Франция ханшайымы [[Мария де Гиз|Мария де Гиздің]] қызы. Марияның анасы бұрын қалыптасып келе жатқан ''Stewart-тың'' орнына французданған ''Stuart'' жазылу нұсқасын енгізді. Мария 1542 жылғы 8 желтоқсанда [[Лотиан]]дағы [[Линлитгоу]] сарайында дүниеге келді. 6 күн өткен соң шотландықтардың [[Солуэй-Моссе түбіндегі шайқас]]тағы жеңілісі мен 2 ұлынан айырылуына байланысты әкесі патша V Джеймс қайтыс болады. Мариядан басқа заңды баласы болмағандықтан, [[Стюарттар]] әулетінен шыққан Шотландияның 1-патшасы [[II Роберт (Шотландия патшасы)|Роберттен]] тарайтын тірі тікелей еркек ұрпақ болмауына байланысты, Мария Стюарт Шотландияның патшайымы болып жарияланды. Марияның жақын туысы және оның мұрагері, [[Джеймс Гамильтон де Шательро герцогы|Джеймс Гамильтон, 2-Арран графы]] кәмелет жасына толмаған патшайымның регенті болып тағайындалады. Шотландияға ақсүйек-эмигранттар қайтып оралды — Англиямен бірігуді жақтайтындар, француз саясатын насихаттауына байланысты V Джеймстің кезінде қуғындалған немесе қашқандар. Олардың қолдауымен регент қаңтар айының соңында 1543 жылы ағылшындарға ұқсас үкімет құрып, протестанттарды қудалауды тоқтатып, ағылшындардың тақ мұрагері мен жас патшайымны атастыру жайлы келіссөз жүргізе бастады. Бұл келіссөз [[Гринвичтегі шарт]]тарға қол қойылып,1543 жылғы шілдеде аяқталды. Осыған сәйкес келешекте бұл екі мемлекет — Шотландия мен Англия бір королдік әулиеттің билігінде біріктірілуі үшін Мария Англия королі [[VIII Генрих (Англия патшасы)|VIII Генрихтің]] ұлы Эдвардқа тұрмысқа шығуы тиіс болды. Осы уақытта 1543 жылғы 9 қыркүйекте Мария Стюарт [[Стерлинг қамалы]]нда Шотландия тағына отырғызылды. === Англиямен соғыс === [[Сурет:YoungMaryStuart.jpg|150px|нобай|солға|Жас кезіндегі Мария Стюарт. Суретші [[Франсуа Клуэ]], шам. 1555-1559 ж.]] Француз әскерлері Шотландияға 1547 жылы келіп, протестанттарды [[Сент-Андрус|Сент-Эндрюсадан]] қуып шықты. Ағылшын әскері жауап ретінде тағы да ағылшын-шотланд шекараны басып өтіп, [[Пинки түбіндегі шайқас]]ты 1547 жылғы қыркүйекте күйрете жеңді. Ағылшындар Лотиана мен [[Ферт-оф-Тей]] жағалауындағы негізгі бекіністерді басып алып, Шотландия мемлекетінің аса маңызды бөлігін өзіне қаратып алды. Мария де Гиз өз қызын [[Дамбартон қамалы]]нда жасыруға мәжбүр болды. Осы уақытта Франция тағына Англиямен күресті жақтайтын [[II Генрих (Франция патшасы)|II Генрих]] келді. Оның ұсынысы бойынша 1548 жылғы 7 тамызда Мария Стюарт пен дофин Франсуаны атастыру жайлы шартқа қол қойылды. Шотландияға 1550 жылдың аяғында ағылшындарды елден ығыстырып шығарған француз әскері кіргізілді. 1548 жылғы 7 тамызда 5 жасқа толған Мария Стюарт Францияға кетіп қалды. === Франциядағы өмірі === [[Сурет:BnF, NAL 83, folio 154 v - Francis II and Mary, Queen of Scots.jpg|150px|нобай|солға|Мария Стюарт пен II Франсуа]] 1548 жылғы 13 тамызда жас Мариямен шағын нөкерлері, қандас бауыры Морей графы және "төрт Мария" аттары бірдей төрт жас Шотландия ақсүйектердің қыздары [[Мария Битон|Битон]], [[Мария Ливинстон|Ливинстон]], [[Мария Сетон|Сетон]] мен [[Мария Флеминг|Флеминг]] бірге Францияға келді. Еуропадағы ең жарқын сарай — француз сарайы сәнді салтанатпен жас келінді қарсы алды. Патша Генри II Мария Стюартты өз қызындай көрді және ең жоғарғы біліммен қамтамасыз етті: жас патшайым антикалық және заманауи авторлардың шығармаларын оқып, [[Француз тілі|фрацуз]], [[Испан тілі|испан]], [[Италиян тілі|итальян]], [[Ежелгі грек тілі|ежелгі грек]] пен [[Латын тілі|латын]] тілдерін үйренді. Ол тағы да ән айтуды, лютняда ойнауды меңгеріп, поэзия мен аңшылықты ұнатты. Француз сарайына Мария тәнті болды, оған [[Лопе де Вега]], [[Брантом]], [[Ронсар]] өлең арнады. 1550 жылы Францияға шотланд-француз одағын нығайтумен айналысып жүрген патшайымның анасы — Мария де Гиз келді. Бірақ, ол өз балаларымен ұзақ уақыт қала алмай, діни даумен бөлінген елде қызына тұрақты билікті қамтамасыз ету үшін 1551 жылы Шотландияға қайтты. 1554 жылы Мария де Гиз Аррана графын биліктен алыстатып, Шотландия үкіметін өзі басшылық етті. === Мария де Гиздің регенттігі === Мария де Гиздің елді басқаруы Шотландияда француз ықпалының күшеюімен есте қалды. Француз әскері шотландық бекіністерде орналастырылды, королдік әкімшілікте француз келімсіктері басым болды. 1558 жылғы 24 сәуірде [[Париждік Құдай ана соборы]]нда Мария Стюарт пен дофин Франсуаның тойы өтті. Некелік шарттың құпия ұсынысы бойынша патшайым бұл некеден бала тумаған жағдайда Шотландияны Францияға береді. Көпшілік шотландық ақсүйектер арасында бұл саясат наразылық тудырмай қоймады. Бұл уақытта протестантизмнің таралуы шотландық қауымда біржолата алауыздық туғызды. 1558 жылдың аяғында Англия тағына [[I Елизабет]] келіп, шотландық протестанттарға қолдау көрсете бастауымен жағдай ушығып кетті. Римдік Католикалық шіркеудің канондық құқығы бойынша I Елизабет некесіз туылған бала ретінде есептелінді, Англия патшасы [[VII Генрих (Англия патшасы)|VII Генрих Тюдорға]] Мария Стюарт шөбере болып келгендіктен, ағылшын тағына құқығы болды. Бірақ, Мария және оның кеңесшілері ортасын таңдады: яғни, жас патшайымның бөлесі Елизабетті мойындалған заңды патшайым сайлануына кедергі болған жоқ және таққа талабынан бас тартпады. Франсуа пен Марияның елтаңбасында ағылшын тәжі болды. Марияның бұл шешімі Елизабетті келеке ету мақсатындай болуы, өмірін қауіптендірді: Шотландияда оның Англия тағына құқығын сақтап қалуға күші болмады, ал Англиямен байланыс бұзылды. 1559 жылғы 10 шілдеде II Генрих қайтыс болды, Франция тағына II Франсуа отырды. Мария Стюарт Франция патшайымы атанды. === Протестанттық революция === II Франсуа әлсіз, науқас жасөспірім болды, сол себептен берік және батыл басқара алмады, ел билеу ісіне патшайым-ана [[Екатерина Медичи]] мен [[Гиздер]] Мария Стюарттың ағалары араласты. Осы уақытта Шотландияда протестанттық революция басталды. Көпшілік шотландық ақсүйектер протестанттық көтерілісшілердің қатарына қосылып, Англиядан көмек сұрады. Елге кірген ағылшын әскерін протестанттар азат етуші ретінде қарсы алды. Патшайым Мария де Гиз бен француз гарнизоны [[Лит (Шотландия)|Лит]] қаласында қоршалды. Мария Стюарт анасына әскери көмек көрсете алмады: [[Амбуаздық қастандық]] 1560 жылғы наурызда Гиздердің сарайдағы ықпалын жойды, [[Франциядағы діни соғыстар|діни соғыс]] католиктер мен [[гугеноттар]]дың кезі келді және Екатерина Медичи Англиямен қарым-қатынасын шиеленістіргісі келмеді. 1560 жылғы 11 маусымда Шотландияны протестанттанудың және Англиямен біріктірудің соңғы кедергісі Мария де Гиз қайтыс болды. Франция мен Англияның арасында жасалған [[Эдинбургтық шарт]] 1560 жылғы 6 шілдеде Шотландияда ағылшын, француз әскерлерін шығару қамтамасыз етілді де, елде протестанттардың жеңісін бекітті. Бұнда I Елизабетті Англия патшайымсы ретінде мойындайтындылығы жайлы болғандықтан Мария Стюарт шартты бекітуден бас тартты. 1560 жылғы 5 желтоқсанда ауыр сырқаттан II Франсуа қайтыс болды. Бұл Мария Стюарттың жуырда Шотландияға қайтатындығын көрсетті. Католик-патшайымның жақында келуі жаңадан мемлекеттік шіркеуді дайындау шотландық протестанттарды жеделдетті: елдің парламенті протестанттық наным белгісін және тәртіптік ережені бекітті. Шотландық шіркеу [[Рим папасы|Римнен]] байланысын үзетіндігін жариялады және католикаға тиым салынды. == Шотландияға оралуы == === Ішкі саясат === 1561 жылғы 19 тамызда 18 жасар патшайым Шотландияға келді. II Франсуа қайтыс болғаннан кейін француздық басымдылықты кейіптеуді қойған, [[Джордж Гордон 4-Хантли графы|Хантли графы]] басшылық ететін консерванттар сөзсіз патшайымны қолдауға дайын еді. [[Джон Нокс]] басшылық еткен радикалды протестанттар патшайымның католицизмнен және [[Джеймс Гамильтон, 3-Арран графы|Арран графымен]] атастыруды үзуді талап етті. Протестанттық дінді қалдырып және Англиямен жақындасуды жалғастырады деген шартпен лорд [[Джеймс Стюарт, 1-Морей графы|Джеймс Стюарт]] пен мемлекеттік хатшы [[Уильям Мейтланд]]тың жақтастары Мария Стюартқа қолдау көрсетер еді. Билігінің алғашқы күндері-ақ Мария Стюарт саясатын сақ жүргізе бастады, католицизмді қалпына келтіруге тырыспады, бірақ протестанттықа ауыспады. Королдік әкімшілікте басты рөлді Морей графы атанған Джеймс Стюарт пен Уильям Мейтланд сақтады. Патшайымды қолға түсіру мақсатында протестанттықтар қастандық ұйымдастырмақшы болды, бірақ бұл жоспар сәтсіз аяқталды. Арран көп ұзамай есінен адасты, ал Джон Нокстың радикалдығы шотландық ақсүйектерде түсінушілік кездестірмеді. Бір жағынан 1562 жылы консервативтік қанат басшысыз қалды: Морей графтығын өзіне беруін айтқан Хантли графы Мария Стюартқа қарсы көтеріліске шықты, бірақ лорд Джеймс оны талқандады, көп ұзамай ол қайтыс болды. 1562–1563 жылдары патшайым ресми түрде протестантизмді Шотландияның мемлекеттік діні ретінде мойындап, шіркеу табысын тәртіпке келтіріп, мемлекет пен діни қажеттіліктерге бөлуді бекітті. Мария Стюарт [[Тридент соборы]]нда католикалық доктринаны алуға шотландық өкілдерін жіберуден бас тартты. Бірақ Риммен байланысын үзген жоқ, Папаға хат жолдап отырды. Мария Стюарт билік етудің бас кезінде біршама саяси тұрақтылық орнады. === Сыртқы саясат === Мария Стюартқа сыртқы саясат күрделі мәселе туғызды. Шотландық үкімет басшылары — Морей мен Мейтланд ағылшын-шотландық одақтың жақтастары болды. Ағылшын тағына өз құқығының жүзеге асуына үміттенген Мария I Елизабетті Англия патшайымы екендігін мойындаудан бас тартты. Егер Мария Елизабеттің тірі кезінде ағылшын тағына талабынан бас тартса Англия патшайымсы оны өзінің мұрагері ретінде мойындайды деген ымыраға келу мүмкін еді. Бірақ өз үмітіне сенімді Мария да, ағылшын тағының мұрагері жайлы сұрақты шешуге дайын емес Елизабетке де жақындасуды қаламады. Сол уақытта Марияның жаңадан неке қиюы туралы сұрақ туындады. Оның көңіліне көптеген еуропалық монархтар таласты ([[IX Шарль|Франция]], [[XIV Эрик (Швеция патшасы)|Швеция]], [[II Фредерик (Дания патшасы)|Дания]] королі, [[Аустрия]] эрцгерцогі). [[Испания]] королі [[II Филипп (Испания патшасы)|Филипп]]тің ұлы — [[Дон Карлос]] күйеуі атануға ұзақ уақыт үміткер болды. Осы одақтастық туралы келіссөздер Англияда алаңдаушылық тудырды: тіпті, бұл некеден бас тартса I Елизабет Марияны мұрагері деп жариялауды ұсынды. Алайда, 1563 жылдың аяғына таман Дон Карлостың психикалы қабілетсіз екендігі анық болды және бұл нұсқа сәтсіз болды. Елизабет өз жағынан [[Роберт Дадли, Лестер графы]], өзінің көңілдесін ұсынды. Әрине, бұл Шотландия патшайымсының ызасын тудырды. == Мария Стюарттың құлауы және дағдарысы == === Риччоның өлімі мен екінші неке === 1565 жылы Шотландияға [[Мэтью Стюарт, 4-Леннокс графы|Леннокс графы]] мен [[Маргарита Дуглас, Леннокс графинясы|Маргарита Дугластың]] ұлы, патшайымның бөлесі 19 жасар [[Генрих Стюарт, Дарнли графы]] келді. Ол анасы жағынан Англия патшасы VII Генридің ұрпағы. Мария Стюарт оған бір көргеннен-ақ ғашық болды, I Елизабеттың наразылығына қарамай 1565 жылғы 29 шілдеде оған тұрмысқа шықты. Бұл неке Англиямен қарым-қатынасының үзілуін ғана көрсеткен жоқ, тағы патшайымның бұрынғы жақтастары Морей мен Мейтландты өзінен алшақтатып жіберді. 1565 жылғы тамызда Морей көтеріліс жасауға әрекеттенді, бірақ әскердің ақысын төлеу үшін зергерлік бұйымдарын берген және [[Гордондар]] мен [[Хепбёрндер]]дің қолдайтындығы туралы уәдесін алған Мария Стюарт, бүлікшіге дереу шабуыл жасап, Англияға қашуға итермеледі. Морейдің бұл әрекеті радикалды протестанттар мен англофилдердің сөзсіз адалдықтарынан алыс екендігін патшайымға көрсетті. Бұл патшайымның саясатында бетбұрысқа әкеліп соқтырды. Ол католиктермен жақындасып, Испания королімен хат жазысуды қайта жандандырды. Сонымен қатар, Мария жетекші шотландық ақсүйектермен өзін алыстатып, патшайымның өзіне ұнамды шетелдіктер мен тегі атақты емес адамдармен жақындасты. Күйеуімен қарым-қатынасы болып жатқан жағдай қиындата түсті: лорд Дарнли королдік лауазымға дайын емес екендігін және ерекше дарыны мен адамгершілігі жоқ адамға тұрмысқа шыққандығын Мария Стюарт түсінді. Патшайым өз қателігін тұсініп, күйеуін жек көре бастады. Нәтижесінде, 1566 жылдың басына таман патшайымға қарсы Дарнлидың коалициясы және Морей мен [[Джеймс Дуглас, 4-Мортон графы|Мортон]] бастаған Шотландиядағы протестант лордтар құрылды. 1566 жылғы 9 наурызда аяғы ауыр патшайымның көзінше оппозицияның басшылары қатыгездікпен Марияның жақын досы, фавориты және жеке хатшысы [[Дәуіт Риччо]]ны өлтірді. Мүмкін, бұл қылмыспен қастандық жасаушылар патшайымның өміріне қауіп төндіріп, жеңілдіктер жасауға мәжбүрлемекші болды. Бірақ, Марияның тиімді іс-әрекеті оппозицияның жоспарын қайтадан құртты: патшайым күйеуі мен Мореймен әдейі татуласуы қастандық жасаушылардың арасында бытыраңқылық тудырды да, қылмыскерлердің көзін жойды. Мортон мен оның сыбайластары Англияға қашты. === Дарнли өлімі мен патшайымның құлауы === Мария мен күйеуінің арасындағы татуластық ұзаққа созылмады. Көп ұзамай, Дарнлимен күрт өз күшін, салмақтылығын, табандылығын көрсете білген [[Джеймс Хепберн, 4-Ботвелл графы|Ботвелл графы Джеймс Хепбернге]] деген сүйіспеншілігі айқындала бастады. Патша мен патшайымның арасындағы алшақтау аяқталған шындыққа айналды: тіпті, Дарнли болашақта [[I Джеймс (Англия патшасы)|VI Джеймс]] атанатын 1566 жылғы 19 маусымда туған өз баласын шоқындыру салтанатына қатысудан бас тартты. Марияның саясаты көбінде оның сезімімен құрала бастады, ең әуелісі Ботвеллге құмарлылығымен. Ал, Дарнли еңгерілуге тиіс кедергі болды. 1567 жылғы 10 ақпанда белгісіз себеппен Дарнли тоқтаған Эдинбургтың маңындағы Керк-о 'Филдеде үй жарылды, ал өзі өртеніп тұрған үйден қашпақ болғанда, аулада тұншықтырылып өлтірілгендегі денесі табылды. Мария Стюарттың күйеуіне ұйымдасқан қастандыққа қатысуы жайлы сұрақ — Шотландия тарихында ең даулы мәселелердің бірі. Шамасы, төніп келе жатқан қастандықты білді, бәлкім, граф Морей мен Мейтландтың өздері де қатысты. Патша сатып кеткен Мортон бастаған Риччоға қарсы қастандыққа қатысқан сыбайластардың Дарнлиге қарсы астыртын әрекеттің болуын сенімділікпен айтуға болады. Граф Ботвеллдің астыртын сөз байламға қатысуыда ықтимал. Бұған қоса, егер Ботвелл Мария патшайымның жүрегіне жол ашпақшы болса, онда Мортон мен Морейдің топтары, мүмкін, оны құлатуға және патшайымға сенімділіктен айыруға шақыруға тырысты. Бәлкім, бұл аталған топтар бөлек-бөлек әрекет етті. Алайда, нағыз қылмыскер кім болса да, бұл қылмыстағы жанама күнәні Шотландия қоғамы патшайымды адал емес әйел ретінде ұсынды. Мария өзінің жазықсыздығын дәлелдеуге еш әрекет жасамады. Керісінше, 1567 жылғы 15 мамырда [[Холируд сарайы]]нда Мария мен граф Ботвелл некелесті. Патша өлтіруші күдіктімен болған неке Марияны елдегі өолдаудан айырды, бұны тез арада протестант-лордтар мен Морейдің жақтастары пайдаланып қалды. Олар лордтар "конференциясын" құрып, әскери күш жинап, Ботвелл мен патшайымды [[Эдинбург]]тан қуып шықты. 1567 жылғы 15 маусымда Карберриде патшайымның әскері конфедераттардың әскерімен кездесіп жан-жаққа бытырап қашты. Мария Ботвеллдің кедергісіз кетуіне мүмкіндік жасап, берілуге мәжбүр болды. Және көтерілісшілердің қарауымен [[Лохливен қамалы]]на жеткізіліп, 24 шілдеде тақтан бас тартып, ұлы VI Джеймске беру туралы жарлыққа қол қойды. Кәмелет жасына толмаған патша билігі кезінде уақытша елдің регенті болып граф Морей тағайындалды. == Англияға қашу == [[Сурет:Mary, Queen of Scots after Nicholas Hilliard.jpg|200px|нобай|оңға|Англиядағы Мария Стюарт, 1578 жыл]] Заңды патшайымның құлатылуы кейбір шотланд лордтардың наразылығын тудырды. «Конфедераттар» одағы тез тарап кетті. Морейдің регенттігі [[Арчибальд Кэмпбелл, 5-Аргайл графы|Аргайла]] мен [[Джордж Гордон, 5-Хантли|Хантли]] графтар, [[Гамильтондар]]дың оппозицияға өтуге себеп болды. 1568 жылғы 2 мамырда Мария Стюарт Лохливен қамалынан қашып кетті. Оған тез арада Морейге оппозициялы барондар қосылды. Бірақ та 13 мамырда патшайымның азғантай әскері [[Лангсайд түбіндегі шайқас]]та регенттің әскерінен жеңіліп, патшайым I Елизабеттен көмек сұрау үшін Англияға қашты. Бастапқыда I Елизабет Марияға көмек беруге уәде етті, бірақ-та ол ағылшын тағына бәсекелесінің пайдасына қарай әскери араласу идеясынан алыс болды. Мария Стюарт пен граф Морейдің арасындағы дауда Елизабета төреші қызметін атқарып, Дарнлидің өліміне қатысты тергеу жұмыстарын басқарды. Тергеу жұмыстары кезінде регенттің жақтастары Марияның опасыздығының және күйеуіне қарсы қастандыққа қатысқанының дәлелі ретінде Ботвеллдің қашу кезінде тасталған әйгілі «'''Шкатулкадағы хаттарды'''» ұсынды. Бұл хаттың кейбір тараулары (мысалы, Ботвеллге арналған өлеңдер) шынайы болуы ықтимал, алайда қалған бөлігі жалған болды. 1569 жылы тергеудің нәтижесі Елизабеттың көмескі үкімі болды, алайда бұл, Морейдің режимін Шотландияда нығаюуына және Англияның оны мойындауына алып келді. Марияның ісі толығымен аяқталған жоқ. 1570 жылы Морейдің өліміне байланысты Шотландияда патшайымның жақтастары (Аргайл, Хантли, Гамильтоны, Мейтланд) мен королдік партия (Леннокс и Мортон) арасында азамат соғысы бұрқ ете түсті. Тек Елизабеттің араласуының арқасында 1573 жылғы 23 ақпанда екі жақ ''«Перт келісіміне»'' қол қойды. Бұл келісімге сәйкес VI Джеймс Шотландияның королі ретінде мойындалды. Көп кешікпей Мортонның әскері [[Эдинбург]]ты басып алып, патшайымның соңғы жақтаушысы Мейтландты тұтқынға алды. Бұл Мария Стюарттың Шотландияны қалпына келтіруге деген үмітінің жоғалғанын көрсетті. == Мария Стюартты қамауда ұстауы және өлім жазасына кесілуі == [[Сурет:Mary-stuart-death-warrant.JPG|200px|нобай|оңға|Өлім жазасына кесілу туралы үкім]] Шотландиядағы сәтсіздік Патшайымның еңсесін түсірткен жоқ. Ол бұрынғысынша өзінің құқықтарынан бас тартпай, ағылшын тағына үміткер болып қалып, I Елизабетке маза бермеді. Англияда Мария [[Шеффилд сарайы]]нда бақылауда болды. Қорытындылай келе, Мария Стюарттың айтарлықтай қызметкерлері болған және патшайымның өмір сүруін қамтамасыз ету үшін Англия мен Франция көлемді ақша бөлді. Дегенмен, ол Шотландиядағы достарымен араласа алмай, бірте-бірте жалғыздықта қартайды. Мария еуропалық державалармен жасырын хат алмасып, I Елизабетке қарсы шеруді тоқтатпады, бірақ ол Англия патшайымына қарсы көтерілістерге қатыспады. Әйткенмен, Англия патшасы [[VII Генри (Англия королі)|VII Генри]]дің заңды шөбересі Мария Стюарттың есімі I Елизабетке қарсы қолданушылармен белсенді пайдаланылды. 1572 жылы [[Ридольфидің астыртын әрекеті]] анықталды, оның қатысушылары Елизабетты тақтан түсіріп, Мария Стюартты Англияның тағына отырғызбақшы болды. 1586 жылы, мүмкін, Елизабеттің министрі [[Фрэнсис Уолсингем]] мен оның түрмеге отырғызушысы [[Эмиас Паулет]]тің қатысуынсыз болмаса да, Мария Стюарт I Елизабетке қарсы қастандықты қолдайтыны жайлы католик күштерінің агенті [[Энтони Бабингтон]]мен абайсыз хат жазысты. Алайда, астыртын әрекет анықталды және Англия патшайымының қолына түсті. Мария Стюарт сотқа беріліп, өлім жазасына кесілді. 1587 жылғы 8 ақпанда [[Фотерингей қамалы]]нда Мария Стюарттың басын шауып тастады. Патшайым [[Питербородағы собор|Питерборо соборында]] жерленді, ал 1612 жылы Елизабет қайтыс болғаннан кейін Англия королі атанған [[I Джеймс (Англия королі)|Джеймс]]тың бұйрығымен Мария Стюарттың сүйегі [[Вестминстер аббатығы|Вестминстер аббаттығына]] мәңгілік қарсыласы I Елизабеттың қабірінің қасына көшірілді. == Некелері мен ұрпағы == *(1558) [[II Франсуа]], [[Франции монархтарының тізімі|Франции патшасы]] *(1565) [[Генри Стюарт, Дарнли лорды]] **[[I Джеймс (Англия патшасы)|Джеймс VI]] ұлы, [[Шотландии патшалығы|Шотландия]] патшасы (1567—1625), кейіннен [[Британ аралдарының монархтарының тізімі|Англия патшасы]] I Джеймс (1603—1625). *(1567) [[Джеймс Хепберн, 4-Ботвелл графы]] **Егіздер (1568) == Тағы қараңыз == * [[Франция дофиндерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.royal.uk Мария Стюарттың өмірбаяны жайлы Ұлыбритания үкіметінің сайтында] *[http://www.englishmonarchs.co.uk/stewart_8.htm Мария Стюарттың тарихының сипаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080324045524/http://www.englishmonarchs.co.uk/stewart_8.htm |date=2008-03-24 }} *[http://www.maria-stuart.ru Мария Стюарт: патшайымның портреті — көркемөнерде, тарихта, қазіргі уақыттағы бейнесі] [[Санат:Стюарттар]] [[Санат:Шотландия королдері]] 0c7wgxp15e5j40rbroqo2i7m2hipu6b 3620618 3620617 2026-06-22T10:41:16Z Nos9877 182779 /* Арранның регенттігі */ 3620618 wikitext text/x-wiki {{Грамматикасы тексерілсін}} {{Мемлекеттік қайраткер |түс = монарх |Қазақша есімі = I Мария Стюарт |Шынайы есімі = {{lang-gd|Màiri Stiùbhart}}<br>{{lang-en|Mary I Stuart}} |Суреті = Mary Stuart Queen.jpg |Атауы =Марияның шамамен 17 жастағы портреті, шамамен 1558–1560 жж. |Сурет ені = 280 |Титулы = [[Шотландия патшаларының тізімі|Шотландия патшайымы]] |Елтаңба = Armes marie stuart (sceau).png |Елтаңба атауы = |Елтаңба ені = 150 |Лақап аты = |Ту = Flag of Scotland.svg |Ту2 = Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg |Тәж кигізу жорасы = 9 қыркүйек 1543 |Басқара бастады = 14 желтоқсан 1542 |Басқаруын аяқтады = 24 шілде 1567 |Ізашары = [[V Джеймс]] |Ізбасары = [[I Джеймс (Англия королі)|VI Джеймс]] |регент1 = [[Джеймс Гамильтон де Шательро герцогы|Джеймс Гамильтон, 2-Арран графы]] (1542—1554) <br> [[Мария де Гиз]] (1554-1561) |Титулы_2 = Франция патшайым-консорты |Ту_2 = Bannière de France style 1500.svg |Ту2_2 = Blason France moderne.svg |Басқара бастады_2 = 10 шілде 1559 |Басқаруын аяқтады_2 = 5 желтоқсан 1560 |Ізашары_2 = [[Екатерина Медичи]] |Ізбасары_2 = [[Аустриялық Елизабет (1554—1592)|Аустриялық Елизабет]] |Діні = [[католицизм]] |Азаматтығы = |Туған күні = 8.12.1542 |Туған жері = [[Линлитгоу сарайы]], {{туғанжері|Шотландия Патшалығы|Шотландияда}} |Қайтыс болған күні = 8.02.1587 |Қайтыс болған жері = [[Фотерингей]], [[Нортгемптоншир]], {{туғанжері|Англия Патшалығы|Англияда}} |Жерленді = [[Вестминстер аббаттығы]] |Династия = [[Стюарттар]] |Туған кездегі есімі = |Әкесі = [[V Джеймс]] |Анасы = [[Мария де Гиз]] |Жұбайы = 1) [[II Франсуа]], [[Франция]] королі<br>2) [[Генри Стюарт, Дарнли лорды|Дарнли лорды Генри Стюарт]]<br>3) [[Джеймс Хепберн, 4-Ботвелл графы]] |Балалары = ''2-некеден:''<br> '''ұлы''' [[I Джеймс (Англия королі)|VI (I) Джеймс]], [[Шотландия]] мен [[Англия]] королі |Қызмет еткен жылдары = |Құрамында болды = |Әскер түрі = |Атағы = |Басқарды = |Шайқасы = |Ғылыми аясы = |Жұмыс істеген орны = |Партиясы = |Қызметі = |Мамандығы = |Білімі = |Ғылыми дәрежесі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = Marysign.jpg |Монограммасы = |Сайты = |Commons = Mary, Queen of Scots }} '''I''' '''Мария''' немесе '''Мария Стюарт''' ({{lang-gd|Màiri Stiùbhart}}, {{lang-en|Mary I Stuart}}; [[8 желтоқсан]] [[1542]] – [[8 ақпан]] [[1587]]) — 1542 жылғы 14 желтоқсаннан 1567 жылғы 24 шілдеге дейін билік еткен [[Шотландия патшалығы|Шотландия]] патшайымы. 1558 жылы француздық дофин [[II Франсуа]]ға [[Тұрмыс|тұрмысқа]] шықты. 1559–1560 жылдары Франция патшайым-консорты болды. == Балалық шағы == Мария Стюарт — Шотландия королі [[V Джеймс]] мен Франция ханшайымы [[Мария де Гиз|Мария де Гиздің]] қызы. Марияның анасы бұрын қалыптасып келе жатқан ''Stewart-тың'' орнына французданған ''Stuart'' жазылу нұсқасын енгізді. Мария 1542 жылғы 8 желтоқсанда [[Лотиан]]дағы [[Линлитгоу]] сарайында дүниеге келді. 6 күн өткен соң шотландықтардың [[Солуэй-Моссе түбіндегі шайқас]]тағы жеңілісі мен 2 ұлынан айырылуына байланысты әкесі патша V Джеймс қайтыс болады. Мариядан басқа заңды баласы болмағандықтан, [[Стюарттар]] әулетінен шыққан Шотландияның 1-патшасы [[II Роберт (Шотландия патшасы)|Роберттен]] тарайтын тірі тікелей еркек ұрпақ болмауына байланысты, Мария Стюарт Шотландияның патшайымы болып жарияланды. Марияның жақын туысы және оның мұрагері, [[Джеймс Гамильтон де Шательро герцогы|Джеймс Гамильтон, 2-Арран графы]] кәмелет жасына толмаған патшайымның регенті болып тағайындалады. Шотландияға ақсүйек-эмигранттар қайтып оралды — Англиямен бірігуді жақтайтындар, француз саясатын насихаттауына байланысты V Джеймстің кезінде қуғындалған немесе қашқандар. Олардың қолдауымен регент қаңтар айының соңында 1543 жылы ағылшындарға ұқсас үкімет құрып, протестанттарды қудалауды тоқтатып, ағылшындардың тақ мұрагері мен жас патшайымны атастыру жайлы келіссөз жүргізе бастады. Бұл келіссөз [[Гринвичтегі шарт]]тарға қол қойылып,1543 жылғы шілдеде аяқталды. Осыған сәйкес келешекте бұл екі мемлекет — Шотландия мен Англия бір королдік әулиеттің билігінде біріктірілуі үшін Мария Англия королі [[VIII Генрих (Англия патшасы)|VIII Генрихтің]] ұлы Эдвардқа тұрмысқа шығуы тиіс болды. Осы уақытта 1543 жылғы 9 қыркүйекте Мария Стюарт [[Стерлинг қамалы]]нда Шотландия тағына отырғызылды. === Англиямен соғыс === [[Сурет:YoungMaryStuart.jpg|150px|нобай|солға|Жас кезіндегі Мария Стюарт. Суретші [[Франсуа Клуэ]], шам. 1555-1559 ж.]] Француз әскерлері Шотландияға 1547 жылы келіп, протестанттарды [[Сент-Андрус|Сент-Эндрюсадан]] қуып шықты. Ағылшын әскері жауап ретінде тағы да ағылшын-шотланд шекараны басып өтіп, [[Пинки түбіндегі шайқас]]ты 1547 жылғы қыркүйекте күйрете жеңді. Ағылшындар Лотиана мен [[Ферт-оф-Тей]] жағалауындағы негізгі бекіністерді басып алып, Шотландия мемлекетінің аса маңызды бөлігін өзіне қаратып алды. Мария де Гиз өз қызын [[Дамбартон қамалы]]нда жасыруға мәжбүр болды. Осы уақытта Франция тағына Англиямен күресті жақтайтын [[II Генрих (Франция патшасы)|II Генрих]] келді. Оның ұсынысы бойынша 1548 жылғы 7 тамызда Мария Стюарт пен дофин Франсуаны атастыру жайлы шартқа қол қойылды. Шотландияға 1550 жылдың аяғында ағылшындарды елден ығыстырып шығарған француз әскері кіргізілді. 1548 жылғы 7 тамызда 5 жасқа толған Мария Стюарт Францияға кетіп қалды. === Франциядағы өмірі === [[Сурет:BnF, NAL 83, folio 154 v - Francis II and Mary, Queen of Scots.jpg|150px|нобай|солға|Мария Стюарт пен II Франсуа]] 1548 жылғы 13 тамызда жас Мариямен шағын нөкерлері, қандас бауыры Морей графы және "төрт Мария" аттары бірдей төрт жас Шотландия ақсүйектердің қыздары [[Мария Битон|Битон]], [[Мария Ливинстон|Ливинстон]], [[Мария Сетон|Сетон]] мен [[Мария Флеминг|Флеминг]] бірге Францияға келді. Еуропадағы ең жарқын сарай — француз сарайы сәнді салтанатпен жас келінді қарсы алды. Патша Генри II Мария Стюартты өз қызындай көрді және ең жоғарғы біліммен қамтамасыз етті: жас патшайым антикалық және заманауи авторлардың шығармаларын оқып, [[Француз тілі|фрацуз]], [[Испан тілі|испан]], [[Италиян тілі|итальян]], [[Ежелгі грек тілі|ежелгі грек]] пен [[Латын тілі|латын]] тілдерін үйренді. Ол тағы да ән айтуды, лютняда ойнауды меңгеріп, поэзия мен аңшылықты ұнатты. Француз сарайына Мария тәнті болды, оған [[Лопе де Вега]], [[Брантом]], [[Ронсар]] өлең арнады. 1550 жылы Францияға шотланд-француз одағын нығайтумен айналысып жүрген патшайымның анасы — Мария де Гиз келді. Бірақ, ол өз балаларымен ұзақ уақыт қала алмай, діни даумен бөлінген елде қызына тұрақты билікті қамтамасыз ету үшін 1551 жылы Шотландияға қайтты. 1554 жылы Мария де Гиз Аррана графын биліктен алыстатып, Шотландия үкіметін өзі басшылық етті. === Мария де Гиздің регенттігі === Мария де Гиздің елді басқаруы Шотландияда француз ықпалының күшеюімен есте қалды. Француз әскері шотландық бекіністерде орналастырылды, королдік әкімшілікте француз келімсіктері басым болды. 1558 жылғы 24 сәуірде [[Париждік Құдай ана соборы]]нда Мария Стюарт пен дофин Франсуаның тойы өтті. Некелік шарттың құпия ұсынысы бойынша патшайым бұл некеден бала тумаған жағдайда Шотландияны Францияға береді. Көпшілік шотландық ақсүйектер арасында бұл саясат наразылық тудырмай қоймады. Бұл уақытта протестантизмнің таралуы шотландық қауымда біржолата алауыздық туғызды. 1558 жылдың аяғында Англия тағына [[I Елизабет]] келіп, шотландық протестанттарға қолдау көрсете бастауымен жағдай ушығып кетті. Римдік Католикалық шіркеудің канондық құқығы бойынша I Елизабет некесіз туылған бала ретінде есептелінді, Англия патшасы [[VII Генрих (Англия патшасы)|VII Генрих Тюдорға]] Мария Стюарт шөбере болып келгендіктен, ағылшын тағына құқығы болды. Бірақ, Мария және оның кеңесшілері ортасын таңдады: яғни, жас патшайымның бөлесі Елизабетті мойындалған заңды патшайым сайлануына кедергі болған жоқ және таққа талабынан бас тартпады. Франсуа пен Марияның елтаңбасында ағылшын тәжі болды. Марияның бұл шешімі Елизабетті келеке ету мақсатындай болуы, өмірін қауіптендірді: Шотландияда оның Англия тағына құқығын сақтап қалуға күші болмады, ал Англиямен байланыс бұзылды. 1559 жылғы 10 шілдеде II Генрих қайтыс болды, Франция тағына II Франсуа отырды. Мария Стюарт Франция патшайымы атанды. === Протестанттық революция === II Франсуа әлсіз, науқас жасөспірім болды, сол себептен берік және батыл басқара алмады, ел билеу ісіне патшайым-ана [[Екатерина Медичи]] мен [[Гиздер]] Мария Стюарттың ағалары араласты. Осы уақытта Шотландияда протестанттық революция басталды. Көпшілік шотландық ақсүйектер протестанттық көтерілісшілердің қатарына қосылып, Англиядан көмек сұрады. Елге кірген ағылшын әскерін протестанттар азат етуші ретінде қарсы алды. Патшайым Мария де Гиз бен француз гарнизоны [[Лит (Шотландия)|Лит]] қаласында қоршалды. Мария Стюарт анасына әскери көмек көрсете алмады: [[Амбуаздық қастандық]] 1560 жылғы наурызда Гиздердің сарайдағы ықпалын жойды, [[Франциядағы діни соғыстар|діни соғыс]] католиктер мен [[гугеноттар]]дың кезі келді және Екатерина Медичи Англиямен қарым-қатынасын шиеленістіргісі келмеді. 1560 жылғы 11 маусымда Шотландияны протестанттанудың және Англиямен біріктірудің соңғы кедергісі Мария де Гиз қайтыс болды. Франция мен Англияның арасында жасалған [[Эдинбургтық шарт]] 1560 жылғы 6 шілдеде Шотландияда ағылшын, француз әскерлерін шығару қамтамасыз етілді де, елде протестанттардың жеңісін бекітті. Бұнда I Елизабетті Англия патшайымсы ретінде мойындайтындылығы жайлы болғандықтан Мария Стюарт шартты бекітуден бас тартты. 1560 жылғы 5 желтоқсанда ауыр сырқаттан II Франсуа қайтыс болды. Бұл Мария Стюарттың жуырда Шотландияға қайтатындығын көрсетті. Католик-патшайымның жақында келуі жаңадан мемлекеттік шіркеуді дайындау шотландық протестанттарды жеделдетті: елдің парламенті протестанттық наным белгісін және тәртіптік ережені бекітті. Шотландық шіркеу [[Рим папасы|Римнен]] байланысын үзетіндігін жариялады және католикаға тиым салынды. == Шотландияға оралуы == === Ішкі саясат === 1561 жылғы 19 тамызда 18 жасар патшайым Шотландияға келді. II Франсуа қайтыс болғаннан кейін француздық басымдылықты кейіптеуді қойған, [[Джордж Гордон 4-Хантли графы|Хантли графы]] басшылық ететін консерванттар сөзсіз патшайымны қолдауға дайын еді. [[Джон Нокс]] басшылық еткен радикалды протестанттар патшайымның католицизмнен және [[Джеймс Гамильтон, 3-Арран графы|Арран графымен]] атастыруды үзуді талап етті. Протестанттық дінді қалдырып және Англиямен жақындасуды жалғастырады деген шартпен лорд [[Джеймс Стюарт, 1-Морей графы|Джеймс Стюарт]] пен мемлекеттік хатшы [[Уильям Мейтланд]]тың жақтастары Мария Стюартқа қолдау көрсетер еді. Билігінің алғашқы күндері-ақ Мария Стюарт саясатын сақ жүргізе бастады, католицизмді қалпына келтіруге тырыспады, бірақ протестанттықа ауыспады. Королдік әкімшілікте басты рөлді Морей графы атанған Джеймс Стюарт пен Уильям Мейтланд сақтады. Патшайымды қолға түсіру мақсатында протестанттықтар қастандық ұйымдастырмақшы болды, бірақ бұл жоспар сәтсіз аяқталды. Арран көп ұзамай есінен адасты, ал Джон Нокстың радикалдығы шотландық ақсүйектерде түсінушілік кездестірмеді. Бір жағынан 1562 жылы консервативтік қанат басшысыз қалды: Морей графтығын өзіне беруін айтқан Хантли графы Мария Стюартқа қарсы көтеріліске шықты, бірақ лорд Джеймс оны талқандады, көп ұзамай ол қайтыс болды. 1562–1563 жылдары патшайым ресми түрде протестантизмді Шотландияның мемлекеттік діні ретінде мойындап, шіркеу табысын тәртіпке келтіріп, мемлекет пен діни қажеттіліктерге бөлуді бекітті. Мария Стюарт [[Тридент соборы]]нда католикалық доктринаны алуға шотландық өкілдерін жіберуден бас тартты. Бірақ Риммен байланысын үзген жоқ, Папаға хат жолдап отырды. Мария Стюарт билік етудің бас кезінде біршама саяси тұрақтылық орнады. === Сыртқы саясат === Мария Стюартқа сыртқы саясат күрделі мәселе туғызды. Шотландық үкімет басшылары — Морей мен Мейтланд ағылшын-шотландық одақтың жақтастары болды. Ағылшын тағына өз құқығының жүзеге асуына үміттенген Мария I Елизабетті Англия патшайымы екендігін мойындаудан бас тартты. Егер Мария Елизабеттің тірі кезінде ағылшын тағына талабынан бас тартса Англия патшайымсы оны өзінің мұрагері ретінде мойындайды деген ымыраға келу мүмкін еді. Бірақ өз үмітіне сенімді Мария да, ағылшын тағының мұрагері жайлы сұрақты шешуге дайын емес Елизабетке де жақындасуды қаламады. Сол уақытта Марияның жаңадан неке қиюы туралы сұрақ туындады. Оның көңіліне көптеген еуропалық монархтар таласты ([[IX Шарль|Франция]], [[XIV Эрик (Швеция патшасы)|Швеция]], [[II Фредерик (Дания патшасы)|Дания]] королі, [[Аустрия]] эрцгерцогі). [[Испания]] королі [[II Филипп (Испания патшасы)|Филипп]]тің ұлы — [[Дон Карлос]] күйеуі атануға ұзақ уақыт үміткер болды. Осы одақтастық туралы келіссөздер Англияда алаңдаушылық тудырды: тіпті, бұл некеден бас тартса I Елизабет Марияны мұрагері деп жариялауды ұсынды. Алайда, 1563 жылдың аяғына таман Дон Карлостың психикалы қабілетсіз екендігі анық болды және бұл нұсқа сәтсіз болды. Елизабет өз жағынан [[Роберт Дадли, Лестер графы]], өзінің көңілдесін ұсынды. Әрине, бұл Шотландия патшайымсының ызасын тудырды. == Мария Стюарттың құлауы және дағдарысы == === Риччоның өлімі мен екінші неке === 1565 жылы Шотландияға [[Мэтью Стюарт, 4-Леннокс графы|Леннокс графы]] мен [[Маргарита Дуглас, Леннокс графинясы|Маргарита Дугластың]] ұлы, патшайымның бөлесі 19 жасар [[Генрих Стюарт, Дарнли графы]] келді. Ол анасы жағынан Англия патшасы VII Генридің ұрпағы. Мария Стюарт оған бір көргеннен-ақ ғашық болды, I Елизабеттың наразылығына қарамай 1565 жылғы 29 шілдеде оған тұрмысқа шықты. Бұл неке Англиямен қарым-қатынасының үзілуін ғана көрсеткен жоқ, тағы патшайымның бұрынғы жақтастары Морей мен Мейтландты өзінен алшақтатып жіберді. 1565 жылғы тамызда Морей көтеріліс жасауға әрекеттенді, бірақ әскердің ақысын төлеу үшін зергерлік бұйымдарын берген және [[Гордондар]] мен [[Хепбёрндер]]дің қолдайтындығы туралы уәдесін алған Мария Стюарт, бүлікшіге дереу шабуыл жасап, Англияға қашуға итермеледі. Морейдің бұл әрекеті радикалды протестанттар мен англофилдердің сөзсіз адалдықтарынан алыс екендігін патшайымға көрсетті. Бұл патшайымның саясатында бетбұрысқа әкеліп соқтырды. Ол католиктермен жақындасып, Испания королімен хат жазысуды қайта жандандырды. Сонымен қатар, Мария жетекші шотландық ақсүйектермен өзін алыстатып, патшайымның өзіне ұнамды шетелдіктер мен тегі атақты емес адамдармен жақындасты. Күйеуімен қарым-қатынасы болып жатқан жағдай қиындата түсті: лорд Дарнли королдік лауазымға дайын емес екендігін және ерекше дарыны мен адамгершілігі жоқ адамға тұрмысқа шыққандығын Мария Стюарт түсінді. Патшайым өз қателігін тұсініп, күйеуін жек көре бастады. Нәтижесінде, 1566 жылдың басына таман патшайымға қарсы Дарнлидың коалициясы және Морей мен [[Джеймс Дуглас, 4-Мортон графы|Мортон]] бастаған Шотландиядағы протестант лордтар құрылды. 1566 жылғы 9 наурызда аяғы ауыр патшайымның көзінше оппозицияның басшылары қатыгездікпен Марияның жақын досы, фавориты және жеке хатшысы [[Дәуіт Риччо]]ны өлтірді. Мүмкін, бұл қылмыспен қастандық жасаушылар патшайымның өміріне қауіп төндіріп, жеңілдіктер жасауға мәжбүрлемекші болды. Бірақ, Марияның тиімді іс-әрекеті оппозицияның жоспарын қайтадан құртты: патшайым күйеуі мен Мореймен әдейі татуласуы қастандық жасаушылардың арасында бытыраңқылық тудырды да, қылмыскерлердің көзін жойды. Мортон мен оның сыбайластары Англияға қашты. === Дарнли өлімі мен патшайымның құлауы === Мария мен күйеуінің арасындағы татуластық ұзаққа созылмады. Көп ұзамай, Дарнлимен күрт өз күшін, салмақтылығын, табандылығын көрсете білген [[Джеймс Хепберн, 4-Ботвелл графы|Ботвелл графы Джеймс Хепбернге]] деген сүйіспеншілігі айқындала бастады. Патша мен патшайымның арасындағы алшақтау аяқталған шындыққа айналды: тіпті, Дарнли болашақта [[I Джеймс (Англия патшасы)|VI Джеймс]] атанатын 1566 жылғы 19 маусымда туған өз баласын шоқындыру салтанатына қатысудан бас тартты. Марияның саясаты көбінде оның сезімімен құрала бастады, ең әуелісі Ботвеллге құмарлылығымен. Ал, Дарнли еңгерілуге тиіс кедергі болды. 1567 жылғы 10 ақпанда белгісіз себеппен Дарнли тоқтаған Эдинбургтың маңындағы Керк-о 'Филдеде үй жарылды, ал өзі өртеніп тұрған үйден қашпақ болғанда, аулада тұншықтырылып өлтірілгендегі денесі табылды. Мария Стюарттың күйеуіне ұйымдасқан қастандыққа қатысуы жайлы сұрақ — Шотландия тарихында ең даулы мәселелердің бірі. Шамасы, төніп келе жатқан қастандықты білді, бәлкім, граф Морей мен Мейтландтың өздері де қатысты. Патша сатып кеткен Мортон бастаған Риччоға қарсы қастандыққа қатысқан сыбайластардың Дарнлиге қарсы астыртын әрекеттің болуын сенімділікпен айтуға болады. Граф Ботвеллдің астыртын сөз байламға қатысуыда ықтимал. Бұған қоса, егер Ботвелл Мария патшайымның жүрегіне жол ашпақшы болса, онда Мортон мен Морейдің топтары, мүмкін, оны құлатуға және патшайымға сенімділіктен айыруға шақыруға тырысты. Бәлкім, бұл аталған топтар бөлек-бөлек әрекет етті. Алайда, нағыз қылмыскер кім болса да, бұл қылмыстағы жанама күнәні Шотландия қоғамы патшайымды адал емес әйел ретінде ұсынды. Мария өзінің жазықсыздығын дәлелдеуге еш әрекет жасамады. Керісінше, 1567 жылғы 15 мамырда [[Холируд сарайы]]нда Мария мен граф Ботвелл некелесті. Патша өлтіруші күдіктімен болған неке Марияны елдегі өолдаудан айырды, бұны тез арада протестант-лордтар мен Морейдің жақтастары пайдаланып қалды. Олар лордтар "конференциясын" құрып, әскери күш жинап, Ботвелл мен патшайымды [[Эдинбург]]тан қуып шықты. 1567 жылғы 15 маусымда Карберриде патшайымның әскері конфедераттардың әскерімен кездесіп жан-жаққа бытырап қашты. Мария Ботвеллдің кедергісіз кетуіне мүмкіндік жасап, берілуге мәжбүр болды. Және көтерілісшілердің қарауымен [[Лохливен қамалы]]на жеткізіліп, 24 шілдеде тақтан бас тартып, ұлы VI Джеймске беру туралы жарлыққа қол қойды. Кәмелет жасына толмаған патша билігі кезінде уақытша елдің регенті болып граф Морей тағайындалды. == Англияға қашу == [[Сурет:Mary, Queen of Scots after Nicholas Hilliard.jpg|200px|нобай|оңға|Англиядағы Мария Стюарт, 1578 жыл]] Заңды патшайымның құлатылуы кейбір шотланд лордтардың наразылығын тудырды. «Конфедераттар» одағы тез тарап кетті. Морейдің регенттігі [[Арчибальд Кэмпбелл, 5-Аргайл графы|Аргайла]] мен [[Джордж Гордон, 5-Хантли|Хантли]] графтар, [[Гамильтондар]]дың оппозицияға өтуге себеп болды. 1568 жылғы 2 мамырда Мария Стюарт Лохливен қамалынан қашып кетті. Оған тез арада Морейге оппозициялы барондар қосылды. Бірақ та 13 мамырда патшайымның азғантай әскері [[Лангсайд түбіндегі шайқас]]та регенттің әскерінен жеңіліп, патшайым I Елизабеттен көмек сұрау үшін Англияға қашты. Бастапқыда I Елизабет Марияға көмек беруге уәде етті, бірақ-та ол ағылшын тағына бәсекелесінің пайдасына қарай әскери араласу идеясынан алыс болды. Мария Стюарт пен граф Морейдің арасындағы дауда Елизабета төреші қызметін атқарып, Дарнлидің өліміне қатысты тергеу жұмыстарын басқарды. Тергеу жұмыстары кезінде регенттің жақтастары Марияның опасыздығының және күйеуіне қарсы қастандыққа қатысқанының дәлелі ретінде Ботвеллдің қашу кезінде тасталған әйгілі «'''Шкатулкадағы хаттарды'''» ұсынды. Бұл хаттың кейбір тараулары (мысалы, Ботвеллге арналған өлеңдер) шынайы болуы ықтимал, алайда қалған бөлігі жалған болды. 1569 жылы тергеудің нәтижесі Елизабеттың көмескі үкімі болды, алайда бұл, Морейдің режимін Шотландияда нығаюуына және Англияның оны мойындауына алып келді. Марияның ісі толығымен аяқталған жоқ. 1570 жылы Морейдің өліміне байланысты Шотландияда патшайымның жақтастары (Аргайл, Хантли, Гамильтоны, Мейтланд) мен королдік партия (Леннокс и Мортон) арасында азамат соғысы бұрқ ете түсті. Тек Елизабеттің араласуының арқасында 1573 жылғы 23 ақпанда екі жақ ''«Перт келісіміне»'' қол қойды. Бұл келісімге сәйкес VI Джеймс Шотландияның королі ретінде мойындалды. Көп кешікпей Мортонның әскері [[Эдинбург]]ты басып алып, патшайымның соңғы жақтаушысы Мейтландты тұтқынға алды. Бұл Мария Стюарттың Шотландияны қалпына келтіруге деген үмітінің жоғалғанын көрсетті. == Мария Стюартты қамауда ұстауы және өлім жазасына кесілуі == [[Сурет:Mary-stuart-death-warrant.JPG|200px|нобай|оңға|Өлім жазасына кесілу туралы үкім]] Шотландиядағы сәтсіздік Патшайымның еңсесін түсірткен жоқ. Ол бұрынғысынша өзінің құқықтарынан бас тартпай, ағылшын тағына үміткер болып қалып, I Елизабетке маза бермеді. Англияда Мария [[Шеффилд сарайы]]нда бақылауда болды. Қорытындылай келе, Мария Стюарттың айтарлықтай қызметкерлері болған және патшайымның өмір сүруін қамтамасыз ету үшін Англия мен Франция көлемді ақша бөлді. Дегенмен, ол Шотландиядағы достарымен араласа алмай, бірте-бірте жалғыздықта қартайды. Мария еуропалық державалармен жасырын хат алмасып, I Елизабетке қарсы шеруді тоқтатпады, бірақ ол Англия патшайымына қарсы көтерілістерге қатыспады. Әйткенмен, Англия патшасы [[VII Генри (Англия королі)|VII Генри]]дің заңды шөбересі Мария Стюарттың есімі I Елизабетке қарсы қолданушылармен белсенді пайдаланылды. 1572 жылы [[Ридольфидің астыртын әрекеті]] анықталды, оның қатысушылары Елизабетты тақтан түсіріп, Мария Стюартты Англияның тағына отырғызбақшы болды. 1586 жылы, мүмкін, Елизабеттің министрі [[Фрэнсис Уолсингем]] мен оның түрмеге отырғызушысы [[Эмиас Паулет]]тің қатысуынсыз болмаса да, Мария Стюарт I Елизабетке қарсы қастандықты қолдайтыны жайлы католик күштерінің агенті [[Энтони Бабингтон]]мен абайсыз хат жазысты. Алайда, астыртын әрекет анықталды және Англия патшайымының қолына түсті. Мария Стюарт сотқа беріліп, өлім жазасына кесілді. 1587 жылғы 8 ақпанда [[Фотерингей қамалы]]нда Мария Стюарттың басын шауып тастады. Патшайым [[Питербородағы собор|Питерборо соборында]] жерленді, ал 1612 жылы Елизабет қайтыс болғаннан кейін Англия королі атанған [[I Джеймс (Англия королі)|Джеймс]]тың бұйрығымен Мария Стюарттың сүйегі [[Вестминстер аббатығы|Вестминстер аббаттығына]] мәңгілік қарсыласы I Елизабеттың қабірінің қасына көшірілді. == Некелері мен ұрпағы == *(1558) [[II Франсуа]], [[Франции монархтарының тізімі|Франции патшасы]] *(1565) [[Генри Стюарт, Дарнли лорды]] **[[I Джеймс (Англия патшасы)|Джеймс VI]] ұлы, [[Шотландии патшалығы|Шотландия]] патшасы (1567—1625), кейіннен [[Британ аралдарының монархтарының тізімі|Англия патшасы]] I Джеймс (1603—1625). *(1567) [[Джеймс Хепберн, 4-Ботвелл графы]] **Егіздер (1568) == Тағы қараңыз == * [[Франция дофиндерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.royal.uk Мария Стюарттың өмірбаяны жайлы Ұлыбритания үкіметінің сайтында] *[http://www.englishmonarchs.co.uk/stewart_8.htm Мария Стюарттың тарихының сипаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080324045524/http://www.englishmonarchs.co.uk/stewart_8.htm |date=2008-03-24 }} *[http://www.maria-stuart.ru Мария Стюарт: патшайымның портреті — көркемөнерде, тарихта, қазіргі уақыттағы бейнесі] [[Санат:Стюарттар]] [[Санат:Шотландия королдері]] bm3feeyfhsrdfvhnayibrwqr1g4q2fo 3620633 3620618 2026-06-22T11:09:40Z Nos9877 182779 /* Англиямен соғыс */ 3620633 wikitext text/x-wiki {{Грамматикасы тексерілсін}} {{Мемлекеттік қайраткер |түс = монарх |Қазақша есімі = I Мария Стюарт |Шынайы есімі = {{lang-gd|Màiri Stiùbhart}}<br>{{lang-en|Mary I Stuart}} |Суреті = Mary Stuart Queen.jpg |Атауы =Марияның шамамен 17 жастағы портреті, шамамен 1558–1560 жж. |Сурет ені = 280 |Титулы = [[Шотландия патшаларының тізімі|Шотландия патшайымы]] |Елтаңба = Armes marie stuart (sceau).png |Елтаңба атауы = |Елтаңба ені = 150 |Лақап аты = |Ту = Flag of Scotland.svg |Ту2 = Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg |Тәж кигізу жорасы = 9 қыркүйек 1543 |Басқара бастады = 14 желтоқсан 1542 |Басқаруын аяқтады = 24 шілде 1567 |Ізашары = [[V Джеймс]] |Ізбасары = [[I Джеймс (Англия королі)|VI Джеймс]] |регент1 = [[Джеймс Гамильтон де Шательро герцогы|Джеймс Гамильтон, 2-Арран графы]] (1542—1554) <br> [[Мария де Гиз]] (1554-1561) |Титулы_2 = Франция патшайым-консорты |Ту_2 = Bannière de France style 1500.svg |Ту2_2 = Blason France moderne.svg |Басқара бастады_2 = 10 шілде 1559 |Басқаруын аяқтады_2 = 5 желтоқсан 1560 |Ізашары_2 = [[Екатерина Медичи]] |Ізбасары_2 = [[Аустриялық Елизабет (1554—1592)|Аустриялық Елизабет]] |Діні = [[католицизм]] |Азаматтығы = |Туған күні = 8.12.1542 |Туған жері = [[Линлитгоу сарайы]], {{туғанжері|Шотландия Патшалығы|Шотландияда}} |Қайтыс болған күні = 8.02.1587 |Қайтыс болған жері = [[Фотерингей]], [[Нортгемптоншир]], {{туғанжері|Англия Патшалығы|Англияда}} |Жерленді = [[Вестминстер аббаттығы]] |Династия = [[Стюарттар]] |Туған кездегі есімі = |Әкесі = [[V Джеймс]] |Анасы = [[Мария де Гиз]] |Жұбайы = 1) [[II Франсуа]], [[Франция]] королі<br>2) [[Генри Стюарт, Дарнли лорды|Дарнли лорды Генри Стюарт]]<br>3) [[Джеймс Хепберн, 4-Ботвелл графы]] |Балалары = ''2-некеден:''<br> '''ұлы''' [[I Джеймс (Англия королі)|VI (I) Джеймс]], [[Шотландия]] мен [[Англия]] королі |Қызмет еткен жылдары = |Құрамында болды = |Әскер түрі = |Атағы = |Басқарды = |Шайқасы = |Ғылыми аясы = |Жұмыс істеген орны = |Партиясы = |Қызметі = |Мамандығы = |Білімі = |Ғылыми дәрежесі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = Marysign.jpg |Монограммасы = |Сайты = |Commons = Mary, Queen of Scots }} '''I''' '''Мария''' немесе '''Мария Стюарт''' ({{lang-gd|Màiri Stiùbhart}}, {{lang-en|Mary I Stuart}}; [[8 желтоқсан]] [[1542]] – [[8 ақпан]] [[1587]]) — 1542 жылғы 14 желтоқсаннан 1567 жылғы 24 шілдеге дейін билік еткен [[Шотландия патшалығы|Шотландия]] патшайымы. 1558 жылы француздық дофин [[II Франсуа]]ға [[Тұрмыс|тұрмысқа]] шықты. 1559–1560 жылдары Франция патшайым-консорты болды. == Балалық шағы == Мария Стюарт — Шотландия королі [[V Джеймс]] мен Франция ханшайымы [[Мария де Гиз|Мария де Гиздің]] қызы. Марияның анасы бұрын қалыптасып келе жатқан ''Stewart-тың'' орнына французданған ''Stuart'' жазылу нұсқасын енгізді. Мария 1542 жылғы 8 желтоқсанда [[Лотиан]]дағы [[Линлитгоу]] сарайында дүниеге келді. 6 күн өткен соң шотландықтардың [[Солуэй-Моссе түбіндегі шайқас]]тағы жеңілісі мен 2 ұлынан айырылуына байланысты әкесі патша V Джеймс қайтыс болады. Мариядан басқа заңды баласы болмағандықтан, [[Стюарттар]] әулетінен шыққан Шотландияның 1-патшасы [[II Роберт (Шотландия патшасы)|Роберттен]] тарайтын тірі тікелей еркек ұрпақ болмауына байланысты, Мария Стюарт Шотландияның патшайымы болып жарияланды. Марияның жақын туысы және оның мұрагері, [[Джеймс Гамильтон де Шательро герцогы|Джеймс Гамильтон, 2-Арран графы]] кәмелет жасына толмаған патшайымның регенті болып тағайындалады. Шотландияға ақсүйек-эмигранттар қайтып оралды — Англиямен бірігуді жақтайтындар, француз саясатын насихаттауына байланысты V Джеймстің кезінде қуғындалған немесе қашқандар. Олардың қолдауымен регент қаңтар айының соңында 1543 жылы ағылшындарға ұқсас үкімет құрып, протестанттарды қудалауды тоқтатып, ағылшындардың тақ мұрагері мен жас патшайымны атастыру жайлы келіссөз жүргізе бастады. Бұл келіссөз [[Гринвичтегі шарт]]тарға қол қойылып,1543 жылғы шілдеде аяқталды. Осыған сәйкес келешекте бұл екі мемлекет — Шотландия мен Англия бір королдік әулиеттің билігінде біріктірілуі үшін Мария Англия королі [[VIII Генрих (Англия патшасы)|VIII Генрихтің]] ұлы Эдвардқа тұрмысқа шығуы тиіс болды. Осы уақытта 1543 жылғы 9 қыркүйекте Мария Стюарт [[Стерлинг қамалы]]нда Шотландия тағына отырғызылды. === Англиямен соғыс === [[Сурет:YoungMaryStuart.jpg|150px|нобай|солға|Жас кезіндегі Мария Стюарт. Суретші [[Франсуа Клуэ]], шам. 1555-1559 ж.]] Француз әскерлері Шотландияға 1547 жылы келіп, протестанттарды [[Сент-Андрус|Сент-Эндрюсадан]] қуып шықты. Ағылшын әскері жауап ретінде тағы да ағылшын-шотланд шекараны басып өтіп, [[Пинки түбіндегі шайқас]]ты 1547 жылғы қыркүйекте күйрете жеңді. Ағылшындар Лотиана мен [[Ферт-оф-Тей]] жағалауындағы негізгі бекіністерді басып алып, Шотландия мемлекетінің аса маңызды бөлігін өзіне қаратып алды. Мария де Гиз өз қызын [[Дамбартон қамалы]]нда жасыруға мәжбүр болды. Осы уақытта Франция тағына Англиямен күресті жақтайтын [[II Генрих (Франция патшасы)|II Генрих]] келді. Оның ұсынысы бойынша 1548 жылғы 7 тамызда Мария Стюарт пен дофин Франсуаны атастыру жайлы шартқа қол қойылды. Шотландияға 1550 жылдың аяғында ағылшындарды елден ығыстырып шығарған француз әскері кіргізілді. 1548 жылғы 7 тамызда 5 жасқа толған Мария Стюарт Францияға кетіп қалды. === Франциядағы өмірі === [[Сурет:BnF, NAL 83, folio 154 v - Francis II and Mary, Queen of Scots.jpg|150px|нобай|солға|Мэри мен Фрэнсис Кэтрин де Медичидің сағаттар кітабында, шамамен 1574. Францияның ұлттық библиотекасы, Париж.]] 1548 жылғы 13 тамызда жас Мариямен шағын нөкерлері, қандас бауыры Морей графы және "төрт Мария" аттары бірдей төрт жас Шотландия ақсүйектердің қыздары [[Мария Битон|Битон]], [[Мария Ливинстон|Ливинстон]], [[Мария Сетон|Сетон]] мен [[Мария Флеминг|Флеминг]] бірге Францияға келді. Еуропадағы ең жарқын сарай — француз сарайы сәнді салтанатпен жас келінді қарсы алды. Патша Генри II Мария Стюартты өз қызындай көрді және ең жоғарғы біліммен қамтамасыз етті: жас патшайым антикалық және заманауи авторлардың шығармаларын оқып, [[Француз тілі|фрацуз]], [[Испан тілі|испан]], [[Италиян тілі|итальян]], [[Ежелгі грек тілі|ежелгі грек]] пен [[Латын тілі|латын]] тілдерін үйренді. Ол тағы да ән айтуды, лютняда ойнауды меңгеріп, поэзия мен аңшылықты ұнатты. Француз сарайына Мария тәнті болды, оған [[Лопе де Вега]], [[Брантом]], [[Ронсар]] өлең арнады. 1550 жылы Францияға шотланд-француз одағын нығайтумен айналысып жүрген патшайымның анасы — Мария де Гиз келді. Бірақ, ол өз балаларымен ұзақ уақыт қала алмай, діни даумен бөлінген елде қызына тұрақты билікті қамтамасыз ету үшін 1551 жылы Шотландияға қайтты. 1554 жылы Мария де Гиз Аррана графын биліктен алыстатып, Шотландия үкіметін өзі басшылық етті. === Мария де Гиздің регенттігі === Мария де Гиздің елді басқаруы Шотландияда француз ықпалының күшеюімен есте қалды. Француз әскері шотландық бекіністерде орналастырылды, королдік әкімшілікте француз келімсіктері басым болды. 1558 жылғы 24 сәуірде [[Париждік Құдай ана соборы]]нда Мария Стюарт пен дофин Франсуаның тойы өтті. Некелік шарттың құпия ұсынысы бойынша патшайым бұл некеден бала тумаған жағдайда Шотландияны Францияға береді. Көпшілік шотландық ақсүйектер арасында бұл саясат наразылық тудырмай қоймады. Бұл уақытта протестантизмнің таралуы шотландық қауымда біржолата алауыздық туғызды. 1558 жылдың аяғында Англия тағына [[I Елизабет]] келіп, шотландық протестанттарға қолдау көрсете бастауымен жағдай ушығып кетті. Римдік Католикалық шіркеудің канондық құқығы бойынша I Елизабет некесіз туылған бала ретінде есептелінді, Англия патшасы [[VII Генрих (Англия патшасы)|VII Генрих Тюдорға]] Мария Стюарт шөбере болып келгендіктен, ағылшын тағына құқығы болды. Бірақ, Мария және оның кеңесшілері ортасын таңдады: яғни, жас патшайымның бөлесі Елизабетті мойындалған заңды патшайым сайлануына кедергі болған жоқ және таққа талабынан бас тартпады. Франсуа пен Марияның елтаңбасында ағылшын тәжі болды. Марияның бұл шешімі Елизабетті келеке ету мақсатындай болуы, өмірін қауіптендірді: Шотландияда оның Англия тағына құқығын сақтап қалуға күші болмады, ал Англиямен байланыс бұзылды. 1559 жылғы 10 шілдеде II Генрих қайтыс болды, Франция тағына II Франсуа отырды. Мария Стюарт Франция патшайымы атанды. === Протестанттық революция === II Франсуа әлсіз, науқас жасөспірім болды, сол себептен берік және батыл басқара алмады, ел билеу ісіне патшайым-ана [[Екатерина Медичи]] мен [[Гиздер]] Мария Стюарттың ағалары араласты. Осы уақытта Шотландияда протестанттық революция басталды. Көпшілік шотландық ақсүйектер протестанттық көтерілісшілердің қатарына қосылып, Англиядан көмек сұрады. Елге кірген ағылшын әскерін протестанттар азат етуші ретінде қарсы алды. Патшайым Мария де Гиз бен француз гарнизоны [[Лит (Шотландия)|Лит]] қаласында қоршалды. Мария Стюарт анасына әскери көмек көрсете алмады: [[Амбуаздық қастандық]] 1560 жылғы наурызда Гиздердің сарайдағы ықпалын жойды, [[Франциядағы діни соғыстар|діни соғыс]] католиктер мен [[гугеноттар]]дың кезі келді және Екатерина Медичи Англиямен қарым-қатынасын шиеленістіргісі келмеді. 1560 жылғы 11 маусымда Шотландияны протестанттанудың және Англиямен біріктірудің соңғы кедергісі Мария де Гиз қайтыс болды. Франция мен Англияның арасында жасалған [[Эдинбургтық шарт]] 1560 жылғы 6 шілдеде Шотландияда ағылшын, француз әскерлерін шығару қамтамасыз етілді де, елде протестанттардың жеңісін бекітті. Бұнда I Елизабетті Англия патшайымсы ретінде мойындайтындылығы жайлы болғандықтан Мария Стюарт шартты бекітуден бас тартты. 1560 жылғы 5 желтоқсанда ауыр сырқаттан II Франсуа қайтыс болды. Бұл Мария Стюарттың жуырда Шотландияға қайтатындығын көрсетті. Католик-патшайымның жақында келуі жаңадан мемлекеттік шіркеуді дайындау шотландық протестанттарды жеделдетті: елдің парламенті протестанттық наным белгісін және тәртіптік ережені бекітті. Шотландық шіркеу [[Рим папасы|Римнен]] байланысын үзетіндігін жариялады және католикаға тиым салынды. == Шотландияға оралуы == === Ішкі саясат === 1561 жылғы 19 тамызда 18 жасар патшайым Шотландияға келді. II Франсуа қайтыс болғаннан кейін француздық басымдылықты кейіптеуді қойған, [[Джордж Гордон 4-Хантли графы|Хантли графы]] басшылық ететін консерванттар сөзсіз патшайымны қолдауға дайын еді. [[Джон Нокс]] басшылық еткен радикалды протестанттар патшайымның католицизмнен және [[Джеймс Гамильтон, 3-Арран графы|Арран графымен]] атастыруды үзуді талап етті. Протестанттық дінді қалдырып және Англиямен жақындасуды жалғастырады деген шартпен лорд [[Джеймс Стюарт, 1-Морей графы|Джеймс Стюарт]] пен мемлекеттік хатшы [[Уильям Мейтланд]]тың жақтастары Мария Стюартқа қолдау көрсетер еді. Билігінің алғашқы күндері-ақ Мария Стюарт саясатын сақ жүргізе бастады, католицизмді қалпына келтіруге тырыспады, бірақ протестанттықа ауыспады. Королдік әкімшілікте басты рөлді Морей графы атанған Джеймс Стюарт пен Уильям Мейтланд сақтады. Патшайымды қолға түсіру мақсатында протестанттықтар қастандық ұйымдастырмақшы болды, бірақ бұл жоспар сәтсіз аяқталды. Арран көп ұзамай есінен адасты, ал Джон Нокстың радикалдығы шотландық ақсүйектерде түсінушілік кездестірмеді. Бір жағынан 1562 жылы консервативтік қанат басшысыз қалды: Морей графтығын өзіне беруін айтқан Хантли графы Мария Стюартқа қарсы көтеріліске шықты, бірақ лорд Джеймс оны талқандады, көп ұзамай ол қайтыс болды. 1562–1563 жылдары патшайым ресми түрде протестантизмді Шотландияның мемлекеттік діні ретінде мойындап, шіркеу табысын тәртіпке келтіріп, мемлекет пен діни қажеттіліктерге бөлуді бекітті. Мария Стюарт [[Тридент соборы]]нда католикалық доктринаны алуға шотландық өкілдерін жіберуден бас тартты. Бірақ Риммен байланысын үзген жоқ, Папаға хат жолдап отырды. Мария Стюарт билік етудің бас кезінде біршама саяси тұрақтылық орнады. === Сыртқы саясат === Мария Стюартқа сыртқы саясат күрделі мәселе туғызды. Шотландық үкімет басшылары — Морей мен Мейтланд ағылшын-шотландық одақтың жақтастары болды. Ағылшын тағына өз құқығының жүзеге асуына үміттенген Мария I Елизабетті Англия патшайымы екендігін мойындаудан бас тартты. Егер Мария Елизабеттің тірі кезінде ағылшын тағына талабынан бас тартса Англия патшайымсы оны өзінің мұрагері ретінде мойындайды деген ымыраға келу мүмкін еді. Бірақ өз үмітіне сенімді Мария да, ағылшын тағының мұрагері жайлы сұрақты шешуге дайын емес Елизабетке де жақындасуды қаламады. Сол уақытта Марияның жаңадан неке қиюы туралы сұрақ туындады. Оның көңіліне көптеген еуропалық монархтар таласты ([[IX Шарль|Франция]], [[XIV Эрик (Швеция патшасы)|Швеция]], [[II Фредерик (Дания патшасы)|Дания]] королі, [[Аустрия]] эрцгерцогі). [[Испания]] королі [[II Филипп (Испания патшасы)|Филипп]]тің ұлы — [[Дон Карлос]] күйеуі атануға ұзақ уақыт үміткер болды. Осы одақтастық туралы келіссөздер Англияда алаңдаушылық тудырды: тіпті, бұл некеден бас тартса I Елизабет Марияны мұрагері деп жариялауды ұсынды. Алайда, 1563 жылдың аяғына таман Дон Карлостың психикалы қабілетсіз екендігі анық болды және бұл нұсқа сәтсіз болды. Елизабет өз жағынан [[Роберт Дадли, Лестер графы]], өзінің көңілдесін ұсынды. Әрине, бұл Шотландия патшайымсының ызасын тудырды. == Мария Стюарттың құлауы және дағдарысы == === Риччоның өлімі мен екінші неке === 1565 жылы Шотландияға [[Мэтью Стюарт, 4-Леннокс графы|Леннокс графы]] мен [[Маргарита Дуглас, Леннокс графинясы|Маргарита Дугластың]] ұлы, патшайымның бөлесі 19 жасар [[Генрих Стюарт, Дарнли графы]] келді. Ол анасы жағынан Англия патшасы VII Генридің ұрпағы. Мария Стюарт оған бір көргеннен-ақ ғашық болды, I Елизабеттың наразылығына қарамай 1565 жылғы 29 шілдеде оған тұрмысқа шықты. Бұл неке Англиямен қарым-қатынасының үзілуін ғана көрсеткен жоқ, тағы патшайымның бұрынғы жақтастары Морей мен Мейтландты өзінен алшақтатып жіберді. 1565 жылғы тамызда Морей көтеріліс жасауға әрекеттенді, бірақ әскердің ақысын төлеу үшін зергерлік бұйымдарын берген және [[Гордондар]] мен [[Хепбёрндер]]дің қолдайтындығы туралы уәдесін алған Мария Стюарт, бүлікшіге дереу шабуыл жасап, Англияға қашуға итермеледі. Морейдің бұл әрекеті радикалды протестанттар мен англофилдердің сөзсіз адалдықтарынан алыс екендігін патшайымға көрсетті. Бұл патшайымның саясатында бетбұрысқа әкеліп соқтырды. Ол католиктермен жақындасып, Испания королімен хат жазысуды қайта жандандырды. Сонымен қатар, Мария жетекші шотландық ақсүйектермен өзін алыстатып, патшайымның өзіне ұнамды шетелдіктер мен тегі атақты емес адамдармен жақындасты. Күйеуімен қарым-қатынасы болып жатқан жағдай қиындата түсті: лорд Дарнли королдік лауазымға дайын емес екендігін және ерекше дарыны мен адамгершілігі жоқ адамға тұрмысқа шыққандығын Мария Стюарт түсінді. Патшайым өз қателігін тұсініп, күйеуін жек көре бастады. Нәтижесінде, 1566 жылдың басына таман патшайымға қарсы Дарнлидың коалициясы және Морей мен [[Джеймс Дуглас, 4-Мортон графы|Мортон]] бастаған Шотландиядағы протестант лордтар құрылды. 1566 жылғы 9 наурызда аяғы ауыр патшайымның көзінше оппозицияның басшылары қатыгездікпен Марияның жақын досы, фавориты және жеке хатшысы [[Дәуіт Риччо]]ны өлтірді. Мүмкін, бұл қылмыспен қастандық жасаушылар патшайымның өміріне қауіп төндіріп, жеңілдіктер жасауға мәжбүрлемекші болды. Бірақ, Марияның тиімді іс-әрекеті оппозицияның жоспарын қайтадан құртты: патшайым күйеуі мен Мореймен әдейі татуласуы қастандық жасаушылардың арасында бытыраңқылық тудырды да, қылмыскерлердің көзін жойды. Мортон мен оның сыбайластары Англияға қашты. === Дарнли өлімі мен патшайымның құлауы === Мария мен күйеуінің арасындағы татуластық ұзаққа созылмады. Көп ұзамай, Дарнлимен күрт өз күшін, салмақтылығын, табандылығын көрсете білген [[Джеймс Хепберн, 4-Ботвелл графы|Ботвелл графы Джеймс Хепбернге]] деген сүйіспеншілігі айқындала бастады. Патша мен патшайымның арасындағы алшақтау аяқталған шындыққа айналды: тіпті, Дарнли болашақта [[I Джеймс (Англия патшасы)|VI Джеймс]] атанатын 1566 жылғы 19 маусымда туған өз баласын шоқындыру салтанатына қатысудан бас тартты. Марияның саясаты көбінде оның сезімімен құрала бастады, ең әуелісі Ботвеллге құмарлылығымен. Ал, Дарнли еңгерілуге тиіс кедергі болды. 1567 жылғы 10 ақпанда белгісіз себеппен Дарнли тоқтаған Эдинбургтың маңындағы Керк-о 'Филдеде үй жарылды, ал өзі өртеніп тұрған үйден қашпақ болғанда, аулада тұншықтырылып өлтірілгендегі денесі табылды. Мария Стюарттың күйеуіне ұйымдасқан қастандыққа қатысуы жайлы сұрақ — Шотландия тарихында ең даулы мәселелердің бірі. Шамасы, төніп келе жатқан қастандықты білді, бәлкім, граф Морей мен Мейтландтың өздері де қатысты. Патша сатып кеткен Мортон бастаған Риччоға қарсы қастандыққа қатысқан сыбайластардың Дарнлиге қарсы астыртын әрекеттің болуын сенімділікпен айтуға болады. Граф Ботвеллдің астыртын сөз байламға қатысуыда ықтимал. Бұған қоса, егер Ботвелл Мария патшайымның жүрегіне жол ашпақшы болса, онда Мортон мен Морейдің топтары, мүмкін, оны құлатуға және патшайымға сенімділіктен айыруға шақыруға тырысты. Бәлкім, бұл аталған топтар бөлек-бөлек әрекет етті. Алайда, нағыз қылмыскер кім болса да, бұл қылмыстағы жанама күнәні Шотландия қоғамы патшайымды адал емес әйел ретінде ұсынды. Мария өзінің жазықсыздығын дәлелдеуге еш әрекет жасамады. Керісінше, 1567 жылғы 15 мамырда [[Холируд сарайы]]нда Мария мен граф Ботвелл некелесті. Патша өлтіруші күдіктімен болған неке Марияны елдегі өолдаудан айырды, бұны тез арада протестант-лордтар мен Морейдің жақтастары пайдаланып қалды. Олар лордтар "конференциясын" құрып, әскери күш жинап, Ботвелл мен патшайымды [[Эдинбург]]тан қуып шықты. 1567 жылғы 15 маусымда Карберриде патшайымның әскері конфедераттардың әскерімен кездесіп жан-жаққа бытырап қашты. Мария Ботвеллдің кедергісіз кетуіне мүмкіндік жасап, берілуге мәжбүр болды. Және көтерілісшілердің қарауымен [[Лохливен қамалы]]на жеткізіліп, 24 шілдеде тақтан бас тартып, ұлы VI Джеймске беру туралы жарлыққа қол қойды. Кәмелет жасына толмаған патша билігі кезінде уақытша елдің регенті болып граф Морей тағайындалды. == Англияға қашу == [[Сурет:Mary, Queen of Scots after Nicholas Hilliard.jpg|200px|нобай|оңға|Англиядағы Мария Стюарт, 1578 жыл]] Заңды патшайымның құлатылуы кейбір шотланд лордтардың наразылығын тудырды. «Конфедераттар» одағы тез тарап кетті. Морейдің регенттігі [[Арчибальд Кэмпбелл, 5-Аргайл графы|Аргайла]] мен [[Джордж Гордон, 5-Хантли|Хантли]] графтар, [[Гамильтондар]]дың оппозицияға өтуге себеп болды. 1568 жылғы 2 мамырда Мария Стюарт Лохливен қамалынан қашып кетті. Оған тез арада Морейге оппозициялы барондар қосылды. Бірақ та 13 мамырда патшайымның азғантай әскері [[Лангсайд түбіндегі шайқас]]та регенттің әскерінен жеңіліп, патшайым I Елизабеттен көмек сұрау үшін Англияға қашты. Бастапқыда I Елизабет Марияға көмек беруге уәде етті, бірақ-та ол ағылшын тағына бәсекелесінің пайдасына қарай әскери араласу идеясынан алыс болды. Мария Стюарт пен граф Морейдің арасындағы дауда Елизабета төреші қызметін атқарып, Дарнлидің өліміне қатысты тергеу жұмыстарын басқарды. Тергеу жұмыстары кезінде регенттің жақтастары Марияның опасыздығының және күйеуіне қарсы қастандыққа қатысқанының дәлелі ретінде Ботвеллдің қашу кезінде тасталған әйгілі «'''Шкатулкадағы хаттарды'''» ұсынды. Бұл хаттың кейбір тараулары (мысалы, Ботвеллге арналған өлеңдер) шынайы болуы ықтимал, алайда қалған бөлігі жалған болды. 1569 жылы тергеудің нәтижесі Елизабеттың көмескі үкімі болды, алайда бұл, Морейдің режимін Шотландияда нығаюуына және Англияның оны мойындауына алып келді. Марияның ісі толығымен аяқталған жоқ. 1570 жылы Морейдің өліміне байланысты Шотландияда патшайымның жақтастары (Аргайл, Хантли, Гамильтоны, Мейтланд) мен королдік партия (Леннокс и Мортон) арасында азамат соғысы бұрқ ете түсті. Тек Елизабеттің араласуының арқасында 1573 жылғы 23 ақпанда екі жақ ''«Перт келісіміне»'' қол қойды. Бұл келісімге сәйкес VI Джеймс Шотландияның королі ретінде мойындалды. Көп кешікпей Мортонның әскері [[Эдинбург]]ты басып алып, патшайымның соңғы жақтаушысы Мейтландты тұтқынға алды. Бұл Мария Стюарттың Шотландияны қалпына келтіруге деген үмітінің жоғалғанын көрсетті. == Мария Стюартты қамауда ұстауы және өлім жазасына кесілуі == [[Сурет:Mary-stuart-death-warrant.JPG|200px|нобай|оңға|Өлім жазасына кесілу туралы үкім]] Шотландиядағы сәтсіздік Патшайымның еңсесін түсірткен жоқ. Ол бұрынғысынша өзінің құқықтарынан бас тартпай, ағылшын тағына үміткер болып қалып, I Елизабетке маза бермеді. Англияда Мария [[Шеффилд сарайы]]нда бақылауда болды. Қорытындылай келе, Мария Стюарттың айтарлықтай қызметкерлері болған және патшайымның өмір сүруін қамтамасыз ету үшін Англия мен Франция көлемді ақша бөлді. Дегенмен, ол Шотландиядағы достарымен араласа алмай, бірте-бірте жалғыздықта қартайды. Мария еуропалық державалармен жасырын хат алмасып, I Елизабетке қарсы шеруді тоқтатпады, бірақ ол Англия патшайымына қарсы көтерілістерге қатыспады. Әйткенмен, Англия патшасы [[VII Генри (Англия королі)|VII Генри]]дің заңды шөбересі Мария Стюарттың есімі I Елизабетке қарсы қолданушылармен белсенді пайдаланылды. 1572 жылы [[Ридольфидің астыртын әрекеті]] анықталды, оның қатысушылары Елизабетты тақтан түсіріп, Мария Стюартты Англияның тағына отырғызбақшы болды. 1586 жылы, мүмкін, Елизабеттің министрі [[Фрэнсис Уолсингем]] мен оның түрмеге отырғызушысы [[Эмиас Паулет]]тің қатысуынсыз болмаса да, Мария Стюарт I Елизабетке қарсы қастандықты қолдайтыны жайлы католик күштерінің агенті [[Энтони Бабингтон]]мен абайсыз хат жазысты. Алайда, астыртын әрекет анықталды және Англия патшайымының қолына түсті. Мария Стюарт сотқа беріліп, өлім жазасына кесілді. 1587 жылғы 8 ақпанда [[Фотерингей қамалы]]нда Мария Стюарттың басын шауып тастады. Патшайым [[Питербородағы собор|Питерборо соборында]] жерленді, ал 1612 жылы Елизабет қайтыс болғаннан кейін Англия королі атанған [[I Джеймс (Англия королі)|Джеймс]]тың бұйрығымен Мария Стюарттың сүйегі [[Вестминстер аббатығы|Вестминстер аббаттығына]] мәңгілік қарсыласы I Елизабеттың қабірінің қасына көшірілді. == Некелері мен ұрпағы == *(1558) [[II Франсуа]], [[Франции монархтарының тізімі|Франции патшасы]] *(1565) [[Генри Стюарт, Дарнли лорды]] **[[I Джеймс (Англия патшасы)|Джеймс VI]] ұлы, [[Шотландии патшалығы|Шотландия]] патшасы (1567—1625), кейіннен [[Британ аралдарының монархтарының тізімі|Англия патшасы]] I Джеймс (1603—1625). *(1567) [[Джеймс Хепберн, 4-Ботвелл графы]] **Егіздер (1568) == Тағы қараңыз == * [[Франция дофиндерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.royal.uk Мария Стюарттың өмірбаяны жайлы Ұлыбритания үкіметінің сайтында] *[http://www.englishmonarchs.co.uk/stewart_8.htm Мария Стюарттың тарихының сипаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080324045524/http://www.englishmonarchs.co.uk/stewart_8.htm |date=2008-03-24 }} *[http://www.maria-stuart.ru Мария Стюарт: патшайымның портреті — көркемөнерде, тарихта, қазіргі уақыттағы бейнесі] [[Санат:Стюарттар]] [[Санат:Шотландия королдері]] n7o3b602fiqgcdadq0ifwdmsom4wosg 3620636 3620633 2026-06-22T11:14:41Z Nos9877 182779 3620636 wikitext text/x-wiki {{Грамматикасы тексерілсін}} {{Мемлекеттік қайраткер |түс = монарх |Қазақша есімі = I Мария Стюарт |Шынайы есімі = {{lang-gd|Màiri Stiùbhart}}<br>{{lang-en|Mary I Stuart}} |Суреті = Mary Stuart Queen.jpg |Атауы =Марияның шамамен 17 жастағы портреті, шамамен 1558–1560 жж. |Сурет ені = 280 |Титулы = [[Шотландия патшаларының тізімі|Шотландия патшайымы]] |Елтаңба = Armes marie stuart (sceau).png |Елтаңба атауы = |Елтаңба ені = 150 |Лақап аты = |Ту = Flag of Scotland.svg |Ту2 = Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg |Тәж кигізу жорасы = 9 қыркүйек 1543 |Басқара бастады = 14 желтоқсан 1542 |Басқаруын аяқтады = 24 шілде 1567 |Ізашары = [[V Джеймс]] |Ізбасары = [[I Джеймс (Англия королі)|VI Джеймс]] |регент1 = [[Джеймс Гамильтон де Шательро герцогы|Джеймс Гамильтон, 2-Арран графы]] (1542—1554) <br> [[Мария де Гиз]] (1554-1561) |Титулы_2 = Франция патшайым-консорты |Ту_2 = Bannière de France style 1500.svg |Ту2_2 = Blason France moderne.svg |Басқара бастады_2 = 10 шілде 1559 |Басқаруын аяқтады_2 = 5 желтоқсан 1560 |Ізашары_2 = [[Екатерина Медичи]] |Ізбасары_2 = [[Аустриялық Елизабет (1554—1592)|Аустриялық Елизабет]] |Діні = [[католицизм]] |Азаматтығы = |Туған күні = 8.12.1542 |Туған жері = [[Линлитгоу сарайы]], {{туғанжері|Шотландия Патшалығы|Шотландияда}} |Қайтыс болған күні = 8.02.1587 |Қайтыс болған жері = [[Фотерингей]], [[Нортгемптоншир]], {{туғанжері|Англия Патшалығы|Англияда}} |Жерленді = [[Вестминстер аббаттығы]] |Династия = [[Стюарттар]] |Туған кездегі есімі = |Әкесі = [[V Джеймс]] |Анасы = [[Мария де Гиз]] |Жұбайы = 1) [[II Франсуа]], [[Франция]] королі<br>2) [[Генри Стюарт, Дарнли лорды|Дарнли лорды Генри Стюарт]]<br>3) [[Джеймс Хепберн, 4-Ботвелл графы]] |Балалары = ''2-некеден:''<br> '''ұлы''' [[I Джеймс (Англия королі)|VI (I) Джеймс]], [[Шотландия]] мен [[Англия]] королі |Қызмет еткен жылдары = |Құрамында болды = |Әскер түрі = |Атағы = |Басқарды = |Шайқасы = |Ғылыми аясы = |Жұмыс істеген орны = |Партиясы = |Қызметі = |Мамандығы = |Білімі = |Ғылыми дәрежесі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = Marysign.jpg |Монограммасы = |Сайты = |Commons = Mary, Queen of Scots }} '''I''' '''Мария''' немесе '''Мария Стюарт''' ({{lang-gd|Màiri Stiùbhart}}, {{lang-en|Mary I Stuart}}; [[8 желтоқсан]] [[1542]] – [[8 ақпан]] [[1587]]) — 1542 жылғы 14 желтоқсаннан 1567 жылғы 24 шілдеге дейін билік еткен [[Шотландия патшалығы|Шотландия]] патшайымы. 1558 жылы француздық дофин [[II Франсуа]]ға [[Тұрмыс|тұрмысқа]] шықты. 1559–1560 жылдары Франция патшайым-консорты болды. == Балалық шағы == Мария Стюарт — Шотландия королі [[V Джеймс]] мен Франция ханшайымы [[Мария де Гиз|Мария де Гиздің]] қызы. Марияның анасы бұрын қалыптасып келе жатқан ''Stewart-тың'' орнына французданған ''Stuart'' жазылу нұсқасын енгізді. Мария 1542 жылғы 8 желтоқсанда [[Лотиан]]дағы [[Линлитгоу]] сарайында дүниеге келді. 6 күн өткен соң шотландықтардың [[Солуэй-Моссе түбіндегі шайқас]]тағы жеңілісі мен 2 ұлынан айырылуына байланысты әкесі патша V Джеймс қайтыс болады. Мариядан басқа заңды баласы болмағандықтан, [[Стюарттар]] әулетінен шыққан Шотландияның 1-патшасы [[II Роберт (Шотландия патшасы)|Роберттен]] тарайтын тірі тікелей еркек ұрпақ болмауына байланысты, Мария Стюарт Шотландияның патшайымы болып жарияланды. Марияның жақын туысы және оның мұрагері, [[Джеймс Гамильтон де Шательро герцогы|Джеймс Гамильтон, 2-Арран графы]] кәмелет жасына толмаған патшайымның регенті болып тағайындалады. Шотландияға ақсүйек-эмигранттар қайтып оралды — Англиямен бірігуді жақтайтындар, француз саясатын насихаттауына байланысты V Джеймстің кезінде қуғындалған немесе қашқандар. Олардың қолдауымен регент қаңтар айының соңында 1543 жылы ағылшындарға ұқсас үкімет құрып, протестанттарды қудалауды тоқтатып, ағылшындардың тақ мұрагері мен жас патшайымны атастыру жайлы келіссөз жүргізе бастады. Бұл келіссөз [[Гринвичтегі шарт]]тарға қол қойылып,1543 жылғы шілдеде аяқталды. Осыған сәйкес келешекте бұл екі мемлекет — Шотландия мен Англия бір королдік әулиеттің билігінде біріктірілуі үшін Мария Англия королі [[VIII Генрих (Англия патшасы)|VIII Генрихтің]] ұлы Эдвардқа тұрмысқа шығуы тиіс болды. Осы уақытта 1543 жылғы 9 қыркүйекте Мария Стюарт [[Стерлинг қамалы]]нда Шотландия тағына отырғызылды. === Англиямен соғыс === [[Сурет:YoungMaryStuart.jpg|150px|нобай|солға|Жас кезіндегі Мария Стюарт. Суретші [[Франсуа Клуэ]], шам. 1555-1559 ж.]] Француз әскерлері Шотландияға 1547 жылы келіп, протестанттарды [[Сент-Андрус|Сент-Эндрюсадан]] қуып шықты. Ағылшын әскері жауап ретінде тағы да ағылшын-шотланд шекараны басып өтіп, [[Пинки түбіндегі шайқас]]ты 1547 жылғы қыркүйекте күйрете жеңді. Ағылшындар Лотиана мен [[Ферт-оф-Тей]] жағалауындағы негізгі бекіністерді басып алып, Шотландия мемлекетінің аса маңызды бөлігін өзіне қаратып алды. Мария де Гиз өз қызын [[Дамбартон қамалы]]нда жасыруға мәжбүр болды. Осы уақытта Франция тағына Англиямен күресті жақтайтын [[II Генрих (Франция патшасы)|II Генрих]] келді. Оның ұсынысы бойынша 1548 жылғы 7 тамызда Мария Стюарт пен дофин Франсуаны атастыру жайлы шартқа қол қойылды. Шотландияға 1550 жылдың аяғында ағылшындарды елден ығыстырып шығарған француз әскері кіргізілді. 1548 жылғы 7 тамызда 5 жасқа толған Мария Стюарт Францияға кетіп қалды. === Франциядағы өмірі === [[Сурет:BnF, NAL 83, folio 154 v - Francis II and Mary, Queen of Scots.jpg|150px|нобай|солға|Мэри мен Фрэнсис Кэтрин де Медичидің сағаттар кітабында, шамамен 1574. Францияның ұлттық библиотекасы, Париж.]] 1548 жылғы 13 тамызда жас Мариямен шағын нөкерлері, қандас бауыры Морей графы және "төрт Мариямен", аттары Мария болған төрт жас Шотландия ақсүйектердің қыздары ([[Мария Битон|Битон]], [[Мария Ливинстон|Ливинстон]], [[Мария Сетон|Сетон]] мен [[Мария Флеминг|Флеминг отбасылары)]] бірге Францияға келді. Еуропадағы ең жарқын сарай — француз сарайы сәнді салтанатпен жас келінді қарсы алды. Патша Генри II Мария Стюартты өз қызындай көрді және ең жоғарғы біліммен қамтамасыз етті: жас патшайым антикалық және заманауи авторлардың шығармаларын оқып, [[Француз тілі|фрацуз]], [[Испан тілі|испан]], [[Италиян тілі|итальян]], [[Ежелгі грек тілі|ежелгі грек]] пен [[Латын тілі|латын]] тілдерін үйренді. Ол тағы да ән айтуды, лютняда ойнауды меңгеріп, поэзия мен аңшылықты ұнатты. Француз сарайына Мария тәнті болды, оған [[Лопе де Вега]], [[Брантом]], [[Ронсар]] өлең арнады. 1550 жылы Францияға шотланд-француз одағын нығайтумен айналысып жүрген патшайымның анасы — Мария де Гиз келді. Бірақ, ол өз балаларымен ұзақ уақыт қала алмай, діни даумен бөлінген елде қызына тұрақты билікті қамтамасыз ету үшін 1551 жылы Шотландияға қайтты. 1554 жылы Мария де Гиз Аррана графын биліктен алыстатып, Шотландия үкіметін өзі басшылық етті. === Мария де Гиздің регенттігі === Мария де Гиздің елді басқаруы Шотландияда француз ықпалының күшеюімен есте қалды. Француз әскері шотландық бекіністерде орналастырылды, королдік әкімшілікте француз келімсіктері басым болды. 1558 жылғы 24 сәуірде [[Париждік Құдай ана соборы]]нда Мария Стюарт пен дофин Франсуаның тойы өтті. Некелік шарттың құпия ұсынысы бойынша патшайым бұл некеден бала тумаған жағдайда Шотландияны Францияға береді. Көпшілік шотландық ақсүйектер арасында бұл саясат наразылық тудырмай қоймады. Бұл уақытта протестантизмнің таралуы шотландық қауымда біржолата алауыздық туғызды. 1558 жылдың аяғында Англия тағына [[I Елизабет]] келіп, шотландық протестанттарға қолдау көрсете бастауымен жағдай ушығып кетті. Римдік Католикалық шіркеудің канондық құқығы бойынша I Елизабет некесіз туылған бала ретінде есептелінді, Англия патшасы [[VII Генрих (Англия патшасы)|VII Генрих Тюдорға]] Мария Стюарт шөбере болып келгендіктен, ағылшын тағына құқығы болды. Бірақ, Мария және оның кеңесшілері ортасын таңдады: яғни, жас патшайымның бөлесі Елизабетті мойындалған заңды патшайым сайлануына кедергі болған жоқ және таққа талабынан бас тартпады. Франсуа пен Марияның елтаңбасында ағылшын тәжі болды. Марияның бұл шешімі Елизабетті келеке ету мақсатындай болуы, өмірін қауіптендірді: Шотландияда оның Англия тағына құқығын сақтап қалуға күші болмады, ал Англиямен байланыс бұзылды. 1559 жылғы 10 шілдеде II Генрих қайтыс болды, Франция тағына II Франсуа отырды. Мария Стюарт Франция патшайымы атанды. === Протестанттық революция === II Франсуа әлсіз, науқас жасөспірім болды, сол себептен берік және батыл басқара алмады, ел билеу ісіне патшайым-ана [[Екатерина Медичи]] мен [[Гиздер]] Мария Стюарттың ағалары араласты. Осы уақытта Шотландияда протестанттық революция басталды. Көпшілік шотландық ақсүйектер протестанттық көтерілісшілердің қатарына қосылып, Англиядан көмек сұрады. Елге кірген ағылшын әскерін протестанттар азат етуші ретінде қарсы алды. Патшайым Мария де Гиз бен француз гарнизоны [[Лит (Шотландия)|Лит]] қаласында қоршалды. Мария Стюарт анасына әскери көмек көрсете алмады: [[Амбуаздық қастандық]] 1560 жылғы наурызда Гиздердің сарайдағы ықпалын жойды, [[Франциядағы діни соғыстар|діни соғыс]] католиктер мен [[гугеноттар]]дың кезі келді және Екатерина Медичи Англиямен қарым-қатынасын шиеленістіргісі келмеді. 1560 жылғы 11 маусымда Шотландияны протестанттанудың және Англиямен біріктірудің соңғы кедергісі Мария де Гиз қайтыс болды. Франция мен Англияның арасында жасалған [[Эдинбургтық шарт]] 1560 жылғы 6 шілдеде Шотландияда ағылшын, француз әскерлерін шығару қамтамасыз етілді де, елде протестанттардың жеңісін бекітті. Бұнда I Елизабетті Англия патшайымсы ретінде мойындайтындылығы жайлы болғандықтан Мария Стюарт шартты бекітуден бас тартты. 1560 жылғы 5 желтоқсанда ауыр сырқаттан II Франсуа қайтыс болды. Бұл Мария Стюарттың жуырда Шотландияға қайтатындығын көрсетті. Католик-патшайымның жақында келуі жаңадан мемлекеттік шіркеуді дайындау шотландық протестанттарды жеделдетті: елдің парламенті протестанттық наным белгісін және тәртіптік ережені бекітті. Шотландық шіркеу [[Рим папасы|Римнен]] байланысын үзетіндігін жариялады және католикаға тиым салынды. == Шотландияға оралуы == === Ішкі саясат === 1561 жылғы 19 тамызда 18 жасар патшайым Шотландияға келді. II Франсуа қайтыс болғаннан кейін француздық басымдылықты кейіптеуді қойған, [[Джордж Гордон 4-Хантли графы|Хантли графы]] басшылық ететін консерванттар сөзсіз патшайымны қолдауға дайын еді. [[Джон Нокс]] басшылық еткен радикалды протестанттар патшайымның католицизмнен және [[Джеймс Гамильтон, 3-Арран графы|Арран графымен]] атастыруды үзуді талап етті. Протестанттық дінді қалдырып және Англиямен жақындасуды жалғастырады деген шартпен лорд [[Джеймс Стюарт, 1-Морей графы|Джеймс Стюарт]] пен мемлекеттік хатшы [[Уильям Мейтланд]]тың жақтастары Мария Стюартқа қолдау көрсетер еді. Билігінің алғашқы күндері-ақ Мария Стюарт саясатын сақ жүргізе бастады, католицизмді қалпына келтіруге тырыспады, бірақ протестанттықа ауыспады. Королдік әкімшілікте басты рөлді Морей графы атанған Джеймс Стюарт пен Уильям Мейтланд сақтады. Патшайымды қолға түсіру мақсатында протестанттықтар қастандық ұйымдастырмақшы болды, бірақ бұл жоспар сәтсіз аяқталды. Арран көп ұзамай есінен адасты, ал Джон Нокстың радикалдығы шотландық ақсүйектерде түсінушілік кездестірмеді. Бір жағынан 1562 жылы консервативтік қанат басшысыз қалды: Морей графтығын өзіне беруін айтқан Хантли графы Мария Стюартқа қарсы көтеріліске шықты, бірақ лорд Джеймс оны талқандады, көп ұзамай ол қайтыс болды. 1562–1563 жылдары патшайым ресми түрде протестантизмді Шотландияның мемлекеттік діні ретінде мойындап, шіркеу табысын тәртіпке келтіріп, мемлекет пен діни қажеттіліктерге бөлуді бекітті. Мария Стюарт [[Тридент соборы]]нда католикалық доктринаны алуға шотландық өкілдерін жіберуден бас тартты. Бірақ Риммен байланысын үзген жоқ, Папаға хат жолдап отырды. Мария Стюарт билік етудің бас кезінде біршама саяси тұрақтылық орнады. === Сыртқы саясат === Мария Стюартқа сыртқы саясат күрделі мәселе туғызды. Шотландық үкімет басшылары — Морей мен Мейтланд ағылшын-шотландық одақтың жақтастары болды. Ағылшын тағына өз құқығының жүзеге асуына үміттенген Мария I Елизабетті Англия патшайымы екендігін мойындаудан бас тартты. Егер Мария Елизабеттің тірі кезінде ағылшын тағына талабынан бас тартса Англия патшайымсы оны өзінің мұрагері ретінде мойындайды деген ымыраға келу мүмкін еді. Бірақ өз үмітіне сенімді Мария да, ағылшын тағының мұрагері жайлы сұрақты шешуге дайын емес Елизабетке де жақындасуды қаламады. Сол уақытта Марияның жаңадан неке қиюы туралы сұрақ туындады. Оның көңіліне көптеген еуропалық монархтар таласты ([[IX Шарль|Франция]], [[XIV Эрик (Швеция патшасы)|Швеция]], [[II Фредерик (Дания патшасы)|Дания]] королі, [[Аустрия]] эрцгерцогі). [[Испания]] королі [[II Филипп (Испания патшасы)|Филипп]]тің ұлы — [[Дон Карлос]] күйеуі атануға ұзақ уақыт үміткер болды. Осы одақтастық туралы келіссөздер Англияда алаңдаушылық тудырды: тіпті, бұл некеден бас тартса I Елизабет Марияны мұрагері деп жариялауды ұсынды. Алайда, 1563 жылдың аяғына таман Дон Карлостың психикалы қабілетсіз екендігі анық болды және бұл нұсқа сәтсіз болды. Елизабет өз жағынан [[Роберт Дадли, Лестер графы]], өзінің көңілдесін ұсынды. Әрине, бұл Шотландия патшайымсының ызасын тудырды. == Мария Стюарттың құлауы және дағдарысы == === Риччоның өлімі мен екінші неке === 1565 жылы Шотландияға [[Мэтью Стюарт, 4-Леннокс графы|Леннокс графы]] мен [[Маргарита Дуглас, Леннокс графинясы|Маргарита Дугластың]] ұлы, патшайымның бөлесі 19 жасар [[Генрих Стюарт, Дарнли графы]] келді. Ол анасы жағынан Англия патшасы VII Генридің ұрпағы. Мария Стюарт оған бір көргеннен-ақ ғашық болды, I Елизабеттың наразылығына қарамай 1565 жылғы 29 шілдеде оған тұрмысқа шықты. Бұл неке Англиямен қарым-қатынасының үзілуін ғана көрсеткен жоқ, тағы патшайымның бұрынғы жақтастары Морей мен Мейтландты өзінен алшақтатып жіберді. 1565 жылғы тамызда Морей көтеріліс жасауға әрекеттенді, бірақ әскердің ақысын төлеу үшін зергерлік бұйымдарын берген және [[Гордондар]] мен [[Хепбёрндер]]дің қолдайтындығы туралы уәдесін алған Мария Стюарт, бүлікшіге дереу шабуыл жасап, Англияға қашуға итермеледі. Морейдің бұл әрекеті радикалды протестанттар мен англофилдердің сөзсіз адалдықтарынан алыс екендігін патшайымға көрсетті. Бұл патшайымның саясатында бетбұрысқа әкеліп соқтырды. Ол католиктермен жақындасып, Испания королімен хат жазысуды қайта жандандырды. Сонымен қатар, Мария жетекші шотландық ақсүйектермен өзін алыстатып, патшайымның өзіне ұнамды шетелдіктер мен тегі атақты емес адамдармен жақындасты. Күйеуімен қарым-қатынасы болып жатқан жағдай қиындата түсті: лорд Дарнли королдік лауазымға дайын емес екендігін және ерекше дарыны мен адамгершілігі жоқ адамға тұрмысқа шыққандығын Мария Стюарт түсінді. Патшайым өз қателігін тұсініп, күйеуін жек көре бастады. Нәтижесінде, 1566 жылдың басына таман патшайымға қарсы Дарнлидың коалициясы және Морей мен [[Джеймс Дуглас, 4-Мортон графы|Мортон]] бастаған Шотландиядағы протестант лордтар құрылды. 1566 жылғы 9 наурызда аяғы ауыр патшайымның көзінше оппозицияның басшылары қатыгездікпен Марияның жақын досы, фавориты және жеке хатшысы [[Дәуіт Риччо]]ны өлтірді. Мүмкін, бұл қылмыспен қастандық жасаушылар патшайымның өміріне қауіп төндіріп, жеңілдіктер жасауға мәжбүрлемекші болды. Бірақ, Марияның тиімді іс-әрекеті оппозицияның жоспарын қайтадан құртты: патшайым күйеуі мен Мореймен әдейі татуласуы қастандық жасаушылардың арасында бытыраңқылық тудырды да, қылмыскерлердің көзін жойды. Мортон мен оның сыбайластары Англияға қашты. === Дарнли өлімі мен патшайымның құлауы === Мария мен күйеуінің арасындағы татуластық ұзаққа созылмады. Көп ұзамай, Дарнлимен күрт өз күшін, салмақтылығын, табандылығын көрсете білген [[Джеймс Хепберн, 4-Ботвелл графы|Ботвелл графы Джеймс Хепбернге]] деген сүйіспеншілігі айқындала бастады. Патша мен патшайымның арасындағы алшақтау аяқталған шындыққа айналды: тіпті, Дарнли болашақта [[I Джеймс (Англия патшасы)|VI Джеймс]] атанатын 1566 жылғы 19 маусымда туған өз баласын шоқындыру салтанатына қатысудан бас тартты. Марияның саясаты көбінде оның сезімімен құрала бастады, ең әуелісі Ботвеллге құмарлылығымен. Ал, Дарнли еңгерілуге тиіс кедергі болды. 1567 жылғы 10 ақпанда белгісіз себеппен Дарнли тоқтаған Эдинбургтың маңындағы Керк-о 'Филдеде үй жарылды, ал өзі өртеніп тұрған үйден қашпақ болғанда, аулада тұншықтырылып өлтірілгендегі денесі табылды. Мария Стюарттың күйеуіне ұйымдасқан қастандыққа қатысуы жайлы сұрақ — Шотландия тарихында ең даулы мәселелердің бірі. Шамасы, төніп келе жатқан қастандықты білді, бәлкім, граф Морей мен Мейтландтың өздері де қатысты. Патша сатып кеткен Мортон бастаған Риччоға қарсы қастандыққа қатысқан сыбайластардың Дарнлиге қарсы астыртын әрекеттің болуын сенімділікпен айтуға болады. Граф Ботвеллдің астыртын сөз байламға қатысуыда ықтимал. Бұған қоса, егер Ботвелл Мария патшайымның жүрегіне жол ашпақшы болса, онда Мортон мен Морейдің топтары, мүмкін, оны құлатуға және патшайымға сенімділіктен айыруға шақыруға тырысты. Бәлкім, бұл аталған топтар бөлек-бөлек әрекет етті. Алайда, нағыз қылмыскер кім болса да, бұл қылмыстағы жанама күнәні Шотландия қоғамы патшайымды адал емес әйел ретінде ұсынды. Мария өзінің жазықсыздығын дәлелдеуге еш әрекет жасамады. Керісінше, 1567 жылғы 15 мамырда [[Холируд сарайы]]нда Мария мен граф Ботвелл некелесті. Патша өлтіруші күдіктімен болған неке Марияны елдегі өолдаудан айырды, бұны тез арада протестант-лордтар мен Морейдің жақтастары пайдаланып қалды. Олар лордтар "конференциясын" құрып, әскери күш жинап, Ботвелл мен патшайымды [[Эдинбург]]тан қуып шықты. 1567 жылғы 15 маусымда Карберриде патшайымның әскері конфедераттардың әскерімен кездесіп жан-жаққа бытырап қашты. Мария Ботвеллдің кедергісіз кетуіне мүмкіндік жасап, берілуге мәжбүр болды. Және көтерілісшілердің қарауымен [[Лохливен қамалы]]на жеткізіліп, 24 шілдеде тақтан бас тартып, ұлы VI Джеймске беру туралы жарлыққа қол қойды. Кәмелет жасына толмаған патша билігі кезінде уақытша елдің регенті болып граф Морей тағайындалды. == Англияға қашу == [[Сурет:Mary, Queen of Scots after Nicholas Hilliard.jpg|200px|нобай|оңға|Англиядағы Мария Стюарт, 1578 жыл]] Заңды патшайымның құлатылуы кейбір шотланд лордтардың наразылығын тудырды. «Конфедераттар» одағы тез тарап кетті. Морейдің регенттігі [[Арчибальд Кэмпбелл, 5-Аргайл графы|Аргайла]] мен [[Джордж Гордон, 5-Хантли|Хантли]] графтар, [[Гамильтондар]]дың оппозицияға өтуге себеп болды. 1568 жылғы 2 мамырда Мария Стюарт Лохливен қамалынан қашып кетті. Оған тез арада Морейге оппозициялы барондар қосылды. Бірақ та 13 мамырда патшайымның азғантай әскері [[Лангсайд түбіндегі шайқас]]та регенттің әскерінен жеңіліп, патшайым I Елизабеттен көмек сұрау үшін Англияға қашты. Бастапқыда I Елизабет Марияға көмек беруге уәде етті, бірақ-та ол ағылшын тағына бәсекелесінің пайдасына қарай әскери араласу идеясынан алыс болды. Мария Стюарт пен граф Морейдің арасындағы дауда Елизабета төреші қызметін атқарып, Дарнлидің өліміне қатысты тергеу жұмыстарын басқарды. Тергеу жұмыстары кезінде регенттің жақтастары Марияның опасыздығының және күйеуіне қарсы қастандыққа қатысқанының дәлелі ретінде Ботвеллдің қашу кезінде тасталған әйгілі «'''Шкатулкадағы хаттарды'''» ұсынды. Бұл хаттың кейбір тараулары (мысалы, Ботвеллге арналған өлеңдер) шынайы болуы ықтимал, алайда қалған бөлігі жалған болды. 1569 жылы тергеудің нәтижесі Елизабеттың көмескі үкімі болды, алайда бұл, Морейдің режимін Шотландияда нығаюуына және Англияның оны мойындауына алып келді. Марияның ісі толығымен аяқталған жоқ. 1570 жылы Морейдің өліміне байланысты Шотландияда патшайымның жақтастары (Аргайл, Хантли, Гамильтоны, Мейтланд) мен королдік партия (Леннокс и Мортон) арасында азамат соғысы бұрқ ете түсті. Тек Елизабеттің араласуының арқасында 1573 жылғы 23 ақпанда екі жақ ''«Перт келісіміне»'' қол қойды. Бұл келісімге сәйкес VI Джеймс Шотландияның королі ретінде мойындалды. Көп кешікпей Мортонның әскері [[Эдинбург]]ты басып алып, патшайымның соңғы жақтаушысы Мейтландты тұтқынға алды. Бұл Мария Стюарттың Шотландияны қалпына келтіруге деген үмітінің жоғалғанын көрсетті. == Мария Стюартты қамауда ұстауы және өлім жазасына кесілуі == [[Сурет:Mary-stuart-death-warrant.JPG|200px|нобай|оңға|Өлім жазасына кесілу туралы үкім]] Шотландиядағы сәтсіздік Патшайымның еңсесін түсірткен жоқ. Ол бұрынғысынша өзінің құқықтарынан бас тартпай, ағылшын тағына үміткер болып қалып, I Елизабетке маза бермеді. Англияда Мария [[Шеффилд сарайы]]нда бақылауда болды. Қорытындылай келе, Мария Стюарттың айтарлықтай қызметкерлері болған және патшайымның өмір сүруін қамтамасыз ету үшін Англия мен Франция көлемді ақша бөлді. Дегенмен, ол Шотландиядағы достарымен араласа алмай, бірте-бірте жалғыздықта қартайды. Мария еуропалық державалармен жасырын хат алмасып, I Елизабетке қарсы шеруді тоқтатпады, бірақ ол Англия патшайымына қарсы көтерілістерге қатыспады. Әйткенмен, Англия патшасы [[VII Генри (Англия королі)|VII Генри]]дің заңды шөбересі Мария Стюарттың есімі I Елизабетке қарсы қолданушылармен белсенді пайдаланылды. 1572 жылы [[Ридольфидің астыртын әрекеті]] анықталды, оның қатысушылары Елизабетты тақтан түсіріп, Мария Стюартты Англияның тағына отырғызбақшы болды. 1586 жылы, мүмкін, Елизабеттің министрі [[Фрэнсис Уолсингем]] мен оның түрмеге отырғызушысы [[Эмиас Паулет]]тің қатысуынсыз болмаса да, Мария Стюарт I Елизабетке қарсы қастандықты қолдайтыны жайлы католик күштерінің агенті [[Энтони Бабингтон]]мен абайсыз хат жазысты. Алайда, астыртын әрекет анықталды және Англия патшайымының қолына түсті. Мария Стюарт сотқа беріліп, өлім жазасына кесілді. 1587 жылғы 8 ақпанда [[Фотерингей қамалы]]нда Мария Стюарттың басын шауып тастады. Патшайым [[Питербородағы собор|Питерборо соборында]] жерленді, ал 1612 жылы Елизабет қайтыс болғаннан кейін Англия королі атанған [[I Джеймс (Англия королі)|Джеймс]]тың бұйрығымен Мария Стюарттың сүйегі [[Вестминстер аббатығы|Вестминстер аббаттығына]] мәңгілік қарсыласы I Елизабеттың қабірінің қасына көшірілді. == Некелері мен ұрпағы == *(1558) [[II Франсуа]], [[Франции монархтарының тізімі|Франции патшасы]] *(1565) [[Генри Стюарт, Дарнли лорды]] **[[I Джеймс (Англия патшасы)|Джеймс VI]] ұлы, [[Шотландии патшалығы|Шотландия]] патшасы (1567—1625), кейіннен [[Британ аралдарының монархтарының тізімі|Англия патшасы]] I Джеймс (1603—1625). *(1567) [[Джеймс Хепберн, 4-Ботвелл графы]] **Егіздер (1568) == Тағы қараңыз == * [[Франция дофиндерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.royal.uk Мария Стюарттың өмірбаяны жайлы Ұлыбритания үкіметінің сайтында] *[http://www.englishmonarchs.co.uk/stewart_8.htm Мария Стюарттың тарихының сипаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080324045524/http://www.englishmonarchs.co.uk/stewart_8.htm |date=2008-03-24 }} *[http://www.maria-stuart.ru Мария Стюарт: патшайымның портреті — көркемөнерде, тарихта, қазіргі уақыттағы бейнесі] [[Санат:Стюарттар]] [[Санат:Шотландия королдері]] bw76e0k9rtdn54o3c8cfnw7pk2w4a99 4 537752 3620501 3620221 2026-06-22T05:00:42Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3620501 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="96120" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 120] | data-sort-value="1098" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1098] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86552" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 552] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="84113" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 84 113] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84036" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 036] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55545" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 545] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48562" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 562] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="28335" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 28 335] | data-sort-value="47" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 47] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="22256" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 22 256] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="19589" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 19 589] | data-sort-value="121" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 121] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="19213" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 213] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17122" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 122] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16072" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 072] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13765" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 765] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11256" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 256] | data-sort-value="56" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10086" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 086] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8336" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8227" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8227] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8156" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8156] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7947" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7947] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7480" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7480] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7420" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7420] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4465" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4465] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4364" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4364] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3590" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3590] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3158" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3158] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3117" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2876" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2876] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2466" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2466] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2393" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2393] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2009" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2002" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2002] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1605" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1605] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1536" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1536] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1525" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1525] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1155" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1155] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1048" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1048] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="668" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 668] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="666" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 666] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="615" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="572" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 572] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] m8kt85fx9h8emcczpk4b5liopi35aon 10 547588 3620473 3612686 2026-06-22T02:07:28Z Sagzhan 29953 3620473 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Ақ Орда хандары |navbar = |түс = |сурет = |сурет2 = |жасыру = |тақырыбы = [[Ақ Орда (мемлекет)|Алтын Орда Сол Қанатының]] хандары |мазмұны = {{nobr|[[Орда Ежен хан]] •}} {{nobr|[[Күнқыран хан]] •}} {{nobr|[[Құтұқу]] •}} {{nobr|[[Қоныша хан]] •}} {{nobr|[[Көбелек хан]] •}} {{nobr|[[Баян хан]] •}} {{nobr|[[Маңғытай]] •}} {{nobr|[[Құштай]] •}} {{nobr|[[Сасы Бұқа хан]] •}} {{nobr|[[Қалақ]] •}} {{nobr|[[Исатай Қият]] •}} {{nobr|[[Ерзен хан]] •}} {{nobr|[[Жыр Құтлы|Қият Жыр Құтлы]] •}} {{nobr|[[Шымтай хан]] •}} {{nobr|[[Теңіз Бұқа|Қият Теңіз Бұқа]] •}} {{nobr|[[Қара Ноғай хан]] •}} {{nobr|[[Тоғлық Темір хан]] •}} {{nobr|[[Мүбәрәк Қожа хан]] •}} {{nobr|[[Құтлық Қожа]] •}} {{nobr|[[Ұрыс хан]] •}} {{nobr|[[Тоқтақия хан]] •}} {{nobr|[[Темір Мәлік хан]] •}} {{nobr|[[Тоқтамыс хан]] •}} {{nobr|[[Қойыршақ хан]] •}} {{nobr|[[Барақ хан]] •}} |асты = |асты_стиль = }} <noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Монархтар]] </noinclude> po2xxatvyiq2psgxrxevvsgo0n0aiji 0 555414 3620407 3323373 2026-06-21T16:37:38Z ~2026-35943-46 182757 3620407 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы =Қаратал |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =52 |lat_min =44|lat_sec = 32 |lon_deg =73|lon_min =42|lon_sec =15 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Солтүстік Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Солтүстік Қазақстан облысы{{!}}Солтүстік Қазақстан |ауданы = Уәлиханов ауданы |кестедегі аудан = Уәлиханов ауданы{{!}}Уәлиханов |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қулыкөл ауылдық округі (Уәлиханов ауданы){{!}}Қулыкөл |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =311 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қаратал}} '''Қаратал''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Уәлиханов ауданы]], [[Қулыкөл ауылдық округі (Уәлиханов ауданы)|Қулыкөл ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Кішкенекөл]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 133 км-дей жерде, [[Сілетітеңіз]]інен оңтүстікке қарай орналасқан. == Халқы == [[1999 жыл]]ы жергілікті тұрғындар саны 354 адам (190 ер адам және 164 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 311 адамды (165 ер адам және 146 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> '''<big>Ауылдың белгілі азаматтары</big>''' * Базаркелді, Боранбай, Баспан, Ажыбай және Қазбектен тараған тұлғалар – XVII ғасырдағы шешен, көсем, батыр-елтұтқалары. * Бердібекұлы Шүкей – қажы, 1910-1917 жылдар аралығында Меккеге 2 рет сапарлаған дін оқымыстысы. * Абдоллаұлы Назар – белгілі әнші-ақын. * Әрін ақсақал – шежіреші-тарихшы. * Нұртаза оқымысты – Указной молла, дінтанушы. * Жұмабек молла, Қабылхамит молла – белгілі дін оқымыстылары. * Шаймағамбет балуан, Дүйсен балуан. * Ақбастың Кәкімі – сықақшы ақын. * Жайықбаев Бесеу, Атабаев Шоқан – ел басқарған азаматтар. * Қажыбаев Кеңес, Ғаббасов Әкбар, Сәру Байзрахманқызы – құрметті ұстаздар. * Мұқышев Бекім – милиция генералы. * Жармағамбетов Амангелді – милиция генералы. * Нұрланов Еламан – милиция полковнигі. * Зәйкүлұлы Алшынбай – кеңшар басшысы, шежіреші. * Амантаев Мәукен – СССР спорт шебері, жаттықтырушы. * Қажыбаева Гүлден Кеңесқызы – доцент. * [[Шапауов Әліби Қабыкенұлы]] – профессор. * Темешов Қанат Нәжімиденұлы – белгілі кәсіпкер - меценат. * Нұрмышева Баян Байтілеуқызы – ҚР-ң белгілі әнші-орындаушысы, халықаралық конкурстардың жеңімпазы. * Аубакирова Салтанат Советқызы – доцент. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Уәлиханов ауданы елді мекендері}} [[Санат:Уәлиханов ауданы елді мекендері]] 9cp3nzlhfu3xa4cb7psakw5mrh4ttix 3620442 3620407 2026-06-21T18:58:01Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-35943-46|~2026-35943-46]] ([[User talk:~2026-35943-46|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3323373 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы =Қаратал |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =52 |lat_min =44|lat_sec = 32 |lon_deg =73|lon_min =42|lon_sec =15 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Солтүстік Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Солтүстік Қазақстан облысы{{!}}Солтүстік Қазақстан |ауданы = Уәлиханов ауданы |кестедегі аудан = Уәлиханов ауданы{{!}}Уәлиханов |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қулыкөл ауылдық округі (Уәлиханов ауданы){{!}}Қулыкөл |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =311 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қаратал}} '''Қаратал''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Уәлиханов ауданы]], [[Қулыкөл ауылдық округі (Уәлиханов ауданы)|Қулыкөл ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Кішкенекөл]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 133 км-дей жерде, [[Сілетітеңіз]]інен оңтүстікке қарай орналасқан. == Халқы == [[1999 жыл]]ы жергілікті тұрғындар саны 354 адам (190 ер адам және 164 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 311 адамды (165 ер адам және 146 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Уәлиханов ауданы елді мекендері}} [[Санат:Уәлиханов ауданы елді мекендері]] nnfsi49oo1j9de9lz7pm29u1jpapihi 0 558949 3620634 3591057 2026-06-22T11:11:55Z Ayazhan10 180289 3620634 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Зейiн көлемi''' — ерекше құбылыс. Адам бiр уақытта əртүрлi заттар жөнiнде теңдей ойлап, əрқилы жұмыстарды орындауы мүмкiн емес. Осыдан сырттан келiп жатқан ақпараттарды адам өзiнiң өңдеу мүмкiндiктерiне орай топтап, жiктейдi. Сондайақ, адамның бiр уақытта өзара байланысы жоқ бiрнеше нысандарды қабылдау мүмкiндiгi де шектеулi. Осы шектер арасын танып, қабылдауы адам зейiнiнiң көлемiн бiлдiредi. Зейiн көлемiн зерттеу үшiн адамға бiр уақытта талдануы қажет бiр топ элементтер ұсынылып (сан, əрiп т.б.), солардың iшiнен саналы есте қалғаны есептеледi. Мұндай есептi жүргiзу үшiн тахитоскоп аппараты қолданылады. Зейiн көлемi өзгермелi құбылыс. Зейiн аймағына түсетiн элементтер саны олардың мазмұндық бiртұтастығына жəне олар арасындағы байланыстарды саналы түсiнуге тəуелдi келедi. Осыдан, педагогикалық қызметте оқу материалын жүйелестiрiп беруге мəн аударып, оқушылар зейiнiнiң көлемiне нұқсан келтiрмеудi ойластырған жөн.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Жантану негіздері (Жалпы психология) |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны= |баспасы=Жоғарғы оқу орындары студенттеріне арналған дəрісбаяндар жинағы |жыл=2006 |томы= |беттері= |барлық беті=306 |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Қазіргі ғалым == Қазіргі [[психолог]]тар ұзақ уақыт бойы зейінді белгілі бір нысанға шоғырландыру визуалды тітіркендіргіштерді қабылдауды жеңілдетіп, олардың контрастылығын арттырады деп есептеп келді. Алайда бұл пікірді [[Нью-Йорк университеті|Нью-Йорк университет]]інің ғалымы Сэмюэл Линг жоққа шығарды.<ref>{{cite web|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1986649/?utm_source=chatgpt.com|title=When sustained attention impairsperception|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=eng}}</ref> == Әдебиеттер == ppyw3qs4lmcfic0c925hvxov9diug6s 3620635 3620634 2026-06-22T11:12:26Z Ayazhan10 180289 «[[Санат:Зейін|Зейін]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620635 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Зейiн көлемi''' — ерекше құбылыс. Адам бiр уақытта əртүрлi заттар жөнiнде теңдей ойлап, əрқилы жұмыстарды орындауы мүмкiн емес. Осыдан сырттан келiп жатқан ақпараттарды адам өзiнiң өңдеу мүмкiндiктерiне орай топтап, жiктейдi. Сондайақ, адамның бiр уақытта өзара байланысы жоқ бiрнеше нысандарды қабылдау мүмкiндiгi де шектеулi. Осы шектер арасын танып, қабылдауы адам зейiнiнiң көлемiн бiлдiредi. Зейiн көлемiн зерттеу үшiн адамға бiр уақытта талдануы қажет бiр топ элементтер ұсынылып (сан, əрiп т.б.), солардың iшiнен саналы есте қалғаны есептеледi. Мұндай есептi жүргiзу үшiн тахитоскоп аппараты қолданылады. Зейiн көлемi өзгермелi құбылыс. Зейiн аймағына түсетiн элементтер саны олардың мазмұндық бiртұтастығына жəне олар арасындағы байланыстарды саналы түсiнуге тəуелдi келедi. Осыдан, педагогикалық қызметте оқу материалын жүйелестiрiп беруге мəн аударып, оқушылар зейiнiнiң көлемiне нұқсан келтiрмеудi ойластырған жөн.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Жантану негіздері (Жалпы психология) |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны= |баспасы=Жоғарғы оқу орындары студенттеріне арналған дəрісбаяндар жинағы |жыл=2006 |томы= |беттері= |барлық беті=306 |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Қазіргі ғалым == Қазіргі [[психолог]]тар ұзақ уақыт бойы зейінді белгілі бір нысанға шоғырландыру визуалды тітіркендіргіштерді қабылдауды жеңілдетіп, олардың контрастылығын арттырады деп есептеп келді. Алайда бұл пікірді [[Нью-Йорк университеті|Нью-Йорк университет]]інің ғалымы Сэмюэл Линг жоққа шығарды.<ref>{{cite web|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1986649/?utm_source=chatgpt.com|title=When sustained attention impairsperception|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=eng}}</ref> == Әдебиеттер == [[Санат:Зейін]] 2ze8sht2crrlcj4z0wuxfg6270okz4n 0 559226 3620613 3607380 2026-06-22T10:27:54Z Ayazhan10 180289 3620613 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Кино |Қазақша атауы = Даналық әліппесі |Шынайы атауы = სიბრძნის კარავი |Суреті = |Сурет ені = |Жанры = комедия |Режиссёрі = Отар Коберидзе |Продюсері = |Сценарист = Ираклий Гоциридзе |Актерлер =Лия Элиава Зураб Лаперадзе Лаура Рекхвиашвили Иване Сакварелидзе |Операторы = Джимшер Кристесашвили |Композиторы = Джансуг Какидзе |Компания = Грузия-фильм |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = |Тілі = |Ұзақтығы = 63 мин. |Жыл = 1982 жыл |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = }} '''Даналық әліппесі''' ([[Грузин тілі|груз.]] სიბრძნის კარავი) — [[1982 жыл|1982 жылғы]], грузиялық телефильм, комедия, [[Грузия-фильм]] киностудиясында [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Гостелерадио тапсырысы бойынша түсірілген. Фильм [[1982 жыл|1982 жылы]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] – да шықты. Фильмді [[Отар Коберидзе]] түсірді. Басты рөлдерде [[Элгуджа Бурдули]], [[Лия Элиава]], [[Зураб Лаперадзе]], [[Лаура Рекхвиашвили]] және [[Иване Сакварелидзе]]. == Мазмұны == Фильмге «Қиял даналығы» кітабынан төрт нақыл алынды. Бұл кітапты [[Сулха́н-Са́ба Орбелиа́ни]] жазды. # Қожа мен күзетші # Соқыр мен көретін # Біздің қажетті нан # Көмбе == Рөлдерде == * Элгуджа Бурдули * Лия Элиава * Зураб Лаперадзе * Лаура Рекхвиашвили * Иване Сакварелидзе == Түсіру тобы == * Авторы - [[Ираклий Гоциридзе]] * Режисеры - [[Отар Коберидзе]] * Операторы - [[Джимшер Кристесашвили]] * Композиторы - [[Джансуг Какидзе]] == Техникалық мағұлматы == * КСРО, 1982 жыл * Грузия фильмі, КСРО Гостелерадио * Комедия,63 мин * Біртума тіл: Грузия тілі == Басқа атаулары == * Біртума атауы: სიბრძნის კარავი * Грузия атауы латын жазуында: Sibrdznis karavi * Орысша атауы: Азбука мудрости * Ағылшын атауы: The ABC of Wisdom == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтеме == <ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0822026/|title=Азбука мудрости|author=|date=|website=imdb.com|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=eng}}</ref> iwf900i9t6fdiuxcfajy9qvs5bu33ko 3620655 3620613 2026-06-22T11:35:58Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ayazhan10|Ayazhan10]] ([[User talk:Ayazhan10|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3607380 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Кино |Қазақша атауы = Даналық әліппесі |Шынайы атауы = სიბრძნის კარავი |Суреті = |Сурет ені = |Жанры = комедия |Режиссёрі = Отар Коберидзе |Продюсері = |Сценарист = Ираклий Гоциридзе |Актерлер =Лия Элиава Зураб Лаперадзе Лаура Рекхвиашвили Иване Сакварелидзе |Операторы = Джимшер Кристесашвили |Композиторы = Джансуг Какидзе |Компания = Грузия-фильм |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = |Тілі = |Ұзақтығы = 63 мин. |Жыл = 1982 жыл |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = }} '''Даналық әліппесі''' ([[Грузин тілі|груз.]] სიბრძნის კარავი) — [[1982 жыл|1982 жылғы]], грузиялық телефильм, комедия, [[Грузия-фильм]] киностудиясында [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Гостелерадио тапсырысы бойынша түсірілген. Фильм [[1982 жыл|1982 жылы]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] – да шықты. Фильмді [[Отар Коберидзе]] түсірді. Басты рөлдерде [[Элгуджа Бурдули]], [[Лия Элиава]], [[Зураб Лаперадзе]], [[Лаура Рекхвиашвили]] және [[Иване Сакварелидзе]]. == Мазмұны == Фильмге «Қиял даналығы» кітабынан төрт нақыл алынды. Бұл кітапты [[Сулха́н-Са́ба Орбелиа́ни]] жазды. # Қожа мен күзетші # Соқыр мен көретін # Біздің қажетті нан # Көмбе == Рөлдерде == * Элгуджа Бурдули * Лия Элиава * Зураб Лаперадзе * Лаура Рекхвиашвили * Иване Сакварелидзе == Түсіру тобы == * Авторы - [[Ираклий Гоциридзе]] * Режисеры - [[Отар Коберидзе]] * Операторы - [[Джимшер Кристесашвили]] * Композиторы - [[Джансуг Какидзе]] == Техникалық мағұлматы == * КСРО, 1982 жыл * Грузия фильмі, КСРО Гостелерадио * Комедия,63 мин * Біртума тіл: Грузия тілі == Басқа атаулары == * Біртума атауы: სიბრძნის კარავი * Грузия атауы латын жазуында: Sibrdznis karavi * Орысша атауы: Азбука мудрости * Ағылшын атауы: The ABC of Wisdom == Дереккөздер == {{дереккөздер}} i47ui79t7hb6kuyd1i8vx4tr7tl1kju 0 564189 3620386 3331745 2026-06-21T15:00:53Z Nurken 111493 3620386 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Көңқырын |сурет = Көңқырын (121332).jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =51 |lat_min = 44|lat_sec =32 |lon_deg =71|lon_min = 15|lon_sec =21 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Ақмола облысы |кестедегі облыс = Ақмола облысы{{!}}Ақмола |ауданы = Шортанды ауданы |кестедегі аудан = Шортанды ауданы{{!}}Шортанды |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Бектау ауылдық округі{{!}}Бектау |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{құлдырау}}167 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Көңқырын''' — [[Ақмола облысы]] [[Шортанды ауданы]], [[Бектау ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. == Географиялық орны == Аудан орталығы — [[Шортанды (Шортанды ауданы)|Шортанды]] кентінің солтүстік-шығысында 20 км-дей жерде. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||228||{{құлдырау}}193 ||{{құлдырау}}167 ||86,5 ||99 ||{{құлдырау}}69 ||69,7 ||94 ||{{өсім}}98 ||104,3 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Шортанды ауданы елді мекендері}} [[Санат:Шортанды ауданы елді мекендері]] pgilb9dupjyu9mx74vs9kdd49uuvu2l 0 575926 3620588 3517568 2026-06-22T08:55:37Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620588 wikitext text/x-wiki {{Мұражай |атауы = Корея ұлттық мұражайы |sort = |шынайы атауы = {{lang|ko|국립중앙박물관}}<br />{{lang|ko|國立中央博物館}} |сурет = National_Museum_of_Korea.jpg |сурет ені = 260 |сурет атауы = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |құрылған уақыты = [[1945 жыл|1945]] |орналасқан жері = {{flagicon|South Korea}} [[Корея Республикасы]], [[Сеул]] |түрі = тарих және өнер мұражайы |келушілер саны = |директоры = |аялдама = |ашылу уақыты = |сайты = [http://www.museum.go.kr/site/main/index002 Ресми сайты] |Commons = National Museum of Korea }} '''Корея ұлттық мұражайы''' немесе '''Ұлттық орталық мұражай''' — [[Корея Республикасы]]ның аумағындағы ең ірі тарихи және көркем мұражайы және мәдени орталық. Елдің елордасы [[Сеул]] қаласында орналасқан. Мәдениет, спорт және туризм министрлігінің бағынышында. [[Әлемдегі ең танымал мұражайлар тізімі (2014)|Әлемдегі келушілер саны жағынан ең ірі көркем мұражайлардың]] алғашқы ондығына кіреді.<ref name=ArtnewsApril2014>[http://www.museus.gov.br/wp-content/uploads/2015/04/TheArtNewspaper_Ranking2014.pdf Visitor Figures 2014: The grand totals: exhibition and museum attendance numbers worldwide], ''[[The Art Newspaper]]'', International Edition, Аперль 2015.</ref> Мұражай [[1945 жыл]]ы негізделді,<ref>[http://www.cnngo.com/seoul/play/seouls-best-museums-060516 «Seoul’s best museums»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928105016/http://www.cnngo.com/seoul/play/seouls-best-museums-060516 |date=2012-09-28 }} ''CNN Go''. 27 October 2011. Retrieved 2011-11-03</ref> [[2005 жыл]]ы мұражай үшін сопақша көне кәріс бекінісі түрінде арнайы салынған жаңа ғимаратқа көшті. Мұражай ғимараты отқа төзімділіктің жоғары шегі бар материалдардан салынған және [[Рихтер шкаласы]] бойынша 6,0 магнитудалы жер сілкінісін шыдай алады, сонымен қатар табиғи жарық және ауа кондициалау жүйелері қарастырылған. Мұражай кешенінің аумағына [[Дәрісхана|лекторийлар]], балаларға арналған арнайы мұражай, көрмелерге арналған [[павильон]]дар, сонымен қатар мейрамханалар мен кафелер орналасқан. Мұражай ауданы 137201 м²-ді құрайды, бұл Азиядағы ең ірі мұражайларының бірі және әлемдегі ең ірі мұражайлар арасындағы алтыншы көрсеткіш; биіктігі 43,08 м-ді құрайды. Мұражайдағы тарихи, көркем және археологиялық жинақтамаларының жалпы саны 220000-нан асады, бірақ келушілер тек қана 13000-ға жуық экспонатты көре алады. Мұражай [[экспозиция]]лары арасында тұрақты әрекеттегі және уақытша көрмелер бар, сонымен қатар мұражай жанындағы түрлі бағыттардағы ғылыми және білім беру бағдарламалары қызмет атқарады. [[2013 жыл]]ы мұражайдың келушілер саны 3,1 миллион адамнан асты.<ref name="worldranking">[http://www.museus.gov.br/wp-content/uploads/2014/04/TheArtNewspaper2013_ranking.pdf Top 100 Art Museum Attendance], ''[[The Art Newspaper]]'', 2014. Retrieved on 13 July 2014.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.museum.go.kr/site/main/index002 Мұражайдың ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105041931/http://www.museum.go.kr/site/main/index002 |date=2015-11-05}} {{en icon}} [[Санат:Сеул мұражайлары]] [[Санат:Алфавит бойынша мұражайлар]] jq14mw1d8z8147uq91bbnq8yclpxj0h 0 579912 3620518 3594522 2026-06-22T05:29:35Z Ayazhan10 180289 3620518 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Азаматтық ұлтшылдық''' немесе '''либералды ұлтшылдық''' — саяси пәлсапашылармен анықталған [[еркіндік]], [[Толеранттық | толеранттылық]], [[Эгалитаризм|теңдік]] және дербес құқық ұғымдарымен үйлесімді ұлтшылдықтың бір түрі. Азаматтық (либералды) ұлтшылдық — азаматтық ұлттың құндылығына негізделген және саяси бостандық, либералды демократия, саяси плюрализм, толеранттылық, төзімділік, теңдік және адам құқықтарының дәстүрлі либералды құндылықтарын ұстанатын ұлтшылдықтың инклюзивті түрі.<ref>Auer, Stefan (2004). [https://books.google.com/books?hl=es&lr=&id=BhNsM_ttOb4C&pg=PA5 ''Liberal Nationalism in Central Europe''. Routledge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729142144/https://books.google.com/books?hl=es&lr=&id=BhNsM_ttOb4C&pg=PA5 |date=2020-07-29 }}. p. 5. ISBN 1-134-37860-2. Retrieved 13 May 2017.</ref>{{sfn|Tamir|1993}}<ref>Will Kymlicka. 1995. ''Multicultural Citizenship.'' Oxford University Press. 0-19-827949-3</ref><ref>David Miller. 1995. ''[http://www.oup.co.uk/isbn/0-19-829356-9 On Nationality].'' [https://web.archive.org/web/20000601183631/http://www.oup.co.uk/isbn/0-19-829356-9 Archived] 1 June 2000 at the [[Wayback Machine]] [[Oxford University Press]]. ISBN 0-19-828047-5.</ref> Азаматтық ұлтшылдар ұлттық бірегейліктің құндылығын қорғайды, бұл адамдарға мағыналы автономды өмір сүру үшін қажет<ref>Kymlicka, Will. 1995. ''Multicultural Citizenship''. Oxford University Press. ISBN 0-19-827949-3. For criticism, see: Patten, Alan. 1999. [https://www.doi.org/10.1111/j.1354-5078.1999.00001.x «The Autonomy Argument for Liberal Nationalism.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308004442/https://www.doi.org/10.1111/j.1354-5078.1999.00001.x |date=2021-03-08 }} ''Nations and Nationalism.'' 5(1): 1-17.</ref> және демократиялық мемлекеттер дұрыс жұмыс істеуі үшін қажет.<ref>Miller, David. 1995. On Nationality. Oxford University Press. ISBN 0-19-828047-5. For criticism, see: Abizadeh, Arash. 2002. [http://abizadeh.wix.com/arash#!Article-Does-Liberal-Democracy-Presuppose-a-Cultural-Nation/c22zv/558da7580cf298ff2bcbdc82 «Does Liberal Democracy Presuppose a Cultural Nation? Four Arguments.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807114607/http://abizadeh.wix.com/arash#!Article-Does-Liberal-Democracy-Presuppose-a-Cultural-Nation/c22zv/558da7580cf298ff2bcbdc82 |date=2016-08-07 }} ''American Political Science Review'' 96 (3): 495—509; Abizadeh, Arash. 2004. «Liberal Nationalist versus Postnational Social Integration.» ''Nations and Nationalism'' 10(3): 231—250.</ref> Азаматтық ұлтшылдық көбінесе этникалық ұлтшылдыққа қарсы тұрады. Эрнест Ренан жиі ерте азаматтық ұлтшыл болып саналады.<ref>Ernest Renan. «What is a Nation?», 1882; cf. Chaim Gans, ''The Limits of Nationalism'', Cambridge University Press, 2003, p. 11.</ref> == Азаматтық ұлт == Азаматтық ұлт - бұл белгілі бір мемлекеттегі жалпы азаматтықтың айналасында құрылған саяси сәйкестік. Осылайша, азаматтық ұлт өзінің тілімен немесе мәдениетімен емес, оның азаматтары қолдауға міндеттенетін саяси институттармен және либералды принциптермен анықталады. Азаматтық ұлтқа мүшелік осы құндылықтарды бөлісетіндердің барлығына ашық.<ref name=":0">ANNA STILZ. «Civic Nationalism and Language Policy». ''Philosophy & Public Affairs''. '''37''' (3): 257.</ref> Теориялық тұрғыдан алғанда, азаматтық ұлт немесе мемлекет бір мәдениетті екіншісінен жоғары көтеруге ұмтылмайды.<ref name=":0" />. Неміс философы [[Юрген Хабермас]] либералды-демократиялық мемлекеттегі иммигранттар қабылдаушы елдің мәдениетіне енбеуі керек, тек ел Конституциясының принциптерін қабылдауы керек деп тұжырымдады.<ref name=":0">ANNA STILZ. «Civic Nationalism and Language Policy». ''Philosophy & Public Affairs''. '''37''' (3): 257.</ref> Либералды ұлтшылдықтың қазіргі заманғы анықтамасын ұсынған Джули Тамир оның классикалық кітабында " либералды ұлтшылдық "сонымен қатар оның кейінгі кітабында"неге ұлтшылдық". Екі кітапта да қазіргі демократия өзін-өзі басқаруға лайық саяси бірлік ретінде халықтың өзін-өзі анықтау тәсілін қамтамасыз ететін Ұлттық негізсіз өмір сүре алмайды деп тұжырымдайды. Тамир сонымен қатар, қазіргі әл-ауқат мемлекетінің қалыптасуы ұлттың ортақ тағдыр мен ортақ көзқарастарды бөлісетін саяси бірлік ретіндегі идеясына байланысты деп санайды.{{sfn|Tamir|1993}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pt075o1b4xwp4sebixi35lnn1e6w2wf 0 606248 3620573 3389427 2026-06-22T07:28:25Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620573 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Константин Григорьевич Макаревич |Шынайы есімі = |Суреті = МКГ 1980.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = География институтында 1980 ж. |Туған күні = 25.01.1922 |Туған жері = Шадринск, Шадринск ауданы, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] (қазір Қорған облысы) |Қайтыс болған күні = 17.06.2017 |Қайтыс болған жері = [[Алматы]], [[Қазақстан]] |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = [[Гляциология]] |Жұмыс орны = [[География институты|Қазақ КСР ҒА География институты]] |Ғылыми дәрежесі = География ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = Ғылым кандидаты |Альма-матер = М.Горький атындағы Орал мемлекеттік университеті |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = гляциолог, альпинист |Марапаттары = {{Астанаға 10 жыл медалі}} |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Константин Григорьевич Макаревич''' ([[25 қаңтар]] [[1922 жыл|1922]], Шадринск, қазіргі [[Қорған облысы]] — [[17 маусым]] [[2017 жыл|2017]], [[Алматы|Алма-Ата]]) — кеңестік және қазақстандық гляциолог. Енгізді елеулі ғылыми үлес насихаттауға, [[Мұздықтану|гляциология]]. 1956 жылдан 1992 жылдар аралығында басқарды кеңестік гляциологиялық экспедицияға арналған мұздық [[Тұйықсу мұздығы|Тұйықсу]] мен негізін салған гляциологиялық станциялары "Тұйықсу Т1". 20-дан астам жыл болды ресми өкілі [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағының батыры,]] екінші Дүниежүзілік қызметке мониторинг мұздықтардың (WGMS). Автор 200-ден астам ғылыми мақалалар, монографиялар, елтану және автобиографических кітаптар мен очерктер. Оның есімі екі мұздық және екі асуының в [[Іле Алатауы]] және [[Жетісу Алатауы|Жоңғар]] Алатау. Ардагер [[Ұлы Отан соғысы]], капитан. == Өмірбаяны == Константин Григорьевич Макаревич қаласында дүниеге келген Шадринске уезінің Екатеринбург губерниясының, қазіргі ұлы [[Қорған облысы]]. Әкесі, Григорий Никитич, жұмыс істеді, бас технолог, тамақ өнеркәсібінің айналысты сыртқы сауда жеткізумен<ref>[http://www.zhurnal-prostor.kz/assets/files/2014/2014-11/11-2014-14.pdf Макаревич К. Г. Жизнь, посвященная ледникам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180508185824/http://zhurnal-prostor.kz/assets/files/2014/2014-11/11-2014-14.pdf |date=2018-05-08 }}</ref>; анасы, Лидия Николаевна, бухгалтер-экономист. Бірнеше жылдан кейін отбасы көшіп айында Свердловск (қазіргі [[Екатеринбург]]). Оқыған мектебінде, одан кейін тау-кен-металлургия техникумында мамандығы бойынша "пайдалы қазбаларды байыту". Белсенді айналысты, әртүрлі спорт түрлерімен ойнаған қақпашы үшін футбол командасын Свердлов "Спартак", барған туристік-альпинисттік қойды. Алды белгішесі Үздігі ГТҰ<ref name=":0">''В. А. Кораблев.'' Қазақстандық гляциологияның Патриархы // Тұран университеті бюллетені (орыс). — 2016. — Вып. 4 (72). — С. 165–171. — ISSN1562-2959 [https://elibrary.ru/item.asp?id=27697527]</ref>. Аяқталуы техникумының тоқтату шақырумен әскерге 1941 жылы қазан айында. Армиялық дайындауды 1941 жылы өтті 20-шы әуе-десанттық бригада Республикасының аумағында Немістер Волга, роталық химинструктор. Кейін тарату бригада жіберілді 26-ы жеке курсанттық бригадасын, командирі болып қызмет атқарды жалын взвод, соғысқан Калинин майданында қатысқан [[Мәскеу шайқасы]]. Жалындар тиімсіз болды және взвод жаяу әскер болды. К. Г. Макаревич жіберілді корпустық, содан кейін әскери офицер-артиллерист курстар . Бітірген 1-ші Киев қызыл-әріп артиллериялық училищесін [[Красноярск]], взвод командирі болды барлау 837-ші артиллериялық полкінің 307-ші атқыштар дивизиясы. Қатысқан Великолукская шабуылдық операцияның, [[Курск шайқасы|Курск]] шайқасы, [[Беларусь операциясы]], босату [[Польша]], Кенигсбергская операциялар. Қатысқан 13 рейдтерде сүйемелдеу бойынша дивизионных топтардың барлаушылардың. Марапатталған, екі мәрте "Қызыл Жұлдыз", екі мәрте "ұлы Отан соғысы" ІІ дәрежелі медальмен, соның ішінде "Кенигсбергті алғаны Үшін". Бітірген өзінің майдандық өмірбаяны атағы лейтенант, 21 сәуір 2000 жылғы Қазақстан Республикасының қорғаныс Министрлігі атағы берілді капитан. Кітап естеліктер, К. Г. Макаревич атты "Об участии в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг" шықты 2015 жылы жеңістің 70 жылдығына арналған Ұлы Жеңіс<ref name=":1">''Е. Н. Вилесов.'' К.Г. Макаревич - қазақ глациологиясының патриархы (туғанына 95 жыл толуына орай) (орыс) // Гидрометеорология және Экология. — 2016. — Вып. 3 (82). — С. 188–193. — ISSN2079-6161 [https://elibrary.ru/item.asp?id=27714195]</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.kazpravda.kz/articles/view/lednikovoe-bogatstvo/|title=Ледниковое богатство - Новости Казахстана - свежие, актуальные, последние новости об о всем|publisher=www.kazpravda.kz|lang=ru|accessdate=2018-05-07}}</ref>. 2016 жылы шыққан екінші редакциясы мемуарлар. Бастап [[1944 жыл|1944 жылғы]] мүшесі [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|ВКП(б) 1952 жылы партиясы деп аталды КОКП]]. Әскерден келген соң 1946 жылы оқуын жалғастырды Орал мемлекеттік университеті. А. М. Горький " [[Екатеринбург|Свердловск]] алдымен физмате, содан кейін география факультетінде оқыды. Университетті бітіргеннен кейін оқуын жалғастыруға ұсыныс алды аспирантурада [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым Академиясының]]. Наурыз айында 1956 жылы кандидаттық диссертациясын қорғады бағалау бойынша еріген мұздықтардың өзені бассейнінің [[Лепсі (өзен)|Лепсі]], алғаш рет режимдік есептеу сипаттамалары мұздықтардың бақылаулардың деректері бойынша температуралық тау-кен метеостанцияда<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.alpclub.ur.ru/retro/Veteran/makarevich.html|title=Альпинизм: Макаревичу Константину Григорьевичу - 90 лет!|author=|website=|date=|publisher=www.alpclub.ur.ru|accessdate=2018-05-07}}</ref>. Бұл есептеу әдісі қолданыла бастады тек араға 10 жыл. 40 жылдан астам бастығы, экспедиция жетекшісі зерттеулер бойынша Халықаралық геофизикалық жобалар мен бағдарламалары бойынша ауытқу мұздықтардың Халықаралық гидрологиялық , Халықаралық гидрологиялық онкүндік. 1965 жылдан 1974 жылға дейін басқарды зерттеу мұздықтар тау-мұздан жасалған бассейнінің бағдарламалары бойынша. Күзде 1992 ж. соңғы рет қатыстым мұздақ экспедиция. 2007 жылы кітабын жариялады "Әдістемелік аспектілерін зерттеу балансының массасы мен тербеліс тау мұздықтар" болып табылатын, қысқаша басшылығымен қою және өткізу, далалық бақылаулар және зертханалық талдау деректері. 2015 жылға дейін анық 94 жылғы, жетекші ғылыми қызметкер ЖШС "География Институты" АҚ "Парасат "ҰҒТХ" [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|білім және ғылым Министрлігінің Қазақстан Республикасы]]. Өз әйелі Валентина мемлекеттерге ұзақ жылдарға әсер етті Макаревич (қыз. Старченко) кездесті альплагерде Талғар 1950 жылы. Валентина атты еңбек, тыл Ұлы Отан соғысы кезінде, оқытушы, химия Жоғары оқу орындарында. Некеде өмір сүрген 66 жыл ішінде дүниеге келгендер бала — Андрей мен Алиса. Константин Григорьевич Макаревич өмірден озды [[17 маусым]] [[2017 жыл|2017 ж]]. Жерленген Алматыда қалалық зиратта даңғылы мен Рысқұлов, [[Қазақстан]]. === Альпинистік қызметі === К. Г. Макаревич жасаған отыз көтерілу, сегіз, сонымен қатар покорены алғаш рет бола отырып, сол уақытта "ақ дақтардың" топографиялық карталарда<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.roofaso.ru/articles/item/19|title=По следам истории.|author=|website=Федерация альпинизма Свердловской области|date=|publisher=www.roofaso.ru|lang=|accessdate=2018-05-08}}</ref>. Бірінші тәжірибе көтерілукезінде альплагерде "Цветмет" (қазіргі "Талғар") шыңына Юбилейная көшесі 1Б күрделілік санатының әрқайсысы 1940 жылы, бұл оған берілді белгішесі "Альпинист КСРО I сатысы"<ref name=":6">{{Cite news|title=Die Einsamkeit der Gletscher|author=|first=Eurasisches Magazine|last=Germany|url=https://www.eurasischesmagazin.de/artikel/Die-Einsamkeit-der-Gletscher/20080208|work=|date=|accessdate=2018-05-23|language=de}}</ref><ref>{{Cite web|title=По следам истории. Федерация Альпинизма Свердловской области|url=http://www.roofaso.ru/articles/item/18|lang=en|publisher=www.roofaso.ru|accessdate=2018-04-24}}</ref>. 1946 жылы әскер қатарынан босағаннан кейін, шақырту алды позиция стажер-нұсқаушы бастығының альплагерде "Цветмет". Аяқталғаннан кейін альпинистік маусымының қайтып Свердловск оқуға 1948-1952 жж. дейін университет бітірген. Бұл уақытта жасаған көптеген таулар " шыңына жеттік арналған шыңдары әр түрлі санаттағы қиындықтар. [[Алматы]]<nowiki/>да орнатты байланыс Секторының география Қазақ КСР (қазіргі География Институты, ҚР БҒМ). Алғашқы практикалық білім зерттеуде [[Мұздық|мұздықтардың]] кезінде алынды альпинисттік көтерілу . Кейінірек лагерінің базасында "Талғар" (бывш. Цветмет) атты екі спорттық-ғылыми экспедициялар: бір басына әкеледі Иссыкского шатқалының (1950 жылы), екіншісі — мұздықтар Оң [[Талғар шыңы|Талғар]] және [http://e-history.kz/ru/contents/view/3618 Жарсая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827022423/http://e-history.kz/ru/contents/view/3618 |date=2018-08-27 }} (1952 жыл). 1950 жылы жасалды, бірқатар көтерілу атауы жоқ шыңына басшылығымен Константин Григорьевич, бір шыңы аты берілді "Сегіз құрметіне шыңы" алғашқы он сегіз алғашқы таймерлер, киінген осы атауға дейін 1952 жылғы, атауы өзгертілді "[http://almatyregion-tour.kz/ru/location/kokbulak-vosemnadtsati-peak.html Көкбұлақ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509012702/http://almatyregion-tour.kz/ru/location/kokbulak-vosemnadtsati-peak.html |date=2018-05-09 }} шыңы". Нәтижелері экспедициялар жарияланды, екі-баптарында жинақтар "Жеңіліске ұшырады шыңы" үшін 1951 және 1953 жылдары шығарылған Мәскеуде. Үшін " көтерілу [[Талғар шыңы|Талгар]] шыңыда 1951 жылы оңтүстіктен, Талғар 5А санаттағы қиындықтар алды белгішесі "Альпинист КСРО-II сатысы". Жұмыс істеді [[альпинизм]] нұсқаушы альплагерде 1946-1955 жылы. === Ғылыми-зерттеу қызметі === Астам уақыт бойы 40-жылдық ғылыми-зерттеу қызметін айналысты негізінен зерттеумен балансының массасын мұздықтардың есептегенде, бұл аспект маңызды бағыты гляциология. Сондай-ақ, ол былай деп зерттеу мұздықтардың маңызды аспектісі болып табылады ұлттық қауіпсіздік, елдің бірі бола отырып, стратегиялық ресурстары, тұщы су аридті жағдайларда. Аясында [[Халықаралық геофизикалық жыл|Халықаралық Геофизикалық Жыл]] 1957-1958 жж. (ХГЖ) белсенді бастамашысы қосу гляциологиялық зерттеулер секторының география Институтының гляциология қатарына мекемелер үшін халықаралық алмасу бақылаулар мен олардың жарияланымдар аясында ХГЖ. Атынан әкімшілік және ғылыми жетекшінің қалыптастырды тобын зерттеу үшін, тұратын 35 адам. Мазмұны жүргізілген кезеңде ХГЖ зерттеулер [[Тұйықсу мұздығы|Тұйықсу]] мұздық жан-жақты атындағы баяндалған "жинағында Жалпы сипаттамасы зерттеу. Заилийский Алатау" 1962 жылы. К. Г. Макаревич деп санаған мұздық массасының балансы тығыз байланысты биіктігі шекарасы тамақтану мұздығының базасында содан есептелген сипаттамалары мұздықтардың және болжанған әсері климаттық факторлардың Тянь-шаньда мұздықтар процесі .Негізінде көпжылдық туралы деректерді шоғырландыру, семуінің және баланс массасын мұздықтардың жасалды маңызды қорытынды туралы жүйелі түрде қысқарту мұздықтар, сондай-ақ әлеуетті қауіптілік процесін жеделдету еруі салдарынан ауырлататын антропогендік әсер ету. Мәселен, бақылаулардың деректері бойынша 1957 жылғы мұздық жоғалтып, шамамен 57 млн м³ мұздың<ref>{{Cite news|title=На Туюксу записали «музыку умирающего ледника»|last=Nur.kz|url=https://www.nur.kz/225225-na-tuyuksu-zapisali-muzyku-umirayushhego-lednika.html|language=ru-RU|work=NUR.KZ - Свежие новости Казахстана.|date=2012-07-27|accessdate=2018-05-07}}</ref>. 2009 жылғы жағдай бойынша есептеулерге сәйкес Макаревича 50 жыл ішінде мұздық кейін шегінді 700 метр және сақтау кезінде қарқынын семуінің мұздық жоғалып кетуі мүмкін қазірдің өзінде арқылы 120 жыл<ref name=":5">{{Cite web|url=http://chrismon.evangelisch.de/artikel/2010/888/herrn-makarewtischs-gespuer-fuer-eis|title=Herrn Makarewtischs Gespür für Eis|publisher=chrismon.evangelisch.de|lang=de|accessdate=2018-05-23}}</ref><ref>''Makarevich K. G.'' Mass balance and kinematics of glaciers in Tien Shan; Tuyuksu Glacier as an example (ағылшын.) // Materialy Glyatsiologicheskikh Issledovaniy. — 2005-02-20.[https://eurekamag.com/research/019/379/019379874.php]</ref>. Мәселелерімен айналысқан жетілдіру бойынша тиімділікті бақылау режиміне мұздықтар. Көп назар аударған мәселелері кеңістіктік өзгерістер мұздықтар, ішкі және сыртқы масса алмасу, разработав радиогеодезический алу тәсілі "кспресс деректер жылдамдығы мен салмағының өзгеру мұздық. Сондай-ақ, зерттеумен айналыстым пульсирлеу мұздықтардың, оларға жатқызылды мұздықтар Корженевского, [[Шокальский мұздығы|Шокальского]], Үгінділер, [http://silkadv.com/ru/node/1051 Кассина], [http://silkadv.com/ru/node/1925 Конституция], Оңтүстік-шығыс Талғар таулы тізбектері Іле Алатауының. [[Сурет:Станция_Туюксу_Т1.jpg|нобай|Тұйықсу Т1 Станциясы. Үй бақылаушылар]] 1970-ші жылдары белсенді қатысты зерттеулерде жылуфизикалық қасиеттерін жасанды құрылған мұз мұз айдынында "[[Медеу]]". Зерттеу міндеті мүмкіндігі белгілі бір температурасын сақтау мұз қамтамасыз ету үшін оңтайлы сырғу өзгермелі ауа-райы жағдайларында, сондай-ақ әсері күн радиациясының және термиялық күйі-жасанды мұз. Авторларының бірі болып табылады [[патент]] тәсілі бойынша құрылған мұз айдынының [[Медеу|, "Медеу"]]<ref>{{Cite web|title=Способ создания ледяного катка|url=http://www.findpatent.ru/patent/79/794343.html|lang=ru|publisher=www.findpatent.ru|accessdate=2018-04-18}}</ref>. Ерекше назар зерттеу аударылды [[Тұйықсу мұздығы|Орталық Тұйықсу]] мұздық, атанған өкілі мұздық жарияланатын жинақтарында Дүниежүзілік қызметінің мониторингі мұздықтардың ([[Швейцария]]) үшін [[Орталық Азия|орталық азия аймағы]]. Оның арқасында, тұрақты зерттеу  Орталық Тұйықсу мұздық жүргізіледі 1956 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін. [https://wgms.ch/products_fog/ Материалдар бойынша тұрақсыз болып тұр мұздықтардың] шығарылатын, кезеңділігі 5 жылда сайтында орналасқан Дүниежүзілік Қызметінің Мониторингі Мұздықтар. Сайтта сондай-ақ қол жетімді [https://wgms.ch/products_gmbb/ бюллетеньдер Балансының массасын мұздықтардың] және [https://wgms.ch/ggcb/ Жыл сайынғы зерттеулер өзгерістерге мұздықтардың] шығаратын 2 жылда бір рет. Дамытуға қосқан үлесі үшін гляциология насихаттауға, оның есімі екі мұздық: [http://wikimapia.org/32980254/ru/%D0%9B%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0-3990-1%D0%91 бір] — іле-Алатау аралығының (жоғарғы жағында р. [[Қаскелең (өзен)|Қаскелең]]), екіншісі — Жоңғар Алатау (өзенінің алабында [[Ақсу (өзен, Жетісу облысы)|Ақсу]]), сондай-ақ екі өтеді — іле-Алатау (4000 м) және Жоңғар Алатау (3850 м, жоғарғы жағында р. Қаратал Қабығы). [[Сурет:Ледник_Макаревича.jpg|нобай|232x232 нүкте|Макаревич Мұздық  Қаскелең шатқалы, Іле Алатауы, 2016 ж.]] ==== Ғылыми-қоғамдық қызметі кезеңінде 1956 ж. - 1992 ж.. ==== * 20 жылдан атынан Кеңес Одағы Әлемдік қызметке мониторинг мұздықтардың (WGMS); * Секция мүшесі гляциология және Жұмыс тобының төрағасы тұрақсыз болып тұр мұздықтардың бойынша Жұмыс тобының мүшесі МКМ; * Мүшесі Гляциологиялық қауымдастық ТМД; * Редакторы жинақтар бойынша география және гляциология; * Редколлегия мүшесі "ғылыми журналының Материалдары Гляциологических Зерттеулер"; * Редколлегия мүшесі Қазақ КСР атласы, т. 1 "Табиғи жағдайлары мен ресурстары"; * Редколлегия мүшесі Атласын қар-мұз ресурстарының әлем "тарауы бойынша Ауытқулары, мұздықтар"; * Институтының Ғылыми Кеңесінің мүшесі, география, Қазақ ССР Ғылым Академиясының; * Белсенді қатысты негіздемені қайта құру Бөлімінің география география Институты АН КазССР; * Мүшесі ғылыми-техникалық Кеңесінің "Казглавселезащита"; * Тікелей ұйымдастырушы бірнеше Бүкілодақтық және Халықаралық симпозиумдар мен гляциология семинарлар Алматыда ; * Қатысушы халықаралық симпозиумдар мен семинарлар, КСРО, Франция, Англия, Швейцария, Қытай, Ресей. === Ғылыми-көпшілік және әдеби қызметі === Ең маңызды ғылыми-көпшілік еңбектер өмір болды автобиографиялық кітап — "[http://zhurnal-prostor.kz/assets/files/2014/2014-11/11-2014-14.pdf Жизнь, посвященная ледникам"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180508185824/http://zhurnal-prostor.kz/assets/files/2014/2014-11/11-2014-14.pdf |date=2018-05-08 }} (қаз. Өмір атты муздықтар), жарияланған жарыққа 2004 жылы, екінші басылымы 2016 жылы шықты. Сондай-ақ, соңғы бір ғылыми-көпшілік еңбегі "[http://pps.kaznu.kz/kz/Main/FileShow2/15541/109/1/0/2013// Фотоатлас мұздықтардың Іле Алатау (Іле Алатауы, Солтүстік Тянь-Шань)"] жарық көрген 2011 жылы жарыққа шықты және шығады 3 қайта басу қамтылған ретроспективтік суреттер мұздықтардың Тянь-шань көрсететін жағдайы, мұздану, осы өңірде XX ғасырдың бас кезінде<ref>''Кравцова В.И.'' Фототластар мұздықтар - Достастықтың ең көне мұздықтарының бірі мұрасы (орыс) // Лед и снег. — 2013. — Вып. 1 (121). — ISSN 2076-[http://naukarus.com/fotoatlas-lednikov-nasledie-odnogo-iz-stareyshih-glyatsiologov-sodruzhestva 6734] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509012549/http://naukarus.com/fotoatlas-lednikov-nasledie-odnogo-iz-stareyshih-glyatsiologov-sodruzhestva |date=2018-05-09 }}</ref>. Кейбір суреттерді Макаревича жарияланды буклет, арналған жобасы "[https://www.urbaneecken.org/wp-content/uploads/2017/07/%D0%B1%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D1%82_28.05.2015.pdf Музыка ледника"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180709035227/https://www.urbaneecken.org/wp-content/uploads/2017/07/%D0%B1%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D1%82_28.05.2015.pdf |date=2018-07-09 }}. Басқа ғылыми қызмет жазған мемуарлары "Воспоминания об участии в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг" (қаз. 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысына қатысу туралы естеліктер) арналған әскери қатысты. 2001 жылы жазған " кітабын туралы эссе неміс өмір "[https://books.google.nl/books/about/%D0%90%D1%85_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD.html?id=Eil7PgAACAAJ&redir_esc=y Ах, Берлин]", араға бір жыл салып шығарды пысықталған нұсқасын атты Берлин көзімен саяхатшы авторлық бірлестікте өзінің қызы — Уварова, Алиса Константиновна. Эссе авторы "Жылқылар Әнұран" атты баға жетпес көмек жылқы игеруге таулы Қазақстандық шындық газеттерінде жарияланған бірінде шығарылымы "[https://elibrary.ru/title_about.asp?id=9590 Материалдар Муздықтар Зерттеулер] ". 2014 жылы жарық көрген кітабы "атты Өмір Тұйықсу мұздығының. Өткені, бүгіні және болашағы" деректер келтіріледі жарты ғасыр бақылау мұздық, оның режимін өзгерту морфометрических соғады, гидрологиялық режимі мен ішкі және сыртқы масса алмасу, сондай-ақ рекреациялық бағалау мұздан жасалған бассейнінің. == Марапаттары == * екі ордені Отан соғысының II дәрежелі № 336670, 11 ақпан 1945 ж.<ref>Подвиг Народа [http://www.podvignaroda.ru/?#id=39816724&tab=navDetailManAward]</ref>; № 1757093, 6 наурыз 1985 жылы,<ref>Подвиг народа [http://www.podvignaroda.ru/?#id=1515529460&tab=navDetailManUbil]</ref> * екі "Қызыл Жұлдыз" орденінің № 836505, 3 қыркүйек, 1944 жылдың<ref>Подвиг народа [http://www.podvignaroda.ru/?#id=32539345&tab=navDetailManAward]</ref>; № 2510201, 9 мамыр 1945 ж.<ref>Подвиг народа [http://www.podvignaroda.ru/?#id=39228343&tab=navDetailManAward]</ref> * медаль, оның ішінде ** [[Астанаға 10 жыл (медаль)|Медаль "Астанаға 10 жыл"]] № 11719 ** Мерейтойлық медаль "ерен еңбегі Үшін". Құрметіне Владимир Ильич Ленин туғанына 100 жылдығы", 10 маусым 1970 жылғы ** Медаль "1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңу үшін." ** 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 70 жылдығы мерейтойлық медалі", 2 сәуір 2015 жыл<ref>[https://rus.azattyq.org/a/medal-70-let-pobedy-veterany-v-kazakhstane/26935630.html Медаль к 70-летию Победы.]</ref> ** Медаль "Кенигсбергті басып алу үшін" ** "Еңбек Ардагері"медалі, 2 желтоқсан 1983 жылғы * Социалистік жарыстың жеңімпазы , 1973 жылғы " атынан Төралқасының және Қазсср * Альпинист КСРО I сатысы, 1940 жыл * Альпинист, КСРО - II сатысы, 1951 жыл * Белгісі "Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 25 жылдығы" * Белгісі "Майдангер"1941-1945 Жылдардағы * Естелік белгісі "Курск шайқасына 70 жыл", Курск облысының әкімшілігі == Библиография == Өзінің ғылыми және әдеби қызметі шығарып, 200-ден астам ғылыми сипаттағы жарияланымдар, монографиялар, очерктер мен кітаптар. Олардың арасында: * ''Макаревич Константин Григорьевич. ''&#x20;Исследования ледника Шокальского в Заилийском Алатау в 1951 г.&#x20;— <abbr title="Москва">М.</abbr>, 1953. * ''К. Г. Макаревич, Н Пальгов.Н., Токмагамбетов Г. А., Вилесов Е. Н., Судаков П. А., Головкин Р. Г. Денисова, Т. Я., Егорова Н.Д. ''&#x20;Оледенение Заилийского Алатау. Результаты исследований по Международным Геофизическим проектам..&#x20;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: Наука, 1969. &#x20;— 288&#x20;с. * ''К. Г. Макаревич, Шабанов П. Ф.''&#x20;Оценка жидкого стока из области аккумуляции Центрального Туюксуйского ледника..&#x20;— Алма-Ата: Ғылым, 1971. &#x20;— 62-71&#x20;б. * ''К. Г. Макаревич, Федулов И. Я.''&#x20;Пульсации ледника Шокальского в Заилийском Алатау..&#x20;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: ММИ вып.24, 1974. &#x20;— 96-101&#x20;б. * ''К. Г. Макаревич''&#x20;Ледник Туюксу.. &#x20;— Алма-Ата: Қайнар, 1985. &#x20;— 17&#x20;б. * ''К. Г. Макаревич, Рототаева А. В.''&#x20;Современные колебания ледников Северного полушария..&#x20;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: ММИ вып.57, 1986. &#x20;— 25-33&#x20;б. * ''К. Г. Макаревич, Лю Шаохай. ''&#x20;Изменение оледенения Тянь-Шаня в ХХ веке. В монографии Оледенение Тянь-Шаня. &#x20;— <abbr title="Москва">М.</abbr>, 1995. &#x20;— 237 (с. 189-213)&#x20;с. * ''К. Г. Макаревич''&#x20;Атлас снежно-ледовых ресурсов мира (редактор раздела «Колебания ледников», куратор по Тянь-Шаню. Карты: № 112Б «Гляциологическое районирование Тянь-Шаня» (в соавторстве); № 134Б «Колебания ледников Джунгарского Алатау» (в соавторстве); № 140 «Колебания ледников Заилийского Алатау»; № 142(а-з) «Ледник Центральный Туюксуйский» (бірлескен авторлықта)..&#x20;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: ГУГК, 1997. &#x20;— 392)&#x20;. с. * ''Макаревич Константин Григорьевич. ''&#x20;Ах Берлин: эссе о немецкой жизни. &#x20;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: Готика, 2001. &#x20;— 115&#x20;с.&#x20;— ISBN 5783400793. &#x20;— ISBN 9785783400797. * ''Макаревич Константин Григорьевич, Уварова Алиса Константиновна. ''&#x20;Берлин глазами путешественника. &#x20;— Алматы: ОЛАРҒА МНиВО, 2001. &#x20;— 92&#x20; * ''Wilfried J. Hagg , Ludwig N. Braun, Vladimir N. Uvarov, Konstantin G. Makarevich.'' A comparison of three methods of mass-balance determination in the Tuyuksu glacier region, Tien Shan, Central Asia (англ.) // Journal of Glaciology. — 2004. — Vol. 50, no. 171. — P. 505—510. — DOI:10.3189/172756504781829783. *''К. Г. Макаревич''&#x20;Методические аспекты исследований баланса массы и колебаний горных ледников. &#x20;— Алматы, 2007. &#x20;— 102&#x20;с. *''К. Г. Макаревич, Касаткин, Н.Е. ''&#x20;Полувековые исследования баланса массы Центрального Туюксуйского ледника в Заилийском Алатау. &#x20;— Алматы, 2008. &#x20;— 99-111&#x20;б. *''К. Г. Макаревич''&#x20;Национальный атлас Республики Казахстан (раздел «Оледенение»). &#x20;— Алматы, 2010. &#x20;— 150&#x20;с. *''Макаревич Константин Григорьевич. ''&#x20;Воспоминания об участии в Великой Отечественной войне (1941-1945). &#x20;— Алматы: "Art-fusion", 2015. &#x20;— 98&#x20;с.&#x20;— ISBN 978-601-06-3122-9. *''Макаревич Константин Григорьевич. ''&#x20;Жизнь, посвященная ледникам. &#x20;— Алматы: "Art-fusion", 2016. &#x20;— 130&#x20;б.&#x20;— ISBN 978-601-278-847-1. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қазақстан альпинистері]] [[Санат:Орал мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]] [[Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан мемуаршылары]] [[Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері (КСРО)]] [[Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалінің иегерлері]] [[Санат:Жуков медалінің иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша жазушылар]] [[Санат:Алматыда жерленгендер]] [[Санат:25 қаңтарда туғандар]] [[Санат:17 маусымда қайтыс болғандар]] [[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]] [[Санат:КОКП мүшелері]] pu8897qwpk6gm7c4w0a3eclwprgt4zs 0 607939 3620388 3323796 2026-06-21T15:28:06Z ~2026-35943-46 182757 /* Тұлғалары */ 3620388 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қулыкөл |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |ту ені = |lat_deg =52 |lat_min =46|lat_sec = 37 |lon_deg =73|lon_min = 45|lon_sec = 26 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Солтүстік Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Солтүстік Қазақстан облысы{{!}}Солтүстік Қазақстан |ауданы = Уәлиханов ауданы |кестедегі аудан = Уәлиханов ауданы{{!}}Уәлиханов |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қулыкөл ауылдық округі (Уәлиханов ауданы){{!}}Қулыкөл |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Чапаевское'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =947 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қулыкөл}} '''Қулыкөл''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Уәлиханов ауданы]]ндағы ауыл, [[Қулыкөл ауылдық округі (Уәлиханов ауданы)|Қулыкөл ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Кішкенекөл]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 133 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы жергілікті тұрғындар саны 1170 адам (611 ер адам және 559 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 947 адамды (481 ер адам және 466 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Тұлғалары == * Базаркелді, Баспан, Боранбай – ХVII ғасырлардағы батыр - елтұтқалар. * Қуат Арабданұлы – белгілі ақын, ХIХ ғасыр. * Бердібекұлы Шүкей қажы – Меккеге 2 рет сапарлаған дін оқымыстысы. * Абдоллаұлы Назар – әнші-ақын. * Усин Мүфтахидден – дін оқымыстысы * Мұқышев Бекім – генерал-майор. * Жармағамбетов Амангелді – генерал-майор. * [[Серік Негимов]] – профессор * Мүтәліпов Жүсіп – профессор * Амантаев Мәукен – СССР спорт шебері. * Жахина Бәрия Бадыққызы – доцент * Усин Жанат Амангелдіұлы – профессор, СССР және халықаралық дәрежедегі спорт шебері, еркін күрестен әлем чемпионы, ҚР еңбек сіңірген жаттықтырушы. * Шапауов Әліби Қабыкенұлы – профессор * Қажыбаева Гүлден Кеңесқызы – доцент * Аубакирова Салтанат Советқызы – доцент == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Уәлиханов ауданы елді мекендері}} [[Санат:Уәлиханов ауданы елді мекендері]] kv9gbokbd637ra6wtzdnr80ezz72366 3620389 3620388 2026-06-21T15:30:26Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-35943-46|~2026-35943-46]] ([[User talk:~2026-35943-46|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3323796 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қулыкөл |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |ту ені = |lat_deg =52 |lat_min =46|lat_sec = 37 |lon_deg =73|lon_min = 45|lon_sec = 26 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Солтүстік Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Солтүстік Қазақстан облысы{{!}}Солтүстік Қазақстан |ауданы = Уәлиханов ауданы |кестедегі аудан = Уәлиханов ауданы{{!}}Уәлиханов |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қулыкөл ауылдық округі (Уәлиханов ауданы){{!}}Қулыкөл |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Чапаевское'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =947 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қулыкөл}} '''Қулыкөл''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Уәлиханов ауданы]]ндағы ауыл, [[Қулыкөл ауылдық округі (Уәлиханов ауданы)|Қулыкөл ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Кішкенекөл]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 133 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы жергілікті тұрғындар саны 1170 адам (611 ер адам және 559 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 947 адамды (481 ер адам және 466 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Тұлғалары == * [[Серік Негимов]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Уәлиханов ауданы елді мекендері}} [[Санат:Уәлиханов ауданы елді мекендері]] daw2sol93krdkkth66eboovb322elro 3620390 3620389 2026-06-21T15:52:02Z ~2026-35943-46 182757 /* Тұлғалары */ 3620390 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қулыкөл |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |ту ені = |lat_deg =52 |lat_min =46|lat_sec = 37 |lon_deg =73|lon_min = 45|lon_sec = 26 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Солтүстік Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Солтүстік Қазақстан облысы{{!}}Солтүстік Қазақстан |ауданы = Уәлиханов ауданы |кестедегі аудан = Уәлиханов ауданы{{!}}Уәлиханов |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қулыкөл ауылдық округі (Уәлиханов ауданы){{!}}Қулыкөл |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Чапаевское'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =947 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қулыкөл}} '''Қулыкөл''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Уәлиханов ауданы]]ндағы ауыл, [[Қулыкөл ауылдық округі (Уәлиханов ауданы)|Қулыкөл ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Кішкенекөл]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 133 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы жергілікті тұрғындар саны 1170 адам (611 ер адам және 559 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 947 адамды (481 ер адам және 466 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Тұлғалары == * Базаркелді, Боанбай, Заспан – батыр-елтұтқалары. * Арабданұлы Қуат – ақын, шешен. * Бердібекұлы Шүкей – қажы, Меккеге 2 рет сапарлаушы дін оқымыстысы. * Усин Мүфтахидден – дін оқымыстысы * Абдоллаұлы Назар – әнші-ақын. * [[Серік Негимов]] – профессор. * Мүтәліпов Жүсіп – профессор. * Амантаев Мәукен – СССР спорт шебері. * Жахина Бәрия Бадыққызы – доцент. * Усин Жанат Амангелдіұлы - профессор, СССР және халықаралық дәрежедегі спорт шебері, әлем чемпионы, ҚР еңбек сіңірген жаттықтырушы. * Жахин Қажыбай Бадықұлы – әнші, ҚР мәдениет қайраткері. * [[Шапауов Әліби Қабыкенұлы]] – профессор. * Қажыбаева Гүлден Кеңесқызы – доцент. * Аубакирова Салтанат Советқызы – доцент. * == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Уәлиханов ауданы елді мекендері}} [[Санат:Уәлиханов ауданы елді мекендері]] ekvmq5ufncgqrjlimnboyqor257z4lx 3620391 3620390 2026-06-21T16:02:20Z ~2026-35943-46 182757 3620391 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қулыкөл |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |ту ені = |lat_deg =52 |lat_min =46|lat_sec = 37 |lon_deg =73|lon_min = 45|lon_sec = 26 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Солтүстік Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Солтүстік Қазақстан облысы{{!}}Солтүстік Қазақстан |ауданы = Уәлиханов ауданы |кестедегі аудан = Уәлиханов ауданы{{!}}Уәлиханов |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қулыкөл ауылдық округі (Уәлиханов ауданы){{!}}Қулыкөл |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Чапаевское'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =947 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қулыкөл}} '''Қулыкөл''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Уәлиханов ауданы]]ндағы ауыл, [[Қулыкөл ауылдық округі (Уәлиханов ауданы)|Қулыкөл ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Кішкенекөл]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 133 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы жергілікті тұрғындар саны 1170 адам (611 ер адам және 559 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 947 адамды (481 ер адам және 466 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Тұлғалары == * Базаркелді, Боранбай, Баспан – XVII ғасырдағы батыр-елтұтқалары. * Арабданұлы Қуат – ақын, шешен, XIX ғасыр. * Бердібекұлы Шүкей – қажы, 1910-1917 жылдар аралығында Меккеге 2 рет сапарлаған дін оқымыстысы. * Усин Мүфтахидден – дін оқымыстысы, 1968. * Абдоллаұлы Назар – әнші-ақын. * Мұқышев Бекім – милиция генералы. * Жармағамбетов Амангелді – милиция генералы. * [[Серік Негимов]] – профессор, Қазақстанға еңбек сіңірген қайраткер. * Мүтәліпов Жүсіп – профессор. * Амантаев Мәукен – СССР спорт шебері. * Жахина Бәрия Бадыққызы – доцент, ұстаз-әдіскер. * Усин Жанат Амангелдіұлы – профессор, СССР және халықаралық дәрежедегі спорт шебері, әлем чемпионы, ҚР еңбек сіңірген жаттықтырушы. * Жахин Қажыбай Бадықұлы – әнші, ҚР мәдениет қайраткері. * [[Шапауов Әліби Қабыкенұлы]] – профессор, зерттеуші-ғалым. * Қажыбаева Гүлден Кеңесқызы – доцент, ұстаз-ғалым. * Аубакирова Салтанат Советқызы – доцент. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Уәлиханов ауданы елді мекендері}} [[Санат:Уәлиханов ауданы елді мекендері]] kb7i69rzgapmpe25a7s8k8gh9jfu7pu 3620395 3620391 2026-06-21T16:17:37Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-35943-46|~2026-35943-46]] ([[User talk:~2026-35943-46|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3323796 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қулыкөл |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |ту ені = |lat_deg =52 |lat_min =46|lat_sec = 37 |lon_deg =73|lon_min = 45|lon_sec = 26 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Солтүстік Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Солтүстік Қазақстан облысы{{!}}Солтүстік Қазақстан |ауданы = Уәлиханов ауданы |кестедегі аудан = Уәлиханов ауданы{{!}}Уәлиханов |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қулыкөл ауылдық округі (Уәлиханов ауданы){{!}}Қулыкөл |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Чапаевское'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны =947 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қулыкөл}} '''Қулыкөл''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Уәлиханов ауданы]]ндағы ауыл, [[Қулыкөл ауылдық округі (Уәлиханов ауданы)|Қулыкөл ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Кішкенекөл]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 133 км-дей жерде. == Халқы == [[1999 жыл]]ы жергілікті тұрғындар саны 1170 адам (611 ер адам және 559 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 947 адамды (481 ер адам және 466 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> == Тұлғалары == * [[Серік Негимов]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Уәлиханов ауданы елді мекендері}} [[Санат:Уәлиханов ауданы елді мекендері]] daw2sol93krdkkth66eboovb322elro 0 609030 3620348 3620327 2026-06-21T12:42:31Z Nurken 111493 /* Топтық турнир */ 3620348 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | | өткізу орыны = {{Байрақ|АҚШ}}<br>{{байрақ|Мексика}}<br>{{байрақ|Канада}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 2026 жыл | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі | логотипі = | қатысушылар саны = | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = | ойналған мачтар саны = | іріктеудегі ойындар = | голдар саны = | іріктеудегі голдар саны = | келушілер_саны = | бомбардир = | бголдар = | бомбардирлерді іріктеу = | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел =2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — 23-ші футболдан әлем чемпионаты, оның соңғы бөлігі 2026 жылдың жазында өтуі тиіс. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылдың 10 қаңтарында ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. Осылайша, бұл 1-ші әлем болмақ. Жаңа ереже бойынша өткен 21 ғасырдағы кубок. 2018 жылдың 13 маусымында Мәскеуде өткен [[ФИФА]]-ның 68-ші конгресінің отырысында [[Футбол|футболдан]] әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы - [[Мексика]]), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы - [[Канада]]), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Синсинатти (Огайо)|Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ). 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңінен бастап топтық кезең келесідей болады: әрқайсысында 4 командадан тұратын 12 топ және 1-ші және 2-ші орындарға ие болған командалар, сондай-ақ 3-ші орын алған 8 үздік команда шығады. плей-офф кезеңіне шығып, плей-оффқа жаңа кезең – 1/16 финалды қосты. 2023 жылдың басына дейін 40 немесе 48 команданың, оның ішінде 3 командадан тұратын 16 топтың қатысуымен бірнеше формат нұсқалары талқыланды. == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Қатысушылар == === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу | colspan="11" bgcolor="white" | |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> === Финалдық турнирге жолдама алған === Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === А тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|3|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|1|2|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|1|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = | төреші = }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Канада}} '''(Қ)'''|1|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швейцария}}|1|1|0|5|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0|1|1|2|5|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|1|1|7}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}|1|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}|1|1|0|2|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|1|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}|1|0|1|2|4|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті; Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}} '''(Ө)'''|2|0|0|9|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|0|1|1|0|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|1|1|7}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ө — Келесі раундқа өтті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|1|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|0|1|6|6|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}} '''(Ш)'''|0|0|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Жаңа Зеландия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Жаңа Зеландия: 0; Иран: -1|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Иран}}{{efn|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Бельгия}}{{efn|FIFA рейтингі: Бельгия 9-орында; Мысыр 29-орында|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Уругвай: 0; Сауд Арабиясы: -1|name=fairplay-uruguaysaudi}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=fairplay-uruguaysaudi}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Испания}}{{efn|FIFA рейтингі: Испания 2-орында; Кабо-Верде 67-орында|name=fifarank-spaincabo}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кабо-Верде}}{{efn|name=fifarank-spaincabo}}|0|1|0|1|1}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = }} == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): {| class="wikitable" !Мехико !Нью-Йорк !Даллас !Канзас-Сити !Хьюстон |- |[[Ацтека (стадион)|Ацтека]] |[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]] |[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]] |[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]] |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''105 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- | | | | | |- !Атланта | colspan="3" rowspan="12" |'''Атланта''' '''Бостон''' '''Даллас''' '''Хьюстон''' '''Канзас-Сити''' '''Лос-Анджелес''' '''Майами''' '''Нью-Йорк''' '''Филадельфия''' '''Сан-Франциско''' '''Сиэтл''' '''Ванкувер''' '''Торонто''' '''Мехико''' '''Монтеррей''' '''Гвадалахара''' !Лос-Анджелес |- |[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] |[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- | | |- !Филадельфия !Сиэтл |- |[[Линкольн Файненшел Филд]] |[[Люмен Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- | | |- !Сан-Франциско !Бостон |- |[[Ливайс (стадион)|Ливайс]] |[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- | | |- !Майами !Ванкувер !Монтеррей !Гвадалахара !Торонто |- |[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] |[[Би-Си Плэйс]] |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]] |[[Акрон (стадион)|Акрон]] |[[Бимо Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''67,518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- | | | | | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] di6g677zcwrmzfhiqtn5wgh83llec2o 3620350 3620348 2026-06-21T13:13:38Z Nurken 111493 /* Топтық турнир */ 3620350 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | | өткізу орыны = {{Байрақ|АҚШ}}<br>{{байрақ|Мексика}}<br>{{байрақ|Канада}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 2026 жыл | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі | логотипі = | қатысушылар саны = | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = | ойналған мачтар саны = | іріктеудегі ойындар = | голдар саны = | іріктеудегі голдар саны = | келушілер_саны = | бомбардир = | бголдар = | бомбардирлерді іріктеу = | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел =2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — 23-ші футболдан әлем чемпионаты, оның соңғы бөлігі 2026 жылдың жазында өтуі тиіс. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылдың 10 қаңтарында ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. Осылайша, бұл 1-ші әлем болмақ. Жаңа ереже бойынша өткен 21 ғасырдағы кубок. 2018 жылдың 13 маусымында Мәскеуде өткен [[ФИФА]]-ның 68-ші конгресінің отырысында [[Футбол|футболдан]] әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы - [[Мексика]]), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы - [[Канада]]), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Синсинатти (Огайо)|Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ). 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңінен бастап топтық кезең келесідей болады: әрқайсысында 4 командадан тұратын 12 топ және 1-ші және 2-ші орындарға ие болған командалар, сондай-ақ 3-ші орын алған 8 үздік команда шығады. плей-офф кезеңіне шығып, плей-оффқа жаңа кезең – 1/16 финалды қосты. 2023 жылдың басына дейін 40 немесе 48 команданың, оның ішінде 3 командадан тұратын 16 топтың қатысуымен бірнеше формат нұсқалары талқыланды. == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Қатысушылар == === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу | colspan="11" bgcolor="white" | |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> === Финалдық турнирге жолдама алған === Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === А тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|3|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|1|2|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|1|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = | төреші = }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Канада}} '''(Қ)'''|1|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швейцария}}|1|1|0|5|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0|1|1|2|5|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|1|1|7}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}|1|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}|1|1|0|2|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|1|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}|1|0|1|2|4|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті; Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}} '''(Ө)'''|2|0|0|9|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|0|1|1|0|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|1|1|7}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ө — Келесі раундқа өтті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|1|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|0|1|6|6|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}} '''(Ш)'''|0|0|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Жаңа Зеландия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Жаңа Зеландия: 0; Иран: -1|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Иран}}{{efn|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Бельгия}}{{efn|FIFA рейтингі: Бельгия 9-орында; Мысыр 29-орында|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Уругвай: 0; Сауд Арабиясы: -1|name=fairplay-uruguaysaudi}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=fairplay-uruguaysaudi}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Испания}}{{efn|FIFA рейтингі: Испания 2-орында; Кабо-Верде 67-орында|name=fifarank-spaincabo}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кабо-Верде}}{{efn|name=fifarank-spaincabo}}|0|1|0|1|1}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Норвегия}}|1|0|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Франция}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|1|1|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|1|0|0|3|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}|0|0|1|0|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Конго ДР: -1; Португалия: -3|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): {| class="wikitable" !Мехико !Нью-Йорк !Даллас !Канзас-Сити !Хьюстон |- |[[Ацтека (стадион)|Ацтека]] |[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]] |[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]] |[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]] |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''105 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- | | | | | |- !Атланта | colspan="3" rowspan="12" |'''Атланта''' '''Бостон''' '''Даллас''' '''Хьюстон''' '''Канзас-Сити''' '''Лос-Анджелес''' '''Майами''' '''Нью-Йорк''' '''Филадельфия''' '''Сан-Франциско''' '''Сиэтл''' '''Ванкувер''' '''Торонто''' '''Мехико''' '''Монтеррей''' '''Гвадалахара''' !Лос-Анджелес |- |[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] |[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- | | |- !Филадельфия !Сиэтл |- |[[Линкольн Файненшел Филд]] |[[Люмен Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- | | |- !Сан-Франциско !Бостон |- |[[Ливайс (стадион)|Ливайс]] |[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- | | |- !Майами !Ванкувер !Монтеррей !Гвадалахара !Торонто |- |[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] |[[Би-Си Плэйс]] |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]] |[[Акрон (стадион)|Акрон]] |[[Бимо Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''67,518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- | | | | | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] 4z8u0s7n0iibp9hnw9w6fcdbphent6e 3620351 3620350 2026-06-21T13:31:18Z Nurken 111493 /* Топтық турнир */ 3620351 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | | өткізу орыны = {{Байрақ|АҚШ}}<br>{{байрақ|Мексика}}<br>{{байрақ|Канада}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 2026 жыл | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі | логотипі = | қатысушылар саны = | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = | ойналған мачтар саны = | іріктеудегі ойындар = | голдар саны = | іріктеудегі голдар саны = | келушілер_саны = | бомбардир = | бголдар = | бомбардирлерді іріктеу = | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел =2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — 23-ші футболдан әлем чемпионаты, оның соңғы бөлігі 2026 жылдың жазында өтуі тиіс. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылдың 10 қаңтарында ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. Осылайша, бұл 1-ші әлем болмақ. Жаңа ереже бойынша өткен 21 ғасырдағы кубок. 2018 жылдың 13 маусымында Мәскеуде өткен [[ФИФА]]-ның 68-ші конгресінің отырысында [[Футбол|футболдан]] әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы - [[Мексика]]), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы - [[Канада]]), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Синсинатти (Огайо)|Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ). 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңінен бастап топтық кезең келесідей болады: әрқайсысында 4 командадан тұратын 12 топ және 1-ші және 2-ші орындарға ие болған командалар, сондай-ақ 3-ші орын алған 8 үздік команда шығады. плей-офф кезеңіне шығып, плей-оффқа жаңа кезең – 1/16 финалды қосты. 2023 жылдың басына дейін 40 немесе 48 команданың, оның ішінде 3 командадан тұратын 16 топтың қатысуымен бірнеше формат нұсқалары талқыланды. == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Қатысушылар == === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу | colspan="11" bgcolor="white" | |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> === Финалдық турнирге жолдама алған === Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === А тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|3|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|1|2|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|1|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = | төреші = }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Канада}} '''(Қ)'''|1|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швейцария}}|1|1|0|5|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0|1|1|2|5|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|1|1|7}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}|1|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}|1|1|0|2|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|1|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}|1|0|1|2|4|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті; Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}} '''(Ө)'''|2|0|0|9|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|0|1|1|0|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|1|1|7}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ө — Келесі раундқа өтті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|1|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|0|1|6|6|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}} '''(Ш)'''|0|0|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Жаңа Зеландия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Жаңа Зеландия: 0; Иран: -1|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Иран}}{{efn|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Бельгия}}{{efn|FIFA рейтингі: Бельгия 9-орында; Мысыр 29-орында|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Уругвай: 0; Сауд Арабиясы: -1|name=fairplay-uruguaysaudi}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=fairplay-uruguaysaudi}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Испания}}{{efn|FIFA рейтингі: Испания 2-орында; Кабо-Верде 67-орында|name=fifarank-spaincabo}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кабо-Верде}}{{efn|name=fifarank-spaincabo}}|0|1|0|1|1}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Норвегия}}|1|0|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Франция}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|1|1|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|1|0|0|3|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}|0|0|1|0|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Конго ДР: -1; Португалия: -3|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|1|0|0|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Гана}}|1|0|0|1|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Панама}}|0|0|1|0|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Хорватия}}|0|0|1|2|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швеция}} (F)|1|0|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|1|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|0|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Бельгия: -2; Португалия: -3|name=fairplay-belgiportu}} (G)|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-belgiportu}} (K)|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Испания}} (H)|0|1|0|0|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Чехия}} (A)|0|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Эквадор}} (E)|0|1|1|0|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|0|1|1|2|5}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Панама}} (L)|0|0|1|0|1}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Сенегал}}{{efn|FIFA рейтингі: Сенегал 15-орында; Иордания 63-орында|name=fifarank-senegjordan}} (I)|0|0|1|1|3}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Иордания}}{{efn|name=fifarank-senegjordan}} (J)|0|0|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): {| class="wikitable" !Мехико !Нью-Йорк !Даллас !Канзас-Сити !Хьюстон |- |[[Ацтека (стадион)|Ацтека]] |[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]] |[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]] |[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]] |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''105 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- | | | | | |- !Атланта | colspan="3" rowspan="12" |'''Атланта''' '''Бостон''' '''Даллас''' '''Хьюстон''' '''Канзас-Сити''' '''Лос-Анджелес''' '''Майами''' '''Нью-Йорк''' '''Филадельфия''' '''Сан-Франциско''' '''Сиэтл''' '''Ванкувер''' '''Торонто''' '''Мехико''' '''Монтеррей''' '''Гвадалахара''' !Лос-Анджелес |- |[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] |[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- | | |- !Филадельфия !Сиэтл |- |[[Линкольн Файненшел Филд]] |[[Люмен Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- | | |- !Сан-Франциско !Бостон |- |[[Ливайс (стадион)|Ливайс]] |[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- | | |- !Майами !Ванкувер !Монтеррей !Гвадалахара !Торонто |- |[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] |[[Би-Си Плэйс]] |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]] |[[Акрон (стадион)|Акрон]] |[[Бимо Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''67,518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- | | | | | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] 6q4hxtmtcpp5p3pfroakpjes3kjpqya 3620354 3620351 2026-06-21T13:33:31Z Nurken 111493 /* Дереккөздер */ 3620354 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | | өткізу орыны = {{Байрақ|АҚШ}}<br>{{байрақ|Мексика}}<br>{{байрақ|Канада}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 2026 жыл | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі | логотипі = | қатысушылар саны = | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = | ойналған мачтар саны = | іріктеудегі ойындар = | голдар саны = | іріктеудегі голдар саны = | келушілер_саны = | бомбардир = | бголдар = | бомбардирлерді іріктеу = | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел =2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — 23-ші футболдан әлем чемпионаты, оның соңғы бөлігі 2026 жылдың жазында өтуі тиіс. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылдың 10 қаңтарында ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. Осылайша, бұл 1-ші әлем болмақ. Жаңа ереже бойынша өткен 21 ғасырдағы кубок. 2018 жылдың 13 маусымында Мәскеуде өткен [[ФИФА]]-ның 68-ші конгресінің отырысында [[Футбол|футболдан]] әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы - [[Мексика]]), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы - [[Канада]]), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Синсинатти (Огайо)|Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ). 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңінен бастап топтық кезең келесідей болады: әрқайсысында 4 командадан тұратын 12 топ және 1-ші және 2-ші орындарға ие болған командалар, сондай-ақ 3-ші орын алған 8 үздік команда шығады. плей-офф кезеңіне шығып, плей-оффқа жаңа кезең – 1/16 финалды қосты. 2023 жылдың басына дейін 40 немесе 48 команданың, оның ішінде 3 командадан тұратын 16 топтың қатысуымен бірнеше формат нұсқалары талқыланды. == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Қатысушылар == === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу | colspan="11" bgcolor="white" | |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> === Финалдық турнирге жолдама алған === Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === А тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|3|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|1|2|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|1|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = | төреші = }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Канада}} '''(Қ)'''|1|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швейцария}}|1|1|0|5|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0|1|1|2|5|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|1|1|7}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}|1|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}|1|1|0|2|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|1|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}|1|0|1|2|4|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті; Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}} '''(Ө)'''|2|0|0|9|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|0|1|1|0|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|1|1|7}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ө — Келесі раундқа өтті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|1|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|0|1|6|6|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}} '''(Ш)'''|0|0|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Жаңа Зеландия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Жаңа Зеландия: 0; Иран: -1|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Иран}}{{efn|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Бельгия}}{{efn|FIFA рейтингі: Бельгия 9-орында; Мысыр 29-орында|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Уругвай: 0; Сауд Арабиясы: -1|name=fairplay-uruguaysaudi}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=fairplay-uruguaysaudi}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Испания}}{{efn|FIFA рейтингі: Испания 2-орында; Кабо-Верде 67-орында|name=fifarank-spaincabo}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кабо-Верде}}{{efn|name=fifarank-spaincabo}}|0|1|0|1|1}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Норвегия}}|1|0|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Франция}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|1|1|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|1|0|0|3|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}|0|0|1|0|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Конго ДР: -1; Португалия: -3|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|1|0|0|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Гана}}|1|0|0|1|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Панама}}|0|0|1|0|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Хорватия}}|0|0|1|2|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швеция}} (F)|1|0|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|1|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|0|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Бельгия: -2; Португалия: -3|name=fairplay-belgiportu}} (G)|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-belgiportu}} (K)|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Испания}} (H)|0|1|0|0|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Чехия}} (A)|0|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Эквадор}} (E)|0|1|1|0|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|0|1|1|2|5}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Панама}} (L)|0|0|1|0|1}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Сенегал}}{{efn|FIFA рейтингі: Сенегал 15-орында; Иордания 63-орында|name=fifarank-senegjordan}} (I)|0|0|1|1|3}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Иордания}}{{efn|name=fifarank-senegjordan}} (J)|0|0|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): {| class="wikitable" !Мехико !Нью-Йорк !Даллас !Канзас-Сити !Хьюстон |- |[[Ацтека (стадион)|Ацтека]] |[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]] |[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]] |[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]] |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''105 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- | | | | | |- !Атланта | colspan="3" rowspan="12" |'''Атланта''' '''Бостон''' '''Даллас''' '''Хьюстон''' '''Канзас-Сити''' '''Лос-Анджелес''' '''Майами''' '''Нью-Йорк''' '''Филадельфия''' '''Сан-Франциско''' '''Сиэтл''' '''Ванкувер''' '''Торонто''' '''Мехико''' '''Монтеррей''' '''Гвадалахара''' !Лос-Анджелес |- |[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] |[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- | | |- !Филадельфия !Сиэтл |- |[[Линкольн Файненшел Филд]] |[[Люмен Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- | | |- !Сан-Франциско !Бостон |- |[[Ливайс (стадион)|Ливайс]] |[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- | | |- !Майами !Ванкувер !Монтеррей !Гвадалахара !Торонто |- |[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] |[[Би-Си Плэйс]] |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]] |[[Акрон (стадион)|Акрон]] |[[Бимо Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''67,518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- | | | | | |} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] omtwh53opa8hk4wvo0o79hcvvp5fvb8 3620355 3620354 2026-06-21T13:35:07Z Nurken 111493 /* Қатысушылар */ 3620355 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | | өткізу орыны = {{Байрақ|АҚШ}}<br>{{байрақ|Мексика}}<br>{{байрақ|Канада}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 2026 жыл | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі | логотипі = | қатысушылар саны = | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = | ойналған мачтар саны = | іріктеудегі ойындар = | голдар саны = | іріктеудегі голдар саны = | келушілер_саны = | бомбардир = | бголдар = | бомбардирлерді іріктеу = | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел =2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — 23-ші футболдан әлем чемпионаты, оның соңғы бөлігі 2026 жылдың жазында өтуі тиіс. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылдың 10 қаңтарында ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. Осылайша, бұл 1-ші әлем болмақ. Жаңа ереже бойынша өткен 21 ғасырдағы кубок. 2018 жылдың 13 маусымында Мәскеуде өткен [[ФИФА]]-ның 68-ші конгресінің отырысында [[Футбол|футболдан]] әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы - [[Мексика]]), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы - [[Канада]]), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Синсинатти (Огайо)|Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ). 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңінен бастап топтық кезең келесідей болады: әрқайсысында 4 командадан тұратын 12 топ және 1-ші және 2-ші орындарға ие болған командалар, сондай-ақ 3-ші орын алған 8 үздік команда шығады. плей-офф кезеңіне шығып, плей-оффқа жаңа кезең – 1/16 финалды қосты. 2023 жылдың басына дейін 40 немесе 48 команданың, оның ішінде 3 командадан тұратын 16 топтың қатысуымен бірнеше формат нұсқалары талқыланды. == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> === Финалдық турнирге жолдама алған === Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |{{футбол|АҚШ}} | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-орын (1930) |- |{{футбол|Канада}} |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |{{футбол|Мексика}} |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === А тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|3|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|1|2|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|1|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = | төреші = }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Канада}} '''(Қ)'''|1|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швейцария}}|1|1|0|5|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0|1|1|2|5|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|1|1|7}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}|1|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}|1|1|0|2|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|1|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}|1|0|1|2|4|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті; Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}} '''(Ө)'''|2|0|0|9|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|0|1|1|0|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|1|1|7}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ө — Келесі раундқа өтті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|1|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|0|1|6|6|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}} '''(Ш)'''|0|0|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Жаңа Зеландия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Жаңа Зеландия: 0; Иран: -1|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Иран}}{{efn|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Бельгия}}{{efn|FIFA рейтингі: Бельгия 9-орында; Мысыр 29-орында|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Уругвай: 0; Сауд Арабиясы: -1|name=fairplay-uruguaysaudi}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=fairplay-uruguaysaudi}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Испания}}{{efn|FIFA рейтингі: Испания 2-орында; Кабо-Верде 67-орында|name=fifarank-spaincabo}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кабо-Верде}}{{efn|name=fifarank-spaincabo}}|0|1|0|1|1}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Норвегия}}|1|0|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Франция}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|1|1|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|1|0|0|3|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}|0|0|1|0|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Конго ДР: -1; Португалия: -3|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|1|0|0|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Гана}}|1|0|0|1|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Панама}}|0|0|1|0|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Хорватия}}|0|0|1|2|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швеция}} (F)|1|0|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|1|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|0|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Бельгия: -2; Португалия: -3|name=fairplay-belgiportu}} (G)|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-belgiportu}} (K)|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Испания}} (H)|0|1|0|0|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Чехия}} (A)|0|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Эквадор}} (E)|0|1|1|0|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|0|1|1|2|5}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Панама}} (L)|0|0|1|0|1}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Сенегал}}{{efn|FIFA рейтингі: Сенегал 15-орында; Иордания 63-орында|name=fifarank-senegjordan}} (I)|0|0|1|1|3}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Иордания}}{{efn|name=fifarank-senegjordan}} (J)|0|0|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): {| class="wikitable" !Мехико !Нью-Йорк !Даллас !Канзас-Сити !Хьюстон |- |[[Ацтека (стадион)|Ацтека]] |[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]] |[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]] |[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]] |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''105 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- | | | | | |- !Атланта | colspan="3" rowspan="12" |'''Атланта''' '''Бостон''' '''Даллас''' '''Хьюстон''' '''Канзас-Сити''' '''Лос-Анджелес''' '''Майами''' '''Нью-Йорк''' '''Филадельфия''' '''Сан-Франциско''' '''Сиэтл''' '''Ванкувер''' '''Торонто''' '''Мехико''' '''Монтеррей''' '''Гвадалахара''' !Лос-Анджелес |- |[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] |[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- | | |- !Филадельфия !Сиэтл |- |[[Линкольн Файненшел Филд]] |[[Люмен Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- | | |- !Сан-Франциско !Бостон |- |[[Ливайс (стадион)|Ливайс]] |[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- | | |- !Майами !Ванкувер !Монтеррей !Гвадалахара !Торонто |- |[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] |[[Би-Си Плэйс]] |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]] |[[Акрон (стадион)|Акрон]] |[[Бимо Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''67,518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- | | | | | |} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] isgvnd4ljwomvxpz9lt20eln3f3beeo 3620356 3620355 2026-06-21T13:39:08Z Nurken 111493 3620356 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | | өткізу орыны = {{Байрақ|АҚШ}}<br>{{байрақ|Мексика}}<br>{{байрақ|Канада}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 2026 жыл | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі | логотипі = | қатысушылар саны = | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = | ойналған мачтар саны = | іріктеудегі ойындар = | голдар саны = | іріктеудегі голдар саны = | келушілер_саны = | бомбардир = | бголдар = | бомбардирлерді іріктеу = | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел =2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> === Финалдық турнирге жолдама алған === Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |{{футбол|АҚШ}} | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-орын (1930) |- |{{футбол|Канада}} |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |{{футбол|Мексика}} |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === А тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|3|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|1|2|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|1|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = | төреші = }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Канада}} '''(Қ)'''|1|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швейцария}}|1|1|0|5|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0|1|1|2|5|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|1|1|7}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}|1|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}|1|1|0|2|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|1|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}|1|0|1|2|4|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті; Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}} '''(Ө)'''|2|0|0|9|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|0|1|1|0|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|1|1|7}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ө — Келесі раундқа өтті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|1|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|0|1|6|6|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}} '''(Ш)'''|0|0|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Жаңа Зеландия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Жаңа Зеландия: 0; Иран: -1|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Иран}}{{efn|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Бельгия}}{{efn|FIFA рейтингі: Бельгия 9-орында; Мысыр 29-орында|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Уругвай: 0; Сауд Арабиясы: -1|name=fairplay-uruguaysaudi}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=fairplay-uruguaysaudi}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Испания}}{{efn|FIFA рейтингі: Испания 2-орында; Кабо-Верде 67-орында|name=fifarank-spaincabo}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кабо-Верде}}{{efn|name=fifarank-spaincabo}}|0|1|0|1|1}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Норвегия}}|1|0|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Франция}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|1|1|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|1|0|0|3|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}|0|0|1|0|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Конго ДР: -1; Португалия: -3|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|1|0|0|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Гана}}|1|0|0|1|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Панама}}|0|0|1|0|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Хорватия}}|0|0|1|2|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швеция}} (F)|1|0|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|1|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|0|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Бельгия: -2; Португалия: -3|name=fairplay-belgiportu}} (G)|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-belgiportu}} (K)|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Испания}} (H)|0|1|0|0|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Чехия}} (A)|0|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Эквадор}} (E)|0|1|1|0|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|0|1|1|2|5}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Панама}} (L)|0|0|1|0|1}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Сенегал}}{{efn|FIFA рейтингі: Сенегал 15-орында; Иордания 63-орында|name=fifarank-senegjordan}} (I)|0|0|1|1|3}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Иордания}}{{efn|name=fifarank-senegjordan}} (J)|0|0|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): {| class="wikitable" !Мехико !Нью-Йорк !Даллас !Канзас-Сити !Хьюстон |- |[[Ацтека (стадион)|Ацтека]] |[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]] |[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]] |[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]] |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''105 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- | | | | | |- !Атланта | colspan="3" rowspan="12" |'''Атланта''' '''Бостон''' '''Даллас''' '''Хьюстон''' '''Канзас-Сити''' '''Лос-Анджелес''' '''Майами''' '''Нью-Йорк''' '''Филадельфия''' '''Сан-Франциско''' '''Сиэтл''' '''Ванкувер''' '''Торонто''' '''Мехико''' '''Монтеррей''' '''Гвадалахара''' !Лос-Анджелес |- |[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] |[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- | | |- !Филадельфия !Сиэтл |- |[[Линкольн Файненшел Филд]] |[[Люмен Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- | | |- !Сан-Франциско !Бостон |- |[[Ливайс (стадион)|Ливайс]] |[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- | | |- !Майами !Ванкувер !Монтеррей !Гвадалахара !Торонто |- |[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] |[[Би-Си Плэйс]] |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]] |[[Акрон (стадион)|Акрон]] |[[Бимо Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''67,518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- | | | | | |} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] h1jh4wq8q6lgju07gadvys15sj77bnv 3620431 3620356 2026-06-21T17:14:40Z Nurken 111493 /* H тобы */ ИСП-САУД 3620431 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | | өткізу орыны = {{Байрақ|АҚШ}}<br>{{байрақ|Мексика}}<br>{{байрақ|Канада}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 2026 жыл | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі | логотипі = | қатысушылар саны = | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = | ойналған мачтар саны = | іріктеудегі ойындар = | голдар саны = | іріктеудегі голдар саны = | келушілер_саны = | бомбардир = | бголдар = | бомбардирлерді іріктеу = | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел =2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> === Финалдық турнирге жолдама алған === Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |{{футбол|АҚШ}} | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-орын (1930) |- |{{футбол|Канада}} |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |{{футбол|Мексика}} |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === А тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|3|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|1|2|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|1|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = | төреші = }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Канада}} '''(Қ)'''|1|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швейцария}}|1|1|0|5|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0|1|1|2|5|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|1|1|7}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}|1|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}|1|1|0|2|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|1|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}|1|0|1|2|4|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті; Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}} '''(Ө)'''|2|0|0|9|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|0|1|1|0|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|1|1|7}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ө — Келесі раундқа өтті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|1|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|0|1|6|6|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}} '''(Ш)'''|0|0|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Жаңа Зеландия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Жаңа Зеландия: 0; Иран: -1|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Иран}}{{efn|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Бельгия}}{{efn|FIFA рейтингі: Бельгия 9-орында; Мысыр 29-орында|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Уругвай: 0; Сауд Арабиясы: -1|name=fairplay-uruguaysaudi}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=fairplay-uruguaysaudi}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Испания}}{{efn|FIFA рейтингі: Испания 2-орында; Кабо-Верде 67-орында|name=fifarank-spaincabo}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кабо-Верде}}{{efn|name=fifarank-spaincabo}}|0|1|0|1|1}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Норвегия}}|1|0|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Франция}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|1|1|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|1|0|0|3|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}|0|0|1|0|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Конго ДР: -1; Португалия: -3|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|1|0|0|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Гана}}|1|0|0|1|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Панама}}|0|0|1|0|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Хорватия}}|0|0|1|2|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швеция}} (F)|1|0|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|1|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|0|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Бельгия: -2; Португалия: -3|name=fairplay-belgiportu}} (G)|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-belgiportu}} (K)|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Испания}} (H)|0|1|0|0|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Чехия}} (A)|0|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Эквадор}} (E)|0|1|1|0|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|0|1|1|2|5}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Панама}} (L)|0|0|1|0|1}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Сенегал}}{{efn|FIFA рейтингі: Сенегал 15-орында; Иордания 63-орында|name=fifarank-senegjordan}} (I)|0|0|1|1|3}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Иордания}}{{efn|name=fifarank-senegjordan}} (J)|0|0|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): {| class="wikitable" !Мехико !Нью-Йорк !Даллас !Канзас-Сити !Хьюстон |- |[[Ацтека (стадион)|Ацтека]] |[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]] |[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]] |[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]] |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''105 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- | | | | | |- !Атланта | colspan="3" rowspan="12" |'''Атланта''' '''Бостон''' '''Даллас''' '''Хьюстон''' '''Канзас-Сити''' '''Лос-Анджелес''' '''Майами''' '''Нью-Йорк''' '''Филадельфия''' '''Сан-Франциско''' '''Сиэтл''' '''Ванкувер''' '''Торонто''' '''Мехико''' '''Монтеррей''' '''Гвадалахара''' !Лос-Анджелес |- |[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] |[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- | | |- !Филадельфия !Сиэтл |- |[[Линкольн Файненшел Филд]] |[[Люмен Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- | | |- !Сан-Франциско !Бостон |- |[[Ливайс (стадион)|Ливайс]] |[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- | | |- !Майами !Ванкувер !Монтеррей !Гвадалахара !Торонто |- |[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] |[[Би-Си Плэйс]] |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]] |[[Акрон (стадион)|Акрон]] |[[Бимо Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''67,518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- | | | | | |} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] bbwp72iaxgqy2bo3uwddrmimkx0tffo 3620435 3620431 2026-06-21T18:05:40Z Nurken 111493 /* H тобы */ 3620435 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | | өткізу орыны = {{Байрақ|АҚШ}}<br>{{байрақ|Мексика}}<br>{{байрақ|Канада}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 2026 жыл | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі | логотипі = | қатысушылар саны = | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = | ойналған мачтар саны = | іріктеудегі ойындар = | голдар саны = | іріктеудегі голдар саны = | келушілер_саны = | бомбардир = | бголдар = | бомбардирлерді іріктеу = | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел =2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> === Финалдық турнирге жолдама алған === Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |{{футбол|АҚШ}} | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-орын (1930) |- |{{футбол|Канада}} |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |{{футбол|Мексика}} |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === А тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|3|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|1|2|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|1|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = | төреші = }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Канада}} '''(Қ)'''|1|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швейцария}}|1|1|0|5|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0|1|1|2|5|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|1|1|7}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}|1|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}|1|1|0|2|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|1|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}|1|0|1|2|4|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті; Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}} '''(Ө)'''|2|0|0|9|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|0|1|1|0|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|1|1|7}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ө — Келесі раундқа өтті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|1|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|0|1|6|6|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}} '''(Ш)'''|0|0|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Жаңа Зеландия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Жаңа Зеландия: 0; Иран: -1|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Иран}}{{efn|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Бельгия}}{{efn|FIFA рейтингі: Бельгия 9-орында; Мысыр 29-орында|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}{{efn|FIFA рейтингі: Испания 2-орында; Кабо-Верде 67-орында|name=fifarank-spaincabo}}|1|1|0|4|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Уругвай: 0; Сауд Арабиясы: -1|name=fairplay-uruguaysaudi}}|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Кабо-Верде}}{{efn|name=fifarank-spaincabo}}|0|1|0|0|0|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=fairplay-uruguaysaudi}}|0|1|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Норвегия}}|1|0|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Франция}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|1|1|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|1|0|0|3|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}|0|0|1|0|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Конго ДР: -1; Португалия: -3|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|1|0|0|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Гана}}|1|0|0|1|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Панама}}|0|0|1|0|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Хорватия}}|0|0|1|2|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швеция}} (F)|1|0|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|1|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|0|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Бельгия: -2; Португалия: -3|name=fairplay-belgiportu}} (G)|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-belgiportu}} (K)|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Испания}} (H)|0|1|0|0|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Чехия}} (A)|0|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Эквадор}} (E)|0|1|1|0|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|0|1|1|2|5}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Панама}} (L)|0|0|1|0|1}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Сенегал}}{{efn|FIFA рейтингі: Сенегал 15-орында; Иордания 63-орында|name=fifarank-senegjordan}} (I)|0|0|1|1|3}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Иордания}}{{efn|name=fifarank-senegjordan}} (J)|0|0|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): {| class="wikitable" !Мехико !Нью-Йорк !Даллас !Канзас-Сити !Хьюстон |- |[[Ацтека (стадион)|Ацтека]] |[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]] |[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]] |[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]] |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''105 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- | | | | | |- !Атланта | colspan="3" rowspan="12" |'''Атланта''' '''Бостон''' '''Даллас''' '''Хьюстон''' '''Канзас-Сити''' '''Лос-Анджелес''' '''Майами''' '''Нью-Йорк''' '''Филадельфия''' '''Сан-Франциско''' '''Сиэтл''' '''Ванкувер''' '''Торонто''' '''Мехико''' '''Монтеррей''' '''Гвадалахара''' !Лос-Анджелес |- |[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] |[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- | | |- !Филадельфия !Сиэтл |- |[[Линкольн Файненшел Филд]] |[[Люмен Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- | | |- !Сан-Франциско !Бостон |- |[[Ливайс (стадион)|Ливайс]] |[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- | | |- !Майами !Ванкувер !Монтеррей !Гвадалахара !Торонто |- |[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] |[[Би-Си Плэйс]] |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]] |[[Акрон (стадион)|Акрон]] |[[Бимо Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''67,518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- | | | | | |} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] pdfmmhgohn7je49h0zc9pqks4udvvtc 3620436 3620435 2026-06-21T18:12:52Z Nurken 111493 /* H тобы */ 3620436 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | | өткізу орыны = {{Байрақ|АҚШ}}<br>{{байрақ|Мексика}}<br>{{байрақ|Канада}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 2026 жыл | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі | логотипі = | қатысушылар саны = | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = | ойналған мачтар саны = | іріктеудегі ойындар = | голдар саны = | іріктеудегі голдар саны = | келушілер_саны = | бомбардир = | бголдар = | бомбардирлерді іріктеу = | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел =2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> === Финалдық турнирге жолдама алған === Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |{{футбол|АҚШ}} | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-орын (1930) |- |{{футбол|Канада}} |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |{{футбол|Мексика}} |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === А тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|3|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|1|2|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|1|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = | төреші = }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Канада}} '''(Қ)'''|1|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швейцария}}|1|1|0|5|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0|1|1|2|5|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|1|1|7}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}|1|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}|1|1|0|2|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|1|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}|1|0|1|2|4|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті; Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}} '''(Ө)'''|2|0|0|9|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|0|1|1|0|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|1|1|7}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ө — Келесі раундқа өтті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|1|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|0|1|6|6|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}} '''(Ш)'''|0|0|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Жаңа Зеландия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Жаңа Зеландия: 0; Иран: -1|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Иран}}{{efn|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Бельгия}}{{efn|FIFA рейтингі: Бельгия 9-орында; Мысыр 29-орында|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|1|1|0|4|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Уругвай}}|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|1|0|0|0|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}|0|1|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Норвегия}}|1|0|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Франция}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|1|1|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|1|0|0|3|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}|0|0|1|0|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Конго ДР: -1; Португалия: -3|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|1|0|0|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Гана}}|1|0|0|1|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Панама}}|0|0|1|0|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Хорватия}}|0|0|1|2|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швеция}} (F)|1|0|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|1|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|0|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Бельгия: -2; Португалия: -3|name=fairplay-belgiportu}} (G)|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-belgiportu}} (K)|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Испания}} (H)|0|1|0|0|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Чехия}} (A)|0|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Эквадор}} (E)|0|1|1|0|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|0|1|1|2|5}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Панама}} (L)|0|0|1|0|1}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Сенегал}}{{efn|FIFA рейтингі: Сенегал 15-орында; Иордания 63-орында|name=fifarank-senegjordan}} (I)|0|0|1|1|3}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Иордания}}{{efn|name=fifarank-senegjordan}} (J)|0|0|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): {| class="wikitable" !Мехико !Нью-Йорк !Даллас !Канзас-Сити !Хьюстон |- |[[Ацтека (стадион)|Ацтека]] |[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]] |[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]] |[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]] |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''105 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- | | | | | |- !Атланта | colspan="3" rowspan="12" |'''Атланта''' '''Бостон''' '''Даллас''' '''Хьюстон''' '''Канзас-Сити''' '''Лос-Анджелес''' '''Майами''' '''Нью-Йорк''' '''Филадельфия''' '''Сан-Франциско''' '''Сиэтл''' '''Ванкувер''' '''Торонто''' '''Мехико''' '''Монтеррей''' '''Гвадалахара''' !Лос-Анджелес |- |[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] |[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- | | |- !Филадельфия !Сиэтл |- |[[Линкольн Файненшел Филд]] |[[Люмен Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- | | |- !Сан-Франциско !Бостон |- |[[Ливайс (стадион)|Ливайс]] |[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- | | |- !Майами !Ванкувер !Монтеррей !Гвадалахара !Торонто |- |[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] |[[Би-Си Плэйс]] |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]] |[[Акрон (стадион)|Акрон]] |[[Бимо Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''67,518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- | | | | | |} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] bpuxuv6mch2e9qev5f1bz6dhw60dyvf 3620452 3620436 2026-06-21T21:31:20Z Nurken 111493 /* G тобы */ 3620452 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | | өткізу орыны = {{Байрақ|АҚШ}}<br>{{байрақ|Мексика}}<br>{{байрақ|Канада}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 2026 жыл | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі | логотипі = | қатысушылар саны = | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = | ойналған мачтар саны = | іріктеудегі ойындар = | голдар саны = | іріктеудегі голдар саны = | келушілер_саны = | бомбардир = | бголдар = | бомбардирлерді іріктеу = | іголдар = | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел =2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> === Финалдық турнирге жолдама алған === Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |{{футбол|АҚШ}} | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-орын (1930) |- |{{футбол|Канада}} |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |{{футбол|Мексика}} |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === А тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|3|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|1|2|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|1|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = | төреші = }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Канада}} '''(Қ)'''|1|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швейцария}}|1|1|0|5|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0|1|1|2|5|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|1|1|7}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}|1|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}|1|1|0|2|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|1|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}|1|0|1|2|4|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті; Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}} '''(Ө)'''|2|0|0|9|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|0|1|1|0|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|1|1|7}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ө — Келесі раундқа өтті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|1|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|0|1|6|6|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}} '''(Ш)'''|0|0|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Ш — Шығып кетті}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Жаңа Зеландия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Жаңа Зеландия: 0; Иран: -1|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Иран}}{{efn|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Бельгия}}{{efn|FIFA рейтингі: Бельгия 9-орында; Мысыр 29-орында|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|1|1|0|4|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Уругвай}}|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|1|0|0|0|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}|0|1|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Норвегия}}|1|0|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Франция}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|1|1|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|1|0|0|3|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}|0|0|1|0|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Конго ДР: -1; Португалия: -3|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|1|0|0|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Гана}}|1|0|0|1|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Панама}}|0|0|1|0|1|түс=lightblue}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Хорватия}}|0|0|1|2|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швеция}} (F)|1|0|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|1|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|0|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Бельгия: -2; Португалия: -3|name=fairplay-belgiportu}} (G)|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-belgiportu}} (K)|0|1|0|1|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Испания}} (H)|0|1|0|0|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Чехия}} (A)|0|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Эквадор}} (E)|0|1|1|0|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|0|1|1|2|5}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Панама}} (L)|0|0|1|0|1}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Сенегал}}{{efn|FIFA рейтингі: Сенегал 15-орында; Иордания 63-орында|name=fifarank-senegjordan}} (I)|0|0|1|1|3}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Иордания}}{{efn|name=fifarank-senegjordan}} (J)|0|0|1|1|3}} {{ФутболКестеСоңы}} == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): {| class="wikitable" !Мехико !Нью-Йорк !Даллас !Канзас-Сити !Хьюстон |- |[[Ацтека (стадион)|Ацтека]] |[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]] |[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]] |[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]] |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''105 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- | | | | | |- !Атланта | colspan="3" rowspan="12" |'''Атланта''' '''Бостон''' '''Даллас''' '''Хьюстон''' '''Канзас-Сити''' '''Лос-Анджелес''' '''Майами''' '''Нью-Йорк''' '''Филадельфия''' '''Сан-Франциско''' '''Сиэтл''' '''Ванкувер''' '''Торонто''' '''Мехико''' '''Монтеррей''' '''Гвадалахара''' !Лос-Анджелес |- |[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] |[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- | | |- !Филадельфия !Сиэтл |- |[[Линкольн Файненшел Филд]] |[[Люмен Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- | | |- !Сан-Франциско !Бостон |- |[[Ливайс (стадион)|Ливайс]] |[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- | | |- !Майами !Ванкувер !Монтеррей !Гвадалахара !Торонто |- |[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] |[[Би-Си Плэйс]] |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]] |[[Акрон (стадион)|Акрон]] |[[Бимо Филд]] |- |Сыйымдылығы: '''67,518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- | | | | | |} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] r7yks5mreom1ux4utlukqw7n0in8b6g 0 628171 3620522 3169338 2026-06-22T05:50:19Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620522 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Италия}} Комо |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1907 |таратылды = |стадионы = «[[Джузеппе Синигалья (стадион)|Джузеппе Синигалья]]» |сыйымдылығы = 13 602 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Италия}} [[Марко Банкини]] |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = B сериясы (2 лига) |маусым = 2022/23 |орын = 13. (В сериясына) |сайты = |pattern_b1 = _como1516 |body1 = 0000D0 |pattern_la1 = _whiteborder |leftarm1 = 0000D0 |pattern_ra1 = _whiteborder |rightarm1 = 0000D0 |pattern_sh1 = _whitebottomline |shorts1 = 0000D0 |pattern_so1 = |socks1 = 0000D0 |pattern_b2 = _como1415 |body2 = FFFFFF |pattern_la2 = _borderonwhite |leftarm2 = 0000D0 |pattern_ra2 = _borderonwhite |rightarm2 = 0000D0 |pattern_sh2 = _bottomlineonwhite |shorts2 = 0000D0 |pattern_so2 = |socks2 = FFFFFF |pattern_b3 = _como1314 |body3 = FF0000 |pattern_la3 = _whiteborder |leftarm3 = FF0000 |pattern_ra3 = _whiteborder |rightarm3 = FF0000 |pattern_sh3 = |shorts3 = FF0000 |pattern_so3 = |socks3 = FF0000 }} '''«Комо»''' ({{lang-it|Calcio Como s.r.l.}}) — [[Италия|Италияның]] [[Комо|Комо қаласындағы]] футбол клубы. Қазір Италияның 5-лигасында (Д сериясы) ойнайды. 1905 жылы құрылған. 1928 жылы "Эсперия", 1938 жылы "Адрита" клубтарымен бірікті. 1949 жылы бірінші рет [[Футболдан Италия чемпионаты|"А" сериясына]] жолдама алып, бес маусым ойнады. "А" сериясында соңғы рет 2002/03 жылғы маусымда ойнады. Клуб бірнеше рет жабылды, 2004, 2015, 2017 жылдары қайта құрылды. == Жетістіктері == * В сериясының чемпионы: 1948/49, 1979/80, 2001/02 * С сериясының чемпионы: 1930/31, 1967/68, 1978/79 * Д сериясының чемпионы: 2007/08 == Атаулары == * 1907 — 1926: Комо ФК * 1926 — 1938: Коменсе * 1938 — 2004 Комо * 2004 — Кальчо Комо == Атақты футболшылары == * Томмазо Рокки * [[Джанлука Дзамбротта]] * [[Карло Кудичини]] * Пьетро Верховод * Луиджи Сала * [[Паоло Росси]] * Стефано Боргоново * Марко Пароло == Сілтемелер == *[http://www.como1907.net/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170821171956/http://www.como1907.net/ |date=2017-08-21 }} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Италия футбол клубтары]] ig5i0msh236xr6awtqr5f7xneaiibjv 0 632834 3620615 3620026 2026-06-22T10:34:17Z Ayazhan10 180289 «[[Санат:14 мамырда туғандар|14 мамырда туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620615 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Живица Юлия Владимировна''' (14 мамыр 1990 жыл) - қазақстандық семсерлесуші, Қазақстан Республикасының халықаралық класстағы спорт шебері, 2012 жылғы Лондондағы Олимпиаданың қатысушысы. == Өмірбаяны == [[Азия]] мен Океания (Вакаяма, [[Жапония]]) төңірегінде өткен квалификациаланған олимпиадалық турнирді жеңіп алу арқылы, Лондондық Олимпиадаға жолдама алды. Олимпиадада ол жалғыз ресейлік [[Гаврилова, Юлия Петровна|Юлия Гавриловадан]] 7:15 есебімен жеңіліп қалды. === Жеке өмірі === Ол [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]] студенті. == Сілтемелер == * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/zh/yuliya-zhivitsa-1.html Юлия Живица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121217013636/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/zh/yuliya-zhivitsa-1.html |date=2012-12-17 }} Олимпиялық спорт туралы * [https://web.archive.org/web/20130404175814/http://www.london2012.com/athlete/zhivitsa-yuliya-1136219/ Юлия Живица] - 2012 жылғы   * [http://thenews.kz/2012/08/01/1168078.html Қазақстандық семсершілер шайқасқа қосылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304120456/http://thenews.kz/2012/08/01/1168078.html |date=2016-03-04 }} [[Санат:Спорт шеберлері]] [[Санат:14 мамырда туғандар]] qc2vs7n05ztoawdrr174wluijnj7u57 3620616 3620615 2026-06-22T10:34:31Z Ayazhan10 180289 «[[Санат:1990 жж. туғандар|1990 жж. туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620616 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Живица Юлия Владимировна''' (14 мамыр 1990 жыл) - қазақстандық семсерлесуші, Қазақстан Республикасының халықаралық класстағы спорт шебері, 2012 жылғы Лондондағы Олимпиаданың қатысушысы. == Өмірбаяны == [[Азия]] мен Океания (Вакаяма, [[Жапония]]) төңірегінде өткен квалификациаланған олимпиадалық турнирді жеңіп алу арқылы, Лондондық Олимпиадаға жолдама алды. Олимпиадада ол жалғыз ресейлік [[Гаврилова, Юлия Петровна|Юлия Гавриловадан]] 7:15 есебімен жеңіліп қалды. === Жеке өмірі === Ол [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]] студенті. == Сілтемелер == * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/zh/yuliya-zhivitsa-1.html Юлия Живица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121217013636/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/zh/yuliya-zhivitsa-1.html |date=2012-12-17 }} Олимпиялық спорт туралы * [https://web.archive.org/web/20130404175814/http://www.london2012.com/athlete/zhivitsa-yuliya-1136219/ Юлия Живица] - 2012 жылғы   * [http://thenews.kz/2012/08/01/1168078.html Қазақстандық семсершілер шайқасқа қосылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304120456/http://thenews.kz/2012/08/01/1168078.html |date=2016-03-04 }} [[Санат:Спорт шеберлері]] [[Санат:14 мамырда туғандар]] [[Санат:1990 жж. туғандар]] 9b3rtvj52orejsj1vh4q3y31vqurg93 3620622 3620616 2026-06-22T10:45:57Z Ayazhan10 180289 3620622 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Спортшы |есімі = Юлия Живица Владимировна |шынайы есімі = |суреті = Yuliya_Zhivitsa_2013_Fencing_WCH_SFS-IN_t142539.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = әйел |толық есімі = |туған кездегі есімі = |лақап аты = |азаматтығы = [[Қазақстан]] |мамандандыру = |клубы = |туған күні = [[14 мамыр]] [[1990 жыл]] |туған жері = [[Алматы]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = Дьякокин Е.В., Дьякокин В.М. |бойы = 170 |салмағы = 51 |атақтары = |медальдары = |ортаққор = }} '''Живица Юлия Владимировна''' (14 мамыр 1990 жыл) - қазақстандық семсерлесуші, Қазақстан Республикасының халықаралық класстағы спорт шебері, 2012 жылғы Лондондағы Олимпиаданың қатысушысы. == Өмірбаяны == [[Азия]] мен Океания (Вакаяма, [[Жапония]]) төңірегінде өткен квалификациаланған олимпиадалық турнирді жеңіп алу арқылы, Лондондық Олимпиадаға жолдама алды. Олимпиадада ол жалғыз ресейлік [[Гаврилова, Юлия Петровна|Юлия Гавриловадан]] 7:15 есебімен жеңіліп қалды. === Жеке өмірі === Ол [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]] студенті. == Сілтемелер == * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/zh/yuliya-zhivitsa-1.html Юлия Живица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121217013636/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/zh/yuliya-zhivitsa-1.html |date=2012-12-17 }} Олимпиялық спорт туралы * [https://web.archive.org/web/20130404175814/http://www.london2012.com/athlete/zhivitsa-yuliya-1136219/ Юлия Живица] - 2012 жылғы   * [http://thenews.kz/2012/08/01/1168078.html Қазақстандық семсершілер шайқасқа қосылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304120456/http://thenews.kz/2012/08/01/1168078.html |date=2016-03-04 }} [[Санат:Спорт шеберлері]] [[Санат:14 мамырда туғандар]] [[Санат:1990 жж. туғандар]] tck25w2a4ro4ca291wyoihqq2os35o8 3620646 3620622 2026-06-22T11:32:12Z 1nter pares 146705 3620646 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Спортшы |есімі = Юлия Живица Владимировна |шынайы есімі = |суреті = Yuliya_Zhivitsa_2013_Fencing_WCH_SFS-IN_t142539.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = әйел |толық есімі = |туған кездегі есімі = |лақап аты = |азаматтығы = [[Қазақстан]] |мамандандыру = |клубы = |туған күні = [[14 мамыр]] [[1990 жыл]] |туған жері = [[Алматы]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = Дьякокин Е.В., Дьякокин В.М. |бойы = 170 |салмағы = 51 |атақтары = |медальдары = |ортаққор = }} '''Живица Юлия Владимировна''' (14 мамыр 1990 жыл) - қазақстандық семсерлесуші, Қазақстан Республикасының халықаралық класстағы спорт шебері, 2012 жылғы Лондондағы Олимпиаданың қатысушысы. == Өмірбаяны == [[Азия]] мен Океания (Вакаяма, [[Жапония]]) төңірегінде өткен квалификациаланған олимпиадалық турнирді жеңіп алу арқылы, Лондондық Олимпиадаға жолдама алды. Олимпиадада ол жалғыз ресейлік [[Гаврилова, Юлия Петровна|Юлия Гавриловадан]] 7:15 есебімен жеңіліп қалды. === Жеке өмірі === Ол [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]] студенті. == Сілтемелер == * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/zh/yuliya-zhivitsa-1.html Юлия Живица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121217013636/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/zh/yuliya-zhivitsa-1.html |date=2012-12-17 }} Олимпиялық спорт туралы * [https://web.archive.org/web/20130404175814/http://www.london2012.com/athlete/zhivitsa-yuliya-1136219/ Юлия Живица] - 2012 жылғы   * [http://thenews.kz/2012/08/01/1168078.html Қазақстандық семсершілер шайқасқа қосылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304120456/http://thenews.kz/2012/08/01/1168078.html |date=2016-03-04 }} [[Санат:Спорт шеберлері]] 4prvolbffdja1w9aj45qc1ylkxu98g9 3620649 3620646 2026-06-22T11:33:56Z 1nter pares 146705 3620649 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Спортшы |есімі = Юлия Живица Владимировна |шынайы есімі = |суреті = Yuliya_Zhivitsa_2013_Fencing_WCH_SFS-IN_t142539.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = әйел |толық есімі = |туған кездегі есімі = |лақап аты = |азаматтығы = {{KAZ}} |мамандандыру = |клубы = |туған күні = 14.05.1990 |туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = Дьякокин Е.В., Дьякокин В.М. |бойы = 170 |салмағы = 51 |атақтары = |медальдары = |ортаққор = }} '''Живица Юлия Владимировна''' ([[14 мамыр]] [[1990 жыл|1990]]) — қазақстандық семсерлесуші, Қазақстан Республикасының халықаралық класстағы спорт шебері, 2012 жылғы Лондондағы Олимпиаданың қатысушысы. == Өмірбаяны == [[Азия]] мен Океания (Вакаяма, [[Жапония]]) төңірегінде өткен квалификациаланған олимпиадалық турнирді жеңіп алу арқылы, Лондондық Олимпиадаға жолдама алды. Олимпиадада ол жалғыз ресейлік [[Гаврилова, Юлия Петровна|Юлия Гавриловадан]] 7:15 есебімен жеңіліп қалды. === Жеке өмірі === Ол [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]] студенті. == Сілтемелер == * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/zh/yuliya-zhivitsa-1.html Юлия Живица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121217013636/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/zh/yuliya-zhivitsa-1.html |date=2012-12-17 }} Олимпиялық спорт туралы * [https://web.archive.org/web/20130404175814/http://www.london2012.com/athlete/zhivitsa-yuliya-1136219/ Юлия Живица] - 2012 жылғы   * [http://thenews.kz/2012/08/01/1168078.html Қазақстандық семсершілер шайқасқа қосылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304120456/http://thenews.kz/2012/08/01/1168078.html |date=2016-03-04 }} [[Санат:Спорт шеберлері]] emuhste51jf1hx4fl3f0534y0o8pk99 3620650 3620649 2026-06-22T11:34:19Z 1nter pares 146705 /* */ 3620650 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Спортшы |есімі = Юлия Живица Владимировна |шынайы есімі = |суреті = Yuliya_Zhivitsa_2013_Fencing_WCH_SFS-IN_t142539.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = әйел |толық есімі = |туған кездегі есімі = |лақап аты = |азаматтығы = {{KAZ}} |мамандандыру = |клубы = |туған күні = 14.05.1990 |туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = Дьякокин Е.В., Дьякокин В.М. |бойы = 170 |салмағы = 51 |атақтары = |медальдары = |ортаққор = }} '''Живица Юлия Владимировна''' ([[14 мамыр]] [[1990 жыл|1990]], [[Алматы]]) — қазақстандық семсерлесуші, Қазақстан Республикасының халықаралық класстағы спорт шебері, 2012 жылғы Лондондағы Олимпиаданың қатысушысы. == Өмірбаяны == [[Азия]] мен Океания (Вакаяма, [[Жапония]]) төңірегінде өткен квалификациаланған олимпиадалық турнирді жеңіп алу арқылы, Лондондық Олимпиадаға жолдама алды. Олимпиадада ол жалғыз ресейлік [[Гаврилова, Юлия Петровна|Юлия Гавриловадан]] 7:15 есебімен жеңіліп қалды. === Жеке өмірі === Ол [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]] студенті. == Сілтемелер == * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/zh/yuliya-zhivitsa-1.html Юлия Живица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121217013636/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/zh/yuliya-zhivitsa-1.html |date=2012-12-17 }} Олимпиялық спорт туралы * [https://web.archive.org/web/20130404175814/http://www.london2012.com/athlete/zhivitsa-yuliya-1136219/ Юлия Живица] - 2012 жылғы   * [http://thenews.kz/2012/08/01/1168078.html Қазақстандық семсершілер шайқасқа қосылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304120456/http://thenews.kz/2012/08/01/1168078.html |date=2016-03-04 }} [[Санат:Спорт шеберлері]] l47wf4ud92j8rdsxl0aaxk5whqyzbrk 3620653 3620650 2026-06-22T11:34:44Z 1nter pares 146705 /* */ 3620653 wikitext text/x-wiki {{Спортшы |есімі = Юлия Живица Владимировна |шынайы есімі = |суреті = Yuliya_Zhivitsa_2013_Fencing_WCH_SFS-IN_t142539.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = әйел |толық есімі = |туған кездегі есімі = |лақап аты = |азаматтығы = {{KAZ}} |мамандандыру = |клубы = |туған күні = 14.05.1990 |туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = Дьякокин Е.В., Дьякокин В.М. |бойы = 170 |салмағы = 51 |атақтары = |медальдары = |ортаққор = }} '''Живица Юлия Владимировна''' ([[14 мамыр]] [[1990 жыл|1990]], [[Алматы]]) — қазақстандық семсерлесуші, Қазақстан Республикасының халықаралық класстағы спорт шебері, 2012 жылғы Лондондағы Олимпиаданың қатысушысы. == Өмірбаяны == [[Азия]] мен Океания (Вакаяма, [[Жапония]]) төңірегінде өткен квалификациаланған олимпиадалық турнирді жеңіп алу арқылы, Лондондық Олимпиадаға жолдама алды. Олимпиадада ол жалғыз ресейлік [[Гаврилова, Юлия Петровна|Юлия Гавриловадан]] 7:15 есебімен жеңіліп қалды. === Жеке өмірі === Ол [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]] студенті. == Сілтемелер == * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/zh/yuliya-zhivitsa-1.html Юлия Живица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121217013636/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/zh/yuliya-zhivitsa-1.html |date=2012-12-17 }} Олимпиялық спорт туралы * [https://web.archive.org/web/20130404175814/http://www.london2012.com/athlete/zhivitsa-yuliya-1136219/ Юлия Живица] - 2012 жылғы   * [http://thenews.kz/2012/08/01/1168078.html Қазақстандық семсершілер шайқасқа қосылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304120456/http://thenews.kz/2012/08/01/1168078.html |date=2016-03-04 }} [[Санат:Спорт шеберлері]] lk4tc4aw96n52ruaxctfkf1z64ot071 0 639359 3620645 3548020 2026-06-22T11:29:47Z Ayazhan10 180289 «[[Санат:Психологтар|Психологтар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620645 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Курт Левин |Шынайы есімі = Курт Ца́дек Левин |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 09.09.1890 |Туған жері = Могильно, Польша |Қайтыс болған күні = 12.02.1947 |Қайтыс болған жері = Массачусетс, АҚШ |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Курт Левин''' ([[9 қыркүйек]] [[1890 жыл|1890]] – [[12 ақпан]] [[1947 жыл|1947]]) — неміс және американдық [[психолог]], оның идеялары американдық әлеуметтік психологияға және бағыттарға үлкен әсер етті. Ол шешкен көптеген мәселелер психологтар үшін маңызды болды - талаптардың деңгейі, топтық динамика, әлеуметтік қабылдау, ойын жағдайлары, сәттілікке ұмтылу және сәтсіздіктерге жол бермеу, өріс теориясы, уақыт перспективасы және т.б.<ref> «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9</ref> == Өмірбаяны == Курт Цадек Левин Польшаның Могильно қаласында еврей отбасында дүниеге келген. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында ол әскерге шақырылып, жараланғаннан кейін демобилизацияға ұшырады. Ол оқуын Карл Стампфтың басшылығымен Берлин университетінде жалғастырды (1848-1936). 1933 жылы тамызда нацистер билікке келгеннен кейін ол Америка Құрама Штаттарына көшіп кетті. Кейін Левин Массачусетс технологиялық институтындағы топтық динамика жөніндегі ғылыми-зерттеу орталығын басқарды. Тавистоктың Адами қатынастар институтының Эрик Тристің ұсынысы бойынша ол «Адамдармен байланыс» ғылыми журналын (1947) құруға қатысты. == Өріс теориясы == Курт Левиннің өріс теориясы гештальтпсихология аясында жасалған. Бұл теориядағы «өріс» ұғымы «өзара тәуелді деп қарастырылатын, бір мезгілде қатар өмір сүретін фактілердің тұтастығы» ретінде түсіндіріледі. К. Левиннің жазуынша, адам өзін қоршаған заттардың «психологиялық өрісінде» өмір сүреді және дамиды. Курт Левин квазиқажеттілік ұғымын енгізеді. Ол белгілі бір жағдайда пайда болатын ниетті білдіреді; бұл ниет адамның іс-әрекетін айқындайды және разрядқа (бәсеңдеуге) ұмтылады. Әрбір зат адам үшін белгілі бір валенттілікке ие — яғни өзіндік «энергетикалық зарядқа», ол адамда ерекше психикалық кернеу туғызып, оны бәсеңдетуді талап етеді. Адам мінез-құлқы ерікті және өрістік болып бөлінеді. Ерікті мінез-құлық ішкі қажеттіліктер мен мотивтерге байланысты болса, өрістік мінез-құлық сыртқы объектілердің әсерімен анықталады. Төменде адамның ішкі әлеміне тәуелсіз, өрістік мінез-құлықтың айқын көрінісін көрсететін эксперименттің сипаттамасы берілген. Зерттелушіні «интеллектісін» немесе «есте сақтау қабілетін» зерттеу сылтауымен шақырып, одан бір минут күте тұруды өтінген. «Мен қоңырау шалуым керек екенін ұмытып кетіппін», — деп экспериментатор бөлмеден шығып кетеді де, өзі (Гезелл айнасы арқылы) зерттелушінің жалғыз қалғанда не істейтінін бақылайды. Барлық зерттелушілер (олардың арасында студенттер ғана емес, Берлин психология институтының қызметкерлері — профессорлар мен доценттер де болған) түрлі заттармен қандай да бір әрекеттер жасаған: кейбірі кітапты парақтаған, енді бірі «шкафты» сипалап, моншақ пердені саусағымен жүргізген; барлығы дерлік қоңырауды соққылаған. Левин өріс теориясында адам мінез-құлқын психологиялық тұрғыдан сипаттаудың «геометриясын» жасау үшін топологияны қолдануға тырысты — бұл бағыт годология деп аталады. == Әлеуметтік психология == Левиннің еңбектері әлеуметтік психологияға, қақтығыстарды шешу технологияларына зор ықпал етті. Мінез-құлықтың белгілі бір ерекшеліктерін өзгерту мақсатында топтық тренингтер өткізу идеясы да соған тиесілі. «Әдетте, жеке адамдарды топқа біріктіріп өзгерту, олардың әрқайсысын жеке-жеке өзгерткенге қарағанда оңайырақ». Курт Левиннің әлеуметтік психологиядағы зерттеу бағыттарының бірі — көшбасшылық теориясы. 1939 жылы Курт Левин көшбасшылық феноменін зерттеу мақсатында құрылған зерттеушілер тобын басқарды. Зерттеудің негізгі нәтижесі — көшбасшылықтың үш стилін бөліп көрсету: авторитарлық, демократиялық және бетімен жіберуші (либералдық) стиль. == Ғылыми мектеп == Курт Левин көбіне өз ізбасарларының еңбектері арқылы да танымал болды. Оның тікелей шәкірттері қатарында Блюма Зейгарник (жадты зерттеу, кеңінен белгілі «Зейгарник эффекті»), Тамара Дембо (ашу-ызаға арналған эксперименттік зерттеулер), Гита Биренбаум (ниетті ұмыту құбылысын зерттеу), Фриц Хайдер (баланс теориясының авторы), Леон Фестингер (когнитивтік диссонанс теориясының авторы), Роджер Баркер (қоршаған орта психологиясын зерттеуші) және тағы басқалар бар. Оның еңбектерінің өзіне ықпал еткенін Дэвид Эллиот Лойе де атап өткен. Лойенің пікірінше, Левин «шынымен де алғашқы нағыз жүйелік психолог» болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{bio-stub}} [[Санат:Психологтар]] lmpd2mwww9oedtp12564try6nfpakjs 0 640114 3620654 3588992 2026-06-22T11:35:53Z Ayazhan10 180289 «[[Санат:Органикалық тыңайтқыштар|Органикалық тыңайтқыштар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620654 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Worm.casts.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Биогумуc''' — [[органикалық тыңайтқыш]], ауыл шаруашылығы қалдықтарының жауын құрттары және басқа да микроағзалармен ([[саңырауқұлақтар]], [[бактериялар]], актиномицедтер, [[жәндіктер]], [[буынаяқтылар]]) өңделінген өнім. Вермикомпостану кезінде арам шөптердің дәнектері жауын құртының ағзасынан өтіп, тамырлануға бейімдігінен айырылады. Сонымен қатар, биогумуста [[Көң|көңге]] қарағанда [[ішек таяқшасы]] және басқа да патогендіктік ағзалар азырақ кездеседі. Биогумус топырақтың құнарлылығын, [[Топырақ құрылымы|құрылымы]]н және физикалық қасиеттерін жақсартады. Биогумус қолданылғаннан кейін топырақты бірнеше жылдар бойы қатарынан қолдануға болады. == Тағы қараңыз == * [[Жауын құрты|Жауын құрттары]] * [[Компост]] [[Санат:Органикалық тыңайтқыштар]] o69as9hydmkpej1lf10454yyds9ylcl 3620661 3620654 2026-06-22T11:39:34Z 1nter pares 146705 3620661 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Worm.casts.jpg|нобай]] '''Биогумуc''' — [[органикалық тыңайтқыш]], ауыл шаруашылығы қалдықтарының жауын құрттары және басқа да микроағзалармен ([[саңырауқұлақтар]], [[бактериялар]], актиномицедтер, [[жәндіктер]], [[буынаяқтылар]]) өңделінген өнім. Вермикомпостану кезінде арам шөптердің дәнектері жауын құртының ағзасынан өтіп, тамырлануға бейімдігінен айырылады. Сонымен қатар, биогумуста [[Көң|көңге]] қарағанда [[ішек таяқшасы]] және басқа да патогендіктік ағзалар азырақ кездеседі. Биогумус топырақтың құнарлылығын, [[Топырақ құрылымы|құрылымы]]н және физикалық қасиеттерін жақсартады. Биогумус қолданылғаннан кейін топырақты бірнеше жылдар бойы қатарынан қолдануға болады. == Тағы қараңыз == * [[Жауын құрты|Жауын құрттары]] * [[Компост]] [[Санат:Органикалық тыңайтқыштар]] dwaszjvuhddd4n02y4xxre47bzixhvo 0 651056 3620638 2823792 2026-06-22T11:21:19Z Makenzis 71333 3620638 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Хорватия}} «Осиек» | құрылған = 1947 | стадионы = «[[Градски врт]]», [[Осиек]] | сыйымдылығы = 18 856 | жаттықтырушы = {{ту|Хорватия}} [[Ненад Белица]] | капитаны = {{ту|Хорватия}} [[Миле Скорич]] | сайты = http://nk-osijek.hr/ | жарыс = [[Футболдан Хорватия чемпионаты|Хорватия бірінші лигасы]] | маусым = 2025/26 | орын = 9-орын <!-- ФОРМА --> | pattern_la1 = _osijek1617t | pattern_b1 = _osijek1617t | pattern_ra1 = _osijek1617t | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = | body1 = | rightarm1 = | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 0033FF | pattern_la2 = | pattern_b2 = _osijek1617a | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = F5383C | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 }} [[сурет:Gradski vrt stadium, Osijek.JPG|thumb|right|260px|«[[Градски врт]]»]] '''«Осиек»''' ({{lang-hr|Nogometni klub Osijek}}) — [[Хорватия|Хорватияның]] Осиек қаласындағы футол клубы, қазіргі күнде Хорватия бірінші лигасында ойнайды. == Тарихы == [[1947 жыл|1947 жылы]] "Ударник" және "Единство" клубтарының бірігуімен "Славония" деген атаумен құрылды<ref>https://www.transfermarkt.co.uk/-/startseite/verein/327</ref>. Ал 1948 жылы "Славония" "Братство" клубымен бірікті. == Стадионы == Өз алаңындағы ойындарын "Градски врт" стадионында өткізеді, сыйымдылығы 18 мың адам. Стадионның іргесі 1980 жылы қаланған, 2005, 2010 жылдар күрделі жөндеуден өтті. Стадионда [[Хорватия Ұлттық футбол құрамасы|Хорватия құрамасы]] да бірнеше ресми және жолдастық кездесулерін өткізген. == Жетістіктері == * Бірінші лига ** Қола жүлдегер (7): 1992, 1994/95, 1997/98, 1999/00, 2000/01, 2007/08, 2018/19 * Югославия екінші лигасы ** Чемпион (5): 1952/53, 1969/70, 1972/73, 1976/77, 1980/81 ** 2 орын (5): 1957/58, 1966/67, 1970/71, 1973/74, 1975/76 * Хорватия кубогы ** Жеңімпаз (1): 1998/99 ** Финалист (1): 2011/12 == Атақты ойыншылары == * {{ту|Хорватия}} [[Иван Турина]] * {{ту|Хорватия}} [[Марио Галинович]] * {{ту|Беларусь}} [[Александр Метлицкий]] * {{ту|Хорватия}} [[Бранко Карачич]] * {{ту|Хорватия}} [[Ненад Белица]] * {{ту|Хорватия}} [[Даниэль Праньич]] * {{ту|Хорватия}} [[Юрица Враньеш]] * {{ту|Хорватия}} [[Давор Шукер]] * {{ту|Хорватия}} [[Горан Влаович]] * {{ту|Хорватия}} [[Петар Крпан]] * {{ту|Хорватия}} [[Мариян Вука]] * {{ту|Румыния}} [[Думитру Миту]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * http://nk-osijek.hr/ {{Бастама}} [[Санат:Хорватия футбол клубтары]] skmbuvi8c390npt29a43o10bn4cadu5 0 655335 3620469 3613204 2026-06-22T01:23:07Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620469 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Клер Дени|Сурет=Claire Denis 66ème Festival de Venise (Mostra).jpg |Сурет атауы=Дени 66-шы [[Венеция]] халықаралық кинофестивалінде |Туған күні=21.04.1946 |Туған жері=[[Париж]], [[Франция]] |Азаматтығы={{FRA}} |Мансабы=1988—қазіргі уақыт|Марапаттары=Берлин өнер сыйлығы (2011)}} '''Клер Дени''' ({{Lang-fr|Claire Denis; туған жылы 21 Сәуір 1948, Париж)}} — [[Франция|француз]] кинорежиссері және жазушысы. Оның толық метражды "Beau Travail" (1999) фильмі 1990<ref>[https://www.indiewire.com/2009/12/the-best-films-of-the-decade-2000-2009-9-beau-travail-35-shots-of-rum-227495/ The Best Films Of The Decade (2000-2009) | #9 Beau Travail/ 35 Shots Of Rum]</ref> жылдағы ең үздік фильмдердің бірі деп аталды. Басқа танымал туындылары арасында "Trouble Every Day" (2001), "35 Rum Shots" (2008), "White Material" (2009) және "High Life" (2018) бар. Оның жұмысы Батыс Африканың отаршылдық және отарлаудан кейінгі мәселелеріне, сондай-ақ қазіргі Францияның проблемаларына қатысты болды және еуропалық кинематографиялық бірегейлікке әсер етуді жалғастыруда.<ref>[https://www.filmmuseum.at/jart/prj3/filmmuseum/main.jart?rel=de&content-id=1216720898687&schienen_id=1491296807199 Europa erzählen]</ref> == Өмірбаяны == Дени Парижде дүниеге келді, бірақ отарлық Африкада өсті, онда оның әкесі [[Буркина-Фасо]], [[Камерун]], [[Франция]], [[Сомалиленд]] және Сенегалда тұратын мемлекеттік қызметші болды.<ref>[https://www.prospectmagazine.co.uk/magazine/loving-the-lost-and-monstrous Claire Denis on filmmaking and feminism]</ref>Оның батыс Африкада ата-анасы және әпкесімен өткізген балалық шағы кейбір саяси мәселелерге деген көзқарасын өзгертті. Бұл оның Африкадағы [[отаршылдық]] пен постколониализмге қатысты фильмдеріне қатты әсер етті. Әкесі екі жыл сайын отбасымен бірге көшіп жүретін, өйткені ол балаларының географияны білуін қалады. Батыс Африкада өскен Дени Америка Құрама Штаттарынан жіберілген [[соғыс]] фильмдерінің ескі көшірмелерін жиі көретін. Жас кезінде ол оқуды жақсы көрді. Мектептегі қажетті тапсырмаларды аяқтап, түнде анасының детективтерін жасырын оқитын.<ref>[http://www.sensesofcinema.com/2002/spotlight-claire-denis/denis_interview/ Claire Denis: An Interview]</ref> Дени 14 жаста болғанда, анасы мен әпкесімен бірге Францияның Париж маңындағы аймағына көшті. Оның ата-анасы балаларының оқуын Францияда аяқтағанын қалады. == Мансабы == Дени бастапқыда экономиканы зерттеді, бірақ оның айтуынша, бұл өзі үшін өте қиын болды. Ол күйеуінің қолдауымен француз кино мектебінің IDHEC-те оқыды. IDHEC-ті бітіріп, [[2002 жыл]]дан бастап Швейцарияның Саас-Фе қаласындағы Еуропалық жоғары мектебінде кино профессоры болды.<ref>[https://web.archive.org/web/20101024172728/http://www.egs.edu/faculty/claire-denis/biography/ CLAIRE DENIS - BIOGRAPHY]</ref> Оның толық метражды режиссерлік "Шоколад" (1988) атты дебюті, Африка отаршылдығы туралы жартылай автобиографиялық кино сыншылардың мойындауына ие болды. "Үйге қалай ораламыз" (1994), "Ненетт Эт Бони" (1996), "Еңбек кавалері" (1999),<ref>[https://www.salon.com/2000/03/31/beau_travail/ "Beau Travail"]</ref> "Африкада; қиындықтар" (2001), және "Vendredi, soir" (2002) сияқты фильмдермен өзін "француз киносының лиризмін қазіргі Францияның жиі қатал келбетін алуға итермелейтін режиссер ретінде көрсетті". Ынтымақтастықтың маңыздылығы оның барлық жұмысында көрінеді. Әдетте оның фильмдерінде актерлер ауыспайды. Мысалы Денимен 1990 жылдан 2017 жылға дейін 11 рет жұмыс істеген Алекс Дескас және 1988 жылдан 2009 жылға дейін оның үш фильміне қатысқан Исаак де Банколені байқауға болады. Винсент Галло, Беатрис Даль, Николас Дювошель, Жюльет Бинош және Грегуар Колин де Денидің бірнеше фильмдеріне түсті. Ол [[1970 жыл]]дары жоғары кинематография институтында танысқан сценарист Жан-Пол Фаржомен, композитор Стюарт Стаплеспен және кинематографист Аньес Годармен жиі жұмыс істеді. Сценарий жазу процесі туралы сұрағанда, Дени:" Менің ойыма Исаак, Грегуар немесе басқа біреу жиі келетінін түсінемін",-деді. Сондай-ақ, ол өзінің фильмдерінің кастингі үшін әдетте ешқандай таңдау өткізбейтінін айтты. Оның ынтымақтастығы өзінің фильмдерінен асып түседі, өйткені ол Лаетия Массонның (1995) "En avoir" және Тони Маршаллдың "Vénus beauté" (1999) сияқты басқа режиссерлердің фильмдерінде пайда болды. Ол сценарийшінің еңбегін "Эль-Медина" фильмі үшін Юсри Насралламен бөліседі (2000). Сондай-ақ, ол Парижде, Техаста (1984) Вим Вендерспен бірге режиссердің көмекшісі болып жұмыс істеді. [[2005 жыл]]ы 27-ші Мәскеу Халықаралық кинофестивалінің қазылар алқасының мүшесі болды. Сонымен қатар [[2011 жыл]]ы Довильдегі Америка кинофестивалінің қазылар алқасының мүшесі болды.<ref>[https://web.archive.org/web/20130403124619/http://moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=2005 2005 year]</ref> Оның "Ублюдки" фильмі 2013 жылғы Канн кинофестивалінде "Un Certain Regard" бөлімінде көрсетілді.<ref>[https://www.festival-cannes.com/en/article/59652.html Festival de Cannes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130814002358/http://www.festival-cannes.com/en/article/59652.html |date=2013-08-14 }}</ref> Сол жылы ол Стокгольм кинофестивалінде Стокгольмдегі өмір бойғы жетістік марапатын алды. [[2015 жыл]]ы Дени өзінің ағылшын тіліндегі "Зайырлы өмір" дебюттік фильмі үшін Зейди Смитпен серіктес екенін жариялады. Соңында Смит жобадан кетіп, түсірілімнің кешігуіне әкелді. Дени Жюльетта Биноштың рөлін сомдаған және 2017 жылы экранға шыққан "Впусти солнце" фильмінде жұмысын жалғастырды. [[2018 жыл]]ы Дени Роберт Паттинсонмен бірге өзінің алғашқы ағылшын тіліндегі толық метражды "Зайырлы өмір" фильмін аяқтап, шығарды.<ref>[https://www.theguardian.com/film/2018/sep/10/high-life-review-robert-pattinson-claire-denis-sci-fi-drama-astronauts High Life review – orgasmic brilliance in deepest space with Robert Pattinson]</ref> Фильмнің премьерасы 2018 жылы Торонто халықаралық кинофестивалінде өтті. Кейінірек ол АҚШ-та A24 американдық инди дистрибьюторларын шығарған. Оны көптеген танымал сыншылар жақсы бағалады.<ref>[https://www.theguardian.com/film/2019/may/08/high-life-review-robert-pattinson-claire-denis-juliette-binoche High Life review – Robert Pattinson heads to infinity and beyond]</ref> == Өнер == Дени өз шығармашылығында студиялық емес, локациялық жұмысты қолданады. Ол кейде актерлерін қимылсыз фотосуретке орналастырылғандай етіп қояды. Ол стационарлық камерамен ұзағырақ суреттерді қолданады және заттарды ұзын кадрға айналдырады, нәтижесінде аз жоспарлар пайда болады. Бірақ Денидің кинематографиялық және өзекті бағыты әрқашан оның басты кейіпкерлерінің бет-әлпеті мен денелеріне баса назар аударады. Сонымен қатар ол пейзаждың кеңістігін әрекеттестіре отырып, кинематографиялық үстемдікті сақтайды. Тим Палмер Денидің өзін-өзі жариялаған формалист және жақсы кино стилисті ретіндегі жұмысын зерттейді. Сонымен қатар Денидің сұхбатында бірнеше рет айтқан тәсілі дыбыстарға, текстураларға, түстерге және композицияларға, кең тақырыптық мәселелерге немесе әлеуметтік міндеттемелерге қатысты. Өзінің фильмдерін түсірген австралиялық Джеймс Филлипстің айтуынша, Дени [[Голливуд]] киносының нарықтық конвенцияларын жоққа шығарып, көрермендерге өз фильмдерін көп күттірмейді. Дени оқиғаны жеке тарихымен үйлестіріп, фильмдеріне өмірбаяндық элемент береді. Бұл тарихи құбылыс оның фильмдерін авторлық кино ретінде сипаттауға мүмкіндік береді. Ол қорқыныш жанрынан бастап (Trouble Every Day, 2001) романтика мен драмаға дейін ("Жұма түні" 2002) көптеген жанрларда жұмыс істеді. Сыншылар оның фильмдерінде қайталанатын тақырыптарды атап өткенімен, Дени өзінің мансаптық "траекториясын" дәйекті түрде көре алмайтынын айтады. Дени өзінің фильмдерінің аттарын мұқият таңдайды. Ноэль Руксель-Кубберли бұл атаулар көрерменді фильмнің бейнесін қайта ойластыруға арналған деп санайды. Ал Дени оларды фильмдерінің шикі шындығын сипаттау үшін шебер қолданады. Мысалы, "Chocolat" (1988) атауы фильмнің әрекет ету кезеңінде қолданылатын нәсілшіл терминге, құл жүйесі арқылы Африкадан Еуропаға какао экспорттауға және 1950 жылдардағы "Еtre chocolat" француз өрнегіне сілтеме жасайды, бұл "алданып қалу" дегенді білдіреді. Дени сонымен қатар "тез түсіреді, баяу өңдейді" деген атпен танымал. Жалпы, ол бірнеше түсірілім жасап, уақытының көп бөлігін монтажға жұмсайды. Бұл өндірістен кейінгі процесс көбінесе сценарийлердегі көріністерді ретке келтіруді қамтиды. Мысалы, ол биді "Beau Travail" (1999) атты фильмнің соңында қойды, бірақ сценарийдің соңында ондай жоспар болмады. Бұл процесс туралы Дени: "Мен фильм түсірген кезде әрқашан өзімді қауіпсіз сезінемін. Өзіме күмәнім бар, бірақ актерлерге сирек күмәнданамын" деген. == Фильмография == === Көркем фильмдер === * Chocolat / Chocolate (1988) * S'en fout la mort / No Fear, No Die (1990) * J'ai pas sommeil / I Can't Sleep (1994) * US Go Home (TV, from the collection Tous les garçons et les filles de leur âge / All the Boys and the Girls of Their Age) (1994) * Nénette et Boni / Nenette and Boni (1996) * Beau travail / Good Work (1999) * Trouble Every Day (2001) * Vendredi soir / Friday Night (2002) * L'intrus / The Intruder (2004) * 35 rhums / 35 Shots of Rum (2008) * White Material (2009) * Bastards / Les Salauds (2013)<ref>[http://pro.arte.tv/archives/8288 ARTE France Cinéma coproduit les prochains films de Claire Denis, Ritesh Batra, Hiner Saleem et Xavier Dolan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001164044/http://pro.arte.tv/archives/8288 |date=2020-10-01 }}</ref> * Let the Sunshine In (2017) * High Life (2018) * Fire (TBA) === Қысқа метражды фильмдер === * Le 15 Mai (IDHEC film, based on Frederik Pohl's The Tunnel under the World) (1969) * Keep It for Yourself (1991) * Contre l'oubli / Against Oblivion (1991) * segment: Pour Ushari Ahmed Mahmoud, Soudan * À propos de Nice, la suite (1995) * segment: Nice, Very Nice * Ten Minutes Older: The Cello (2002) * segment: Vers Nancy / Towards Nancy * Venezia 70 - Future Reloaded (2013) * Segment: Claire Denis * Voilà l'enchaînement (2014) === Деректі фильмдер === * Man No Run (1989) * Jacques Rivette, le veilleur / Jacques Rivette, the Watchman (1990) * Vers Mathilde / Towards Mathilde (2005) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1946 жылы туғандар]] [[Санат:Франция актерлері]] [[Санат:Парижде туғандар]] [[Санат:Франция сценарийшілері]] [[Санат:21 сәуірде туғандар]] [[Санат:Әйелдер]] [[Санат:Кино]] [[Санат:Режиссёр]] [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:Францияда туғандар]] 2aealir4dlaac9xzj3t7g0ivk4wx5pq 0 660760 3620629 3508131 2026-06-22T10:58:03Z Madi Dos 18369 3620629 wikitext text/x-wiki {{Телеарналар | атауы = Jetisý | толық атауы = «Жетісу» телерадиокомпаниясы» ЖШС | логотипі = Jetisutv.jpg | логоатауы = | ені = 150px | ел = {{байрақ|Қазақстан}} | хабар тарату аумағы = | хабар тарату уақыты = тәулік бойы | тілдері = қазақша, орысша | орталық = [[Талдықорған]], Балапанов көшесі, 28 | формат = | тематика = ақпараттық-танымдық, отбасылық | хабар таратуын бастады = 1999 жыл | хабар таратуын аяқтады = | жабылу себебі = | алмастырады = | алмасқан арна = | алмастырылды = | лицензия = | аудитория = | үлес = | үлес-күн = | үлес-қайнар = | негізін салушы = | иесі = [[Жетісу облысы]]ның әкімдігі | басшы қызметі = Директоры | басшылары = Байболатов Дәнеш Асқарбекұлы | бұрынғы атаулары = Жетісу | туыстас арналар = | арна дауысы = | жүйелік серігі = | слоган = | сайт = https://zhetysutv.kz/ }} '''Жетісу телеарнасы''' — 1999 жылы құрылған [[Жетісу облысы|Жетісу облысының]] ақпараттық-танымдық, отбасылық телеарнасы. Хабар тарату аумағы [[OTAU TV|ОTAU TV]] спутниктік желісі арқылы [[Қазақстан]], [[Ресей]], [[Түркия]], [[Иран]], [[Пәкістан]], [[Моңғолия]], [[Қытай]], [[Өзбекстан]] және [[Қырғызстан]] мемлекеттері, ID-TV кабельдік желісі арқылы Қазақстан, сонымен қатар [[Alma-TV|ALMA-TV]] мен Қайнар-TV арқылы Алматы және Жетісу облыстарының аумағы. Әр түрлі саланы қамтитын 40-тан астам төл бағдарламасы бар. Ал мұрағатында шығармашылық ұжыммен жасалған жүздеген бағдарламасы бар. Қазіргі таңда эфирге әр түрлі бағыттағы 23 бағдарлама, сондай-ақ қазақ және орыс тілдерінде жаңалықтар шығарып таратады.<ref>https://www.youtube.com/user/zhetysutv/about</ref><ref>https://www.instagram.com/zhetysutv/</ref> == Тарихы == * 2015 жылы телеарнаның материалдық-техникалық базасы жаңартылды. * Дәл осы жылы HD (16*9) форматына ауысты. Қазақстанда техникалық мүмкіндіктері бойынша екінші болып саналатын медиа-орталық құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}}{{Қазақстан телеарналары}} [[Санат:Қазақстан телеарналары]] [[Санат:Алфавит бойынша телеарналар]] f8k56sdj9vvb7dk0ln42sb5atld7h37 0 662221 3620464 3510335 2026-06-22T00:02:05Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620464 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Киікбай Жаулин | Шынайы есімі =Киікбай Мыңбайұлы Жаулин | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Атырау мемлекеттік университеті|Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің]] ректоры | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = тамыз [[2011]] | Басқаруын аяқтады = қазан [[2011]] | Ізашары = [[Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов|Алтай Қазмағамбетов]] | Ізбасары = [[Бейбіт Баймағамбетұлы Мамраев|Бейбіт Мамраев]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 14.04.1965 | Туған жері = [[Жарқамыс (Ақтөбе облысы)|Жарқамыс ауылы]], {{туғанжері|Байғанин ауданы|Байғанин ауданында}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!!}} {{Қазақстан мәслихаттарына 25 жыл медалі}} {{!}}- {{!}} [[Сурет: The honourable worker of education.jpg|22px|ҚР Білім беру ісінің құрметті қызыметкері]] {{!!}} {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} {{!}}} | Сайты = }} '''Киікбай Мыңбайұлы Жаулин''' ([[14 сәуір]] [[1965 жыл]], [[Жарқамыс (Ақтөбе облысы)|Жарқамыс ауылы]], [[Байғанин ауданы]], [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ КСР]]) — саяси ғылымдарының докторы (2009), профессор (2011). == Өмірбаяны == Жаулин Киікбай Мыңбайұлы 1965 жылдың 14 сәуірінде [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облысының]] [[Байғанин ауданы]], [[Жарқамыс (Ақтөбе облысы)|Жарқамыс селосында]] дүниеге келген. 1983-1990 жылдары Гурьев педагогика институтының студенті. 1984-1986 жылдары совет армия қатарында. 1990-1993 жылдары [[Атырау мемлекеттік университеті|Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті]] «Саяси тарих және саяси экономика» кафедрасының оқытушысы. 1993-1994 жылдары Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің «Қазақстан тарихы» кафедрасының оқытушысы. 1994-1997 жылдары Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің «Қазақстан тарихы» кафедрасының аға оқытушысы. 1997-1998 жылдары Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің сырттай оқу факультеті деканының орынбасары. 1998-2000 жылдары Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің «Қазақстан тарихы» кафедрасының Доценті. 2000 жылы Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің «Кеден және құқық пәндері» кафедрасының меңгерушісі. 2000-2003 жылдары Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің заң факультетінің деканы. 2003 жылы Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің экономикалық болжау және басқару жөніндегі проректоры. 2003-2004 жылдары [[Ақтөбе өңірлік университеті|К. Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің]] оқу-әдістемелік жұмыстары жөніндегі проректоры. 2004-2005 жылдары Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институтының оқу-әдістемелік басқармасының бастығы. 2005-2006 жылдары [[Атырау мұнай және газ университеті|Атырау мұнай және газ институтының]] өндіріс жөніндегі проректоры. 2006-2007 жылдары Гуманитарлық пәндер кафедрасының профессоры. 2007-2008 жылдары Атырау облыстық ішкі саясат департаменті директорының орынбасары. 2008-2009 жылдары Атырау мұнай және газ институтының «Қазақстан тарихы» кафедрасының профессоры. 25.08.2009 жылы «Қазақстан тарихы және құқық» кафедрасының меңгерушісі. 16.08.2009-10.12.2010 жылдары Атырау қаласы әкімінің орынбасары. 10.12.2010 жылы Атырау облыстық білім беру басқармасының бастығы.<ref>[https://azh.kz/kz/news/view/269 Жаулин білім басқармасына басшы болды]</ref> 13.08.2011 жылы Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің Ректоры.<ref>[https://asu.edu.kz/university/people/Rector/9476/ Жаулин Киікбай Мыңбайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210503185953/https://asu.edu.kz/university/people/Rector/9476/ |date=2021-05-03 }}</ref> 01.09.2012 жылы Атырау мұнай және газ институтының ғылыми-зерттеу орталығының директоры. 01.11.2013–06.08.2018. [[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты|Атырау инженерлік-гуманитарлық институтының]] ғылым және халықаралық байланыстар жөніндегі проректоры.<ref>http://www.zherlester.akt.kz/kz/people/2215 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517105904/http://www.zherlester.akt.kz/kz/people/2215 |date=2021-05-17 }}</ref> 06.08.2018-25.10.2018. Маңғыстау облысының кәсіподақтар орталығы бірлестігі төрағасының орынбасары. 25.10.2018–12.12.2019. Маңғыстау облысының кәсіподақтар орталығы бірлестігінің төрағасы. 13.12.2019 бері «Маңғыстау профсервис» ЖШС-нің директоры. == Еңбектері == Ғылым академиясының тарих және этнология институты жанындағы мамандандырылған кеңестің 1997 жылғы 7 мамырдағы шешімімен тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесі берілді. Диссертация тақырыбы «Батыс Қазақстандағы шаруа қожалықтарын ұжымдастыру және 1932-33 жылдардағы ашаршылық». 1998 жылы Жоғарғы аттестациялық комиссияның шешімімен доцент атағы берілді. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылу комитетінің 2009 жылғы 29 сәуірдегі шешімімен саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. Диссертация тақырыбы «Саяси жаңару — Қазақстан Республикасының тұрақты дамуының кепілі: саяси талдау». Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің 2011 жылы 11 сәуірдегі шешімімен саясаттану мамандығы бойынша профессор ғылыми атағы берілді. Тарих және қоғамдық ғылымдар академиясының академигі атағы мамыр айында, 2019 жылы берілді. 200-ге тарта мақалалары, 4 монографиялық еңбегі және 3 оқу-әдістемелік құралдары жарық көрді. == Марапаттары == «Қазақстан мұнайына 100 жыл» төс белгісімен (2000), Атырау облысы әкімінің Құрмет грамотасымен (2001), «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалімен (2001), Ұстаздық қызметінде білім беру мен ғылым саласындағы еңбегі мен жетістігі үшін «Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің кұрметті қызметкері» төс белгісімен (2005), Қазақстан Республикасы Президентінің Алғыс хатына ие болды (2005), «Отан» ХДП-сы Орталық аппаратының Құрмет грамотасымен (2006), Атырау облысы әкімінің Алғыс хатымен (2008), «Қазақстан мәслихаттарына 20 жыл» мерекелік медалімен (2014), Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігінің «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төс белгісімен (2015), Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Құрмет грамотасымен (2015), «Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының дамуына қосқан үлесі үшін» мерекелік медалімен (2016), Атырау облысының «Жыл үздігі – 2017», Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігінің «Жас ұрпақты оқыту және тәрбиелеу ісіндегі елеулі табыстары үшін Ы. Алтынсарин» медалімен (2018), Маңғыстау облысы әкімінің «Алғыс хатымен» (2018), «Қазақстан мәслихаттарына 25 жыл» мерекелік медалімен (2019), «Қазақстан Республикасы Кәсіподақтарға сіңірген еңбегі үшін» медалімен (2019), Маңғыстау облыстық мәслихатының Құрмет грамотасымен (2019), «Ұлт қайраткері» атағы беріліп төс белгісімен (2020) марапатталды. == Сілтемелер == [[Санат:Саяси ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Атырау мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері]] [[Санат:Профессорлар]] b0uf46lv9a5zqqw7ufezrgl7ypziz30 0 674645 3620608 3578445 2026-06-22T10:19:55Z Madi Dos 18369 «[[Санат:Қазақстан телеарнасы телесериалдары|Қазақстан телеарнасы телесериалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620608 wikitext text/x-wiki {{Телесериал | Қазақша атауы = Ахмет. Ұлт ұстазы | Шынайы атауы = | суреті = Ахмет. Ұлт ұстазы.jpg | тақырыбы = Сериалдың постері | сурет ені = | жанры = | формат = | авторы = | желісі = | өндіріс = | рөлдерде = Байғали Есенәлі<br />[[Бақыт Қажыбаев]]<br />Бауыржан Қаптағай<br />Нартай Сауданбекұлы<br />Мая Веронская | баяндаушы = | бет басы = | композиторы = | мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |тілі = [[Қазақ тілі|Қазақша]] | маусымдар = 1 | сериялар саны = 6 | сериялардың тізімі = | атқарушы продюсері = | продюсері = Айсәуле Әбілдаева | режиссёрі = Мұрат Есжан | операторы = Қанатжан Мырзағали | сценарист = Мұрат Есжан<br>[[Ұларбек Нұрғалымұлы]] | түсірілім орны = | ұзақтығы = 53 минут | студия = | статусы = | телеарна = | бейне форматы = 16:9 | дыбыс форматы = | көрсете бастады = 16 желтоқсан 2021 | соңғы рет көрсетілді = желтоқсан 2021 | алдыңғы = | келесі = | байланысы бар шоу = | imdb_id = | tv_com_id = | сайт = }} '''Ахмет. Ұлт ұстазы''' — 2021 жылы түсірілген 6 сериялы тарихи драмалық телехикаясы. Фильмде [[Ахмет Байтұрсынұлы|Ахмет Байтұрсынұлының]] өмірі жайлы баяндалады<ref>[https://aikyn.kz/176521/ult-ustazy-ahmet-zhayly-birer-soz/ Ұлт ұстазы:Ахмет жайлы бірер сөз]—Айқын.кз сайты</ref>. Сериал [[Ақпарат билігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің]] қолдауымен түсірілді. 2021 жылы желтоқсан айында [[Qazaqstan (телеарна)|Қазақстан Ұлттық арнасында]] көрсетілді. == Түсірілім тобы == *Режиссёрі — Мұрат Есжан *Продюсері — Айсәуле Әбілдаева *Сценарист — Мұрат Есжан, [[Ұларбек Нұрғалымұлы]] *Операторы — Қанатжан Мырзағали *Композиторы — Ұшқын Жамалбек == Актерлар == {| class="wikitable" !Актёрлер !Рөлі |- |Байғали Есенәлі |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |- |[[Бақыт Қажыбаев]] |[[Міржақып Дулатұлы]] |- |Бауыржан Қаптағай |[[Әлихан Бөкейханов]] |- |[[Майя Веронская|Мая Веронская]] |Бәдрисафа Мұхамедсадыққызы |- |Азат Сейітметов |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Әліби Жангелдин]] |- |[[Нартай Сауданбекұлы]] |тергеуші Саңғытов |- |Жұмағали Маханов | |}<ref>https://qazaqstan.tv/serials/akhmet-ult-ustazy/</ref> {{Толықтыру}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://qazaqstan.tv/serials/akhmet-ult-ustazy/ Ұлттық арнада] {{бастама}} [[Санат:Қазақстан телесериалдары]] [[Санат:2021 жылғы телесериалдар]] [[Санат:Қазақстан драма телесериалдары]] [[Санат:Қазақстан телеарнасы телесериалдары]] ts3jzqijmvx7draof34dbd4huhofetn 4 675070 3620571 3620228 2026-06-22T07:00:34Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3620571 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88022||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||96120||76475||11041||224||3378||234||110||5814||741 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86552||80949||1349||2243||909||49||0||957||136 |- |4||3||{{u|Мағыпар}}||84133||79045||844||635||37||388||0||2883||46 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84036||68775||1239||147||11309||15||0||1696||24 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55545||30544||3588||368||5769||944||2238||4782||5187 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48562||39854||1758||102||628||17||9||4473||39 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38490||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||10||{{u|Ulan}}||30436||23963||391||78||4579||14||0||199||209 |- |10||9||{{u|1nter pares}}||28372||26391||202||7||615||70||0||1399||141 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8817||3471||135||398||8||2176||838||844 |- |12||12||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||22256||20988||753||39||129||4||0||121||11 |- |14||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13875||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |15||13||{{u|Sagzhan}}||19589||18329||403||43||182||10||0||316||86 |- |16||18||{{u|Nurken}}||19213||9910||1322||41||6915||115||2||426||51 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17122||12155||223||7||133||162||8||2485||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16072||14053||411||16||1017||73||1||539||302 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13765||12989||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11256||6805||508||0||102||512||0||615||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10086||7923||1220||40||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6512||414||53||255||120||0||296||32 |- |26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8227||8133||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8156||5727||27||5||1867||204||0||172||52 |- |29||48||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |30||35||{{u|Nurtenge}}||7947||5420||976||137||628||59||24||532||198 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7480||5978||189||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7420||5281||468||132||761||0||64||97||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6253||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5044||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4357||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||58||{{u|Madi Dos}}||4465||3057||210||63||42||50||0||634||118 |- |50||46||{{u|Coffee86}}||4364||3831||4||0||11||7||0||408||5 |- |51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |53||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |54||49||{{u|Makenzis}}||3590||3533||5||0||0||0||0||46||5 |- |55||57||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |56||52||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3396||2998||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |62||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3 |- |64||68||{{u|ShadZ01}}||3158||2505||348||101||105||0||0||4||0 |- |65||59||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2834||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||86||{{u|MuratbekErkebulan}}||2876||1860||311||0||91||55||0||428||4 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2464||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||76||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2 |- |81||89||{{u|Balaburgem}}||2466||1750||11||29||31||59||0||182||48 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2393||1985||126||0||13||1||0||177||41 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |94||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1948||1||0||0||0||0||0||0 |- |95||91||{{u|RaiymbekZh}}||2002||1706||8||0||17||0||0||75||72 |- |96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1605||1339||1||0||105||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1536||1346||0||0||7||0||0||122||8 |- |109||95||{{u|Gliwi}}||1525||1519||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||143||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |127||119||{{u|Ziv}}||1155||1082||60||0||0||2||0||9||2 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||195||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |138||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||144||{{u|Wikuiser}}||1048||752||142||0||62||0||43||18||4 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||142||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||166||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |148||147||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||190||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |154||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |157||177||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |161||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |163||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |165||148||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |167||152||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0 |- |168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |169||145||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |171||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |172||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |173||157||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0 |- |175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |177||198||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |178||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |179||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |180||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||674||665||0||1||0||0||0||6||1 |- |181||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |182||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |183||165||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||668||629||15||0||0||0||0||2||0 |- |184||158||{{u|Epoxa-HH}}||666||654||0||0||5||0||0||10||1 |- |185||220||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17 |- |186||193||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |187||191||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |189||175||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||178||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |193||215||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |194||227||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0 |- |195||196||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |196||180||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0 |- |197||187||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |199||179||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |200||183||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |202||181||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |204||185||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |205||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |206||176||{{u|Tuttiorchestra687}}||572||570||0||0||0||0||0||4||2 |- |207||189||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |208||200||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||194||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |211||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |212||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |214||199||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |215||188||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |216||192||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |218||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |219||209||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0 |- |220||197||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |221||184||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||218||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||391||0||0||0||3||0||44||1 |- |223||219||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1 |- |224||186||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |225||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0 |- |227||226||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |228||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |229||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |230||216||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0 |- |231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 67w2i6nykkckg98nd2isdfs235mgek3 4 675089 3620630 3620316 2026-06-22T11:00:30Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3620630 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515626||380103||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145868||131246||957||0||13593||6||0||44||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132283||127412||687||15||62||17||10||2859||1196 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119564||112798||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113516||1||0||0||0||0||0||113515||0 |-style="background-color:#ccf" |6||5||{{u|MerlIwBot}}||105852||88196||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||87787||87787||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79315||79300||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50456||50163||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26596||22821||42||0||3648||2||0||61||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14578||13598||430||1||0||83||0||387||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13734||13237||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9118||9118||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7974||5420||976||137||628||40||24||532||198 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3253||3250||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1553||1534||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1120||1046||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||83||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||80||{{u|Kasymovbot}}||302||287||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||166||164||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] 7u5vg1hwkos6ugdlkm3dojeipdanmwz 4 675116 3620349 3620030 2026-06-21T13:07:18Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3620349 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7809||948||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7380||84||695||187||814||2150||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3133||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2599||42||0||59||33||593||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2281||102||13||200||86||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2186||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1343||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Орел Карл}}||1324||312||1||304||87||24||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||460||57||1269||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||971||101||14||344||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||71||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |44||{{u|1nter pares}}||552||306||0||8||453||3||0||0||4 |- |45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1631||168||18||7588||188||0||1||11 |- |46||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||530||185||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0 |- |49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |52||{{u|Nurken}}||502||483||3||634||4707||32||15||1||4 |- |53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |54||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|Sagzhan}}||478||79||1||18||135||30||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||423||37||0||0||1599||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||386||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||340||157||4||107||375||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||198||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Coffee86}}||195||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |117||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|ShadZ01}}||193||23||0||34||81||56||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||308 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |246||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |247||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |252||{{u|MuratbekErkebulan}}||84||21||0||64||83||0||11||0||0 |- |253||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |261||{{u|Madi Dos}}||82||22||0||55||26||40||6||0||3 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |278||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |279||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |281||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|Kasymov}}||74||667||7||2973||521||92||0||38||4 |- |285||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |289||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|RaiymbekZh}}||72||40||5||1||8||0||0||0||1 |- |293||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0 |- |299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |372||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |392||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |394||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |409||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |410||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |413||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0 |- |414||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||34||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |428||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |433||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |449||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |467||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |475||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |483||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |486||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |489||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |492||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |493||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |499||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |504||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Unknown Alash}}||22||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |517||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |528||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |529||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |541||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |544||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |545||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |546||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |557||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |560||{{u|Tuttiorchestra687}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Жанна Ж}}||17||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |563||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |564||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |572||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |574||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |576||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |578||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |579||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |586||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |588||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |596||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |602||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |604||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |608||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |628||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |633||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |641||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0 |- |643||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |644||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |645||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |649||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |653||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |660||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |664||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |665||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |677||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |684||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |685||{{u|Gaukhar1980}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |688||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |689||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |707||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |715||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |720||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||8||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |733||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |740||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |741||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |743||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |745||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |749||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |754||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |757||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |768||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |781||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |783||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |792||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |798||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |823||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |824||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |828||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |831||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |832||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |833||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |834||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |841||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |845||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |850||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |853||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |854||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |860||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Гулжайна Усен}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |878||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |883||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |887||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |893||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |900||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |908||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |910||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |922||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |926||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |932||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |935||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |936||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Амина Жанаковна}}||5||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |947||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Көперхан Анаргүл}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |956||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |957||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |979||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |985||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |987||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |995||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |998||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1010||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1018||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1025||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1039||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Wikuiser}}||4||11||2||47||29||0||0||23||0 |- |1045||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1047||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1056||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1060||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1082||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1083||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1085||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1086||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1089||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1096||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1097||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1100||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1123||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1124||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1125||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1127||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1130||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1136||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Ayazhan10}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1169||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1172||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1177||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1179||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1194||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1198||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1205||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1255||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1285||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1295||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1305||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1309||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1355||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1425||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1427||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1428||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1440||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1441||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1457||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1460||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1485||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1515||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Omarova. ayagul}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1533||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1551||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1552||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1559||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1679||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1693||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1699||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1704||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||252||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] jvjqnn856etl19fnwctnc3mx0mbymbm 0 676816 3620368 3479601 2026-06-21T13:57:34Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620368 wikitext text/x-wiki '''Каратэдан Азия чемпионаты''' ({{lang-en| Asian Karate Championship}}) — [[Азия каратэ федерациясы]]мен ұйымдастырылады. Алғашқы чемпионат [[1993]] жылы өткізілді. == Чемпионаттар тізімі== {|class="wikitable" |- !Жыл !Қала !Ел |- |'''[[1993]]''' || [[Тайбэй]] || {{TWN}} |- |'''[[1995]]''' || [[Манила]] || {{PHI}} |- |'''[[1997]]''' || [[Макао]] || {{MAC}} |- |'''[[1999]]''' || [[Сингапур]] || {{SIN}} |- |'''[[2001]]''' || [[Джентин Хайлэндс]] || {{MYS}} |- |'''[[2004]]''' || [[Таоюань]] || {{TWN}} |- |'''[[2005]]''' || [[Макао]] || {{MAC}} |- |'''[[2007]]''' || [[Серембан]] || {{MYS}} |- |'''[[2009]]''' || [[Фошань]] || {{CHN}} |- |'''[[2011]]''' || [[Цюаньчжоу]] || {{CHN}} |- |'''[[2012]]''' || [[Ташкент]] || {{UZB}} |- |'''[[2013]]''' || [[Дубай]] || {{UAE}} |- |'''[[2015]]''' || [[Йокогама]] || {{JPN}} |- |'''[[2017]]''' || [[Астана]] || {{KAZ}} |- |'''[[2018]]''' || [[Амман]] || {{JOR}} |- |'''[[2019]]''' || [[Ташкент]] || {{UZB}} |- |'''[[2021]]''' || [[Алматы]] || {{KAZ}} |- |'''[[2022]]''' || [[Ташкент]] || {{UZB}} |- |'''[[2023]]''' || [[Малакка]] || {{MYS}} |- |'''[[2024]]''' || [[Ханчжоу]] || {{CHN}} |- |} == Жалпы медальдар саны == {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |- align=center |'''1'''||align=left|{{JPN}} |124||37||45||'''206''' |- |- align=center |'''2'''||align="left"|{{IRI}} |56||42||66||'''164''' |- |'''3'''||align=left|{{KAZ}} |18||26||49||'''93''' |- |'''4'''||align=left|{{CHN}} |15||12||25||'''52''' |- |'''5'''||align="left"|{{MYS}} |11||30||55||'''96''' |- |'''6'''||align="left"|{{UZB}} |12||10||25||'''47''' |- |- align=center |'''7'''||align="left"|{{KWT}} |7||12||37||'''56''' |- |'''8'''||align="left"|{{VNM}} |11||24||37||'''72''' |- |'''9'''||align=left|{{IDN}} |4||17||37||'''58''' |- |'''10'''||align="left"|{{TPE}} |3||23||38||'''64''' |} == Сыртқы сілтемелер == * [https://asiankaratefederation.net/about/ Asian Karate Championships] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181214121243/https://asiankaratefederation.net/about/ |date=2018-12-14 }} * [https://web.archive.org/web/20021222105510/http://www.karateworld.org/ World Karate Federation Official Website] * [https://web.archive.org/web/20080602152800/http://www.wkf.net/html/results.html Championship winners and hosts] - World Karate Federation. * [http://www.karaterec.com/en/ WKF Karate Records] * [http://www.hkkaratedo.com.hk/en/tournament/overseas-results AKF Senior, Junior and Cadet Championship results and information] * [https://web.archive.org/web/20190508175712/http://makaf.net/championship_result.html Malaysia Karate] [[Санат:Азия чемпионаттары]] 27h5jnh4yfqsaovnn1udzf9e3l2x0l5 0 677312 3620458 3317082 2026-06-21T22:38:00Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620458 wikitext text/x-wiki {{Спортшы |есімі = Ким Бутен |шынайы есімі = |суреті = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = |туған кездегі есімі = |лақап аты = |азаматтығы = {{байрақ|Канада}} |мамандандыру = Шорт-трек |клубы = |туған күні = 16.2.1994 |туған жері =Шербрук, Квебек, Канада |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері =Себастьян Крос, Марк Ганьон (құрама) |бойы = |салмағы = |атақтары = |медальдары = |ортаққор = }} '''Ким Бутен''' ({{туғанкүні|16|12|1994}}, [[Шербрук]], [[Канада]]) — канадалық шорт-трекші, 4 дүркін Олимпиада жүлдегері, 11 дүркін әлем чемпионатының жүлдегері. 2018 жылғы Олимпиада ойындарының жабылуында Канада құрамасының ту ұстаушысы болды<ref>https://www.olympedia.org/flagbearers?edition_id=60</ref>. == Мансабы == Ким коньки тебуді ағасынан үлгі ала отырып, 6 жасында Шербрукта бастаған<ref>https://iris.ca/en/blog-post-detail/kim-boutin-an-athlete-to-keep-your-eye-on</ref>. Бірінші халықаралық жетістікке 2014 жылы Жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатында Эрзурумдағы әлем чемпионатында қол жеткізді, онда ол эстафетада күміс жүлдені жеңіп алды. 2014 жылы ол Солт-Лейк-Ситидегі әлем кубогы кезеңінде дебют жасады, ол эстафеталық жарыста 3-ші орынға ие болды. Сол маусымда әлем кубогы кезеңдерінің тұғырына тағы екі рет көтеріліп, 1000 және 1500 метрлік жарыстарда екі рет үшінші орын алды. Маусым қорытындысы бойынша қорытынды хаттамада 1000 метр қашықтық бойынша жетінші орында орналасты. 2015 жылдың басында Мәскеуде өткен әлем чемпионатында дебют жасап, жалпы есепте 7-ші орынды иеленді. 2015/2016 маусымында Ким Әлем Кубогында эстафетада үш және 1500 метрге бір марапатқа ие болды, бірақ кейінірек арқа жарақатын алып қалды, бұл оған алты ай бойы бәсекеге түсуге мүмкіндік бермеді. 2016/2017 маусымында ол подиумға бірнеше рет көтеріліп, Дрездендегі 1500 метрлік кезеңдегі алғашқы жеке алтын медалін жеңіп алды. Канадалық Олимпиада ойындарында Ким тоғыз жарыстың сегізінде жеңіске жетті. 2018 жылғы Олимпиада ойындарында Бутен 500 метрлік дебют жасады<ref>http://olympic.ca/2017/08/30/10-short-track-speed-skaters-nominated-to-team-canada-for-pyeongchang-2018/</ref><ref>http://www.sportsnet.ca/olympics/three-time-olympic-gold-medallist-hamelin-lead-canadas-2018-short-track-team/</ref>, онда ол 4-ші орынға ие болды, бірақ 2-ші орынға ие болған корей спортшысы Чой Мин Джон шеттетілгеннен кейін Бутен қола жүлдеге ие болды. Корей спортшысы канадалық әйелмен жарыс кезінде байланысы үшін дисквалификацияланды<ref>https://www.koreatimes.co.kr/www/sports/2018/02/702_244249.html</ref>, Ол үшін Бутен корей БАҚ пен жұртшылықтың сынына ұшырады<ref>https://www.si.com/olympics/2018/02/14/canada-boutin-receives-death-threats</ref>. Кейінірек ойындарда спортшы 1000 метрлік жарыста күміс және 1500 метрлік жарыста қола жүлдені жеңіп алды, осылайша Олимпиада ойындары аясында барлық үш жеке қашықтықта медаль алды<ref>https://www.thestar.com/sports/olympics/2018/02/22/canadas-kim-boutin-takes-silver-in-womens-1000m-short-track-speedskating.html</ref>. Ол қазір бір Олимпиада ойындарында үш медаль жеңіп алған жалғыз канадалық шорт-трекші. 2018 жылдың наурыз айында Монреальдағы әлем чемпионатында Ким 1500 метрге екі қола иемденіп, эстафетада жеңіске жетті. Келесі жылы Софияда өткен әлем чемпионатында, 1500 метрге күміс және 1000 метрге үш қола, эстафетада және көпсайыста төрт марапатқа ие болды. 2019 жылдың қараша айында Солт-Лейк-Ситидегі Әлем Кубогында ол 500 метрге жүгіруде әлемдік рекорд орнатты, уақыт өте келе 41,936 секунд жүгірді және 42 секундта жүгіріп өткен алғашқы әйел болды<ref>https://www.cbc.ca/sports/olympics/winter/short-track-speed-skating/kim-boutin-500-world-record-utah-short-track-1.5346342</ref>. 2020 жылы тізесінен жарақат алып, ол Монреальдағы Төрт құрлық чемпионатын өткізіп алды<ref>https://www.tsn.ca/boutin-withdraws-from-four-continents-short-track-event-due-to-knee-injury-1.1424226</ref>, Канада чемпионаты, сондай-ақ 2021 жылы дордрехттегі әлем чемпионатын өткізіп алды. Әлем кубогын өткізіп алғаннан кейін, Бутен 2021 жылдың күзінде әлем кубогының кезеңдеріне оралып, жалпы 500 метрге 2-ші орынға ие болды. 2021 жылдың тамызында Канада чемпионатында Ким Бутен 500 м және 1000 м қашықтықта жеңіске жетті<ref>https://ca.news.yahoo.com/kim-boutin-wins-1-000m-203323424.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220219155546/https://ca.news.yahoo.com/kim-boutin-wins-1-000m-203323424.html |date=2022-02-19 }}</ref>. 2022 жылы 7 ақпанда Бейжің Олимпиадасында 500 метр қашықтықта қола медаль жеңіп алды<ref>https://tass.ru/sport/13637441</ref>. Сәуір айында Монреальда өткен әлем чемпионатында ол бес күміс медаль жеңіп алды, соның ішінде абсолютті есепте. == Марапаттары == 2015 жыл — Канаданың short Track Rising Star Award (өсіп келе жатқан жұлдыз) марапатталды. 2018 жыл — Canadian Sports Awards жылдың әйел спортшысы атанды. 2018, 2020 — Speed Skating Canada шорт-трек бойынша Жылдың үздік канадалық конькимен жүгірушісі атанды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Алфавит бойынша шорт-трекшілер]] [[Санат:Канада шорт-трекшілері]] [[Санат:2018 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері]] [[Санат:2018 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері]] [[Санат:2022 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері]] o94q74t2oofm1v6omzy3f6qevwd5y40 0 679679 3620647 3588212 2026-06-22T11:33:03Z Ayazhan10 180289 «[[Санат:Алфавит бойынша жануарлар|Алфавит бойынша жануарлар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620647 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Beisa_Oryx,_Samburu_NR,_Kenya.jpg|thumb|200px|Бейза]] ''' Бейза''', немесе '''шығыс африкалық орикс''' ({{lang-lat|Oryx beisa}}) — бұрын солтүстік-шығыс Африканың шөл және шөлейт аймақтарында таралған бөкендер тұқымдасына жататын бөкен. == Жалпы деректер == Орикс негізіндегі бөкендердің денесінің ұзындығы 160-тан 190 см-ге дейін, құйрық ұзындығы 70-тен 80 см-ге дейін жетеді. Жануарлардың иығында биіктігі 110-120 см, олардың салмағы 150-ден 200 келіге дейін. Артқы жағындағы шаш сұр-қоңыр, іште ақ, ​​осы түстер арасындағы шекарада дене бойымен тар қара жолақ өтеді. Сондай-ақ алдыңғы аяқтардың тізелерінде және тұмсығында қара дақтар көрінеді - мүйіздердің түбінен, көзден және жануардың шектеріне дейін. Сондай-ақ маңдай мен мұрында кішкентай қара дақтар бар. Құлақтары ұзын және тар, мүйіздері ұзын және жіңішке, екі жыныстағы бөкендерде 75-тен 120 см-ге дейін. Бейза орикс 6-дан 40-қа дейін топ болып табындық өмір сүреді. Егде жастағы еркектер әдетте жалғыз тұрады. Үйірлерде бөкендер белгілі бір иерархияға бағынады. Үйірдегі жетекші аналықтардың бірі, ең күшті еркек оны жауып күзетеді. Қандай да бір қауіп төнген жағдайда бұл бөкендер, әдетте қашады. Алайда, кейбір жағдайларда топ ауыр жарақат алуға қабілетті ұзын мүйіздерімен шабуылдаушылардан қорғанады. Жануарлар биологиялық тұрғыдан шөлді және ыстық жағдайда өмір сүруге бейімделген. Демек, олардың дене температурасы жануарлардың денсаулығына ешқандай салдарсыз +46 С° дейін көтерілуі мүмкін. Олар шөптермен, жапырақтармен, жемістермен және басқа да өсімдік материалдарымен қоректенеді. == Көбеюі == Жануарлардың жұптасуының нақты кезеңі жоқ. Бұл бөкендердің жүктілігі 8,5 айдан 10 айға дейін созылады. Бала туылғаннан кейін 3,5 айдан кейін өсімдік тағамдарын жей бастайды. Әйелдердің жыныстық жетілуі 1,5 жастан 2 жасқа дейін, еркектерде 5 жаста болады. Өмір сүру ұзақтығы - 18 жылға дейін. [[Санат:Алфавит бойынша жануарлар]] iw52iqbvhspkrgt8i38eoahgv2qese5 3620648 3620647 2026-06-22T11:33:52Z Ayazhan10 180289 «[[Санат:Африка сүтқоректілері|Африка сүтқоректілері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620648 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Beisa_Oryx,_Samburu_NR,_Kenya.jpg|thumb|200px|Бейза]] ''' Бейза''', немесе '''шығыс африкалық орикс''' ({{lang-lat|Oryx beisa}}) — бұрын солтүстік-шығыс Африканың шөл және шөлейт аймақтарында таралған бөкендер тұқымдасына жататын бөкен. == Жалпы деректер == Орикс негізіндегі бөкендердің денесінің ұзындығы 160-тан 190 см-ге дейін, құйрық ұзындығы 70-тен 80 см-ге дейін жетеді. Жануарлардың иығында биіктігі 110-120 см, олардың салмағы 150-ден 200 келіге дейін. Артқы жағындағы шаш сұр-қоңыр, іште ақ, ​​осы түстер арасындағы шекарада дене бойымен тар қара жолақ өтеді. Сондай-ақ алдыңғы аяқтардың тізелерінде және тұмсығында қара дақтар көрінеді - мүйіздердің түбінен, көзден және жануардың шектеріне дейін. Сондай-ақ маңдай мен мұрында кішкентай қара дақтар бар. Құлақтары ұзын және тар, мүйіздері ұзын және жіңішке, екі жыныстағы бөкендерде 75-тен 120 см-ге дейін. Бейза орикс 6-дан 40-қа дейін топ болып табындық өмір сүреді. Егде жастағы еркектер әдетте жалғыз тұрады. Үйірлерде бөкендер белгілі бір иерархияға бағынады. Үйірдегі жетекші аналықтардың бірі, ең күшті еркек оны жауып күзетеді. Қандай да бір қауіп төнген жағдайда бұл бөкендер, әдетте қашады. Алайда, кейбір жағдайларда топ ауыр жарақат алуға қабілетті ұзын мүйіздерімен шабуылдаушылардан қорғанады. Жануарлар биологиялық тұрғыдан шөлді және ыстық жағдайда өмір сүруге бейімделген. Демек, олардың дене температурасы жануарлардың денсаулығына ешқандай салдарсыз +46 С° дейін көтерілуі мүмкін. Олар шөптермен, жапырақтармен, жемістермен және басқа да өсімдік материалдарымен қоректенеді. == Көбеюі == Жануарлардың жұптасуының нақты кезеңі жоқ. Бұл бөкендердің жүктілігі 8,5 айдан 10 айға дейін созылады. Бала туылғаннан кейін 3,5 айдан кейін өсімдік тағамдарын жей бастайды. Әйелдердің жыныстық жетілуі 1,5 жастан 2 жасқа дейін, еркектерде 5 жаста болады. Өмір сүру ұзақтығы - 18 жылға дейін. [[Санат:Алфавит бойынша жануарлар]] [[Санат:Африка сүтқоректілері]] n8ugy2q2whcrq2quoo82scre8fzgezv 0 682451 3620521 3600068 2026-06-22T05:49:18Z Ayazhan10 180289 3620521 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Brian Grant.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} ''Брайан Грант'' — британдық музыкалық теледидар режиссері және продюсері. 1982 жылы ол Скотт Миллэни, Рассел Малкахи және Дэвид Маллетпен бірге MGMM Productions компаниясының негізін қалады. MGMM Ұлыбританияның 80-ші жылдардағы ең табысты өндірістік компаниясы болды. Ол өзінің мансабын оператор болып бастады және танымал музыкалық бейне режиссері болды, сонымен қатар көптеген фильмдер мен телехикаялар түсірді. Ол британдық телехикаялардың эпизодтарын қоюмен танымал, соның ішінде As If, Hex, Doctor Who, Party Animals, Schronicity, Britannia High, Highlander: The Series, Queen of Swords, Clocking Off, New Tricks, Sinbad, The Worst Witch, Our Girl . (2018 телехикаясы), Бейне «Радио жұлдызын өлтірді» (2019 телехикаясы), Леннонның соңғы демалысы (2020 деректі фильмі), «Раверлерге орын жоқ» (2021 деректі фильм) . Ол BAFTA және EMMY номинацияларына ие. Ол сондай-ақ 1980 жылдар бойы Оливия Ньютон-Джон, Донна Саммер, Питер Габриэль, Королева, Адам лигасы, Род Стюарт, Тина Тернер, Арета Франклин, Долли Партон, Ким Уайлд, Уитни Хьютон үшін көптеген жарнамалық роликтер мен танымал музыкалық бейнеклиптерді басқарды. ==Теледидар және фильмография== Оның Оливия Ньютон-Джонның « Физикалық » фильміне түсірген бейнебаяны « Жылдың үздік бейнебаяны » үшін 25-ші жыл сайынғы Грэмми сыйлығын алған алғашқы Бейне Грэммиді жеңіп алды. Ол сонымен қатар 1983 жылы Донна Жаздың « Ол ақша үшін көп жұмыс істейді » бейнебаянындағы жұмысымен танымал, бейне бес MTV марапатына ұсынылатын болады, ал Донна Саммер жоғары айналымда ойнаған алғашқы афроамерикалық әйел әртісі болды. сол кездегі жаңа MTV станциясы. Бейне дүние жүзіндегі әйелдерге арналған құрмет болып қала береді. Ол сонымен қатар 1983 жылы HBO арнасының «Ыстық жаз түні...» концертіне режиссер ретінде жұмысқа қабылданды, содан кейін ол музыкалық бейне режиссері ретінде жоғары сұранысқа ие болды. Ол сонымен қатар әнші Уитни Хьюстонның « Мен қалай білемін » (1985) және « Мен біреумен билегім келеді (мені жақсы көретін) » (1987) атты екі бейнебаянын түсірді.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-17005547|title=Whitney Houston was very shy, says director Brian Grant|author=|date=|website=www.bbc.co.uk|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=eng}}</ref> == Дереккөздер == 3ve9g951ejfssznsh6x3h1r8csam0qf 3620656 3620521 2026-06-22T11:37:17Z 1nter pares 146705 3620656 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Brian Grant.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} '''Брайан Грант''' — британдық музыкалық теледидар режиссері және продюсері. 1982 жылы ол Скотт Миллэни, Рассел Малкахи және Дэвид Маллетпен бірге MGMM Productions компаниясының негізін қалады. MGMM Ұлыбританияның 80-ші жылдардағы ең табысты өндірістік компаниясы болды. Ол өзінің мансабын оператор болып бастады және танымал музыкалық бейне режиссері болды, сонымен қатар көптеген фильмдер мен телехикаялар түсірді. Ол британдық телехикаялардың эпизодтарын қоюмен танымал, соның ішінде As If, Hex, Doctor Who, Party Animals, Schronicity, Britannia High, Highlander: The Series, Queen of Swords, Clocking Off, New Tricks, Sinbad, The Worst Witch, Our Girl . (2018 телехикаясы), Бейне «Радио жұлдызын өлтірді» (2019 телехикаясы), Леннонның соңғы демалысы (2020 деректі фильмі), «Раверлерге орын жоқ» (2021 деректі фильм) . Ол BAFTA және EMMY номинацияларына ие. Ол сондай-ақ 1980 жылдар бойы Оливия Ньютон-Джон, Донна Саммер, Питер Габриэль, Королева, Адам лигасы, Род Стюарт, Тина Тернер, Арета Франклин, Долли Партон, Ким Уайлд, Уитни Хьютон үшін көптеген жарнамалық роликтер мен танымал музыкалық бейнеклиптерді басқарды. == Теледидар және фильмография == Оның Оливия Ньютон-Джонның « Физикалық » фильміне түсірген бейнебаяны « Жылдың үздік бейнебаяны » үшін 25-ші жыл сайынғы Грэмми сыйлығын алған алғашқы Бейне Грэммиді жеңіп алды. Ол сонымен қатар 1983 жылы Донна Жаздың « Ол ақша үшін көп жұмыс істейді » бейнебаянындағы жұмысымен танымал, бейне бес MTV марапатына ұсынылатын болады, ал Донна Саммер жоғары айналымда ойнаған алғашқы афроамерикалық әйел әртісі болды. сол кездегі жаңа MTV станциясы. Бейне дүние жүзіндегі әйелдерге арналған құрмет болып қала береді. Ол сонымен қатар 1983 жылы HBO арнасының «Ыстық жаз түні...» концертіне режиссер ретінде жұмысқа қабылданды, содан кейін ол музыкалық бейне режиссері ретінде жоғары сұранысқа ие болды. Ол сонымен қатар әнші Уитни Хьюстонның « Мен қалай білемін » (1985) және « Мен біреумен билегім келеді (мені жақсы көретін) » (1987) атты екі бейнебаянын түсірді.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-17005547|title=Whitney Houston was very shy, says director Brian Grant|author=|date=|website=www.bbc.co.uk|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=en}}</ref> == Дереккөздер == mre0xkilvb85nevktdujuif5p5ipl6p 3620657 3620656 2026-06-22T11:37:29Z 1nter pares 146705 3620657 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Brian Grant.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} '''Брайан Грант''' — британдық музыкалық теледидар режиссері және продюсері. 1982 жылы ол Скотт Миллэни, Рассел Малкахи және Дэвид Маллетпен бірге MGMM Productions компаниясының негізін қалады. MGMM Ұлыбританияның 80-ші жылдардағы ең табысты өндірістік компаниясы болды. Ол өзінің мансабын оператор болып бастады және танымал музыкалық бейне режиссері болды, сонымен қатар көптеген фильмдер мен телехикаялар түсірді. Ол британдық телехикаялардың эпизодтарын қоюмен танымал, соның ішінде As If, Hex, Doctor Who, Party Animals, Schronicity, Britannia High, Highlander: The Series, Queen of Swords, Clocking Off, New Tricks, Sinbad, The Worst Witch, Our Girl . (2018 телехикаясы), Бейне «Радио жұлдызын өлтірді» (2019 телехикаясы), Леннонның соңғы демалысы (2020 деректі фильмі), «Раверлерге орын жоқ» (2021 деректі фильм) . Ол BAFTA және EMMY номинацияларына ие. Ол сондай-ақ 1980 жылдар бойы Оливия Ньютон-Джон, Донна Саммер, Питер Габриэль, Королева, Адам лигасы, Род Стюарт, Тина Тернер, Арета Франклин, Долли Партон, Ким Уайлд, Уитни Хьютон үшін көптеген жарнамалық роликтер мен танымал музыкалық бейнеклиптерді басқарды. == Теледидар және фильмография == Оның Оливия Ньютон-Джонның « Физикалық » фильміне түсірген бейнебаяны « Жылдың үздік бейнебаяны » үшін 25-ші жыл сайынғы Грэмми сыйлығын алған алғашқы Бейне Грэммиді жеңіп алды. Ол сонымен қатар 1983 жылы Донна Жаздың « Ол ақша үшін көп жұмыс істейді » бейнебаянындағы жұмысымен танымал, бейне бес MTV марапатына ұсынылатын болады, ал Донна Саммер жоғары айналымда ойнаған алғашқы афроамерикалық әйел әртісі болды. сол кездегі жаңа MTV станциясы. Бейне дүние жүзіндегі әйелдерге арналған құрмет болып қала береді. Ол сонымен қатар 1983 жылы HBO арнасының «Ыстық жаз түні...» концертіне режиссер ретінде жұмысқа қабылданды, содан кейін ол музыкалық бейне режиссері ретінде жоғары сұранысқа ие болды. Ол сонымен қатар әнші Уитни Хьюстонның « Мен қалай білемін » (1985) және « Мен біреумен билегім келеді (мені жақсы көретін) » (1987) атты екі бейнебаянын түсірді.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-17005547|title=Whitney Houston was very shy, says director Brian Grant|author=|date=|website=www.bbc.co.uk|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} e41jf9r60jv2h9q7c3ejjkjv4ijyykw 0 682717 3620605 3603625 2026-06-22T10:08:54Z Ayazhan10 180289 3620605 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} '''Александр Мартин Клунс''' (1961 жылы 28 қарашада туған) — ағылшын актёрі, комедияшы, режиссёр және тележүргізуші. Ол ITV комедиялық-драмалық сериалындағы Мартин Эллингхэмнің "Док Мартин" және "Еркектер өзін нашар ұстауы" фильміндегі Гари Стрэнгтің бейнесімен танымал. Клунс ITV үшін бірқатар деректі фильмдерді баяндады, олардың біріншісі 2009 жылы Ұлыбритания аралдары болды . Содан бері ол жануарларға арналған бірқатар деректі фильмдерді ұсынды. Ол сондай-ақ Kipper анимациялық сериясында ит Кипперді дыбыстады. Клунс Дорсеттегі драма, қайырымдылық және қоғамдастыққа көрсеткен қызметі үшін 2015 жылы туған күн құрметіне Британ империясының (OBE) орденінің офицері болып тағайындалды. ==Жеке өмірі== Клунстың бірінші некесі 1990 жылы актриса Люси Астонмен болды. Олар 1997 жылы ажырасып, Клунс сол жылдың соңында болашақ Док Мартин продюсері Филипп Брейтвейтке үйленді. 1998 жылы Брайтуэйт Эмили деген қызды дүниеге әкелді. 2013 жылы Клунс және оның отбасы Дорсеттің Биминстер қаласында тұрады, онда олар ауыл жылқылары бар ферманы басқарады. Ол 2011 жылдың 1 маусымында Британдық жылқы қоғамының президенті болды.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dorset/content/articles/2004/10/11/clunes_feature.shtml|title=Martin Clunes interview|author=|date=|website=www.bbc.co.uk|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=eng}}</ref> ==Мансабы== Клунс өзінің алғашқы рөлін «Меркурий» театрында, Колчестерде атқарды және оның алғашқы теледидарлық көрінісі 1982 жылы BBC айының ойынына Михаил Булгаковтың «Ақ гвардияшы» фильмінің бейімделуінде болды.  Одан кейін 1983 жылы Doctor Who хикаясы Snakedance Кездейсоқ мансап оның кірісін Гилберт пен Джордж үшін фотомодель ретінде толықтыруға әкелді және оны олардың 1983 жылғы «Әлем» жұмысынан көруге болады. Ол өзінің алғашқы тұрақты теледидар рөлін BBC No Place Like Home ситкомындағы ұлдардың бірі ретінде алды , содан кейін All at No 20 ситкомының екі сериясында басты рөлді сомдады. == Құрмет атақтары мен қайырымдылық қызметі == * 2010 жылы Клунс жыл сайын Хикстедте өтетін Бүкіланглиялық атпен секіру жарыстарын ұйымдастыратын Халықаралық корольдік ат шоуының президенті болып тағайындалды. Сондай-ақ 2011 жылғы 1 маусымнан бастап ол Британдық ат спорты қауымдастығының президенті қызметін атқарды.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20110930052022/https://www.bhs.org.uk/Press_Centre/BHS_News/Martin_Clunes_President.aspx|title=Martin Clunes to be next BHS President|author=|date=|website=bhs.org.uk|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=eng}}</ref> * 2011 жылдың қаңтарында Клунс Мысырдың Луксор қаласындағы жұмыс жануарларына арналған қайырымдылық ветеринарлық клиниканың қамқоршысы болды. Бұл мекеме жануарларды күту және қорғау қызметін жүзеге асырды. == Дереккөздер == fwqyjs0u2w693ztzcgg4azl49gf966g 3620658 3620605 2026-06-22T11:38:09Z 1nter pares 146705 3620658 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} '''Александр Мартин Клунс''' (1961 жылы 28 қарашада туған) — ағылшын актёрі, комедияшы, режиссёр және тележүргізуші. Ол ITV комедиялық-драмалық сериалындағы Мартин Эллингхэмнің "Док Мартин" және "Еркектер өзін нашар ұстауы" фильміндегі Гари Стрэнгтің бейнесімен танымал. Клунс ITV үшін бірқатар деректі фильмдерді баяндады, олардың біріншісі 2009 жылы Ұлыбритания аралдары болды . Содан бері ол жануарларға арналған бірқатар деректі фильмдерді ұсынды. Ол сондай-ақ Kipper анимациялық сериясында ит Кипперді дыбыстады. Клунс Дорсеттегі драма, қайырымдылық және қоғамдастыққа көрсеткен қызметі үшін 2015 жылы туған күн құрметіне Британ империясының (OBE) орденінің офицері болып тағайындалды. ==Жеке өмірі== Клунстың бірінші некесі 1990 жылы актриса Люси Астонмен болды. Олар 1997 жылы ажырасып, Клунс сол жылдың соңында болашақ Док Мартин продюсері Филипп Брейтвейтке үйленді. 1998 жылы Брайтуэйт Эмили деген қызды дүниеге әкелді. 2013 жылы Клунс және оның отбасы Дорсеттің Биминстер қаласында тұрады, онда олар ауыл жылқылары бар ферманы басқарады. Ол 2011 жылдың 1 маусымында Британдық жылқы қоғамының президенті болды.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dorset/content/articles/2004/10/11/clunes_feature.shtml|title=Martin Clunes interview|author=|date=|website=www.bbc.co.uk|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=en}}</ref> ==Мансабы== Клунс өзінің алғашқы рөлін «Меркурий» театрында, Колчестерде атқарды және оның алғашқы теледидарлық көрінісі 1982 жылы BBC айының ойынына Михаил Булгаковтың «Ақ гвардияшы» фильмінің бейімделуінде болды.  Одан кейін 1983 жылы Doctor Who хикаясы Snakedance Кездейсоқ мансап оның кірісін Гилберт пен Джордж үшін фотомодель ретінде толықтыруға әкелді және оны олардың 1983 жылғы «Әлем» жұмысынан көруге болады. Ол өзінің алғашқы тұрақты теледидар рөлін BBC No Place Like Home ситкомындағы ұлдардың бірі ретінде алды , содан кейін All at No 20 ситкомының екі сериясында басты рөлді сомдады. == Құрмет атақтары мен қайырымдылық қызметі == * 2010 жылы Клунс жыл сайын Хикстедте өтетін Бүкіланглиялық атпен секіру жарыстарын ұйымдастыратын Халықаралық корольдік ат шоуының президенті болып тағайындалды. Сондай-ақ 2011 жылғы 1 маусымнан бастап ол Британдық ат спорты қауымдастығының президенті қызметін атқарды.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20110930052022/https://www.bhs.org.uk/Press_Centre/BHS_News/Martin_Clunes_President.aspx|title=Martin Clunes to be next BHS President|author=|date=|website=bhs.org.uk|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=eng}}</ref> * 2011 жылдың қаңтарында Клунс Мысырдың Луксор қаласындағы жұмыс жануарларына арналған қайырымдылық ветеринарлық клиниканың қамқоршысы болды. Бұл мекеме жануарларды күту және қорғау қызметін жүзеге асырды. == Дереккөздер == 7hahk9hc0u2r47xjyaccnf2idolriyk 3620659 3620658 2026-06-22T11:38:17Z 1nter pares 146705 3620659 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} '''Александр Мартин Клунс''' (1961 жылы 28 қарашада туған) — ағылшын актёрі, комедияшы, режиссёр және тележүргізуші. Ол ITV комедиялық-драмалық сериалындағы Мартин Эллингхэмнің "Док Мартин" және "Еркектер өзін нашар ұстауы" фильміндегі Гари Стрэнгтің бейнесімен танымал. Клунс ITV үшін бірқатар деректі фильмдерді баяндады, олардың біріншісі 2009 жылы Ұлыбритания аралдары болды . Содан бері ол жануарларға арналған бірқатар деректі фильмдерді ұсынды. Ол сондай-ақ Kipper анимациялық сериясында ит Кипперді дыбыстады. Клунс Дорсеттегі драма, қайырымдылық және қоғамдастыққа көрсеткен қызметі үшін 2015 жылы туған күн құрметіне Британ империясының (OBE) орденінің офицері болып тағайындалды. ==Жеке өмірі== Клунстың бірінші некесі 1990 жылы актриса Люси Астонмен болды. Олар 1997 жылы ажырасып, Клунс сол жылдың соңында болашақ Док Мартин продюсері Филипп Брейтвейтке үйленді. 1998 жылы Брайтуэйт Эмили деген қызды дүниеге әкелді. 2013 жылы Клунс және оның отбасы Дорсеттің Биминстер қаласында тұрады, онда олар ауыл жылқылары бар ферманы басқарады. Ол 2011 жылдың 1 маусымында Британдық жылқы қоғамының президенті болды.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dorset/content/articles/2004/10/11/clunes_feature.shtml|title=Martin Clunes interview|author=|date=|website=www.bbc.co.uk|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=en}}</ref> ==Мансабы== Клунс өзінің алғашқы рөлін «Меркурий» театрында, Колчестерде атқарды және оның алғашқы теледидарлық көрінісі 1982 жылы BBC айының ойынына Михаил Булгаковтың «Ақ гвардияшы» фильмінің бейімделуінде болды.  Одан кейін 1983 жылы Doctor Who хикаясы Snakedance Кездейсоқ мансап оның кірісін Гилберт пен Джордж үшін фотомодель ретінде толықтыруға әкелді және оны олардың 1983 жылғы «Әлем» жұмысынан көруге болады. Ол өзінің алғашқы тұрақты теледидар рөлін BBC No Place Like Home ситкомындағы ұлдардың бірі ретінде алды , содан кейін All at No 20 ситкомының екі сериясында басты рөлді сомдады. == Құрмет атақтары мен қайырымдылық қызметі == * 2010 жылы Клунс жыл сайын Хикстедте өтетін Бүкіланглиялық атпен секіру жарыстарын ұйымдастыратын Халықаралық корольдік ат шоуының президенті болып тағайындалды. Сондай-ақ 2011 жылғы 1 маусымнан бастап ол Британдық ат спорты қауымдастығының президенті қызметін атқарды.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20110930052022/https://www.bhs.org.uk/Press_Centre/BHS_News/Martin_Clunes_President.aspx|title=Martin Clunes to be next BHS President|author=|date=|website=bhs.org.uk|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=en}}</ref> * 2011 жылдың қаңтарында Клунс Мысырдың Луксор қаласындағы жұмыс жануарларына арналған қайырымдылық ветеринарлық клиниканың қамқоршысы болды. Бұл мекеме жануарларды күту және қорғау қызметін жүзеге асырды. == Дереккөздер == kywoa4yzv39filpdgw2cvsic48srspa 3620660 3620659 2026-06-22T11:38:24Z 1nter pares 146705 3620660 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} '''Александр Мартин Клунс''' (1961 жылы 28 қарашада туған) — ағылшын актёрі, комедияшы, режиссёр және тележүргізуші. Ол ITV комедиялық-драмалық сериалындағы Мартин Эллингхэмнің "Док Мартин" және "Еркектер өзін нашар ұстауы" фильміндегі Гари Стрэнгтің бейнесімен танымал. Клунс ITV үшін бірқатар деректі фильмдерді баяндады, олардың біріншісі 2009 жылы Ұлыбритания аралдары болды . Содан бері ол жануарларға арналған бірқатар деректі фильмдерді ұсынды. Ол сондай-ақ Kipper анимациялық сериясында ит Кипперді дыбыстады. Клунс Дорсеттегі драма, қайырымдылық және қоғамдастыққа көрсеткен қызметі үшін 2015 жылы туған күн құрметіне Британ империясының (OBE) орденінің офицері болып тағайындалды. ==Жеке өмірі== Клунстың бірінші некесі 1990 жылы актриса Люси Астонмен болды. Олар 1997 жылы ажырасып, Клунс сол жылдың соңында болашақ Док Мартин продюсері Филипп Брейтвейтке үйленді. 1998 жылы Брайтуэйт Эмили деген қызды дүниеге әкелді. 2013 жылы Клунс және оның отбасы Дорсеттің Биминстер қаласында тұрады, онда олар ауыл жылқылары бар ферманы басқарады. Ол 2011 жылдың 1 маусымында Британдық жылқы қоғамының президенті болды.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dorset/content/articles/2004/10/11/clunes_feature.shtml|title=Martin Clunes interview|author=|date=|website=www.bbc.co.uk|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=en}}</ref> ==Мансабы== Клунс өзінің алғашқы рөлін «Меркурий» театрында, Колчестерде атқарды және оның алғашқы теледидарлық көрінісі 1982 жылы BBC айының ойынына Михаил Булгаковтың «Ақ гвардияшы» фильмінің бейімделуінде болды.  Одан кейін 1983 жылы Doctor Who хикаясы Snakedance Кездейсоқ мансап оның кірісін Гилберт пен Джордж үшін фотомодель ретінде толықтыруға әкелді және оны олардың 1983 жылғы «Әлем» жұмысынан көруге болады. Ол өзінің алғашқы тұрақты теледидар рөлін BBC No Place Like Home ситкомындағы ұлдардың бірі ретінде алды , содан кейін All at No 20 ситкомының екі сериясында басты рөлді сомдады. == Құрмет атақтары мен қайырымдылық қызметі == * 2010 жылы Клунс жыл сайын Хикстедте өтетін Бүкіланглиялық атпен секіру жарыстарын ұйымдастыратын Халықаралық корольдік ат шоуының президенті болып тағайындалды. Сондай-ақ 2011 жылғы 1 маусымнан бастап ол Британдық ат спорты қауымдастығының президенті қызметін атқарды.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20110930052022/https://www.bhs.org.uk/Press_Centre/BHS_News/Martin_Clunes_President.aspx|title=Martin Clunes to be next BHS President|author=|date=|website=bhs.org.uk|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=en}}</ref> * 2011 жылдың қаңтарында Клунс Мысырдың Луксор қаласындағы жұмыс жануарларына арналған қайырымдылық ветеринарлық клиниканың қамқоршысы болды. Бұл мекеме жануарларды күту және қорғау қызметін жүзеге асырды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4bas1gv96a7xbg1kthgcqmwbxrom6ft 0 685453 3620540 3552501 2026-06-22T06:08:47Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620540 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Комрат |шынайы атауы = {{lang-gag|Komrat}} |сурет = MD.GE.Comrat - Catedrala Sf. Ioan Botezătorul - jun 2017.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =18 |lat_sec =01 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =39 |lon_sec =26 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ғағауызстан |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = Комрат |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1789 |алғашқы дерек = 1750 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 23 327 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = 72,85% - [[ғағауыздар]], 8,92% - [[молдовандар]], 7,33% - [[орыстар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 298 ----- |пошта индексі = MD-3801, 3802, 3805 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Комрат |сайты = |сайт тілі = }} '''Комрат''' ({{lang-mo|Комрат, Comrat}}, {{lang-gag|Komrat}}) — қала және муниципалитет Молдова Республикасының оңтүстігіндегі [[Ғағауызстан|Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігінің]] астанасы. Автономияның халық саны бойынша ең ірі қаласы, маңызды көлік торабы, саяси, экономикалық, мәдени және ғылыми орталығы. Комрат ауданының әкімшілік орталығы.<ref>Комрат (Республика Молдова, Гагаузия) https://cmefy.3dn.ru/publ/gegraficheskie_obekty/goroda/komra_respublika_moldova_gagauzija/70-1-0-397</ref><ref>Комрат на карте Молдовы, https://tm.maptons.com/78050</ref><ref>КОМРАТ НА СПУТНИКОВОЙ КАРТЕ https://time365.info/city/komrat-moldova</ref><ref>Город Комрат (Молдавия) © https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723054734/https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya |date=2022-07-23 }} https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723054734/https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya |date=2022-07-23 }}</ref><ref>https://comrat.md/karta.html</ref> == Сипаттама == Комрат Молдованың әкімшілік бөлінісінде ерекше мәртебеге ие. Қала елдің оңтүстігінде, Буджак даласының орталық бөлігінде, Үлкен Ялпуг өзенінің аңғарында, [[Кишинев]]тен 100 шақырым жерде орналасқан.<ref>Столица маленькой, но гордой Гагаузии. Не слыхали про такую? https://turbina.ru/guide/Komrat-Moldova-84408/Zametki/Stolitsa-malenkoy-no-gordoy-Gagauzii-Ne-slykhali-pro-takuyu-42943/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181202011018/http://turbina.ru/guide/Komrat-Moldova-84408/Zametki/Stolitsa-malenkoy-no-gordoy-Gagauzii-Ne-slykhali-pro-takuyu-42943/ |date=2018-12-02 }}</ref> == Халқы == 2004 жылғы халық санағы бойынша Комрат халқының саны 23327 адам: 46,91% ерлер, 53,09% әйелдер. Этникалық құрамы: *72,85% - [[ғағауыздар]], *8,92% - [[молдовандар]], *7,33% - [[орыстар]], *4,80% - [[украиндар]], *4,56% - [[бұлғарлар]], *0,06% - [[поляктар]], *0,46% - [[сығандар]], *0,03% - [[еврейлер]], *0,7% - басқа ұлт өкілдері.<ref name="Reference1">Комрат, Гагаузия, АТО https://moldovenii.md/ru/city/details/id/87#topicHeader</ref> == Тарихы == Ғалымдар қала атауын «қара ат» деп аударуға болатын түрік тіліндегі «комур ат» деген екі терминнен шығарады. Аңыз бойынша, бәйге кезінде бір бай саудагердің қара тұлпары жеңіске жетіп, ол қуаныштан сол кездегі шағын ауылды оның құрметіне атайды. Атаудың шығу тегінің тағы бір нұсқасы, оның негізінде бұл атау ежелгі дәуірден, осында тұратын көшпелі тайпалардан шыққан.<ref>Комрат https://chrontime.com/city-md-Comrat {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723084430/https://chrontime.com/city-md-Comrat |date=2022-07-23 }}</ref> Комрат туралы алғашқы ресми деректер 1750 жылы Буджак төңірегінде қоныстанушылар: [[ғағауыздар]], [[молдовандар]], [[украиндар]], [[орыстар]], [[бұлғарлар]] т.б. шағын қоныстары пайда болған кезден басталады. Комраттың негізі 1789 жылы құрылған.<ref>КОМРАТ https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1896-Komrat.html</ref> 1812 жылы [[Бессарабия]] (Комратпен бірге) [[Ресей]]дің құрамына кірді. 1819 жылы Комратқа [[Осман империясы]]нан қоныс аударушылардың екінші толқыны келді. 20 ғасырдың аяғында Комрат тұрғындарының 1819 жылға дейінгі азаматтық хал актілерін тіркеу кітаптары табылды. 1906 жылы Бендеры уезіндегі Комрат ауылының шаруалары помещиктердің жерлерін бөлу үшін күресті бастап, жергілікті билік өкілдерін тұтқындап, Комрат республикасын жариялады, ол небәрі 5 күнге созылды. Бұл көтерілісті патша әскерлері басып тастады. Комрат 1918 жылдан 1940 жылға дейін Румынияның құрамында болды. 1932 жылы Комрат алғаш рет елтаңба алды. Бұл үш мұнарасы бар күміс тәжі бар қалқан, ортасында «еркін ат» (ер-тоқымсыз) болды. Комрат (барлық Гагаузиямен бірге) КСРО-ға қосылып, 1940 жылы Молдаван КСР-інің құрамына енді. 1941 жылдан 1944 жылға дейін румын және неміс әскерлері басып алды. 1957 жылы 13 қыркүйекте Ескі және Жаңа Комрат ауылдарының қосылуы нәтижесінде Комрат қаласы құрылды. Кейіннен осы аттас теміржол вокзалындағы елді мекен қала құрамына енді. 1995 жылы [[Ғағауызстан]] халқының шешімімен Комрат Ғағауыз автономиясының астанасы болды.<ref>г. Комрат https://www.gagauzia.md/ru/ato-gagauziya/naselennyie-punktyi/komratskij-rajon/g.-komrat.html</ref> == Экономикасы == Экономикалық әлеуеті ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу кәсіпорындарына негізделген. Жергілікті экономиканың жетекші саласының бірі – [[жүзім шаруашылығы]] мен шарап жасау. «ComratVin» АҚ 8 өндірістік желісі бар және жылына 17,6 мың тонна жүзімді өңдеуге қабілетті. Зауыт жоғары сапалы шараптардың 18 маркасын шығарады: Cabernet Sauvignon, Roșu de Comrat, Comrat, Cahors және т.б. Қаланың сауда желісін 150 дүкен және 2 базар құрайды. Комратта жеті коммерциялық банк<ref>Банки в Комрат (Молдова) Поиск банка https://perevody-deneg.ru/country/MDA/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D1%80%D0%B0%D1%82/banks/</ref> пен екі сақтандыру компаниясының филиалдары бар.<ref name="Reference1"/> == Әлеуметтік сала == Білім беру жүйесіне 6 [[мектепке дейінгі мекеме]]<ref>Дошкольные учреждения https://guogagauzii.md/doshkolnye-uchrezhdeniya</ref>, 8 [[орта мектеп]],<ref>БАЗА ДАННЫХ ШКОЛ В ГОРОДЕ КОМРАТ, МОЛДОВА https://levardo.com/schools/moldova/komrat/{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 3 [[лицей]],<ref>Теоретический лицея им. Н. Третьякова м. Комрат https://guogagauzii.md/teoreticheskij-litseya-im-n-tretyakova-m-komrat</ref><ref>Молдавский лицей имени Михая Эминеску https://spglobi.ru/moldavskii-litsei-imeni-mihaia-eminesku</ref><ref>Лицей им. Д.Мавроди м.Комрат https://comrat.md/2781-licej-im-dmavrodi-mkomrat-otmetil-50letnij-jubilej.html</ref> педагогикалық [[колледж]]<ref>Колледж имени Михаила Чакира, http://cpcomrat.educ.md/</ref> және Комрат мемлекеттік [[университет]]і<ref>КОМРАТСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ https://kdu.md/ru/</ref> кіреді. Мәдениет саласында өңірлік [[кітапхана]],<ref>Региональная библиотека https://comrat.md/biblioteki.html</ref> түрік кітапханасы, мәдениет сарайы,<ref>ДОМ КУЛЬТУРЫ В КОМРАТЕ https://rutraveller.ru/place/161817</ref> [[мұражай]],<ref>Комратский региональный историко-краеведческий музей https://www.prospect.md/ru/history/muzei-istoriya-muzeev/komratskiy-regionalinyy-istoriko-kraevedcheskiy-muzey.html</ref> көркемсурет галереясы, муниципалдық [[театр]],<ref>Комратский театр https://gagauz-teatr.com/index.php/komratskij-teatr</ref> екі ансамбль қызмет көрсетеді. Қалада ғағауыз мәдениеті мен дәстүрін насихаттап келе жатқан «Диуз-Ава»<ref>Ansamblul "Diuz-Ava" a primit titlul de "Colectiv artistic emerit" al Republicii Moldova https://noi.md/md/societate/ansamblul-diuz-ava-a-primit-titlul-de-colectiv-artistic-emerit-al-republicii-moldova</ref> кәсіби ғағауыз ансамблі бар. Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне орталық [[аурухана]],<ref>Комратская Центральная Районная Больница https://adresglob.ru/komratskaia-tsentralnaia-raionnaia-bolnitsa {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250225164101/https://adresglob.ru/komratskaia-tsentralnaia-raionnaia-bolnitsa |date=2025-02-25 }}</ref> отбасылық дәрігерлік пункт, жедел жәрдем станциясы және профилактикалық емдеу орталығы кіреді.<ref name="Reference1"/> == Қаланың назар аударарлық орындары == *Православие соборы,<ref>Свято-Иоанно-Предтеченский Кафедральный Собор мун. Комрат https://pravoslavie.md/svyato-ioanno-predtechenskij-kafedralnyj-sobor-mun-komrat/</ref><ref>Достопримечательности в Комрате https://www.tripadvisor.ru/Attractions-g777848-Activities-Comrat_Gagauzia.html</ref> *Өлкетану мұражайы,<ref>ИСТОРИКО–КРАЕВЕДЧЕСКИЙ МУЗЕЙ, КОМРАТ https://discovergagauzia.md/ru/attractions/kraevedcheskij-muzej-komrat/</ref> *Ғағауыз өнер галереясы,<ref>Региональная художественная галерея г. Комрат https://visitgagauzia.com/2020/10/13/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723100421/https://visitgagauzia.com/2020/10/13/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/ |date=2022-07-23 }}</ref> *Мұстафа Кемал Ататүрік атындағы түрік кітапханасы,<ref>Турецкая библиотека им. М. К. Ататюрка https://spglobi.ru/turetskaia-biblioteka-im-m-k-atatiurka</ref> *Ғағауыз халқының Даңқ аллеясы,<ref>«Аллея славы» в Комрате https://traveltimes.ru/%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%8F-%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723100820/https://traveltimes.ru/%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%8F-%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5/ |date=2022-07-23 }}</ref> *Азат етушілерге арналған ескерткіш,<ref>Памятники и мемориалы | Молдова. Часть 3 https://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220925020632/https://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82/ |date=2022-09-25 }}</ref> *Ауған жауынгерлеріне арналған ескерткіш,<ref>Памятник воинам – интернационалистам, мун.Комрат https://econutag.md/pamyatnik-voinam-internaczionalistam-mun-komrat/</ref> *Танкшілерге арналған ескерткіш,<ref>Памятник танкистам- освободителям мун. Комрат https://visitgagauzia.com/2020/10/13/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC-%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%BC-%D0%B3-%D0%BA/{{Deadlink|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *Саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіш.<ref>МОЛДОВА, г. Комрат https://www.sakharov-center.ru/asfcd/pam/?t=pam&id=1871</ref> == Галерея == <gallery mode="packed"> Сурет:Девятиэтажка. Ул. Ленина.jpg|Көп қабатты үй Сурет:Comrat State University.jpg|Комрат мемлекеттік университеті Сурет:Центральная площадь Комрата.jpg|Орталық алаң Сурет:Altin palas.jpg|"Алтын палас" қонақ үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова елді мекендері]] [[Санат:Молдова қалалары]] [[Санат:Ғағауызстан елді мекендері]] n7n1b3ogspf4ow7d78hw0qwd6pe0dhq 0 700980 3620448 3482782 2026-06-21T20:03:40Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620448 wikitext text/x-wiki {{Қорық аймағы |Атауы = Кемери ұлттық саябағы |Төл атауы = lv/Ķemeru nacionālais parks |Сурет = Liela Kemeru taka 5jul03.JPG |Сурет атауы = |ХТҚО санаты = II |Ауданы = 382 |Орташа биіктігі = |Құрылған уақыты = 1997 |Келушілер саны = |Келушілер саны жылы = |Басқаратын ұйым = |Сайты = http://www.kemeri.gov.lv/ |Координаттары = 56.5706/23.3045 |CoordScale = |Ел = Латвия |Аймақ = |Аудан = |Ең жақын қала = [[Юрмала]] |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Национальный парк Кемери }} '''Кемери ұлттық саябағы''' ({{lang-lv|Ķemeru nacionālais parks}}) — Латвия ұлттық саябағы, Юрмала қаласының жанындағы қорық. Ол өз аумағында орналасқан үлкен Кемери батпақтарымен, Слокас және Каниерис көлдерімен, Валгум көлінің (Valguma ezers) жанындағы соқпақ жолымен, қараусыз қалған Каниерис (Kaņieris) қаласымен әйгілі.<ref>Национальный парк Кемери, Юрмала, Латвия https://www.1000mest.ru/park_kemeri</ref> == Тарихы == Кемери саябағының өз аңызы бар. XVI ғасырда жергілікті орманшы Кемер (бұл жердің атауы осыдан шыққан) сол кезде өте танымал болған күкіртті сутегі көздерінің арқасында туристер үшін күкірт ванналарын қабылдай алатын алғашқы қонақ үйді ұйымдастырды. Кейіннен Кемери ауылы құрылды (қазір осы ауылдың орнында Латвияның қазіргі Юрмала қаласының бір бөлігі орналасқан). Ұлттық саябақтың аумағында бүгінде шамамен үш жарым мың адам тұрады. Жергілікті тұрғындардың көпшілігінің негізгі күнкөрісі – [[балық аулау]].Алайда, содан бері көп нәрсе өзгерген жоқ: күкірт ванналары мен балық аулау, және қоршаған табиғаттың әртүрлілігі осы уақытқа дейін адамдарды қызықтырады.<ref>Национальный парк Кемери https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=2908</ref> Ұлттық саябақтың аумағында Бірінші дүниежүзілік соғыс пен майдан шебіндегі шайқастардың көптеген айғақтары сақталған - Заля және Кемеру батпақтарындағы төбелердегі ескі окоптар, Смардедегі Латвия армиясы жауынгерлерінің бейіттері және Калнциемса жанындағы неміс зираты сақталған.<ref>Национальный парк «Кемери»https://tonkosti.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA_%C2%AB%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%C2%BB</ref><ref>Национальный парк Кемери http://www.pribaltica.ru/static/Naczionalniy_park_Kemeri.html{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Национальный парк Кемери https://101hotels.com/recreation/latvia/yurmala/points/parks/nacionalnyy-park-kemeri {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230519073042/https://101hotels.com/recreation/latvia/yurmala/points/parks/nacionalnyy-park-kemeri |date=2023-05-19 }}</ref> == Сипаттама == Кемери ұлттық саябағы 1997 жылы құрылған. Ауданы барлығы 38 165 гектарды құрайды, оның 57% ормандар, 24% батпақтар және 10% жер үсті сулары. Аяқ сүрлеу жолы ерекше назар аударуға лайық. Оның үстімен жүруге аяқ киімсіз рұқсат етіледі. Бұл жолда туристер үлкен және кішігірім тастардан, жерден, құмнан, судан, сабаннан, бөренелермен, сұйық балшықтан, саздан өтеді. Маршрут бойындағы кейбір жерлерде суретке түсіру үшін айналар қойылып, жалаң аяқ серуендеудің пайдасы мен қоршаған ортаны тұрмыстық қалдықтармен ластау қаупі туралы ақпарат беретін стендтер орнатылған. Жолдың соңында жерге төселген тастан жасалған лабиринт бар. Көлде жүзбелі бақылау мұнарасы бар, оның төбесінен суда жүзетін құстарды тамашалауға болады. Тағы бір назар аударарлық орын - қараусыз қалған Каниерис қаласы. Батпақтардың аумағында патша заманынан бастап КСРО ыдырағанға дейін жергілікті емен ванналарында минералды суларға шомылатын емдік суы мен лайы бар шипажай болған. Осы уақытқа дейін қала аумағында қонақтарды емдеуге және орналастыруға арналған ғимараттардың тұтас кешені болды, ал шипажай бүкілодақтық мәнге ие болған.<ref>Национальный парк Кемери, Юрмала, Латвия: описание https://terra-z.com/archives/91036</ref><ref>Национальный парк Кемери https://travel.rambler.ru/guide/14752-Natsionalnyy-park-Kemeri/#1</ref> == Табиғаты, флорасы, фаунасы == Қазіргі уақытта Кемеридің көп бөлігін [[батпақ]]тар мен [[орман]]дар алып жатыр. Ормандар Кемери ұлттық паркі аумағының жартысына жуығын алып жатыр, төбелердегі көне қарағайлы ормандар, шырша мен қарағай басым болатын ылғалды солтүстік қылқан жапырақты ормандар, емен және күл басым жапырақты ормандар. Саябақта көптеген салалары бар екі өзен және көлдер аймақтың ылғалды жазықтардың қалыптасуына қолайлы режимді қамтамасыз етеді. Кемеридің батысында құмды жағажайлар бар. Кемери ұлттық паркінің аумағында орналасқан аласа құмды төбелер бүкіл жағалау сызығында дерлік кездеседі. [[Шағыл]]дар үнемі жел мен толқындардың әсерімен пішіндерін өзгеріп отырады. Дегенмен, жағалаудан алыс орналасқан шағылдардың көпшілігі айтарлықтай тұрақты және [[қарағайлы орман]]дармен жабылған. Ұлттық саябақтың аумағында жеті батпақ бар. Үлкен Кемер батпағы деп аталатын ауданы бойынша ең үлкен батпақ 5600 га аумақты алып жатыр және батпақты көлдердің тығыз лабиринтімен танымал. Ұлы Кемери батпағы бірегейлігімен ерекшеленеді, оның бүкіл аумағында негізгі доломит тау жыныстары мен батпақты массивтің өзара әрекеттесу нәтижесінде күкіртті бұлақтар пайда болды. Ұлттық парктің фаунасы Еуропада және Латвияның қалған бөлігінде сирек кездесетін жануарлардың көптеген түрлеріне толы. [[Құстар]]дың 237-ге жуық түрінің, 188-і осы аумақта өсіріледі. Дымқыл ормандар – Кемери ұлттық саябағының символы – ақ арқалы тоқылдақтардың панасы. Мұнда орманды мекендейтіндердің арасында қара ләйлектерді, тоқылдақтардың үш түрін (ақ арқалы, үш саусақты және қара), бұландарды, жабайы шошқаларды, еліктерді, қасқырлар мен сілеусіндерді көруге болады. Шалғынды емін-еркін кезіп жүрген малдар мен жануарлардың көптеген өкілдері кездеседі. Батпақтарды тырна, теңіз қырандары т.б.мекендейді. Ағыстар мен көлдер құндыздардың мекені болып табылады. Кемери флорасы өте алуан түрлі және Латвияның Қызыл кітабына енгізілген өсімдіктердің төрттен бір бөлігін осы саябақтан табуға болады. Ұлттық саябақтың орман флорасының ең әдемі өкілдерінің арасында орхидеяның еуропалық түрін көруге болады. [[Сүйсіндер тұқымдасы|Орхидеялардың]] әртүрлі түрлері шалғындар мен батпақтарда өседі.<ref>КЕМЕРИ НАЦИОНАЛЬНЫЙ ПАРК http://www.world-tours.ru/dostoprimechatelnosti/199015.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия ерекше қорғалатын табиғи аумақтары]] [[Санат:Латвия географиясы]] 8c89hks50ykc3dc76gwzg88wlk0dwc5 0 701153 3620451 3554064 2026-06-21T21:10:16Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620451 wikitext text/x-wiki {{Шамшырақ |атауы = Кери шамшырағы |түпнұсқасы = {{lang-et|Keri tuletorn}} |Сурет = Keri tuletorn 13.JPG |Сурет атауы = |Ел = Эстония |Мұхит = |Теңіз = [[Балтық теңізі]] |Орналасқан жері = Кери аралы |Координаттары = |lat_dir = N |lat_deg =59 |lat_min =41 |lat_sec = 55 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min =01 |lon_sec =22 |CoordScale= |Позициялық карта 1= Эстония |Салынған = 1858 |Сәулетші = |Құрылысшы = |Материалдар = Жоғарғы жартысы болат, төменгі жартысы тас |Биіктігі = 28 |Теңіз деңгейінен биіктігі =31 |Қашықтық = 11 миль (20 км) |Мәртебесі = сәулет ескерткіші |асты = }} '''Кери шамшырағы''' (Кокшерс шамшырағы. {{lang-et|Keri tuletorn}}) — [[Эстония]]дағы ең ерекше және танымал маяктардың бірі. [[Фин шығанағы]]нда Кери аралында орналасқан.<ref>Маяк Кери Башня (Маяк) https://opentripmap.com/ru/card/N3383966126#15/59.6987/25.0228 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230523064142/https://opentripmap.com/ru/card/N3383966126#15/59.6987/25.0228 |date=2023-05-23 }}</ref> == Сипаттама == Ғимарат екі бөліктен тұрады. Жоғарғы жартысы болат мұнара, төменгі жартысы тастан жасалған қуатты цилиндрлік ғимарат. Маяктың толық биіктігі - 28 метр, жарық теңіз деңгейінен 31 м биіктікте орналасқан. Екі секундтық жарықтан кейін 15 секундтық үзіліс болады. Маяк 11 мильден көрінеді.<ref>5430. Маяк Кери. Финский залив / 5429-5433. Маяки Балтийского моря / Многолетняя серия 1982-1984 гг. «Маяки СССР». (1983) СССР https://mycoll.ru/paper/coll/paper17727.html</ref> Жоғарыдан аздап тарылған конустық магистральдық пирамида, оның үстіне диаметрі кішірек металл мұнара орнатылған. Онда қызмет көрсету бөлмесі және оның үстінде күмбезбен жабылған бөлме бар. Төменгі тас бөлігі жоғарғы жағынан кірпіш аркамен жалғанған екі цилиндрден тұрады. Цилиндрлер арасындағы бұрандалы баспалдақ орнатылған, баспалдақ қызмет көрсету бөлмесіне апарады. Аралдағы [[электр қуаты]] қуатты генераторлар мен батарея арқылы қамтамасыз етіледі. 2007 жылы маяк мұнарасына веб-камера, 2009 жылы маякта метеостанция орнатылды. Кери маягы жыл бойы жұмыс істейді. Бұл күндері маякта күн батареялары орнатылған, олардың жұмысы компьютер арқылы бағдарламаланған. 2014 жылы Кери маягы апаттық жағдайда деп танылды.<ref>Легендарный маяк Кери https://turist.delfi.ee/statja/87464253/foto-legendarnyy-mayak-keri-razrushaetsya-pryamo-na-glazah-i-mozhet-ruhnut-v-lyubuyu-minutu</ref><ref>Кери (Кокшхер, Кокшер) http://www.mayachnik.ru/node/567</ref><ref>Уезд Харьюмаа. Остров Кери. Вид с маяка https://tufaq.com/ru/estonia/uezd-haryumaa/ostrov-keri-vid-s-mayaka_cam_3500</ref><ref>Маяк Кери https://dir.md/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%8F%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B8?host=ru.wikipedia.org{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тарихы == Уақытша маяк салу 1723 жылы 12 шілдеде басталып, 22 тамызда аяқталды. Биіктігі 106 фут (шамамен 30 метр) маяк мұнарасын инженер майор Колонг ағаштан салған. Бір жылға жуық мұнара қараусыз және пайдаланылмай тұрды. Маякта алғаш рет 1724 жылы 12 тамызда от жағылды. Орыс-швед соғысы кезінде (1741-1743) маяктан жабдықтар бөлшектеліп, қызмет көрсетушілермен бірге материкке жеткізіліп, мұнараның өзі бөлшектелді. 1743 жылы Кери маяк жұмысын қайта бастады, бірақ 1799 жылға дейін теңіз дауылдарымен жойылды. Осыдан кейін ғана тас маяктың құрылысы басталды. Бірақ, аралға тас жеткізу қиын болды. Мұнараның биіктігі 16 метр болатын төменгі бөлігі ғана салынып, содан кейін құрылыс тоқтады. Аралдағы маяк әлі де қажет болғандықтан құрылысты ағашпен аяқтау керек деп шешілді. Осылайша, 1802-1803 жылдары сәулетші Чарльз Камерон жобалаған 80 футтық (шамамен 24 м) сегіз қырлы ағаш пирамида тас негізге тұрғызылды. Маяк 1803 жылы 1 қарашада пайдалануға берілді. 1854 жылы [[Қырым соғысы]] кезінде маяктың жабдықтары мен қызметкерлері қайтадан материкке эвакуацияланып, ағаш қондырмасы бөлшектелді. XX ғасырдың басында маяктың тас бөлігінде қиындықтар туындап, 1922 жылы кірпіште пайда болған жарықшақ цементпен жабылды. 1922 жылы мұнараға бекітілген ғимарат күрделі жөндеуден өтті. Келесі жөндеу жұмыстарын 1937 жылы Армас Луйге бригадасы жүргізді. Мұнарада биіктігі бір метр және қалыңдығы 15 см болатын 4 бетон сақина жасалды, сондай-ақ, тас бөліктің жоғарғы жағында қоршаулары бар балкон салынды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде маяктың шырағы мен маяк қалашығының көп бөлігі зақымдалды. Бұл 1949 жылы жүргізілген маяктың өз тарихындағы ең ауқымды күрделі жөндеуіне әкелді. Шамның қуаты американдық Kohler компаниясының электр генераторларымен алсастырылды. Содан кейін, 1980 жылдары фонарь IEU-1 изотопты батареяларынан жұмыс істей бастады. 1991-1992 жылдары олар бөлшектелді.1995 жылдан бастап шамшырақ жел генераторы мен күн батареяларынан жұмысын жалғастырды. 2007 жылы Кери маяк Сабик шығарған 4 ватт қуаты бар LED-350 жарық диодты жарықтандыруды алды. 1986 жылы мұнараны нығайту бойынша жүйелі жұмыстар басталды. Бес жылда үш жоғарғы арматуралық сақиналар бөлшектелді. 1991 жылы КСРО-ның ыдырауымен, жұмыс аяқталмағандықтан, мұнара қабырғасының қатты зақымдануына әкелді. 2020 жылы қалпына келтіру жұмыстары басталды.<ref>Приложение "Маяки Прибалтики" https://www.newkamikaze.com/post/1493</ref> == Галерея == {| class="wikitable" |+ Кери шамшырағы |- ! Кери маяк кешені, 2008 ж !! Маяктың ішкі көрінісі!! Кери аралындағы маяк 2007 ж !! Маяк шамы!! Спиральды баспалдық |- | [[Сурет:Keri majakas.jpg |орта|350px|]] || [[Сурет:Keri majakas 02.JPG |орта|150px|]] || [[Сурет:Keri saar 2007.JPG |орта|250px|]] || [[Сурет:Keri majakas 06.JPG|орта|150px|]] || [[Сурет:Keri tuletorn 04.JPG |орта|230px|]] |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Эстония шамшырақтары]] [[Санат:Балтық теңізі шамшырақтары]] k8t2ret98dr52bh2odlbanvc6vw0lv5 0 707856 3620587 3619331 2026-06-22T08:45:19Z Makenzis 71333 3620587 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |туған күні = 07.12.1992 |туған жері = {{туғанжері|Париж|Парижде}}, [[Франция]] |азаматтығы = {{ту|Франция}} [[Франция]] |бойы = 178 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = {{ту|Литва}} [[Кауно Жальгирис]] |клубтары = {{футбол карьерасы |2011—2013|{{ту|Франция}} Дранси|41 (1) |2013—2015|{{ту|Франция}} [[Гавр (футбол клубы)|Гавр 2]]|32 (4) |2015—2016|{{ту|Бельгия}} Виртон|8 (0) |2017—2018|{{ту|Франция}} Дранси|24 (5) |2018—2019|{{ту|Франция}} [[Париж (футбол клубы)|Париж]]|27 (0) |2019—2021|{{ту|Франция}} [[Сошо (футбол клубы)|Сошо]]|46 (3) |2021—2022|{{ту|Франция}} [[Орлеан (футбол клубы)|Орлеан]]|10 (1) |2022|{{ту|Литва}} [[Жальгирис (футбол клубы)|Жальгирис]]|32 (5) |2023—2024|{{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|30 (1) |2025— |{{ту|Литва}} [[Кауно Жальгирис]]|52 (12) }} }} '''Фабьен Урега''' ([[Француз тілі|фр]]. ''Fabien Ourega''; 7 желтоқсан 1992,<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/216533 Тransfermarkt.com]</ref> [[Париж]], [[Франция]]) — франциялық футболшы, жартылай қорғаушы. == Жетістіктері == === Командалық === ; «Жальгирис» * Литва чемпионы: 2022 * Литва Кубогы: 2022 '''"Астана"''' * Қазақстан суперкубогы: 2023 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://toplyga.lt/zaidejas/fabien-ourega toplyga.lt (lt)] * [https://www.soccerway.com/player/ourega-fabien/AaMShz1l/ SOCCERWAY] * [https://globalsportsarchive.com/people/soccer/fabien-ourega/73326/ Globalsportsarchive] {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Франция футболшылары]] [[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Сошо ФК ойыншылары]] [[Санат:Жальгирис ФК ойыншылары]] [[Санат:Астана ФК ойыншылары]] rc7ubm4bip9ihj6lcx5f1bw4adrcmmg 0 714049 3620472 3606773 2026-06-22T02:06:51Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620472 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Клиффорд Гленвуд Шалл |Суреті = HD.3F.113_(10347363986).jpg |Сурет тақырыбы = |Шынайы есімі = {{lang-en|Clifford Glenwood Shull}} |Туған күні = 23.09.1915 |Туған жері = [[Питтсбург]], [[Пенсильвания]] штаты, [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 31.03.2001 |Қайтыс болған жері = [[Медфорд (Массачусетс)|Медфорд]], штат [[Массачусетс]], [[АҚШ]] |Азаматтығы = {{байрақ|АҚШ|2001}} |Ғылыми аясы = [[нейтрондық физика]] |Альма-матер = |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = [[Оливер Бакли сыйлығы]] (1956) <br> {{Нобельдік медаль|1994}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1994 жыл ғылымда|1994]]) }} '''Клиффорд Гленвуд Шалл''' (23 қыркүйек 1915, [[Питтсбург|Питтсбург, Пенсильвания]] – 31 наурыз 2001) — [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты американдық [[физик]]. == Өмірбаяны == Шалл [[Питтсбург|Питтсбургтегі]] Шенли орта мектебінде оқыды, [[Карнеги Меллон Университеті|Карнеги технологиялық институтында]] бакалавр дәрежесін және [[Нью-Йорк университеті|Нью-Йорк университетінде]] PhD дәрежесін алды. Соғыс уақытында Нью-Йорктегі Бикон ауданында Техас компаниясында жұмыс істеді, содан кейін Клинтон зертханасында (Ок-Ридж ұлттық зертханасы) қызмет атқарды, ақырында 1955 жылы [[Массачусетс технологиялық институты|MIT-ге]] қосылды және 1986 жылы зейнетке шықты. Ол 2001 жылы 31 наурызда 85 жасында қайтыс болды. == Зерттеу == Клиффорд Г. Шалл 1994 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] канадалық [[Бертрам Брокхауз|Бертрам Брокхаузпен]] бірге алды.<ref name="MIT">{{Cite web|url=http://web.mit.edu/newsoffice/2001/shull.html|title=Clifford G. Shull, co-winner of 1994 Nobel Prize in physics, is dead at 85|accessdate=2010-12-27|date=2001-04-02|work=MIT-News|publisher=Massachusetts Institute of Technology|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120522165928/http://web.mit.edu/newsoffice/2001/shull.html|archivedate=2012-05-22|quote=Professor Shull shared the 1994 Nobel Prize with Professor Bertram S. Brockhouse of McMaster University, Hamilton, Ontario, Canada.}}</ref> Екеуі жүлдені нейтронды шашырау техникасын жасағаны үшін жеңді. Ол сондай-ақ конденсирленген заттар бойынша зерттеулер жүргізді. Профессор Шаллдың сыйлығы нейтрондық шашыраудағы алғашқы жұмысы үшін берілді, бұл әдіс атомдардың материалдың ішінде қай жерде орналасқанын рикошеттік оқтар сияқты қараңғыда кедергілердің қай жерде екенін көрсетеді. Нейтрондар шоғы берілген материалға бағытталған кезде, нейтрондар зерттелетін үлгідегі атомдар арқылы секіреді немесе шашырап кетеді. Нейтрондардың бағыттары соқтығысқан атомдардың орналасуына байланысты өзгереді, содан кейін атомдардың орналасуларының дифракциялық үлгісін алуға болады. Атомдардың материалдың қай жерде орналасқанын және олардың бір-бірімен өзара әрекеттесуін түсіну материалдың қасиеттерін түсінудің кілті болып табылады. "Содан кейін біз жақсырақ терезе әйнегін, жақсырақ жартылай өткізгіштерді, жақсырақ микрофондарды қалай жасауға болатынын ойлай аламыз. Мұның бәрі олардың жұмысының артындағы іргелі ғылымды түсінуге оралады", - деді 79 жастағы профессор Шалл, Нобельді жариялаған күні. ... Ол [ізашар жұмысын] 1946 жылы қазіргі Оак-Ридж ұлттық зертханасында бастады. Сол кезде ол былай деді: «Ок-Ридж ғалымдары соғыс кезіндегі Ок-Ридждегі және соғыс кезіндегі Манхэттен жобасымен байланысты басқа жерлерде жасалған ақпарат пен технология нағыз шынайы ғылыми қолданысты табуға қатты алаңдады.." Профессор Шалл Эрнест Волланмен бірігіп, келесі тоғыз жыл бойы материалдардың атомдық құрылымын зерттеу үшін ядролық реакторлар шығаратын нейтрондарды пайдалану жолдарын зерттеді. Шаллдың пікірінше, ол сол уақытта жұмыс істеген ең маңызды мәселе материалдардағы сутегі атомдарының орнын анықтау болды. «Сутегі атомдары барлық биологиялық материалдарда және басқа да көптеген бейорганикалық материалдарда бар», - деді бірде ол, "бірақ сіз оларды басқа әдістермен көре алмадыңыз. Нейтрондармен бұл мүлдем басқаша болып шықты және біз сутегі бар құрылымдар туралы бір нәрсе біле алатынымызға өте қуандық және қуаныштымыз." Профессор Шалл шашырау техникасын жетілдіре отырып, нейтронның негізгі қасиеттерін зерттеді. Ол сондай-ақ магниттік материалдардың алғашқы нейтрондық дифракциялық зерттеулерін бастады.... «Егер Америка Құрама Штаттарында «нейтрондардың шашырауының атасы» бар болса, ол профессор Шалл», - деп жазды Энтони Нунес..., Род-Айленд университетінің физика профессоры.... Шалл 1955 жылы MIT-ге толық профессор ретінде келіп, 1986 жылы зейнеткерлікке шықты, дегенмен ол «менің ескі ғылыми зертханамның қалдықтарында» тәжірибе жасап жатқан студенттерге баруды және «иығына қарауды» жалғастырды. Профессор Шаллдың марапаттарына 1956 жылы Америка Физика қоғамынан алған Бакли сыйлығы және [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясына]] (1956) және [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясына]] (1975) сайлану кіреді. 1993 жылы ол «Қатты денелердің атомдық және магниттік құрылымдарын зерттеуде нейтрондық дифракция әдістерін әзірлегені және қолданғаны» үшін Швеция Корольдік Ғылым академиясының Грегори Аминофф сыйлығын алды. == Құрмет == === Шаллдың жеке марапаттары мен сыйлықтары === * Оливер Э. Бакли сыйлығымен марапатталған, американдық физикалық қоғам, 1956 * [[Америка өнер және ғылым академиясы|Американдық өнер және ғылым академиясына]] сайланды, 1956 * [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясына]] сайланды, 1975 * Швеция Корольдік ғылым академиясының Грегори Аминов атындағы сыйлығымен марапатталды, 1993 * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты, 1994, канадалық физик Бертрам Брокхаузпен бөлісті. * Антарктидадағы Шалл роктары оның құрметіне аталған === Шалл құрметіне арналған баспасөз хабарламалары === * Кэррол, Синди. [https://web.archive.org/web/20080723221546/http://www.cmu.edu/PR/releases04/040312_papersgrant.html «Карнеги Меллон университеті Нобель сыйлығының лауреаты Клиффорд Шалл құжаттарын алды және қосымша сыйлық топтаманы зерттеушілерге қолжетімді етеді»], (12 наурыз, 2004): Карнеги Меллон университеті. * Стивенсон, Дэниел С. [http://tech.mit.edu/V114/N68/shull.00n.html «Шалл 40 жыл бұрын жасаған жұмысы үшін физика бойынша Нобельді жеңіп алды»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527125044/http://tech.mit.edu/V114/N68/shull.00n.html |date=2012-05-27 }}, The Tech-Online Edition. Т. 114, № 68, 7 ақпан, 1995: Массачусетс технологиялық институты (MIT). * [https://web.archive.org/web/20121009232416/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev28-1/text/tri.htm «Ок-Ридж Нобель сыйлығының лауреатына құрмет көрсетеді»], Ок-Риджд ұлттық зертханасы. === Шалл құрметіне арналған сыйлықтар === * [https://web.archive.org/web/20080509143517/http://www.neutronscattering.org/NSSAPrizes/Shull_Prizes/ShullPrize.htm Нейтрон физикасы бойынша Клиффорд Г. Шалл сыйлығы], Американың нейтронды шашырау қоғамы. * [https://web.archive.org/web/20140308061602/http://neutrons.ornl.gov/shullfellowship/ Clifford G. Shull Fellowship], Oak Ridge ұлттық зертханасы. == Жарияланымдар == * Шалл, К.Г., Воллан, Э.О. және MC Марни. [https://www.osti.gov/biblio/4420651-neutron-diffraction-studies "Нейтрондық дифракцияны зерттеу"], Oak Ridge Ұлттық зертханасы (ORNL), Америка Құрама Штаттарының Энергетика министрлігі (алдыңғы агенттік Атом энергиясы жөніндегі комиссия арқылы), (22 қазан, 1948). * Рандл, Р.Э., Шалл, К.Г. және Э.О. Воллан. [https://www.osti.gov/biblio/4407800-crystal-structure-thorium-zirconium-dihydrides-ray-neutron-diffraction «Рентген және нейтрондық дифракция арқылы торий мен цирконий дигидридтерінің кристалдық құрылымы»], Эймс зертханасы, Ок-Риджд ұлттық зертханасы (ORNL), Америка Құрама Штаттарының Энергетика департаменті (Атом энергиясы жөніндегі комиссияның бұрынғы агенттігі арқылы), (20 сәуір, 1951). * Натанс Р., Ристе Т., Ширане Г. және К.Г. Шалл. [https://www.osti.gov/biblio/4291138-polarized-neutron-studies-antiferromagnetic-single-crystals-technical-report «Антиферромагниттік монокристалдар бойынша поляризацияланған нейтронды зерттеулер: № 4 техникалық есеп»], [[Массачусетс технологиялық институты]] (MIT), Брукхавен ұлттық зертханасы, Америка Құрама Штаттарының Энергетика департаменті (Атом энергиясы жөніндегі комиссияның бұрынғы агенттігі арқылы), [[Ұлттық Қауіпсіздік Агенттігі|Ұлттық қауіпсіздік агенттігі]] (NSA), Әуе күштерінің ғылыми зерттеулер басқармасы (AFOSR), (26 қараша, 1958). * Шалл, К.Г. [https://www.osti.gov/biblio/5888142-low-temperature-neutron-physics-studies-final-progress-report-march-may «Төмен температура және нейтрондық физиканы зерттеу: қорытынды есеп, 1986 ж. 1 наурыз – 1987 ж. 31 мамыр»], [[Массачусетс технологиялық институты]] (MIT), Америка Құрама Штаттарының энергетика департаменті, (27 шілде, 1989). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Clifford Shull on Nobelprize.org including the Nobel Lecture, December 8, 1994 ''Early Development of Neutron Scattering'' * [http://diva.library.cmu.edu/Shull/index.html Full-text digital archive of Clifford G. Shull papers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724194223/http://diva.library.cmu.edu/Shull/index.html |date=2021-07-24 }} {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 1976—2000}} [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] 2i28irfr7j64p42l0jfkjm4lpwmh2ea 2 725520 3620530 3617869 2026-06-22T05:59:08Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3620530 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Лаура Спелман Рокфеллер]] * [[Оливер Три]] * [[Джеймс Даймон]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 go5fwqhrzw82vua81ekqr99ambvseuv 0 730445 3620466 3599441 2026-06-22T00:18:21Z Артем Загребельный 159332 /* Әйелдер */ 3620466 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2024}} [[Сурет:Michael Phelps Ryan Lochte Laszlo Cseh medals 2008 Olympics.jpg|350px|thumb|right|[[Майкл Фелпс]] (ортада) карерасында 39 рекорд жаңартты]] '''Жүзудегі әлемдік рекордтар''' - бұл жүзушілердің ережелермен келісілген салыстырмалы және қайталанатын жағдайларда жүзуде көрсеткен ең жоғары нәтижелер. == Ережесі == Рекордтар Халықаралық жүзу Федерациясы (ФИНА) ратификациялайды. Рекордтарды "ұзын суға" (50 метрлік бассейн) немесе "қысқа суға" (25 метрлік бассейн) қоюға болады. ФИНА ерлер мен әйелдер үшін бекітілген пәндер тізіміне сәйкес әлемдік рекордтарды мойындайды: * [[Кроль|Еркін]]: 50 м, 100 м, 200 м, 400 м, 800 м, 1500 м * Арқамен: 50 м 20, 100 м,0 м * [[Брасс]]: 50 м, 100 м, 200 м * [[Баттерфляй]]: 50 м, 100 м, 200 м * Комбинация: 100 м (қысқа су), 200 м, 400 м * Эстафета: 4×50 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (қысқа су), 4×100 м [[плавание вольным стилем|еркін]], 4×200 м [[плавание вольным стилем|еркін]], 4×50 м [[комплексное плавание|комбинация]] (қысқа су), 4×100 м [[комплексное плавание|комбинация]]; * Микст: 4×50 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (қысқа су), 4×50 м [[комплексное плавание|комбинация]] (қысқа су), 4×100 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (ұзын су), 4×100 м [[комплексное плавание|комбинация]] (ұзын су)<ref name="fina1">[http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&task=view&id=45&Itemid=119 FINA rules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726002347/http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&task=view&id=45&Itemid=119 |date=2013-07-26 }} {{v|3|8|2012}}</ref>. == 50-метролік бассейн == === Ерлер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! width="110px" | Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- | ‎50 м еркін || 20.88 | | [[Кэмерон Макэвой]] || {{Байрақ|Австралия}} | 20 наурыз 2026 || [[Қытай|Қытай Ашық Чемпионаты]] || {{Ту|Қытай}} [[Шэньчжэнь]] |[https://www.youtube.com/watch?v=81i-TH1Tyz4&t=3s &#8203;] |- | 100 м еркін || 46,40 | | [[Пан Чжанле]] || {{Байрақ|Қытай}} |31 шілде 2024 || [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Франция}} [[Париж]] | [https://vk.com/video/playlist/142497057_-4?z=video142497057_456239296%2Fpl_142497057_-4 &#8203;] |- | ‎200 м еркін || 1.42,00 | кос | [[Бидерман, Пауль|Пауль Бидерман]] || {{Байрақ|Германия}} | 28 шілде 2009 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 200 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Италия}} [[Рим]] | [https://www.youtube.com/watch?v=MeOw35fsltE ​] |- | 400 м еркін | 3.40,07 | кос |[[Бидерман, Пауль|Пауль Бидерман]] |{{Байрақ|Германия}} |26 шілде 2009 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 400 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |[https://www.youtube.com/watch?v=D9IJpZgKCd0 ​] |- |800 м еркін |7.32,12 | кос |[[Чжан Линь (пловец)|Чжан Линь]] |{{Байрақ|Қытай}} |29 шілде 2009 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 800 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |<ref>{{cite news|first=Craig|last=Lord|title=WR: Zhang Zips Up For 7:32.12 800 Free|url=http://www.swimnews.com/news/view/7134|work=swimnews.com|date=2009-07-29|accessdate=2011-11-16|archivedate=2009-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090731013653/http://www.swimnews.com/News/view/7134}}</ref> |- |1500 м еркін |14:30.67 | |[[Бобби Финке]] |{{Байрақ|АҚШ}} |4 тамыз 2024 |[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] |{{Ту|Франция}} [[Париж]] |[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239302%2F18267956fca05817bc%2Fpl_wall_142497057 &#8203;] |- | 50 м арқамен || 23,55 | жф | [[Колесников, Климент Андреевич|Климент Колесников]]|| {{Байрақ|Ресей}} | 27 шілде 2023 | Ресей кубогы | {{Ту|Ресей}} [[Казань]] |<ref>{{cite web|title=Men's 50m Backstroke Semifinals Results|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/ruscup2023_kazan/ResultList_217S.pdf|publisher=russwimming.ru|date=27 July 2023|accessdate=9 January 2025}}</ref> |- | 100 м арқамен | 51,60 | | Томас Чеккон|| {{Байрақ|Италия}} | 20 маусым 2022 | [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2022|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=ЧМ-2022 Мужчины, 100 м н/с, финал|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=2022-06-20|access-date=2022-06-21|archive-date=2022-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220620171449/https://www.omegatiming.com/File/00011700000102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b0a9f48f088790ed04b458?lastWatchedIndex=0&isFromTabLayout=false ​]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |200 м арқамен |1.51,92 | кос |[[Пирсол, Аарон|Аарон Пирсол]] |{{Байрақ|АҚШ}} |31 шілде 2009 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — Мужчины, 200 м, на спине|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |[https://www.youtube.com/watch?v=DRjmB4LOCWo ​] |- |50 м [[брасс]] |25.95 | жф | [[Пити, Адам|Адам Пити]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} |31 қаңтар 2024 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — Мужчины, 200 м, на спине|Әлем чемпионаты]] | | |- | 100 м [[брасс]] || 56,88 | жф | [[Пити, Адам|Адам Пити]] || {{Байрақ|Ұлыбритания}} |21 шілде 2019 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2019|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Корея Республикасы}} [[Кванджу]] |[https://www.youtube.com/watch?v=r5lVUne7yRI ​] |- | 200 м [[брасс]] || 2.05,48 | | [[Цинь Хайян]] || {{Байрақ|Қытай}} | 28 шілде 2023 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] | [https://www.youtube.com/watch?v=-3mYrnBZFKg&t=13s ​] |- |50 м [[баттерфляй]] |22.27 | |[[Говоров, Андрей Андреевич|Андрей Говоров]] |{{Байрақ|Украина}} |1 шілде 2018 |Sette Colli Trophy |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |[https://www.youtube.com/watch?v=GW4fAh8pTCE ​] |- | 100 м [[баттерфляй]] || 49,45 | | [[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 31 шілде 2021 || [[Плавание на летних Олимпийских играх 2020 — 100 метров баттерфляем (мужчины)|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Жапония}} [[Токио]] |[https://www.youtube.com/watch?v=GF2bfzaCVfQ ​]<ref>{{Cite web |url=http://www.fina.org/competition-detailed-results/154896/27250 |title=Results {{!}} fina.org — Official FINA website<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-07-26 |archive-date=2019-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822140441/https://www.fina.org/competition-detailed-results/154896/27250 |deadlink=no }}</ref> |- | 200 м [[баттерфляй]] || 1.50,34 | | [[Милак, Криштоф|Криштоф Милак]] || {{Байрақ|Венгрия}} | 21 маусым 2022 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2022|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=ЧМ-2022 Мужчины, 200м баттерфляй, финал, результаты.|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000104EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=2022-06-21|access-date=2022-06-22|archive-date=2022-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220621170927/https://www.omegatiming.com/File/00011700000104EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&isFromTabLayout=false ​] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622010724/https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&isFromTabLayout=false |date=2022-06-22 }} |- |200 м комплекс |1.52,69 |пф |Леон Маршан |{{Байрақ|Франция}} |30 шілде 2025 |[[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]] | <ref>{{cite web|title=Ерлер арасындағы 200 метрлік комплексті жүзу жартылай финалының нәтижелері|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010105EE0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=30 July 2025|access-date=31 July 2025}}</ref> |- |400 м комплекс |4:02.50 | |Леон Маршан |{{Байрақ|Франция}} |23 шілде 2023 |[[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] |​[https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/1147680679734909 ​] |- |Эстафета 4×100 м<br>еркін |3.08,24 | кос |[[Фелпс, Майкл|Майкл Фелпс]] (47,51)<br>[[Уэбер-Гейл, Гарретт|Гарретт Уэбер-Гейл]] (47,02)<br>[[Джонс, Каллен|Каллен Джонс]] (47,65)<br>[[Лезак, Джейсон|Джейсон Лезак]] (46,06) |{{Байрақ|АҚШ}} |11 тамыз 2008 |[[Плавание на летних Олимпийских играх 2008 — эстафета 4×100 метров вольным стилем (мужчины)|Олимпиада ойындары]] |{{Ту|Қытай}} [[Пекин]] |[https://www.youtube.com/watch?v=IIm32eEVW98 ​] |- |Эстафета 4×200 м<br>еркін |6.58,55 | кос |[[Фелпс, Майкл|Майкл Фелпс]] (1.44,49)<br>[[Рики Беренс]] (1.44,13)<br>[[Дэвид Уолтерс]] (1.45,47)<br>[[Лохте, Райан|Райан Лохте]] (1.44,46) |{{Байрақ|АҚШ}} |31 шілде 2009 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |<ref>{{cite news|first=Craig |last=Lord |title=WR: USA Takes 4×200m In 6:58.55 |url=http://www.swimnews.com/news/view/7164 |work=swimnews.com |date=2009-07-31 |accessdate=2011-11-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090803092140/http://www.swimnews.com/News/view/7164 |archivedate=2009-08-03 |df= }}</ref> |- |Эстафета 4×100 м<br>комбинация |3.26,78 | |[[Мёрфи, Райан (пловец)|Райан Мерфи]] (52,31)<br>[[Эндрю, Майкл|Майкл Эндрю]] (58,49)<br>[[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] (49,03)<br> [[Эппл, Зак|Зак Эппл]] (46,96) |{{Байрақ|АҚШ}} |1 тамыз 2021 |[[Плавание на летних Олимпийских играх 2020|Олимпиада ойындары]] |{{Ту|Жапония}} [[Токио]] |<ref>{{cite news |first=Craig |last=Lord |title=Плавание на летних Олимпийских играх 2020, Мужчины, эстафета 4 * 100 комбинированная, финал, результаты |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/results-men-s-4-x-100m-medley-relay-fnl-000100-.htm |publisher=olimpics.com |date=2021-08-01 |accessdate=2021-08-01 |archivedate=2021-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210802212218/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/results-men-s-4-x-100m-medley-relay-fnl-000100-.htm }}</ref> |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу; кос — жүзу костюмінде рекорды орнатылды. === Әйелдер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !!Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- | 50 м еркін || 23,59 | | [[Дугласс, Кейт| Кейт Дугласс ]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 19 маусым 2026 || TYR Pro Swim Series || {{Ту|АҚШ}} [[Индианаполис]] | [https://www.youtube.com/watch?v=vt7zW2CNFWs&t=39s &#x200B;] |- | 100 м еркін || 51,71 | э | [[Шёстрём, Сара|Сара Шёстрём]] || {{Байрақ|Швеция}} | 23 шілде 2017 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2017|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4 × 100 m Freestyle Relay Results|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=000111010A0201F704FFFFFFFFFFFF01|publisher=Omega Timing|date=23 July 2017|access-date=13 January 2025}}</ref><ref>{{cite AV media |date=22 February 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=mc1l61nsirg |title=SWIMMING WORLD RECORDS (50) 51.71 relay Sarah Sjöström |publisher=swimming art |via=[[YouTube]] |access-date=13 January 2025}}</ref> |- | 200 м еркін || 1.52,23 | | [[Титмус, Ариарне|Ариарне Титмус]] || {{Байрақ|Аустралия}} | 12 маусым 2024 ||Aвстралиялық олимпиадалық сынақтар || {{Ту|Австралия}} [[Брисбен]] | <ref>{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://liveresults.swimming.org.au/sal/2024Trials/240610F010.htm|publisher=swimming.org.au|date=10 June 2024|accessdate=13 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-27087137_456244189?ref_domain=yastatic.net &#x200B;] |- | 400 м еркін || 3.54,18 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}} | 7 маусым 2025 | Ұлттық іріктеу туры | {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] |<ref>{{cite web|title=Women's 400m Freestyle Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_5F.pdf|publisher=swimming.ca|date=8 May 2025|accessdate=16 May 2025}}</ref><ref>{{cite web|title= Video - Summer McIntosh demolishes world record in 400m freestyle at Canadian swimming trials|url=https://www.youtube.com/watch?v=dptNMofhiNs|publisher= CBC Sports|date=8 May 2025|accessdate=16 May 2025}}</ref> |- |800 м еркін |8.04,12 | |[[Ледеки, Кэти|Кэти Ледеки]] |{{Байрақ|АҚШ}} |3 мамыр 2025 | TYR Pro Swim Series |{{Ту|АҚШ}} [[Форт-Лодердейл]] |<ref>{{cite web|title=Әйелдер арасындағы 800 метрге еркін стильмен жүзу нәтижелері|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900030201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=3 May 2025|accessdate=10 May 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=UHRbHxeEexM&t=515s &#8203;] |- |1500 м еркін |15.20,48 | | [[Ледеки, Кэти|Кэти Ледеки]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 16 мамыр 2018 || TYR Pro Swim Series || {{Ту|АҚШ}} [[Индианаполис]] |[https://www.youtube.com/watch?v=v0_uvorHBA4 ​] |- |50 м арқамен |26,86 | |[[Маккиоун, Кейли|Кейли Маккиоун]] |{{Байрақ|Аустралия}} |20 қазан 2023 |[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] |{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |[https://www.youtube.com/watch?v=uCUDOekEEiM ​] |- |100 м арқамен |57,13 | | [[Реган Смит]] || {{Байрақ|АҚШ}} |18 маусым 2024 ||АҚШ Олимпиадалық сынақтары || {{Ту|АҚШ}} [[Индианаполис]] |[https://www.youtube.com/watch?v=38Lk9nM3B_g &#8203;] |- |200 м арқамен |2.03,14 | |[[Маккиоун, Кейли|Кейли Маккиоун]] |{{Байрақ|Аустралия}} |10 наурыз 2023 |NSW State Championships |{{Ту|Аустралия}} [[Сидней]] | <ref>{{cite magazine|title=KAYLEE MCKEOWN CRUSHES 2:03.14 200 BACKSTROKE WORLD RECORD|url=https://swimswam.com/kaylee-mckeown-crushes-203-14-200backstroke-world-record/|magazine=SwimSwam|author=Retta Race|date=10 March 2023|access-date=15 January 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LPcVzdZ-_Fg &#8203;] |- |50 м [[брасс]] |29,16 | |[[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]] |{{Байрақ|Литва}} |30 шілде 2023 |[[Чемпионат мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] |<ref>{{cite web|title= Результаты.|url=http://budapest2020.microplustiming.com/indexBudapest2021_web.php?s=Q2hlY2tKc29uVG9Mb2FkKCdBU0YnLCAnMDE2JywgJzAwMycsICcwMDEnLCAnJywgJycsICdXb21lbsKgLcKgNTAgbSBSYW5hIC0gU2VtaS1GaW5hbCcsICdXb21lbsKgLcKgNTBtIEJyZWFzdHN0cm9rZSAtIFNlbWktRmluYWwnLCAnV29tZW7CoC3CoDUwIG0gQnJhc3NlIC0gU2VtaS1GaW5hbCcpOw==&cat=&page=&spec=&bat=&td=CAL_CIS_DAY&hg=&descIT=&descEN=&descFR=&curCatSel_M_F=18:57&sport=Swimming|date=2021-05-22|accessdate=2021-05-23|publisher=budapest2020.microplustiming.com|archive-date=2021-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522174658/http://budapest2020.microplustiming.com/indexBudapest2021_web.php?s=Q2hlY2tKc29uVG9Mb2FkKCdBU0YnLCAnMDE2JywgJzAwMycsICcwMDEnLCAnJywgJycsICdXb21lbsKgLcKgNTAgbSBSYW5hIC0gU2VtaS1GaW5hbCcsICdXb21lbsKgLcKgNTBtIEJyZWFzdHN0cm9rZSAtIFNlbWktRmluYWwnLCAnV29tZW7CoC3CoDUwIG0gQnJhc3NlIC0gU2VtaS1GaW5hbCcpOw==&cat=&page=&spec=&bat=&td=CAL_CIS_DAY&hg=&descIT=&descEN=&descFR=&curCatSel_M_F=18:57&sport=Swimming|deadlink=no}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Yl0eN1UsW7Q ​] |- |100 м [[брасс]] |1.04,13 | |[[Кинг, Лилли|Лилли Кинг]] |{{Байрақ|АҚШ}} |25 шілде 2017 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2017|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |[https://www.youtube.com/watch?v=bWDfTYfgUBc ​] |- |200 м [[брасс]] |2.17,55 | |[[Чикунова, Евгения Игоревна|Евгения Чикунова]] |{{Байрақ|Ресей}} |21 апреля 2023 |Россия чемпионаты |{{Ту|Ресей}} [[Казань]] |<ref>{{cite web|title=Женщины 200 м брасс Финал Итоговый протокол.|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/4R_LC_2023/ResultList_137F.pdf|publisher=russwimming.ru|date=2023-04-21|access-date=2023-04-21|archive-date=2023-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230421165846/https://new.russwimming.ru/upload/live/4R_LC_2023/ResultList_137F.pdf|deadlink=no}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hw5VVmptlDg ​] |- |50 м [[баттерфляй]] |24,43 | |[[Шёстрём, Сара|Сара Шёстрём]] |{{Байрақ|Швеция}} |5 шілде 2014 |Швеция чемпионаты |{{Ту|Швеция}} [[Бурос]] |[https://www.youtube.com/watch?v=AXbWtW5al2o ​] |-55,18 сф Гретчен Уолш Америка Құрама Штаттары ж. АҚШ Олимпиадалық сынақтары Индианаполис, Біріккен |100 м [[баттерфляй]] |54,33 | |[[Гретчен Уолш]] |{{Байрақ|АҚШ}} |3 мамыр 2026 | TYR Pro Swim Series |{{Ту|АҚШ}} [[Форт-Лодердейл]] |<ref>{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.theguardian.com/sport/2026/may/03/gretchen-walsh-sets-100m-butterfly-world-record-for-third-time-in-12-months|publisher=theguardian.com|date=3 May 2026|accessdate=4 May 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=Video -Gretchen Walsh BROKE the world record in the 100-meter butterfly! |url=https://www.youtube.com/watch?v=koUeGqq7mro&t=1s|publisher=Social Kick • Swim Culture & Stories|date=3 May 2026|accessdate=4 May 2026}}</ref> |- |200 м [[баттерфляй]] |2.01,81 | кос |[[Лю Цзыгэ]] |{{Байрақ|Қытай}} |21 қазан 2009 |Қытай ойындары |{{Ту|Қытай}} [[Цзинань]] |[https://www.youtube.com/watch?v=ORkOliy9mlE ​] |- |200 м комплекс |2.05,70 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}} | 9 маусым 2025 | Ұлттық іріктеу туры | {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_17F.pdf|publisher=swimming.ca|date=9 June 2025|accessdate=10 June 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zOWS_GBJue0 &#8203;] |- |400 м комплекс |4.23,65 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}} | 11 маусым 2025 | Ұлттық іріктеу туры | {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] | <ref>{{cite web|title=Women's 400m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_25F.pdf|publisher=swimming.ca|date=11 June 2025|accessdate=17 June 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=IMpq_B4d24M &#8203;] |- |Эстафета 4×100 м<br>еркін |3:27.96 | |[[О’Каллаган, Молли|Молли О’Каллаган]] (52.04) <br> [[Джек, Шейна|Шейна Джек]] (51,69)<br>[[Харрис, Мег|Мег Харрис]] (52,29)<br>[[Маккеон, Эмма|Эмма Маккеон]] (51,90) |{{Байрақ|Аустралия}} |23 шілде 2023 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] |<ref>{{cite web|title=Женщины 4*100 м в/с Финал Итоговый протокол|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2023-07-23|accessdate=2023-07-26|archive-date=2023-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723114504/https://www.omegatiming.com/File/00011600010201EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/1147680679734909 ​] |- |Эстафета 4×200 м<br>еркін |7:37,50 | | [[О’Каллаган, Молли|Молли О’Каллаган]] (1:53.66) <br> [[Джек, Шейна|Шейна Джек]] (1:55.63) <br> [[Тросселл, Брайанна|Брайанна Тросселл]] (1:55.80) <br> [[Титмус, Ариарне|Ариарне Титмус]] (1:52.41) |{{Байрақ|Аустралия}} |27 шілде 2023 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] |<ref>{{cite web|title=Женщины 4*200 м в/с Финал Итоговый протокол|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2023-07-27|accessdate=2023-07-29|archive-date=2023-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723114504/https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=QI8_90Rv5Ac ​] |- |Эстафета 4×100 м<br>комбинация |3:49,34 | |(57,57) [[Смит, Реган|Реган Смит]] <br> (1:04.27) [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] <br> (54.98) [[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] <br> (52,52) [[Хаск, Торри|Торри Хаск]] |{{Байрақ|АҚШ}} | [[3 тамыз]] [[2025]] || [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]] | <ref>{{cite web |title=Women's 4x100m Medley Relay |url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010205F70104FFFFFFFFFF01.pdf |website=Omega Timing |access-date=7 August 2025 }}</ref>[https://vkvideo.ru/video142497057_456239364 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу; кос — жүзу костюмінде рекорды орнатылды. === Микст === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! Видео |- |4×100 м<br>еркін | 3:18,48 | | (46.91) [[Алекси, Джек|Джек Алекси]] <br> (46.70) [[Сэммон, Патрик|Патрик Сэммон]] <br> (52.43) [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] <br> (52.44) [[Хаск, Торри|Торри Хаск]] | {{Байрақ|АҚШ}} | [[2 тамыз]] [[ 2025]] || [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]] | <ref>{{cite web|title=Mixed 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010301F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2 August 2025|access-date=6 August 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239363%2F67478b06282824ff4b &#8203;] |- |4×100 м<br> комбинация |3:37.43 | |(52.08) [[Мерфи, Райан|Райан Мерфи]]<br> (58,29) [[Финк, Ник|Ник Финк]]<br> (55,18) [[Уолш, Гретчен|Гретчен Уолш]] <br>(51,88)[[Хаске, Торри|Торри Хаске]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 3 тамыз 2024 || [[Плавание на летних Олимпийских играх 2024|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Франция}} [[Париж]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://olympics.com/OG2024/pdf/OG2024/SWM/OG2024_SWM_C73B1_SWMX4X100MMD----------FNL-000100 -.pdf|publisher=olympics.com|date=3 August 2024|accessdate=20 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video142497057_456239297?ref_domain=yastatic.net &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу. == 25-метролік бассейн == === Ерлер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- | [[Мировые рекорды на дистанции 50 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м еркін]] ||19.90 |пф | [[Джордан Крукс]] || {{Байрақ|Кайман аралдары}} | 14 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 50m Freestyle Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14 December 2024|accessdate=20 December 2024}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239337%2F835e28de64f6558bb1 &#8203;] |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м еркін]] |44,84 | |[[Чалмерс, Кайл|Кайл Чалмерс]] |{{Байрақ|Аустралия}} |29 қазан 2021 |[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] |{{Ту|Ресей}} [[Казань]] |<ref>{{cite web|title=Видео. Кубок Мира 100 м в/с, мужчины|url=https://www.facebook.com/100007661022977/videos/pcb.2941252422806763/247053300805707|publisher=Royal swimming club|date=2021-10-29|accessdate=2021-10-29|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029173033/https://www.facebook.com/100007661022977/videos/pcb.2941252422806763/247053300805707|deadlink=no}}</ref> |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м еркін]] | 1.38,61 | | [[Люк Хобсон]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 15 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=23 December 2024}}</ref>[https://vk.com/im/convo/839726003?entrypoint=list_all&tab=all&z=video142497057_456239341%2F42ba318c8c52791d9b &#8203;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 400 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|400 м еркін]] | 3.32,25 | | [[Аньель, Янник|Янник Аньель]] | {{Байрақ|Франция}} | 15 қараша 2012 | Франция чемпионаты | {{Ту|Франция}} [[Анже]] | [https://www.youtube.com/watch?v=q_WOH0X9JKU ​] |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 800 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|800 м еркін]] | 7.20,46 | | Даниэль Виффен | {{Байрақ|Ирландия}} | 10 желтоқсан 2023 | [[Европа чемпионаты по плаванию|Европа чемпионаты]] | {{Ту|Румыния}} [[Отопени]] | [https://www.youtube.com/watch?v=582caZZSaHs ​] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 1500 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|1500 еркін]] | 14.06,88 | | [[Велльброк, Флориан|Флориан Велльброк]] | {{Байрақ|Германия}} | 21 желтоқсан 2021 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|БАӘ}} [[Абу-Даби]] |<ref>{{cite news|title=Мужчины, 1500 м в/с, финал, результаты|url=https://www.fina.org/competitions/2/15th-fina-world-swimming-championships-25m-2021/results?discipline=&event=f4e7f9ec-2330-45ea-be14-3ad507bd0911&unit=finals|date=2021-12-21|accessdate=2021-12-21|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211221145739/https://www.fina.org/competitions/2/15th-fina-world-swimming-championships-25m-2021/results?discipline=&event=f4e7f9ec-2330-45ea-be14-3ad507bd0911&unit=finals|archivedate=2021-12-21|df=dmy-all}}</ref> |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 50 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м арқамен]] | 22,11 | | [[Колесников, Климент Андреевич|Климент Колесников]] | {{Байрақ|Ресей}} | 23 қараша 2022 | Россия чемпионаты | {{Ту|Ресей}} [[Казань]] |<ref>{{Cite web |url=https://www.worldaquatics.com/athletes/1045759/kliment-kolesnikov |title=Kliment KOLESNIKOV Results AQUA Official |archive-date=2023-07-28 |archive-url=http://web.archive.org/web/20230728114604/https://www.worldaquatics.com/athletes/1045759/kliment-kolesnikov |deadlink=no }}</ref> |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м арқамен]] | 48.16 | | Хуберт Кос|| {{Байрақ|Венгрия}} | 25 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Men's 100m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25 October 2025|access-date=28 October 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239375%2Fc373d19b61295d17d1%2Fpl_wall_142497057 &#8203;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м арқамен]] | 1.45,12 | | Хуберт Кос|| {{Байрақ|Венгрия}} | 23 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] | <ref>{{cite web|title=Men's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=23 October 2025|access-date=30 October 2025}}</ref> |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 50 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м брасс]] || 24,95 | | [[Сакчи, Хусейн Эмре|Эмре Сакчи]] || {{Байрақ|Түркия}} | 27 желтоқсан 2021 || Түркия чемпионаты || {{Ту|Түркия}} [[Газиантеп]] | |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м брасс]] | 55,28 | | [[Шиманович, Илья Сергеевич|Илья Шиманович]] | {{Байрақ|Беларусь}} | 26 қараша 2021 || [[Международная плавательная лига|ISL]] || {{Ту|Нидерланд}} [[Эйндховен]] | |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м брасс]] || 1:59.52 | | [[Каспар Корбо ]] || {{Байрақ|Нидерланд}} | 25 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date= 2025-10-25|access-date=2025-10-29|}}</ref> |- | [[Мировые рекорды на дистанции 50 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м баттерфляй]] | 21,32 | | [[Ноэ Понти ]] || {{Байрақ|Швейцария }} | 11 желтоқсан 2024 || Әлем чемпионаттары || {{Ту|Венгрия }} [[Будапешт ]] |<ref>{{cite web|title= Men's 50m Butterfly Final. Results |url=https://www.worldaquatics.com/competitions/3433/world-aquatics-swimming-championships-25m-2024/results?event=3d9d1963-af7e-4e9e-9c96-eb6c15e6f643 |publisher=worldaquatics.com |date=11 December 2024|accessdate=16 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239024 &#8203;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м баттерфляй]] | 47,68 | | [[Джошуа Лиендо]] || {{Байрақ|Канада}} | 23 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Men's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080104EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=2025-10-23 |access-date= 2025-10-31}}</ref> |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м баттерфляй]] | 1.48,24 | | [[Сэто, Дайя|Дайа Сэто]] | {{Байрақ|Жапония}} | 11 желтоқсан 2018 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2018|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Қытай}} [[Ханчжоу]] |[https://www.youtube.com/watch?v=pr6gEIOaf40&t ​] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м баттерфляй]] | 1.46,85 |# | [[Хонда, Томору|Томору Хонда]] | {{Байрақ|Жапония}} | 22 қазан 2022 | Жапония чемпионаты | {{Ту|Жапония}} [[Токио]] |[https://www.facebook.com/100007561117363/videos/1151467825795134 ​​] |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 м комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м комплекс]] |49,28 | | [[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 22 қараша 2020 | [[Международная плавательная лига|ISL]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |​[https://www.youtube.com/watch?v=w2rObyVD16E ​] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м комплекс]] | 1:48,88 | | [[Леон Маршан ]] | {{Байрақ|Франция}} | 1 қараша 2024 | Әлем кубогы | {{Ту|Сингапур }} [[Сингапур]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800070105EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=1 November 2024|accessdate=11 November 2024}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Fc-i1YbvAHU &#8203;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 400 метров комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|400 м комплекс]] | 3.54,81 | | [[Сэто, Дайя|Дайа Сэто]] | {{Байрақ|Жапония}} | 20 желтоқсан 2019 | [[Международная плавательная лига|ISL]] | {{Ту|АҚШ}} [[Лас-Вегас]] |[https://www.youtube.com/watch?v=vBSbkvbkyTs ​] |- |Эстафета 4 × 50 м<br>еркін |1:21.80 | | [[Дрессел, Калеб|Келеб Дрессел]] (20.43)<br> [[Хелд, Райан|Райан Хелд]] (20.25)<br>[[Конгер, Джек|Джек Конгер]] (20.59)<br> [[Чедвик, Майкл|Майкл Чедвик]] (20.53) |{{Байрақ|АҚШ}} |14 желтоқсан 2018 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2018|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Қытай}} [[Ханчжоу]] |<ref>{{cite web|title=Официальный протокол.|url=https://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010C0101F604FFFFFFFFFFFF01|publisher=omegatiming.com|date=2018-12-14|access-date=2021-05-09|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214040237/https://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010C0101F604FFFFFFFFFFFF01|deadlink=no}}{{lang-en|английский текст}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=IP_1BCdENHA ​] |- | Эстафета 4 × 50 м<br>еркін |1:20.77 | # |[[Бернар, Ален|Ален Бернар]] (20.64)<br>[[Жило, Фабьен|Фабьен Жило]] (20.33)<br> [[Лево, Амори|Амори Лево]](19.93)<br>[[Буске, Фредерик|Фредерик Буске]] (19.87) |{{Байрақ|Франция}} |14 желтоқсан 2008 | [[Европа чемпионаты по плаванию на короткой воде 2008|Европа чемпионаты]] |{{Ту|Хорватия}} [[Риека]] | [https://www.youtube.com/watch?v=1tPqAQHfYJg ​] |- | Эстафета 4 × 100 м<br>еркін | 3:01.66 | | [[Джек Алекси]](45,05)<br> [[Хобсон, Люк|Люк Хобсон]](45,18)<br> [[Смит, Киран|Киран Смит ]](46,01) <br>[[Крис Гильяно]] (45,42) | {{Байрақ|АҚШ}} | 10 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=10 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239037 &#8203;] |- | Эстафета 4х200 м<br>еркін | 6:40.51 | | [[Хобсон, Люк|Люк Хобсон]] (1:38.91)<br>[[Карсон Фостер]] (1:40.77)<br>[[Шейн Касас]] (1:40.34)<br>[[Смит, Киран|Киран Смит ]] (1:40.49) | {{Байрақ|АҚШ}} | 13 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=2 January 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239345%2F53a5485a3b1e5a4c21%2Fpl_post_142497057_1511 &#8203;] |- |Эстафета 4х50 м<br>комбинация |1:29.72 | | [[Лоренцо Мора]] (22.65) <br>[[Мартиненги, Николо|Николо Мартиненги]] (24.95) <br>[[Маттео Риволта]] (21.60) <br>[[Леонардо Деплано]] (20.52) | {{Байрақ|Италия}} | 17 желтоқсан 2022 || [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Аустралия }} [[Мельбурн]] |<ref>{{cite web|title= Комбинированная эстафета 4х50 м. Результаты.|url= https://www.omegatiming.com/File/00011700030105F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher= copenhagen2017.microplustiming.com|date= 2022-12-17|access-date= 2022-12-31|archive-date= 2022-12-21|archive-url= https://web.archive.org/web/20221221095731/https://www.omegatiming.com/File/00011700030105F60104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink= no}}</ref> [https://vk.com/video/@artemzagrebelny?z=video142497057_456239191%2Fpl_142497057_-2 ​] |- | Эстафета 4×100 м<br>комбинация | 3:18.68 | |[[Лифинцев, Мирон Александрович|Мирон Лифинцев]] (49.31)<br>[[Пригода, Кирилл Геннадьевич|Кирилл Пригода]] (55.15)<br>[[Минаков, Андрей Дмитриевич|Андрей Минаков]] (48.80)<br>[[Егор Корнев]] (45.42) | {{Байрақ|Ресей}} | 15 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080105F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=29 December 2024}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239344%2F8f5d17d54d3cf9e655 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу. === Әйелдер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- | 50 м еркін | 22,83 | | [[Гретчен Уолш ]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 15 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 50m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=25 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239033 &#8203;] |- | 100 м еркін | 49.93 | | [[Дуглас, Кейт|Кейт Дуглас]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 25 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|Канада}} [[Торонто]] | <ref>{{cite web|title=Women's 100m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25 October 2025|access-date=27 October 2025}}</ref> |- | 200 м еркін | 1:49.36 | | [[Молли О'Каллаган]] | {{Байрақ|Австралия}} | 24 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080201EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=24 October 2025|access-date=26 October 2025}}</ref> |- | 400 м еркін | 3:50.25 | | [[Summer McIntosh]] | {{Байрақ|Канада}} | 10 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] | <ref>{{cite web|title=Women's 400m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=10 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239021 &#8203;] |- | 800 м еркін | 7.54,00 | |[[Лани Паллистер ]] | {{Байрақ|Австралия}} | 25 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Women's 800m Freestyle Results|url= https://www.omegatiming.com/File/00011900080201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2025-10-25 |access-date=2025-10-31}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5BDTgaQiMv4&t=4s &#8203;] |- |1500 м еркін |15:08.24 | |[[Кэти Ледеки]] |{{Байрақ|АҚШ}} |29 қазан 2022 |[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] |{{Ту|Канада}} [[Торонто]] |[https://www.youtube.com/watch?v=p20kZqUAd0k ​]<ref>{{cite web|title=Кэти Ледеки улучшила прежний мировой рекорд на 1500 в,с более, чем на 10 сек.|url=https://swimswam.com/katie-ledecky-breaks-1500-free-world-record-by-10-seconds-gets-800-ar-en-route/|publisher=swimswam.com|date=2022-10-29|access-date=2022-10-30|archive-date=2022-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221030002650/https://swimswam.com/katie-ledecky-breaks-1500-free-world-record-by-10-seconds-gets-800-ar-en-route/|deadlink=no}}{{lang-en|}}</ref> |- | 50 м арқамен | 25.23 | |[[Реган Смит ]] |{{Байрақ|АҚШ }} | 13 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 50m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080202EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=18 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239026 &#8203;] |- |100 м арқамен | 54,02 | э |[[Реган Смит ]] |{{Байрақ|АҚШ }} | 15 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=26 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239034 &#8203;] |- |100 м арқамен | 54,02 | = |[[Реган Смит ]] |{{Байрақ|АҚШ }} | 18 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|АҚШ}} Вестмонт |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900070202EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=19 October 2025|access-date=24 October 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239372%2F95216bcdf9baad493b%2Fpl_post_142497057_1589 &#8203;] |- | 200 м арқамен | 1:57.33 | |[[Кейли Маккеун ]] | {{Байрақ|Австралия}} | 24 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|Канада}} [[Торонто]] | <ref>{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080202EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=2025-10-25|access-date= 2025-11-07}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=irLveoaAuNA&t=3s &#8203;] |- | 50 м [[брасс]] | 28,37 |жф | [[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]] | {{Байрақ|Литва}} | 17 желтоқсан 2022 | [[Чемпионат мира по плаванию|Әлем кубогы]] | {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]] |<ref>{{cite web|title=Women's 50m Breaststroke Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030203EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2022-12-17|accessdate=2022-12-17|archive-date=2022-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20221219235209/https://www.omegatiming.com/File/00011700030203EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/529222178935246/?notif_id=1671320917357622&notif_t=video_processed&ref=notif ​] |- | 100 м [[брасс]] | 1.02,36 | = | [[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]] | {{Байрақ|Литва}} | 12 қазан 2013 | [[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] | {{Ту|Ресей}} [[Москва]] |[https://www.youtube.com/watch?v=BXIf7VLV0-w ​]<ref>{{cite web|title=Women's 100m Breaststroke Result|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020701021E02FFFFFFFFFFFF02|publisher=Omega Timing|date=2013-10-12|accessdate=2013-10-12|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134859/http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020701021E02FFFFFFFFFFFF02|deadlink=no}}</ref> |- | 100 м [[брасс]] | 1.02,36 | = | [[Алия Аткинсон]] | {{Байрақ|Ямайка}} | 6 желтоқсан 2014 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2014|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Катар}} [[Доха]] |<ref>{{cite web|title=Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2014. Официальный протокол.|url=https://www.omegatiming.com/File/00010E010D01021E02FFFFFFFFFFFF02.pdf|publisher=omegatiming.com|date=2014-12-06|accessdate=2021-05-14|archive-date=2021-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514050019/https://www.omegatiming.com/File/00010E010D01021E02FFFFFFFFFFFF02.pdf|deadlink=no}}</ref> |- | 100 м [[брасс]] | 1.02,36 | = | [[Алия Аткинсон]] | {{Байрақ|Ямайка}} | 26 тамыз 2016 | [[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] | {{Ту|Франция}} [[Шартр]] |<ref>{{cite web|title=Alia Atkinson Ties World Record in 100 Breaststroke in Chartres|url=https://swimswam.com/alia-atkinson-ties-world-record-100-breaststroke-chartres/|publisher=Swimswam|date=2016-08-26|accessdate=2016-08-26|archive-date=2019-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514122156/https://swimswam.com/alia-atkinson-ties-world-record-100-breaststroke-chartres/|deadlink=no}}</ref> |- | 200 м [[брасс]] | 2.12,50 | | [[Кейт Дуглас ]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 13 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080203EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=19 December 2024}}</ref> [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239027 &#8203;] |- | 50 м [[баттерфляй]] | 23,72 | | [[Гретчен Уолш ]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 11 қазан 2025 |Әлем чемпионаты | {{Ту|АҚШ}} Кармель | <ref>{{cite web|title=Women's 50m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900060204EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=11 October 2025|access-date=15 October 2025}}</ref> |- | 100 м [[баттерфляй]] |52.71 | | [[Гретчен Уолш ]] |{{Байрақ|АҚШ}} | 14 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14 December 2024|accessdate=22 December 2024}}</ref>[https://vk.com/club228643357?z=video-228643357_456239030%2Fvideos-228643357%2Fpl_-228643357_-2 &#8203;] |- | 200 м [[баттерфляй]] | 1.59,32 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] | {{Байрақ|Канада }} | 12 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2024|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 December 2024|accessdate=12 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239025 &#8203;] |- | 100 м комплексное плавание | 55,98 | | [[Гретчен Уолш ]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 18 қазан 2024 | Virginia vs Florida Dual Meet | {{Ту|Германия}} [[Берлин]] | <ref>{{cite web|title=Women's 100m IM TT WR|url= https://storage.googleapis.com/virginiasports-com/2024/10/UVA-vs-Florida-Full-Results.pdf|publisher= virginiasports-com|date=18 October 2024|access-date=12 Nobember 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239022 &#8203;] |- | 200 м комплексное плавание | 2.01,63 | | [[Кейт Даглас]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 10 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2024|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] | <ref>{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=28-01-2025}}</ref><ref>{{cite web|title=Video - Women's 200m IM Final |url= https://vkvideo.ru/video-228643357_456239023|publisher= |date=10 December 2024|accessdate=28-01-2025}}</ref> |- | 400 м комплексное плавание | 4:15,48 | | [[Summer McIntosh]] | {{Байрақ|Канада}} | 14 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239031 &#8203;] |- | Эстафета 4×50 м<br>еркін |1:32.50 | у |[[Кромовидьойо, Раноми|Раноми Кромовидьойо]] (23.05)<br> Майке де Вард (23.16)<br>Ким Буш (23.47)<br>[[Хемскерк, Фемке|Фемке Хемскерк]] (22.82) | {{Байрақ|Нидерланд}} | 12 желтоқсан 2020 |Wouda Cup | {{Ту|Нидерланд}} [[Эйндховен]] |[https://www.youtube.com/watch?v=rMdKoDyBAZE&feature=emb_logo ​]<ref>{{cite web|title=Женщины, Эстафета 4×50 в/с, результаты |url=http://www.fina.org/fina-rankings/results?top=1&gender=Women&year=All&poolConfiguration=SCM&distance=All&style=All&timesMode=AllTimes&continentId=All&countryId=All&type=overall-rankings&selectedGroup=All&selectedGender=Women&selectedDistance=All|publisher=fina.org|date=2020-12-12 |accessdate=2021-12-17}}</ref> |- | Эстафета 4×100 м<br>еркін | 3:25.01 | | [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] (50.95)<br>[[Беркофф, Кэтрин|Кэтрин Беркофф]](51.38)<br>[[Алекс Шакелл]] (52.01)<br>[[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] (50.67) | {{Байрақ|АҚШ}} | 10 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=1 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239039 &#8203;] |- | 4×200 м эстафета<br>еркін | 7.30.13 | |[[Уолш, Александра|Алекс Уолш ]] (1:53.25)<br>[[Пейдж Мэдден ]] (1:53.18)<br>[[Граймс, Кэти|Кэти Граймс ]] (1:53.39)<br>[[Вайнштейн, Клэр|Клэр Вайнштейн]] (1:50.31) | {{Байрақ|АҚШ}} | 15 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 December 2024|accessdate=1 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239038 &#8203;] |- | Эстафета 4×50 м<br>комбинация | 1:42.35 | | [[О'Каллахан, Молли|Молли О'Каллахан]] (25.49)<br>[[Ходжес, Челси|Челси Ходжес]] (29.11)<br>[[Маккион, Эмма|Эмма Маккион]] (24.43)<br>[[Вильсон, Мэдисон|Мэдисон Вильсон]] (23.32) | {{Байрақ|Аустралия}} | 17 желтоқсан 2022 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2022|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]] | <ref>{{cite web|title=Women's 4 × 50 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030205F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=17 December 2022|accessdate=30-01-2025}}</ref> |- | Эстафета 4×100 м<br>комбинация | 3:40.41 | | [[Смит, Реган|Реган Смит]] (54.02)<br>[[Кинг, Лили|Лили Кинг]] (1:03.02)<br>[[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] (52.84) <br>[[Дугласс,Кейт |Кейт Дугласс]] (50.53) | {{Байрақ|АҚШ}} | 15 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=4 January 2025}}</ref> [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239040 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу. === Микст === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !!Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- |Эстафета 4×50 м<br> еркін |1.27.26 | |[[Леонардо Деплано ]] (20.97) <br />[[Лоренцо Зацзери ]] (20.51)<br />[[Сильвия Ди Пьетро ]] (23.07) <br />[[Сара Кертис ]](22.71) |{{Байрақ|Италия}} |4 желтоқсан 2022 |[[Чемпионат Европы по плаванию на короткой воде|Еуропа чемпионаттары]] |{{Ту|Польша}} [[Люблин]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4×50m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/000119000A0301F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=4 December 2025|access-date=6 December 2025}}</ref> |- |Эстафета 4×50 м<br> комбинация |1:35.15 | | [[Мерфи, Райан (пловец)|Райан Мерфи]] (22.37) <br> [[Финк, Ник|Ник Финк]] (24.96)<br>[[Дуглас, Кейт|Кейт Дугласс]] (24.09)<br> [[Хаски, Торри|Торри Хаске]] (23.73) |{{Байрақ|АҚШ}} |14 желтоқсан 2022 |Әлем чемпионаты қысқа суда |{{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4x50m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030305F60104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2022-12-14|accessdate=2022-12-14|archive-date=2022-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221014415/https://www.omegatiming.com/File/00011700030305F60104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=ul7oas7Zcy4 ​] |- |Эстафета 4×100 м<br> комбинация |3:30,47 | |[[Мирон Лифинцев]] (48,90)<br> [[Кирилл Пригода]] (54,86)<br> [[Арина Суркова]] (55,63)<br> [[Дарья Клепикова]] (51.08) |{{Байрақ|Ресей}} |14 желтоқсан 2024 |Әлем чемпионаты қысқа суда |{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4 × 100 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080305F70104FFFFFFFFFF01.pdf|date=14 December 2024|accessdate=28 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239036 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу. == Рекордшылар рейтингі == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width:100%;" |- !rowspan="2"|Елдер !rowspan="2"|Рекорд<br>саны !style="width:3em"|ҰС !style="width:3em"|ҚС !style="width:4em"|Барлығы !style="width:3em"|ҰС !style="width:3em"|ҚС !style="width:4em"|Барлығы !style="width:3em"|ҰС !style="width:3em"|ҚС !style="width:4em"|Барлығы |- class="unsortable" !colspan="3"|Ерлер !colspan="3"|Әйелдер !colspan="3"|Микст |- |align=left|{{Байрақ|АҚШ}} || 22 || 6 || 7 || 13 || 4 || 4 || 8 || || 1 || 1 |- |align=left|{{Байрақ|Аустралия}} || 17 || || 3 || 3 || 7 || 6 || 13 || 1 || || 1 |- |align=left|{{Байрақ|Қытай}} || 6 || 4 || || 4 || 1 || 1 || 2 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Венгрия}} || 5 || 1 || 1 || 2 || 1 || 2 || 3 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Швеция}} || 5 || || || || 4 || 1 || 5 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Франция}} || 4 || 1 || 2 || 3 || || || || || 1 || 1 |- |align=left|{{Байрақ|Германия}} || 4 || 2 || 2 || 4 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Ресей}} || 4 || 1 || 2 || 3 || 1 || || 1 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Канада}} || 3 || || || || 1 || 2 || 3 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Ұлыбритания}} || 3 || 2 || || 2 || || || || 1 || || 1 |- |align=left|{{Байрақ|Италия}} || 3 || 1 || 2 || 3 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Литва }} || 3 || || || || 1 || 2 || 3 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Бразилия }} || 2 || 1 || 1 || 2 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Жапония}} || 2 || || 2 || 2 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Нидерланд }} || 2 || || || || || 2 || 2 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Испания}} || 2 || || || || || 2 || 2 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Беларусь}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Гонконг}} || 1 || || || || || 1 || 1 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Ирландия}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Ямайка}} || 1 || || || || || 1 || 1 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Түркия}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Украина}} || 1 || 1 || || 1 || || || || || || |- class=sortbottom | '''Барлығы''' || '''93''' || '''20''' || '''25''' || '''45''' || '''21''' || '''24''' || '''44''' || '''2''' || '''2''' || '''4''' |} {{col-begin}} {{col-break|width=50%}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} iaoc6e39ex7ixs8ej8rw9ihtnzj8lgq 0 735408 3620453 3553971 2026-06-21T22:04:40Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620453 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Museum_of_the_Soviet_Occupation_in_Tbilisi.jpg|нобай| Руставели даңғылындағы Кеңес Одағы мұражайы, Тбилиси]] [[Сурет:苏联占领时期博物馆.jpg|нобай| Кеңес Одағы мұражайының ішіндегі көрме залдарының бірі]] '''Кеңестік Одақ мұражайы''' ({{Lang-ka|საბჭოთა ოკუპაციის მუზეუმი}}) — [[Грузия]]ның [[Тбилиси]] қаласындағы тарихи мұражай, Грузиядағы Кеңес өкіметінің жеті онжылдығын құжаттайды (1921-1991) және Грузияның одаққа қарсы, ұлт-азаттық қозғалысының тарихына, осы кезеңдегі кеңестік саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған. 2006 жылы 26 мамырда құрылған. Мұражай Тбилисидің басты магистралі Руставели даңғылында орналасқан және [[Грузия Ұлттық мұражайы]]ның бөлігі болып табылады (ГҰМ). == Көрме == Посткеңестік мемлекеттердегі осындай Кеңес Одағына арналған үшінші мұражай бола отырып, ол Таллиндегі (Эстония) және Ригадағы (Латвия) ұқсас көрмелерден ішінара шабыттанды. Ол 2006 жылы 26 мамырда Грузияның Тәуелсіздік күнін мерекелеу аясында салтанатты түрде ашылды<ref>http://www.president.gov.ge/?l=E&m=0&sm=1&st=120&id=1944 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614172520/http://www.president.gov.ge/?l=E&m=0&sm=1&st=120&id=1944 |date=2011-06-14 }} ''Канцелярия Президента Грузии по связям с общественностью''. 26 мая 2006 года.</ref><ref>http://www.regnum.ru/english/polit/646759.html https://en.wikipedia.org/wiki/REGNUM_News_Agency</ref>. Қажетті қаржыландыруды, ең алдымен, Грузия президентінің әкімшілігі бақылайтын бюджеттен тыс кіріс көзі болып табылатын президенттік қор қамтамасыз етеді. Көрмеге қойылған заттардың саны 3000-ға жуық<ref>https://web.archive.org/web/20220604200716/https://georgianmuseums.ge/en/museum/georgian-national-museum-tbilisi-archaeological-repository/ ''Georgianmuseums.ge''. ИКОМ Грузии, Ассоциация музеев Грузии, Ассоциация культурологических исследований.</ref>. Кеңестік одақ мұражайы — бұл 1918-1921 жылдар аралығындағы қысқа тәуелсіздіктен Кеңес Армиясының 1989 жылғы Тәуелсіздік митингісін басып-жаншуына және 1991 жылы Грузияның тәуелсіздігін жариялауына дейінгі Грузия тарихының хронологиясын қамтитын мұрағаттық құжаттар, фотосуреттер мен бейнематериалдар жинақталған тұрақты экспозиция. Басқа экспонаттарға диссиденттерден жауап алу хаттамалары, ату немесе шығару туралы бұйрықтар, қуғын-сүргінге ұшырағандардың жеке істері, кеңес дәуіріндегі түрме камераларынан алынған артефактілер жатады. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Грузиядан аман қалған және эвакуацияланған кеңестік қауіпсіздік (КГБ) және Коммунистік партияның мұрағаттық қорларынан басқа, көптеген құжаттар мен көрнекі материалдарды бірнеше қоғамдық ұйымдар мен диссиденттердің отбасылары ұсынды. Мұражай тақырыптық коллекциялар шығарады және тарихшыларды ХХ ғасырдағы Грузия тарихы туралы көпшілік алдында дәрістер оқуға үнемі шақырады<ref name=":0">Мелик Кайлан (4 сентября 2007), http://opinionjournal.com/la/?id=110010556</ref><ref name=":1">Шон Уокер (18 июля 2006 г.) http://www.iiss.org/whats-new/iiss-in-the-press/press-coverage-2006/july-2006/the-view-from-tbilisi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210074102/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-in-the-press/press-coverage-2006/july-2006/the-view-from-tbilisi/ |date=2012-02-10 }}</ref><ref>(грузин тілінде) http://www.pol.ge/archive/okupaciis.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008164041/http://www.pol.ge/archive/okupaciis.html |date=2007-10-08 }}</ref>. 2006 жылдан 2008 жылға дейін мұражай директоры Дэвид Цхададзе болды; 2008 жылдың желтоқсан айынан бастап мұражайды доктор Леван Урушадзе басқарады. == Пікірлер == Мұражайдың символдық мәні мен ашылуы Ресейдегі бірнеше саясаткерлерді ашуландырды, олар мұражайды «таза ұлтшылдық насихат» деп айыптады. Ресей Президенті Владимир Путин 2006 жылы маусымда Санкт-Петербургте өткен кездесуінде грузиндік әріптесі Михаил Саакашвилиге шағымданып, Иосиф Сталин мен Лаврентий Берия сияқты көптеген жетекші Кеңес басшыларының Грузиядан келгенін атап өтті. Грузия үкіметіндегі дереккөздің хабарлауынша, Саакашвилидің жауабы Ресейге Мәскеуде грузин одағының мұражайын ашуға қаражат ұсыну болған<ref name=":1" />. Кейінірек Саакашвили мұражай ешкімге қарсы бағытталмағанын алға тартты: «Бұл Грузиядағы орыс оккупациясының емес, Кеңестік одақтың мұражайы... Егер біреу мұны бір жерде, қандай да бір деңгейде қабылдаса, бұл біздің емес, олардың мәселесі<ref name=":0" /><ref>http://www.mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=85&info_id=3553</ref>.» 2007 жылы наурыз айында мұражайға Украина президенті Виктор Ющенко келді, ол Украинада осындай мұражай ашуды ұсынды<ref>http://www.nrcu.gov.ua/index.php?id=148&listid=42152</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша мұражайлар]] [[Санат:Антикоммунизм]] [[Санат:Тбилиси мұражайлары]] i7iozel799hucp3r24dthlkqn28cvyz 0 742901 3620663 3613213 2026-06-22T11:57:13Z Ayazhan10 180289 «[[Санат:23 сәуірде туғандар|23 сәуірде туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620663 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} '''Ахмет Ихсан Кырымлы''' ({{Lang-tr|Ahmed İhsan Kırımlı}}; [[23 сәуір]] [[1920 жыл|1920 ж.]] – [[11 желтоқсан]] [[2011 жыл|2011 ж.]]) — түрік дәрігері, саясаткер, ақын және Қырым татар тектес қайырымдылық жасаушы, Түркия Министрлер Кабинетінің мүшесі, Түркияның Ұлы Ұлттық жиналысының төрт дүркін мүшесі және 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымдастығының президенті. Ахмет Ихсан Кырымлы атындағы әдеби байқау бар. Медициналық туризм, термалды туризм, балаларды сауықтыру және отбасын жоспарлау мәселелері бойынша ғылыми еңбектердің авторы. Сондай-ақ өлеңдер мен естеліктер кітабын жазған. == Өмірбаяны == Ахмет Ихсан Кырымлы Түркияға қоныс аударған қырым татарларының отбасында дүниеге келген. Оның арғы атасы [[Бақшасарай|Бақшасарайдағы]] жамағаттың мүфтиі болған. 1947 жылы [[Ыстанбұл университеті|Ыстанбұл университетінің]] медицина факультетін бітірген. Лондонда тағылымдамадан өткен. Ол АҚШ-тың кейбір ауруханаларында дәрігер болып жұмыс істеді. Ол доктор Зухал Чичек Кырымлыға үйленді және ерлі-зайыптылардың екі баласы болды. == Саяси қызметі == Ахмет Ихсан Кырымлы алты жыл Әділет партиясы төрағасының орынбасары болды, сонымен қатар 1962-1976 жылдар аралығында партияның басқарма мүшесі болды. 1961 жылдан 1977 жылға дейін Ұлы Ұлттық Мәжілістің депутаты болды. Түркияның туризм министрі қызметін атқарған. 1980 жылдың 12 қыркүйегінде Кенан Эврен басқарған төңкерістен кейін ұлтшыл-демократиялық партияның негізін қалаушылардың бірі болды. Ұлттық қауіпсіздік және сыртқы істер комиссиясының мүшесі, Ұлттық денсаулық комиссиясының төрағасы және Түрік Қызыл Жарты Айы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған. == Қайырымдылық қызметі == Қырым татарларының жер аударылғаны туралы біліп, Англия мен АҚШ-та бірнеше лекциялар оқыды. Ол сондай-ақ 1960 және 1970 жылдардағы Дүниежүзілік антикоммунистік лига конференцияларында көптеген пікірталастарға жетекшілік етті. 1987 жылы саяси мансабын аяқтағаннан кейін ол бар өмірін қайырымдылыққа арнады. Ол 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымының президенті, сондай-ақ болгар, әзірбайжан және қырым түріктері федерациясының президенті болды. Ахмет Ихсан Кырымлының әдеби байқауы бар. == Марапаттары == * ІІІ дәрежелі «Құрмет белгісі» ордені ( [[2004 жыл|2004 жылғы]] [[2 наурыз]], [[Украина]] ) — ''Украина мен Түркия Республикасының гуманитарлық саладағы ынтымақтастығын дамытуға қосқан елеулі жеке үлесі, Украинадағы қырым татарларын орналастыруға практикалық көмек көрсеткені үшін''<ref>{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|title=Указ Президента Украины от 2 марта 2004 года № 263/2004 «О награждении А. Кырымлы орденом «За заслуги»|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302094227/https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|deadlink=no}}</ref>. * Қырым инженерлік-педагогикалық университетінің құрметті профессоры, 2000 ж. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20150923220516/http://www.drkirimli.org/index.php?saife=0010&til=011 Доктор Ахмет Ихсан Кырымлы кім?] [[Санат:23 сәуірде туғандар]] 8whpzmvy1xookw1g50ijjbloqhy91w3 3620664 3620663 2026-06-22T11:57:27Z Ayazhan10 180289 «[[Санат:1920 жж. туғандар|1920 жж. туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620664 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} '''Ахмет Ихсан Кырымлы''' ({{Lang-tr|Ahmed İhsan Kırımlı}}; [[23 сәуір]] [[1920 жыл|1920 ж.]] – [[11 желтоқсан]] [[2011 жыл|2011 ж.]]) — түрік дәрігері, саясаткер, ақын және Қырым татар тектес қайырымдылық жасаушы, Түркия Министрлер Кабинетінің мүшесі, Түркияның Ұлы Ұлттық жиналысының төрт дүркін мүшесі және 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымдастығының президенті. Ахмет Ихсан Кырымлы атындағы әдеби байқау бар. Медициналық туризм, термалды туризм, балаларды сауықтыру және отбасын жоспарлау мәселелері бойынша ғылыми еңбектердің авторы. Сондай-ақ өлеңдер мен естеліктер кітабын жазған. == Өмірбаяны == Ахмет Ихсан Кырымлы Түркияға қоныс аударған қырым татарларының отбасында дүниеге келген. Оның арғы атасы [[Бақшасарай|Бақшасарайдағы]] жамағаттың мүфтиі болған. 1947 жылы [[Ыстанбұл университеті|Ыстанбұл университетінің]] медицина факультетін бітірген. Лондонда тағылымдамадан өткен. Ол АҚШ-тың кейбір ауруханаларында дәрігер болып жұмыс істеді. Ол доктор Зухал Чичек Кырымлыға үйленді және ерлі-зайыптылардың екі баласы болды. == Саяси қызметі == Ахмет Ихсан Кырымлы алты жыл Әділет партиясы төрағасының орынбасары болды, сонымен қатар 1962-1976 жылдар аралығында партияның басқарма мүшесі болды. 1961 жылдан 1977 жылға дейін Ұлы Ұлттық Мәжілістің депутаты болды. Түркияның туризм министрі қызметін атқарған. 1980 жылдың 12 қыркүйегінде Кенан Эврен басқарған төңкерістен кейін ұлтшыл-демократиялық партияның негізін қалаушылардың бірі болды. Ұлттық қауіпсіздік және сыртқы істер комиссиясының мүшесі, Ұлттық денсаулық комиссиясының төрағасы және Түрік Қызыл Жарты Айы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған. == Қайырымдылық қызметі == Қырым татарларының жер аударылғаны туралы біліп, Англия мен АҚШ-та бірнеше лекциялар оқыды. Ол сондай-ақ 1960 және 1970 жылдардағы Дүниежүзілік антикоммунистік лига конференцияларында көптеген пікірталастарға жетекшілік етті. 1987 жылы саяси мансабын аяқтағаннан кейін ол бар өмірін қайырымдылыққа арнады. Ол 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымының президенті, сондай-ақ болгар, әзірбайжан және қырым түріктері федерациясының президенті болды. Ахмет Ихсан Кырымлының әдеби байқауы бар. == Марапаттары == * ІІІ дәрежелі «Құрмет белгісі» ордені ( [[2004 жыл|2004 жылғы]] [[2 наурыз]], [[Украина]] ) — ''Украина мен Түркия Республикасының гуманитарлық саладағы ынтымақтастығын дамытуға қосқан елеулі жеке үлесі, Украинадағы қырым татарларын орналастыруға практикалық көмек көрсеткені үшін''<ref>{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|title=Указ Президента Украины от 2 марта 2004 года № 263/2004 «О награждении А. Кырымлы орденом «За заслуги»|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302094227/https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|deadlink=no}}</ref>. * Қырым инженерлік-педагогикалық университетінің құрметті профессоры, 2000 ж. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20150923220516/http://www.drkirimli.org/index.php?saife=0010&til=011 Доктор Ахмет Ихсан Кырымлы кім?] [[Санат:23 сәуірде туғандар]] [[Санат:1920 жж. туғандар]] lfdqnk331iul4bfah0kabs70aybzqdj 3620665 3620664 2026-06-22T11:57:44Z Ayazhan10 180289 «[[Санат:11 желтоқсанда қайтыс болғандар|11 желтоқсанда қайтыс болғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620665 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} '''Ахмет Ихсан Кырымлы''' ({{Lang-tr|Ahmed İhsan Kırımlı}}; [[23 сәуір]] [[1920 жыл|1920 ж.]] – [[11 желтоқсан]] [[2011 жыл|2011 ж.]]) — түрік дәрігері, саясаткер, ақын және Қырым татар тектес қайырымдылық жасаушы, Түркия Министрлер Кабинетінің мүшесі, Түркияның Ұлы Ұлттық жиналысының төрт дүркін мүшесі және 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымдастығының президенті. Ахмет Ихсан Кырымлы атындағы әдеби байқау бар. Медициналық туризм, термалды туризм, балаларды сауықтыру және отбасын жоспарлау мәселелері бойынша ғылыми еңбектердің авторы. Сондай-ақ өлеңдер мен естеліктер кітабын жазған. == Өмірбаяны == Ахмет Ихсан Кырымлы Түркияға қоныс аударған қырым татарларының отбасында дүниеге келген. Оның арғы атасы [[Бақшасарай|Бақшасарайдағы]] жамағаттың мүфтиі болған. 1947 жылы [[Ыстанбұл университеті|Ыстанбұл университетінің]] медицина факультетін бітірген. Лондонда тағылымдамадан өткен. Ол АҚШ-тың кейбір ауруханаларында дәрігер болып жұмыс істеді. Ол доктор Зухал Чичек Кырымлыға үйленді және ерлі-зайыптылардың екі баласы болды. == Саяси қызметі == Ахмет Ихсан Кырымлы алты жыл Әділет партиясы төрағасының орынбасары болды, сонымен қатар 1962-1976 жылдар аралығында партияның басқарма мүшесі болды. 1961 жылдан 1977 жылға дейін Ұлы Ұлттық Мәжілістің депутаты болды. Түркияның туризм министрі қызметін атқарған. 1980 жылдың 12 қыркүйегінде Кенан Эврен басқарған төңкерістен кейін ұлтшыл-демократиялық партияның негізін қалаушылардың бірі болды. Ұлттық қауіпсіздік және сыртқы істер комиссиясының мүшесі, Ұлттық денсаулық комиссиясының төрағасы және Түрік Қызыл Жарты Айы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған. == Қайырымдылық қызметі == Қырым татарларының жер аударылғаны туралы біліп, Англия мен АҚШ-та бірнеше лекциялар оқыды. Ол сондай-ақ 1960 және 1970 жылдардағы Дүниежүзілік антикоммунистік лига конференцияларында көптеген пікірталастарға жетекшілік етті. 1987 жылы саяси мансабын аяқтағаннан кейін ол бар өмірін қайырымдылыққа арнады. Ол 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымының президенті, сондай-ақ болгар, әзірбайжан және қырым түріктері федерациясының президенті болды. Ахмет Ихсан Кырымлының әдеби байқауы бар. == Марапаттары == * ІІІ дәрежелі «Құрмет белгісі» ордені ( [[2004 жыл|2004 жылғы]] [[2 наурыз]], [[Украина]] ) — ''Украина мен Түркия Республикасының гуманитарлық саладағы ынтымақтастығын дамытуға қосқан елеулі жеке үлесі, Украинадағы қырым татарларын орналастыруға практикалық көмек көрсеткені үшін''<ref>{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|title=Указ Президента Украины от 2 марта 2004 года № 263/2004 «О награждении А. Кырымлы орденом «За заслуги»|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302094227/https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|deadlink=no}}</ref>. * Қырым инженерлік-педагогикалық университетінің құрметті профессоры, 2000 ж. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20150923220516/http://www.drkirimli.org/index.php?saife=0010&til=011 Доктор Ахмет Ихсан Кырымлы кім?] [[Санат:23 сәуірде туғандар]] [[Санат:1920 жж. туғандар]] [[Санат:11 желтоқсанда қайтыс болғандар]] qawqrl73492colr905lji9fa9qaj6cv 3620666 3620665 2026-06-22T11:57:59Z Ayazhan10 180289 «[[Санат:2011 жылы қайтыс болғандар|2011 жылы қайтыс болғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620666 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} '''Ахмет Ихсан Кырымлы''' ({{Lang-tr|Ahmed İhsan Kırımlı}}; [[23 сәуір]] [[1920 жыл|1920 ж.]] – [[11 желтоқсан]] [[2011 жыл|2011 ж.]]) — түрік дәрігері, саясаткер, ақын және Қырым татар тектес қайырымдылық жасаушы, Түркия Министрлер Кабинетінің мүшесі, Түркияның Ұлы Ұлттық жиналысының төрт дүркін мүшесі және 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымдастығының президенті. Ахмет Ихсан Кырымлы атындағы әдеби байқау бар. Медициналық туризм, термалды туризм, балаларды сауықтыру және отбасын жоспарлау мәселелері бойынша ғылыми еңбектердің авторы. Сондай-ақ өлеңдер мен естеліктер кітабын жазған. == Өмірбаяны == Ахмет Ихсан Кырымлы Түркияға қоныс аударған қырым татарларының отбасында дүниеге келген. Оның арғы атасы [[Бақшасарай|Бақшасарайдағы]] жамағаттың мүфтиі болған. 1947 жылы [[Ыстанбұл университеті|Ыстанбұл университетінің]] медицина факультетін бітірген. Лондонда тағылымдамадан өткен. Ол АҚШ-тың кейбір ауруханаларында дәрігер болып жұмыс істеді. Ол доктор Зухал Чичек Кырымлыға үйленді және ерлі-зайыптылардың екі баласы болды. == Саяси қызметі == Ахмет Ихсан Кырымлы алты жыл Әділет партиясы төрағасының орынбасары болды, сонымен қатар 1962-1976 жылдар аралығында партияның басқарма мүшесі болды. 1961 жылдан 1977 жылға дейін Ұлы Ұлттық Мәжілістің депутаты болды. Түркияның туризм министрі қызметін атқарған. 1980 жылдың 12 қыркүйегінде Кенан Эврен басқарған төңкерістен кейін ұлтшыл-демократиялық партияның негізін қалаушылардың бірі болды. Ұлттық қауіпсіздік және сыртқы істер комиссиясының мүшесі, Ұлттық денсаулық комиссиясының төрағасы және Түрік Қызыл Жарты Айы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған. == Қайырымдылық қызметі == Қырым татарларының жер аударылғаны туралы біліп, Англия мен АҚШ-та бірнеше лекциялар оқыды. Ол сондай-ақ 1960 және 1970 жылдардағы Дүниежүзілік антикоммунистік лига конференцияларында көптеген пікірталастарға жетекшілік етті. 1987 жылы саяси мансабын аяқтағаннан кейін ол бар өмірін қайырымдылыққа арнады. Ол 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымының президенті, сондай-ақ болгар, әзірбайжан және қырым түріктері федерациясының президенті болды. Ахмет Ихсан Кырымлының әдеби байқауы бар. == Марапаттары == * ІІІ дәрежелі «Құрмет белгісі» ордені ( [[2004 жыл|2004 жылғы]] [[2 наурыз]], [[Украина]] ) — ''Украина мен Түркия Республикасының гуманитарлық саладағы ынтымақтастығын дамытуға қосқан елеулі жеке үлесі, Украинадағы қырым татарларын орналастыруға практикалық көмек көрсеткені үшін''<ref>{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|title=Указ Президента Украины от 2 марта 2004 года № 263/2004 «О награждении А. Кырымлы орденом «За заслуги»|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302094227/https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|deadlink=no}}</ref>. * Қырым инженерлік-педагогикалық университетінің құрметті профессоры, 2000 ж. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20150923220516/http://www.drkirimli.org/index.php?saife=0010&til=011 Доктор Ахмет Ихсан Кырымлы кім?] [[Санат:23 сәуірде туғандар]] [[Санат:1920 жж. туғандар]] [[Санат:11 желтоқсанда қайтыс болғандар]] [[Санат:2011 жылы қайтыс болғандар]] 5x32sa5f15rwv3ppc7a2k7sfp886lew 3620667 3620666 2026-06-22T11:58:33Z Ayazhan10 180289 «[[Санат:Анкарада қайтыс болғандар|Анкарада қайтыс болғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620667 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} '''Ахмет Ихсан Кырымлы''' ({{Lang-tr|Ahmed İhsan Kırımlı}}; [[23 сәуір]] [[1920 жыл|1920 ж.]] – [[11 желтоқсан]] [[2011 жыл|2011 ж.]]) — түрік дәрігері, саясаткер, ақын және Қырым татар тектес қайырымдылық жасаушы, Түркия Министрлер Кабинетінің мүшесі, Түркияның Ұлы Ұлттық жиналысының төрт дүркін мүшесі және 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымдастығының президенті. Ахмет Ихсан Кырымлы атындағы әдеби байқау бар. Медициналық туризм, термалды туризм, балаларды сауықтыру және отбасын жоспарлау мәселелері бойынша ғылыми еңбектердің авторы. Сондай-ақ өлеңдер мен естеліктер кітабын жазған. == Өмірбаяны == Ахмет Ихсан Кырымлы Түркияға қоныс аударған қырым татарларының отбасында дүниеге келген. Оның арғы атасы [[Бақшасарай|Бақшасарайдағы]] жамағаттың мүфтиі болған. 1947 жылы [[Ыстанбұл университеті|Ыстанбұл университетінің]] медицина факультетін бітірген. Лондонда тағылымдамадан өткен. Ол АҚШ-тың кейбір ауруханаларында дәрігер болып жұмыс істеді. Ол доктор Зухал Чичек Кырымлыға үйленді және ерлі-зайыптылардың екі баласы болды. == Саяси қызметі == Ахмет Ихсан Кырымлы алты жыл Әділет партиясы төрағасының орынбасары болды, сонымен қатар 1962-1976 жылдар аралығында партияның басқарма мүшесі болды. 1961 жылдан 1977 жылға дейін Ұлы Ұлттық Мәжілістің депутаты болды. Түркияның туризм министрі қызметін атқарған. 1980 жылдың 12 қыркүйегінде Кенан Эврен басқарған төңкерістен кейін ұлтшыл-демократиялық партияның негізін қалаушылардың бірі болды. Ұлттық қауіпсіздік және сыртқы істер комиссиясының мүшесі, Ұлттық денсаулық комиссиясының төрағасы және Түрік Қызыл Жарты Айы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған. == Қайырымдылық қызметі == Қырым татарларының жер аударылғаны туралы біліп, Англия мен АҚШ-та бірнеше лекциялар оқыды. Ол сондай-ақ 1960 және 1970 жылдардағы Дүниежүзілік антикоммунистік лига конференцияларында көптеген пікірталастарға жетекшілік етті. 1987 жылы саяси мансабын аяқтағаннан кейін ол бар өмірін қайырымдылыққа арнады. Ол 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымының президенті, сондай-ақ болгар, әзірбайжан және қырым түріктері федерациясының президенті болды. Ахмет Ихсан Кырымлының әдеби байқауы бар. == Марапаттары == * ІІІ дәрежелі «Құрмет белгісі» ордені ( [[2004 жыл|2004 жылғы]] [[2 наурыз]], [[Украина]] ) — ''Украина мен Түркия Республикасының гуманитарлық саладағы ынтымақтастығын дамытуға қосқан елеулі жеке үлесі, Украинадағы қырым татарларын орналастыруға практикалық көмек көрсеткені үшін''<ref>{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|title=Указ Президента Украины от 2 марта 2004 года № 263/2004 «О награждении А. Кырымлы орденом «За заслуги»|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302094227/https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|deadlink=no}}</ref>. * Қырым инженерлік-педагогикалық университетінің құрметті профессоры, 2000 ж. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20150923220516/http://www.drkirimli.org/index.php?saife=0010&til=011 Доктор Ахмет Ихсан Кырымлы кім?] [[Санат:23 сәуірде туғандар]] [[Санат:1920 жж. туғандар]] [[Санат:11 желтоқсанда қайтыс болғандар]] [[Санат:2011 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Анкарада қайтыс болғандар]] 3lowc2nfybqlc4mzs413i26abfvvr88 0 743813 3620340 3369193 2026-06-21T12:21:00Z Nurken 111493 Nurken [[Элия Джаст]] бетін [[Элайджа Джаст]] бетіне жылжытты 3369193 wikitext text/x-wiki {{футболшы |туған күні =1.5.2000 |азаматтығы = {{NZL}} |позиция =жартылай қорғаушы |бойы =174 }} '''Элия Юст''' ({{lang-en|Elijah Just}}; [[1 мамыр]] [[2000 жыл|2000]]<ref>https://int.soccerway.com/players/-/474216/</ref>) — жаңа зеландиялық футболшы, жартылай қорғаушы, 2024 жылғы [[ОФК Ұлттар кубогы 2024|ОФК Ұлттары кубогы]]ның жеңімпазы. == Жетістіктері == === Халықаралық === *ОФК Ұлттары кубогы: 2024 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Жаңа Зеландия футболшылары]] [[Санат:Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Океания чемпиондары]] 34lbr5gcyu3n0sms0xe3bj5ydn6bwwl 3620372 3620340 2026-06-21T14:11:29Z Nurken 111493 3620372 wikitext text/x-wiki {{футболшы |сурет = Elijah Just (cropped).jpg |атауы = Джаст, 2026 жыл |туған күні =1.5.2000 |туған жері = [[Палмерстон-Норт]], [[Жаңа Зеландия]] |азаматтығы = {{NZL}} |позиция =жартылай қорғаушы |бойы =174 }} '''Элайджа Джаст''' ({{lang-en|Elijah Just}}; [[1 мамыр]] [[2000 жыл|2000]],<ref>https://int.soccerway.com/players/-/474216/</ref> [[Палмерстон-Норт]]) — жаңа зеландиялық футболшы, жартылай қорғаушы, 2024 жылғы [[ОФК Ұлттар кубогы 2024|ОФК Ұлттары кубогы]]ның жеңімпазы. == Жетістіктері == === Халықаралық === *ОФК Ұлттары кубогы: 2024 *[[Футболдан 2026 жылғы әлем чемпионаты]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Жаңа Зеландия футболшылары]] [[Санат:Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Океания чемпиондары]] 9h3ysw600jp352pym8jkaog53nq4sca 0 744255 3620468 3371704 2026-06-22T00:48:30Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620468 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы |атауы = {{ту|Вануату}} Классик | құрылған = 2021 |стадионы = Соккер Сити | жарыс =Вануату чемпионаты | маусым=2023 |орын = 1}} '''Классик''' ({{lang-en|Classic F.C.}}) — [[Вануату]]дың Луганвиль қаласындағы футбол клубы. 2017 жылы құрылған. 2023 жылы тұңғыш рет Вануату чемпионы атанды. == Сілтемелер == * https://web.archive.org/web/20240320115527/https://www.dailypost.vu/vanuatu_sports/classic-fc-gears-up-for-national-playoffs/article_24955743-66c2-5a1d-b3f6-b628587011fd.html {{бастама}} [[Санат:Вануату футбол клубтары]] 31wfvmznmu1t9zu0pkfnr03otb0yzro 0 746109 3620662 3387884 2026-06-22T11:52:57Z Ayazhan10 180289 3620662 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}}{{Мультсериал|Сценарист=[[Константин Александрович Феоктистов|Константин Феоктистов]]<br>[[Светлана Саченко]]<br>Татьяна Горбушина<br>[[Фёдор Анатольевич Дмитриев|Фёдор Дмитриев]]<br>[[Дарина Сергеевна Шмидт|Дарина Шмидт]]<br>Александра Шоха<br>Евгений Скуковский<br>[[Дмитрий Петрович Яковенко|Дмитрий Яковенко]]<br>Иордан Кефалиди|Студия=[[Мельница (киностудия)|Мельница]]<br>[[Кинокомпания СТВ|СТВ]]|Атауы=Барбос күшіктері|Түпнұсқа={{lang-ru|Барбоскины}}|Сурет=BaRbOsKiNi.png|Жанры=[[Мультфильм]], [[комедия]], [[Отбасылық фильм|отбасылық]]|Режиссері=[[Елена Викторовна Галдобина|Елена Галдобина]]<br> Екатерина Салабай<br>[[Фёдор Анатольевич Дмитриев|Фёдор Дмитриев]]<br>[[Дмитрий Петрович Яковенко|Дмитрий Яковенко]]<br> Алексей Пичужин|Продюсері=[[Александр Ионович Боярский|Александр Боярский]]<br>[[Сергей Мхайлович Сельянов|Сергей Сельянов]]<br>[[Антон Андреевич Златопольский| Антон Златопольский]]|Композиторы=Михаил Викторович Чертищев|Маусымдар саны=18|Сериялар саны=270|Ұзақтығы=4-5 минут|Форматы=480p (2011-2013)<br>1080р (2014-)}} '''Барбос күшіктері''' — [[Ресей|ресейлік]] отбасылық мультхикая. == Кейіпкерлер == {| class="wikitable" !Есімі !Сипаттамасы !Дауыстады |- |Роза |Балалардың ең үлкені, ол мультфильмде классикалық сұлулық - көк көзді [[Аққұба|аққұба]] ретінде ұсынылған. Ол әдемі киімдерді, зергерлік бұйымдарды және косметиканы жақсы көреді. Ол романтикалық телехикаяларды ұнатады және сән журналдарын жиі оқиды. |Цветкова-Овсянникова Мария |- |Дружок |Спортты, бейне ойындарды және еркеліктерді жақсы көреді. Жиі екі алады. Лев Яша ретінде танымал футболшы болуды армандайды. Тимохамен бірге [[скейтборд]] тебуді ұнатады. 141 сериясында "дене шынықтыру бойынша бестік" білім өте қажет екенін мойындайды және оның барлық нашар бағаларын түзетеді. |Елена Шульман (1—217 эпизодтар), Юлия Зоркина (толық метражды фильмдер, 218 эпизодтан) |- |Гена |Ғылыммен айналысады, тәжірибе жүргізеді және оқуда барлығына көмектеседі. [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығын]] армандайды. Үздік студент, барлық пәндер бойынша бестік, бірақ дене шынықтыруда қиындықтар бар. |Михаил Черняк |- |Лиза |Ол тәртіпті жақсы көреді және тәттілерді жақсы көреді. Ол жиі ұрып-соғып, бұзық мінезді көрсетеді. Ол [[Жанна Владимировна Фриске|Жанна Кисканың]] жанкүйері. Лиза - шығармашылық адам; ол жақсы сурет салады, саз балшықпен мүсін жасайды, ән шығарады, әнші болуды армандайды. Ол дірілдейді. |Екатерина Гороховская (1—238 эпизодтар), Анна Слынько (239 эпизодтан) |- |Малыш |Балалардың ең кенжесі ол ағаларының іс-әрекетіне қызығады. Ол ең кенжесі болғандықтан, бүкіл отбасы оған мейірімділікпен және қамқорлықпен қарайды. Ол сурет салғанды ​​жақсы көреді. Оның сүйікті ойыншығы – бұрын Лизаға тиесілі тұлыптар қоян. |Ксения Бржезовская |- |Әке |Отбасының әкесі. Ол үнемі ноутбукта жұмыс істейді. Оның өз кеңсесі бар. |Олег Куликович |- |Ана |Отбасының анасы, мейірімді және қамқор. Скрипкада ойнай алады. Дәмді аспаз. |Ирина Горячева (2—140 және 155 эпизодтары),Ксения Бржезовская (149 эпизодтан), |- |Ата |Отбасының атасы, теңізші және аэронавт. |Вадим Бочанов, Михаил Черняк |- |Әже |Отбасының әжесі, спортшы және археолог. Барбоскиндердің ата-бабаларынан шыққан есімі белгілі бірнеше кейіпкерлердің бірі; оның есімі Люсия (Людмила). |Юлия Зоркина |- |Тимоха |Малыштың, Дружктың, Лизаның және Генаның досы, сондай-ақ Розаның жігіті. Ол Барбоскиндер отбасының көршісі. Ол спортты және компьютерлік ойындарды ұнатады. Ол Дружокпен скейтборд тебуді ұнатады. Ол Розаны жақсы көреді. |Максим Сергеев |} qa2vpinfl6dcafd3j7j29oaa4oaivgh 2 753452 3620651 3619492 2026-06-22T11:34:22Z Madi Dos 18369 3620651 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте|аты="Хабар" телеарнасының телехикаялары|тақырып=Хабар телеарнасының телехикаялары|тізім1=[[Келінжан]] (2019-2023) • [[Тоғысқан тағдырлар (телехикая)]](1996-2000) • [[Пәленшеевтер]] • [[Күләш телехикаясы]] • [[Мезгілсіз махаббат (фильм)]]}}{{Навигациялық кесте|аты="Хабар" телеарнасының телехикаялары|тақырып=НТК телеарнасының телехикаялары|тізім1=[[Келінжан]] • [[Тоғысқан тағдырлар (телехикая)]] • [[Пәленшеевтер]] • • [[ ]]}}{{Навигациялық кесте|аты="Хабар" телеарнасының телехикаялары|тақырып=Қазақстан телеарнасының телехикаялары|тізім1=[[Ағайынды (телесериал)]] • [[Ахмет. Ұлт ұстазы)]] • [[Бауыржан Момышұлы (телесериал)]] • • [[ Қорқыт (телесериал)]] • [[ ]] • [[ ]]}}<noinclude> </noinclude> == [[Уикипедия:Көзқарастардың салмақтылығы]] == '''Тақырыптың бір ғана қырына өзге маңызды қырлардың есебінен шамадан тыс орын беруге болмайды.''' Тексерілуі мүмкін және сенімді дереккөздерге негізделген барлық тұжырымдар мақала контексіндегі маңыздылығына сәйкес берілуі тиіс. == Көзқарастарды салмақты түрде баяндау == {{shortcut|УП:САЛМАҚ-ТЗ}}[[УП:Бейтарап көзқарас|бейтарап көзқарас қағидасына]] және жоғарыда келтірілген жалпы салмақтылық ұстанымына сәйкес, мақалада [[УП:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздерде]] жарияланған барлық маңызды көзқарастар бейтарап түрде ұсынылуы керек. Әрбір пікірге бөлінетін назар оның дереккөздерде қаншалықты кең таралғанына сәйкес болуы тиіс. Әртүрлі көзқарастарды салыстырғанда, азшылық пікірін көпшілік қолдайтын пікірмен тең дәрежеде немесе сол көлемде ұсынуға болмайды. Ал мүлдем [[УП:Маргиналды теориялар|маргиналды көзқарастар]] туралы мүлде айтпаған жөн. Мысалы, [[Жер]] туралы мақалада қазіргі кезде Жерді жалпақ деп санайтын адамдардың бар екендігі айтылмайды. Қолданыстағы көзқарас айырмашылықтарын сипаттағанда, азшылық ұстанымына көпшілік пікіріндегідей орын беруге болмайды. Ал өте аз ғана топ қолдайтын тұжырымдамалар, негізінен, сол тұжырымдамалардың өзіне арналған жеке мақалаларда ғана қарастырылуы тиіс. Азшылық пікіріне шамадан тыс мән беру немесе өте шағын топтың көзқарасын мақалада кеңінен баяндау пікірталастың ауқымы туралы жалған түсінік қалыптастырады. Уикипедия әртүрлі көзқарастарды олардың мәселе бойынша сенімді дереккөздерде қаншалықты кең таралғанына қарай көрсетуге ұмтылады. Бұл қағида тек мақалалардың мәтініне ғана емес, сондай-ақ суреттерге, сыртқы сілтемелерге, санаттарға және басқа да материалдарға қатысты.{{shortcut|УП:ДЖИМБО-САЛМАҒЫ}}Уикипедия қағаз энциклопедия емес болғандықтан, азшылық көзқарасты жеке мақалада егжей-тегжейлі баяндауға ештеңе кедергі келтірмейді. Алайда мұндай мақалада да қажет болған жағдайда көпшілік ұстанатын өзге пікірдің бар екендігі көрсетілуі тиіс. Басқаша айтқанда, мұндай мақаланы негізгі мақаланы басқа көзқарас тұрғысынан «қайта жазу» әрекеті ретінде қарастыруға болмайды. : [[Джимми Уэйлс]] өз хаттарының бірінде былай деп жазған: {{цитата|: Егер сіздің көзқарасыңызды көпшілік қолдаса, оны жалпыға бірдей мойындалған анықтамалық әдебиеттерге сүйене отырып дәлелдеу қиын болмайды. : Егер сіздің көзқарасыңызды ғылыми қауымдастықтың елеулі азшылығы қолдаса, онда бұл көзқарастың белгілі жақтаушыларын атау оңай болады және мақалада дауды ешбір тарапты қолдамай көрсету қажет. : Егер сіздің көзқарасыңызды өте аз ғана топ қолдаса, оның рас немесе жалған екеніне, оны дәлелдей алатыныңызға немесе дәлелдей алмайтыныңызға қарамастан, оған Уикипедияда орын жоқ. Ерекше жағдайда ғана ол туралы арнайы қосымша мақалада айтуға болады. Уикипедия түпнұсқа зерттеулер жариялайтын орын емес.}} Белгілі бір пікірдің маңыздылығын анықтағанда оның Уикипедия редакторлары арасындағы танымалдылығына емес, [[УП:СД|сенімді дереккөздердегі]] көрінісіне назар аудару керек. Егер сіз қазіргі уақытта ешкім мойындамайтын немесе өте аз адамдар ғана мойындайтын қандай да бір тұжырымды дәлелдей алсаңыз, [[УП:ФОРУМ ЕМЕС|Уикипедия мұндай дәлелдің алғашқы жарияланатын орны емес]] екенін есте сақтаңыз. Мұндай дәлелге сілтеме оны Уикипедиядан тыс жерде жарияланғаннан кейін ғана жасалуы мүмкін. Сондай-ақ [[УП:ТЗ]] және [[УП:Тексерілетіндік]] қағидаларын қараңыз.{{Уикипедияның ережелері}} h78p5st7j3xva4m7nl32gzjh5sxl7wq 0 754214 3620335 3437793 2026-06-21T12:02:01Z Мағыпар 100137 үлгі 3620335 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Каменка |шынайы атауы = {{Lang-ro|Camenca}}, {{Lang-mo|Каменка}} |сурет = Camenca 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Kamenka PMR gerb.png |ту = Camenca PMR Flagge.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =48 |lat_min =01 |lat_sec =55 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =41 |lon_sec =52 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Каменский |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек =1608 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2002 |жер аумағы = 6,750 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қоңыржай континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = 8 910 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[молдовандар]], [[украиндар]], [[орыстар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 216 |пошта индексі = MD-6600 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Camenca |сайты = |сайт тілі = }} '''Каменка''' ({{Lang-ro|Camenca}}, {{Lang-mo|Каменка}}) — [[Молдова]] Республикасының мойындалмаған Приднестровиядағы Каменск ауданының әкімшілік орталығы. Солнечное ауылы мен Каменка вокзалының жанындағы ауыл да Каменка қалалық кеңесінің қарауында. Молдованың әкімшілік-аумақтық бөлінісі бойынша қала Молдова аумағында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0_(%D0%9F%D0%9C%D0%A0)|title=Каменка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-28 |lang=}}</ref> 2025 жылы Каменка қаласының тұрғындарының саны 8 910 адамды құрады. Каменка Молдовада халық саны бойынша 59 қаланың ішінде 39-шы орында.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/md/population_of_kamenka_10880.html?ysclid=m7ouwibbn596901137|title=Каменка халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-28 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Днестр]] өзенінің сол жағалауындағы қала. Кишинев муниципалитетінен 160 км жерде орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/81?ysclid=m7ouofkc4g560934441|title=Каменка, Днестрдің сол жағалауы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-28 |lang=}}</ref> == Тарихы == Археологиялық қазба жұмыстары Каменский ауданының аумағында ежелгі заманнан бері адамдар өмір сүргенін көрсетті. IX - X ғасырларда бұл жерлер Киев Русінің, Галисия-Волынь княздігінің, кейіннен Литваның Ұлы Княздігінің құрамына кірді. Каменка туралы алғашқы дерек 1609 жылы Запорожье әскерлерінің орыс азаматтығына кіруіне байланысты құжаттарда кездеседі. Днестрдің сол жағалауы 1793 жылы Ресей империясына қосылды. 1857 жылы қарапайым халыққа қызмет көрсететін тегін дәріхана ашылды. 1860 жылы сауда дамыды, Днестр арқылы екі жаңа өткел салынып, үш күндік екі жәрмеңке ашылды. 1938 жылы Украина КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығымен Каменка селосы қалалық типтегі поселкеге ​​айналды. 1940 жылы 2 тамызда Украина КСР Жоғарғы Кеңесінің VII сессиясы Молдова Кеңестік Социалистік Республикасын құру туралы Заң қабылдады, оның құрамына Каменка да кірді. 1941 жылы шілдеде Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін көп ұзамай облыс [[Румыния]]ның құрамына енді. Соғыстан кейін қала мен облысты жедел қалпына келтіру басталды. 1958 жылы Каменск консерві комбинаты салынды. 1939-1997 жж Каменкадан украиндық Рудницаға дейін тар табанды темір жол тартылды. 1969 жылы 10 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Каменский ауданы құрылды. 2002 жылы Каменка қала мәртебесін алып, Каменск ауданының әкімшілік орталығы болды.<ref>{{cite web|url=https://24wiki.ru/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0_(%D0%9F%D0%9C%D0%A0)|title=Каменка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-28 |lang=}}</ref> == Экономика == Экономиканың негізі — ауыл шаруашылығы және туризм. Каменкада әйгілі курорттық кешен - "Днестр" шипажайы орналасқан. Жұмыс істейтін халықтың басым бөлігі құрылыс және өңдеу өнеркәсібінде жұмыс істейді.<ref>{{cite web|url=https://pmrgid.com/index.php?option=com_content&view=article&id=61&Itemid=127|title=Каменка тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-28 |lang=}}</ref> == Инфроқұрылымы == Қалада 3 жалпы білім беретін мектеп пен жүзім, жеміс-жидек және орман шаруашылығы салаларына мамандар дайындайтын ауылшаруашылық техникумы бар.<ref>{{cite web|url=http://newspmr.com/goroda-pmr/kamenka|title=Каменка|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-28 |lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Қалада Днестрдің сол жағалауында орналасқан климаттық бальнеологиялық санаторий бар. Қалада тарихи-өлкетану мұражайы бар, 1978 жылы Каменкада революциялық әскери даңқ мұражайы болып ашылып, кейін 1980 жылдары ол тарихи-өлкетану мұражайына айналды.<ref>{{cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16705-Kamenka.html|title=Молдова. Приднестровье|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-28 |lang=}}</ref> == Галерея == <gallery widths="180" heights="140" style="text-align:center"> Camenca bus station.JPG|Автостанса Camenca 12.JPG|Шіркеу Camenca 01.jpg|Мәдениет үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] dtf7p2kchk17k933ytds01huwnsm18j 0 755875 3620454 3453120 2026-06-21T22:12:39Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620454 wikitext text/x-wiki '''Кибербуллинг''' ('''киберқорқыту''' немесе '''онлайн қорқыту''') – электрондық құралдарды пайдаланып [[қорлау]] немесе қудалау түрі. 2000 жылдардан бастап жастардың әлеуметтік желілерді пайдалануының артуына байланысты, әсіресе жасөспірімдер арасында жиі кездеседі.<ref>Smith, Peter K.; Mahdavi, Jess; Carvalho, Manuel; Fisher, Sonja; Russell, Shanette; Tippett, Neil (2008). "[[doi:10.1111/j.1469-7610.2007.01846.x|Cyberbullying: its nature and impact in secondary school pupils"]]. ''The Journal of Child Psychology and Psychiatry''. '''49''' (4): 376–385.</ref> Бұған қатысты мәселелерге желідегі қудалау және троллинг жатады. 2015 жылы, i–Safe Foundation киберқорқыту статистикасына сәйкес, жасөспірімдердің жартысынан астамы желіде қорқытуға ұшыраған және шамамен осы үлесте киберқорқытумен айналысқан.<ref>"[http://www.bullyingstatistics.org/content/cyber-bullying-statistics.html Cyber Bullying Statistics]". Bullying Statistics. July 7, 2015.</ref> Бұл бұзақыға да, жәбірленушіге де теріс әсер етеді, ал қорлаудың қарқындылығы, ұзақтығы және жиілігі олардың екеуіне де жағымсыз әсерді арттыратын үш аспекті болып табылады.<ref>Peebles, E (2014). "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4276384 Cyberbullying: Hiding behind the screen]". ''Paediatrics & Child Health''. '''19''' (10): 527–528.</ref> == Жалпы ақпарат == Кибербуллинг көп жағдайда бұрыннан бар, дәстүрлі қорлаудың жалғасы болып табылады.<ref name=":0">Burger, C.; Bachmann, L. (2021). "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8508291 Perpetration and victimization in offline and cyber contexts: A variable– and person–oriented examination of associations and differences regarding domain–specific self–esteem and school adjustment]". ''Int J Environ Res Public Health''. '''18''' (19): 10429.</ref><ref>Waasdorp, T.E.; Bradshaw, C.P. (2015). "[https://www.jahonline.org/article/S1054-139X(14)00758-7/fulltext The overlap between cyberbullying and traditional bullying]". ''Journal of Adolescent Health''. '''56''' (5): 483–488.</ref> Интернет арқылы қорқытылатын студенттер, көп жағдайда, бұрын басқа дәстүрлі тәсілдермен де қорқытылған (мысалы, физикалық немесе ауызша). Тек интернет арқылы қорқытатын студенттер аз; кибербуллингке ұшырайтын оқушылар көбінесе физикалық тұрғыдан күштірек болады, сондықтан бұзақылар олармен мектепте бетпе-бет жанжалдан гөрі, онлайн қақтығыстарды таңдайды. <ref name=":0" /> Америка Құрама Штаттарында 2010 жылдары кибербуллинг туралы көп айтыла бастады, бұған белгілі бір деңгейдегі оқиғалар әсер етті.<ref>Hu, Winnie (October 1, 2010). "[https://www.nytimes.com/2010/10/02/nyregion/02suicide.html?_r=0 Legal Debate Swirls Over Charges in a Student's Suicide]". [[:en:The_New_York_Times|''The New York Times''.]]</ref> АҚШ-тың бірнеше штаттары мен басқа елдер киберқорқытумен күресу үшін заңдар қабылдады.<ref name=":1">Gregorie, Trudy. "[https://web.archive.org/web/20140328084720/http://www.victimsofcrime.org/docs/src/cyberstalking---dangers-on-the-information-superhighway.pdf?sfvrsn=2 Cyberstalking: dangers on the information superhighway]"(PDF).</ref> Кейбіреулер жасөспірімдерге киберқорқытуға арнайы бағытталған, ал басқалары физикалық қудалау шеңберінен шығады. Ересектерді киберқудалау жағдайларында бұл есептер әдетте жергілікті полицияға беріледі.<ref>[http://voices.yahoo.com/what-cyberbullies-adults-11081994.html What to Do About Cyberbullies: For Adults] [https://web.archive.org/web/20140729033508/http://voices.yahoo.com/what-cyberbullies-adults-11081994.html Archived] July 29, 2014, at the Wayback Machine, by Rena Sherwood; YAHOO Contributor network</ref> Заңдар аймаққа немесе штатқа байланысты ерекшеленеді. Зерттеулер киберқорқыту құрбандарының бірқатар ауыр зардаптарын көрсетті.<ref>Hinduja, S.; Patchin, J. W. (2008). "Cyberbullying: An Exploratory Analysis of Factors Related to Offending and Victimization". ''Deviant Behavior''. '''29''' (2): 129–156. [[doi]]:[[doi:10.1007/s10639-014-9349-1|10.1080/01639620701457816]]. [[:en:S2CID_(identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:144024729 144024729].</ref> Кибербуллингтің жағымсыз әсерлері туралы нақты статистика елдер мен басқа демографиялық көрсеткіштер бойынша ерекшеленеді. Кейбір зерттеушілер киберқорқытуды анықтау және тоқтату үшін заманауи компьютерлік әдістерді қолданудың қандай да бір жолы болуы мүмкін екенін айтады.<ref>Kumar, Akshi; Sachdeva, Nitin (September 2019). "Cyberbullying detection on social multimedia using soft computing techniques: a meta-analysis". ''Multimedia Tools and Applications''. '''78''' (17): 23973–24010. [[:en:Doi_(identifier)|doi]]:[[doi:10.1080/01639620701457816|10.1007/s11042-019-7234-z]]. [[:en:S2CID_(identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:59159655 59159655].</ref> Басқа зерттеулер [[COVID-19 пандемиясы]] кезінде көптеген жастар мен ересектер үйде карантинге жатқызылған және соның салдарынан пандемияға дейінгіге қарағанда жиі онлайн режимінде кибербуллингтің өршуін болжады. Мысалы, Journal of Social Psychology журналында жарияланған ересектердің зерттеуі киберқорқытуға қарсы көзқарастардың, сондай-ақ киберқорқытуды бұзатын мінез-құлықтың статистикалық өсуін анықтады. Алайда, 4-12 сыныптардағы 6500-ден астам канадалық жастардың қатысуымен жүргізілген тағы бір зерттеу кибербуллингке қатысудың жоғары көрсеткіштерін анықтаған жоқ. Авторлар бұл ата-аналардың балалары үйде болған кездегі онлайн әрекеттерін мұқият бақылаудың және қатысуының нәтижесі болуы мүмкін деп болжады.<ref>Vaillancourt, Tracy; Brittain, Heather; Krygsman, Amanda; Farrell, Ann H.; Landon, Sally; Pepler, Debra (July 7, 2021), "[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ab.21986 School bullying before and during COVID-19: Results from a population-based randomized design]", ''Aggressive Behavior'', '''47''' (5): 557–569</ref> Интернет-троллинг - бұл желідегі қауымдастықта (мысалы, [[Онлайн ойындар|онлайн ойын]] немесе әлеуметтік медиа) реакция немесе кедергі жасау мақсатында немесе жай ғана біреудің жеке ойын-сауық үшін орын алатын қорлаудың кең таралған түрі.<ref>Diaz, Fernando L. (2016). "Trolling & the First Amendment: Protecting Internet Speech in the Era of Cyberbullies & Internet Defamation". ''University of Illinois Journal of Law, Technology & Policy'': 135–160.</ref><ref>Duggan, Maeve (October 30, 2014). "[https://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/10/30/5-facts-about-online-harassment/ 5 facts about online harassmen]t". Pew Research Center.</ref> Киберсталкинг – жәбірленушіні аңду үшін электрондық құралдарды пайдаланатын қорлаудың немесе қудалаудың тағы бір түрі; бұл жәбірленушіге айтарлықтай қауіп төндіруі мүмкін.<ref>Smith, Alison M. (September 5, 2008). [https://www.hsdl.org/?abstract&did=735549 Protection of Children Online: Federal and State Laws Addressing Cyberstalking, Cyberharassment, and Cyberbullying](Report).</ref> Интернеттегі немесе әлеуметтік желілердегі барлық жағымсыз әрекеттерді кибербуллингке жатқызуға болмайды. Зерттеулер сондай-ақ құрдастарының қысымына әкелетін желіде өзара әрекеттесулер бар екенін көрсетеді, бұл тартылғандарға теріс, оң немесе бейтарап әсер етуі мүмкін.<ref>O'Keeffe, G. S.; Clarke-Pearson, K.; Council on Communications and Media (April 1, 2011). "[[doi:10.1542/peds.2011-0054|The Impact of Social Media on Children, Adolescents, and Families]]". ''Pediatrics''. '''127''' (4): 800–804.</ref><ref>Ramasubbu, Suren (May 26, 2015). "[https://www.huffingtonpost.com/suren-ramasubbu/influence-of-social-media-on-teenagers_b_7427740.html Influence of Social Media on Teenagers]". ''Huffington Post''</ref> == Құқық қорғау == Мемлекеттердің көпшілігінде аңду немесе қудалау заңдары аясында электронды байланыс нысандарын айқын қамтитын заңдар бар.<ref name=":1" /><ref>[http://apps.leg.wa.gov/rcw/default.aspx?cite=9.61.260 Cyberstalking] Washington State Legislature</ref> Құқық қорғау органдарының көпшілігінде киберқылмыспен күресу бөлімшелері бар және Интернетті аңдуға физикалық аңду туралы есептерге қарағанда жиі қаралады.<ref>"[https://web.archive.org/web/20141227054307/http://www.cla.purdue.edu/people/engl/blackmon/101cresources/cyberstalking.htm What Is Cyberstalking?]". Archived from [http://www.cla.purdue.edu/people/engl/blackmon/101cresources/cyberstalking.htm the original] on December 27, 2014.</ref> Анықтама мен ресурстарды штат немесе аймақ бойынша іздеуге болады. === Мектептер === Мектептердегі онлайн құпиялылық мәселелерінің қауіпсіздігі барған сайын штаттың заңнамалық іс-әрекетінің назарына айналуда. 2006 және 2010 жылдар аралығында кибербуллингке қарсы қабылданған заңнаманың өсуі байқалды.<ref>[http://www.ncsl.org/issues-research/educ/cyberbullying.aspx Cyberbullying Enacted Legislation: 2006–2010] [https://web.archive.org/web/20130609000529/http://www.ncsl.org/issues-research/educ/cyberbullying.aspx Archived] June 9, 2013, at the Wayback Machine Legislation by State, NCSL</ref> Бастамалар мен оқу бағдарламасына қойылатын талаптар Ұлыбританияда (Ofsted eSafety нұсқаулығы) және Австралияда (Overarching Learning Outcome 13) бар. 2012 жылы Коннектикут штатындағы Нью-Хейвендегі дизайн сыныбында бір топ жасөспірімдер қорқытумен күресуге көмектесетін "Back Off Buly" (BOB) қосымшасын әзірледі. Бұл компьютерге, смартфонға немесе iPad-қа арналған анонимді ресурс, біреу қорқытудың куәгері немесе құрбаны болған кезде оқиға туралы дереу хабарлай алатындай етіп жасалған. Қолданба уақыт, орын және қорлаудың қалай болып жатқаны туралы сұрақтар қояды, сондай-ақ оқиғаға қатысты оң әрекет пен өкілеттік береді. Есептелген ақпарат дерекқорға жіберіледі, оны әкімшілер зерттей алады. Басқалар араласып, бұзақы үлгісін бұзуы үшін ортақ жіптер байқалады.<ref>[http://www1.whdh.com/news/articles/local/south/12007792580056/ct-teens-develop-bullying-app-to-protect-peers/ CT teens develop bullying app to protect peers] 7 News; June 2012 [https://web.archive.org/web/20120622100810/http://www1.whdh.com/news/articles/local/south/12007792580056/ct-teens-develop-bullying-app-to-protect-peers/ Archived]June 22, 2012, at the Wayback Machine</ref> «Back Off Buly» Коннектикут штатындағы мектептерде стандартты операциялық процедура ретінде қарастырылады, ал 66 орта мектеп мұғалімдері арасында жүргізілген соңғы зерттеулер алдын алу бағдарламалары бүгінгі күнге дейін тиімсіз деген қорытындыға келді.<ref>Stauffer, Sterling; Allen Heath, Melissa; Marie Coyne, Sarah; Ferrin, Scott (2012). "[https://scholarsarchive.byu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3777&context=etd High school teachers' perceptions of cyberbullying prevention and intervention strategies]". ''Psychology in the Schools''. '''49''' (4): 352–367.</ref> Мұғалімдерді оқушылар,<ref>"[https://web.archive.org/web/20151126033550/http://www.durangoherald.com/article/20151029/NEWS01/151029500/-1/news01%26source%3DRSS 9-R students create teacher-bashing tweets]". ''The Durango Herald''. October 29, 2015</ref> сонымен қатар ата-аналар мен басқа мектеп қызметкерлері киберқорлауы мүмкін.<ref>"[https://www.rte.ie/news/ireland/2018/1108/1009482-cyberbullying-teachers/ Teachers report high levels of anxiety and stress due to cyberbullying by pupils]". RTÉ News. November 8, 2018</ref> === Қорғау === Интернеттегі балаларды қудалауды қарастыратын немесе балалар жыртқыштарына бағытталған заңдар, сондай-ақ ересектердің киберталдау құрбандарын немесе кез келген жастағы құрбандарды қорғайтын заңдар бар. Қазіргі уақытта кітаптарда 45 киберталкинг (және соған байланысты) заң бар. Кейбір сайттар 18 жастағы және одан кіші жәбірленушілерді қорғайтын заңдарға маманданғанымен, Интернетте қиянат жасауды тоқтату үшін жұмыс істеу — Америка Құрама Штаттарының федералдық және штаттық заңдарының ағымдағы және күтілуде жатқан кибер аңдумен байланысты тізімі бар анықтамалық ресурс.<ref>[http://www.haltabuse.org/resources/laws/index.shtml Current and pending cyberstalking-related United States federal and state laws][https://web.archive.org/web/20180912164944/http://www.haltabuse.org/resources/laws/index.shtml Archived] September 12, 2018, at the Wayback Machine WHOA</ref> Ол сондай-ақ әлі заңдары жоқ мемлекеттерді және басқа елдердің тиісті заңдарын көрсетеді. Жаһандық киберқұқық дерекқоры (GCLD) барлық елдер үшін киберзаңдардың ең толық және беделді көзі болуға бағытталған.<ref>[http://www.cyberlawdb.com/main/ The Global Cyber Law Database] [https://web.archive.org/web/20120620182226/http://www.cyberlawdb.com/main/ Archived] June 20, 2012, at the Wayback Machine GCLD</ref> Бірнеше штаттар, соның ішінде Флорида, Калифорния,<ref>"[https://web.archive.org/web/20190905235216/https://www.sandiegounified.org/know-your-student-rights Know Your Student Rights]". ''San Diego Unified School District''. </ref> және Миссури киберқорқытуға қарсы заңдар қабылдады. Калифорния біреудің өміріне қауіп төндіретін электрондық құрылғыны пайдалануға тыйым салады.<ref>"[https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=PEN&sectionNum=653.2 Penal Code, Sec. 653.2]". ''California Legislative Information''. California State Legislature.</ref> Флоридада «Джеффри Джонсон барлық студенттерді қорғайды» заңы қорқытудың кез келген түріне, соның ішінде кибербуллингке тыйым салады. Миссури штатында әлеуметтік желі арқылы біреуді зорлық-зомбылықпен қорқытқан кез келген адам А класындағы теріс қылықпен сотталуы мүмкін, бірақ егер жәбірленуші он жеті жаста немесе одан кіші болса, олар D класындағы ауыр қылмыспен сотталуы мүмкін.<ref>"[https://www.stopbullying.gov/resources/laws/missouri Missouri Anti-Bullying Laws & Policies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250308205855/https://www.stopbullying.gov/resources/laws/missouri |date=2025-03-08 }}". ''stopbullying.gov''. September 26, 2017.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Интернет]] [[Санат:Қауіпсіздік]] [[Санат:Психологиялық зорлау]] [[Санат:Троллинг]] 93skdv1s6ae6noydwgabjfkt9jmm8wv 0 762061 3620345 3498225 2026-06-21T12:25:29Z Madi Dos 18369 3620345 wikitext text/x-wiki {{Телесериал | Қазақша атауы = 5:32 | Шынайы атауы = | суреті = | тақырыбы = | сурет ені = | жанры = криминалды | формат = веб-сериал | авторы = Әлішер Утев | желісі = | өндіріс = Salem Social Media | рөлдерде = Әбілмансұр Серіков<br />Қобыланды Болат<br />Марат Амираев<br /> | баяндаушы = | бет басы = | композиторы = Роберт Зиганшин | мемлекет = {{KAZ}} | тілі = қазақ, орыс | маусымдар = 1 | сериялар саны = 12 | сериялардың тізімі = | атқарушы продюсері = | продюсері = Әлішер Утев | режиссёрі = Әлішер Утев | операторы = Бағдат Аргинов | сценарист = Әлішер Утев<br />Сергей Литовченко | түсірілім орны = [[Жамбыл облысы]], [[Қазақстан]] | ұзақтығы = 40 минут | студия = Rocket Studios | статусы = аяқталған | телеарна = | бейне форматы = | дыбыс форматы = | көрсете бастады = 11 қараша, 2021 | соңғы рет көрсетілді = 15 ақпан, 2022 | алдыңғы = | келесі = | байланысты = | imdb_id = | tv_com_id = | сайт = }} '''5:32''' — [[Қазақстан]]да түсірілген криминалды-драма жанрындағы көпсериалы [[веб-сериал]]. Сериалдың авторы әрі продюсері — [[Әлішер Утев]]. Туынды [[Қазақстан]]дағы бірқатар шулы кісі өлтіру оқиғаларына негізделіп, нақты өмірден алынған істерден шабыттанған. Сериалдың атауы — сағат 5:32-ні білдіреді, бұл – әрбір қылмыс жасалған шамамен уақыт. Онымен қоса Құранның 5 сүресі, 12 аятына сілтеме жасайды. == Сюжет == Сериал оқиғасы полиция тергеушісі мен криминалист маманның айналасында өрбиді. Олар бірнеше кісі өлтіру ісін ашу барысында адамның психологиясы мен қоғамдағы терең жараларды ашады. Әр бөлімде жаңа қылмыстық оқиға көрсетіліп, оның артында тұрған адамның мотиві мен тағдырына үңіледі. Сериалда қоғамдағы зорлық-зомбылық, отбасылық мәселелер, жүйеге сенімсіздік секілді тақырыптар көтеріледі. Оқиға екі уақыт желісінде өрбиді және маньяк-кісі өлтірушілерге маманданған тәжірибелі тергеуші Шалқар Рахымов туралы баяндалады. 1990-жылдары жас милиционер Шалқар серігі Думан Алтаевпен бірге қолға түспей жүрген маньяктың ізіне түседі. Арада жиырма бес жылдан астам уақыт өткен соң, ол қызметінен әлдеқашан шеттетілген, өмірден түңілген, маскүнем қария ретінде суреттеледі. Шалқарды маскүнемдіктен бұрынғы бастығы Марат Успанов құтқарады. Ол 90-жылдардағы сол маньяк қайтадан адам өлтіре бастаған соң, Шалқардан оны ұстауға көмектесуін сұрайды. == Актерлік құрам == * Әбілмансұр Серіков – Шалқар, тергеуші<ref>[https://ru.kinorium.com/2883300/cast/ Актеры сериала 5:32]</ref> * Қобыланды Болат – Думан, тергеуші * Сағызбай Қарабалин - Арыстан, Еліктеуші маньяк * Марат Амираев - кәрі Шалқар * Жалғас Жанғазин - Әмір, жас тергеуші * Бақтияр Байсерік - Марат, бөлімше полицейі * Ержан Жаманқұлов - Олжас Қайратұлы, бөлімше бастығы * Игорь Вербицкий - Әлихан, потологоанатом * Таңшолпан Кінжембетова - Меруерт * Тамирис Жанғазина - Балжан * Саят Мақұлбаев - маньяк, таксист * Жәудір Сарыпбекова - маньяк, бәліш сатушы * Қуаныш Құдайберген - маньяк, боксшы * Аслан Жанұзақов - маньяк (8 бөлім) * Аян Батырбек - маньяк, аңшы * Мақсат Рахмет - ауған соғысының ардагері * Шыңғыс Бейбітұлы - жас Арыстан<ref>[https://marieclaire.kz/zvezdy/5-faktov-o-beke-iz-klipa-iriny-kairatovny/ Факты о Беке из клипа Ирины Кайратовны]</ref> == Өндіріс == Сериалдың түсірілім жұмыстары [[Алматы]] қаласында және Жамбыл облысында жүргізілген. Туындының құрылымы халықаралық стандарттарға сай келетін драматургиямен ерекшеленеді. Музыкасы, режиссурасы мен монтажы қазақстандық сапалы контентке деген сұранысты ескеріп жасалған. == Қабылдау == Сериал көрермендер мен сыншылар тарапынан жоғары баға алды. Әсіресе, шынайылық пен актерлер ойыны, әлеуметтік мәселелерді көтеруі жағынан мақтауға ие болды. YouTube платформасында миллиондаған қаралым жинады.<ref>[https://bluescreen.kz/kazakhstanskii-vieb-sierial-532-pokoriaiet-ssha/ Казахстанский веб-сериал покоряет США]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://youtube/qWp5NDkCdm4?si=goD1DM3IWHYAV7cK «5:32» ресми YouTube арнасы]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.instagram.com/532series/ «5:32» Instagram парақшасы] * [https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/74922/ Массагет – «5:32» сериалы туралы мақала] [[Санат:Қазақстан телесериалдары]] jn79j2whca11ojsw7bhe87cthtbizet 3620346 3620345 2026-06-21T12:31:14Z Madi Dos 18369 3620346 wikitext text/x-wiki {{Телесериал | Қазақша атауы = 5:32 | Шынайы атауы = | суреті = | тақырыбы = | сурет ені = | жанры = криминалды | формат = веб-сериал | авторы = Әлішер Утев | желісі = | өндіріс = Sәlem Entertainment | рөлдерде = Әбілмансұр Серіков<br />Қобыланды Болат<br />Марат Амираев<br /> | баяндаушы = | бет басы = | композиторы = Роберт Зиганшин | мемлекет = {{KAZ}} | тілі = қазақ, орыс | маусымдар = 1 | сериялар саны = 12 | сериялардың тізімі = | атқарушы продюсері = | продюсері = Әлішер Утев | режиссёрі = Әлішер Утев | операторы = Бағдат Аргинов | сценарист = Әлішер Утев<br />Сергей Литовченко | түсірілім орны = [[Жамбыл облысы]], [[Қазақстан]] | ұзақтығы = 40 минут | студия = Rocket Studios | статусы = аяқталған | телеарна = | бейне форматы = | дыбыс форматы = | көрсете бастады = 11 қараша, 2021 | соңғы рет көрсетілді = 15 ақпан, 2022 | алдыңғы = | келесі = | байланысты = | imdb_id = | tv_com_id = | сайт = }} '''5:32''' — [[Қазақстан]]да түсірілген криминалды-драма жанрындағы көпсериалы [[веб-сериал]]. Сериалдың авторы әрі продюсері — [[Әлішер Утев]]. Туынды [[Қазақстан]]дағы бірқатар шулы кісі өлтіру оқиғаларына негізделіп, нақты өмірден алынған істерден шабыттанған. Тұсаукесері [[2021 жыл]]ғы [[11 қараша]]да [[YouTube]] және [[Aitube]] видеоплатформаларындағы «Пацанские истории» арналарында өтті. Сериалдың атауы — сағат 5:32-ні білдіреді, бұл – әрбір қылмыс жасалған шамамен уақыт. Онымен қоса Құранның 5 сүресі, 12 аятына сілтеме жасайды. == Сюжет == Сериал оқиғасы полиция тергеушісі мен криминалист маманның айналасында өрбиді. Олар бірнеше кісі өлтіру ісін ашу барысында адамның психологиясы мен қоғамдағы терең жараларды ашады. Әр бөлімде жаңа қылмыстық оқиға көрсетіліп, оның артында тұрған адамның мотиві мен тағдырына үңіледі. Сериалда қоғамдағы зорлық-зомбылық, отбасылық мәселелер, жүйеге сенімсіздік секілді тақырыптар көтеріледі. Оқиға екі уақыт желісінде өрбиді және маньяк-кісі өлтірушілерге маманданған тәжірибелі тергеуші Шалқар Рахымов туралы баяндалады. 1990-жылдары жас милиционер Шалқар серігі Думан Алтаевпен бірге қолға түспей жүрген маньяктың ізіне түседі. Арада жиырма бес жылдан астам уақыт өткен соң, ол қызметінен әлдеқашан шеттетілген, өмірден түңілген, маскүнем қария ретінде суреттеледі. Шалқарды маскүнемдіктен бұрынғы бастығы Марат Успанов құтқарады. Ол 90-жылдардағы сол маньяк қайтадан адам өлтіре бастаған соң, Шалқардан оны ұстауға көмектесуін сұрайды. == Актерлік құрам == * Әбілмансұр Серіков – Шалқар, тергеуші<ref>[https://ru.kinorium.com/2883300/cast/ Актеры сериала 5:32]</ref> * Қобыланды Болат – Думан, тергеуші * Сағызбай Қарабалин - Арыстан, Еліктеуші маньяк * Марат Амираев - кәрі Шалқар * Жалғас Жанғазин - Әмір, жас тергеуші * Бақтияр Байсерік - Марат, бөлімше полицейі * Ержан Жаманқұлов - Олжас Қайратұлы, бөлімше бастығы * Игорь Вербицкий - Әлихан, потологоанатом * Таңшолпан Кінжембетова - Меруерт * Тамирис Жанғазина - Балжан * Саят Мақұлбаев - маньяк, таксист * Жәудір Сарыпбекова - маньяк, бәліш сатушы * Қуаныш Құдайберген - маньяк, боксшы * Аслан Жанұзақов - маньяк (8 бөлім) * Аян Батырбек - маньяк, аңшы * Мақсат Рахмет - ауған соғысының ардагері * Шыңғыс Бейбітұлы - жас Арыстан<ref>[https://marieclaire.kz/zvezdy/5-faktov-o-beke-iz-klipa-iriny-kairatovny/ Факты о Беке из клипа Ирины Кайратовны]</ref> == Өндіріс == Сериалдың түсірілім жұмыстары [[Алматы]] қаласында және Жамбыл облысында жүргізілген. Туындының құрылымы халықаралық стандарттарға сай келетін драматургиямен ерекшеленеді. Музыкасы, режиссурасы мен монтажы қазақстандық сапалы контентке деген сұранысты ескеріп жасалған. == Қабылдау == Сериал көрермендер мен сыншылар тарапынан жоғары баға алды. Әсіресе, шынайылық пен актерлер ойыны, әлеуметтік мәселелерді көтеруі жағынан мақтауға ие болды. YouTube платформасында миллиондаған қаралым жинады.<ref>[https://bluescreen.kz/kazakhstanskii-vieb-sierial-532-pokoriaiet-ssha/ Казахстанский веб-сериал покоряет США]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://youtube/qWp5NDkCdm4?si=goD1DM3IWHYAV7cK «5:32» ресми YouTube арнасы]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.instagram.com/532series/ «5:32» Instagram парақшасы] * [https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/74922/ Массагет – «5:32» сериалы туралы мақала] [[Санат:Қазақстан телесериалдары]] jtw6m275wxkqjwposyv7rgetbp0mqym 3620347 3620346 2026-06-21T12:31:43Z Madi Dos 18369 3620347 wikitext text/x-wiki {{Телесериал | Қазақша атауы = 5:32 | Шынайы атауы = | суреті = | тақырыбы = | сурет ені = | жанры = криминалды | формат = веб-сериал | авторы = Әлішер Утев | желісі = | өндіріс = [[Sәlem Entertainment]] | рөлдерде = Әбілмансұр Серіков<br />Қобыланды Болат<br />Марат Амираев<br /> | баяндаушы = | бет басы = | композиторы = Роберт Зиганшин | мемлекет = {{KAZ}} | тілі = қазақ, орыс | маусымдар = 1 | сериялар саны = 12 | сериялардың тізімі = | атқарушы продюсері = | продюсері = Әлішер Утев | режиссёрі = Әлішер Утев | операторы = Бағдат Аргинов | сценарист = Әлішер Утев<br />Сергей Литовченко | түсірілім орны = [[Жамбыл облысы]], [[Қазақстан]] | ұзақтығы = 40 минут | студия = Rocket Studios | статусы = аяқталған | телеарна = | бейне форматы = | дыбыс форматы = | көрсете бастады = 11 қараша, 2021 | соңғы рет көрсетілді = 15 ақпан, 2022 | алдыңғы = | келесі = | байланысты = | imdb_id = | tv_com_id = | сайт = }} '''5:32''' — [[Қазақстан]]да түсірілген криминалды-драма жанрындағы көпсериалы [[веб-сериал]]. Сериалдың авторы әрі продюсері — [[Әлішер Утев]]. Туынды [[Қазақстан]]дағы бірқатар шулы кісі өлтіру оқиғаларына негізделіп, нақты өмірден алынған істерден шабыттанған. Тұсаукесері [[2021 жыл]]ғы [[11 қараша]]да [[YouTube]] және [[Aitube]] видеоплатформаларындағы «Пацанские истории» арналарында өтті. Сериалдың атауы — сағат 5:32-ні білдіреді, бұл – әрбір қылмыс жасалған шамамен уақыт. Онымен қоса Құранның 5 сүресі, 12 аятына сілтеме жасайды. == Сюжет == Сериал оқиғасы полиция тергеушісі мен криминалист маманның айналасында өрбиді. Олар бірнеше кісі өлтіру ісін ашу барысында адамның психологиясы мен қоғамдағы терең жараларды ашады. Әр бөлімде жаңа қылмыстық оқиға көрсетіліп, оның артында тұрған адамның мотиві мен тағдырына үңіледі. Сериалда қоғамдағы зорлық-зомбылық, отбасылық мәселелер, жүйеге сенімсіздік секілді тақырыптар көтеріледі. Оқиға екі уақыт желісінде өрбиді және маньяк-кісі өлтірушілерге маманданған тәжірибелі тергеуші Шалқар Рахымов туралы баяндалады. 1990-жылдары жас милиционер Шалқар серігі Думан Алтаевпен бірге қолға түспей жүрген маньяктың ізіне түседі. Арада жиырма бес жылдан астам уақыт өткен соң, ол қызметінен әлдеқашан шеттетілген, өмірден түңілген, маскүнем қария ретінде суреттеледі. Шалқарды маскүнемдіктен бұрынғы бастығы Марат Успанов құтқарады. Ол 90-жылдардағы сол маньяк қайтадан адам өлтіре бастаған соң, Шалқардан оны ұстауға көмектесуін сұрайды. == Актерлік құрам == * Әбілмансұр Серіков – Шалқар, тергеуші<ref>[https://ru.kinorium.com/2883300/cast/ Актеры сериала 5:32]</ref> * Қобыланды Болат – Думан, тергеуші * Сағызбай Қарабалин - Арыстан, Еліктеуші маньяк * Марат Амираев - кәрі Шалқар * Жалғас Жанғазин - Әмір, жас тергеуші * Бақтияр Байсерік - Марат, бөлімше полицейі * Ержан Жаманқұлов - Олжас Қайратұлы, бөлімше бастығы * Игорь Вербицкий - Әлихан, потологоанатом * Таңшолпан Кінжембетова - Меруерт * Тамирис Жанғазина - Балжан * Саят Мақұлбаев - маньяк, таксист * Жәудір Сарыпбекова - маньяк, бәліш сатушы * Қуаныш Құдайберген - маньяк, боксшы * Аслан Жанұзақов - маньяк (8 бөлім) * Аян Батырбек - маньяк, аңшы * Мақсат Рахмет - ауған соғысының ардагері * Шыңғыс Бейбітұлы - жас Арыстан<ref>[https://marieclaire.kz/zvezdy/5-faktov-o-beke-iz-klipa-iriny-kairatovny/ Факты о Беке из клипа Ирины Кайратовны]</ref> == Өндіріс == Сериалдың түсірілім жұмыстары [[Алматы]] қаласында және Жамбыл облысында жүргізілген. Туындының құрылымы халықаралық стандарттарға сай келетін драматургиямен ерекшеленеді. Музыкасы, режиссурасы мен монтажы қазақстандық сапалы контентке деген сұранысты ескеріп жасалған. == Қабылдау == Сериал көрермендер мен сыншылар тарапынан жоғары баға алды. Әсіресе, шынайылық пен актерлер ойыны, әлеуметтік мәселелерді көтеруі жағынан мақтауға ие болды. YouTube платформасында миллиондаған қаралым жинады.<ref>[https://bluescreen.kz/kazakhstanskii-vieb-sierial-532-pokoriaiet-ssha/ Казахстанский веб-сериал покоряет США]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://youtube/qWp5NDkCdm4?si=goD1DM3IWHYAV7cK «5:32» ресми YouTube арнасы]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.instagram.com/532series/ «5:32» Instagram парақшасы] * [https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/74922/ Массагет – «5:32» сериалы туралы мақала] [[Санат:Қазақстан телесериалдары]] 028dl47cowri0rnbr5o8fnt1wjn30u6 3620626 3620347 2026-06-22T10:53:05Z Madi Dos 18369 «[[Санат:Қазақстан криминал телесериалдары|Қазақстан криминал телесериалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620626 wikitext text/x-wiki {{Телесериал | Қазақша атауы = 5:32 | Шынайы атауы = | суреті = | тақырыбы = | сурет ені = | жанры = криминалды | формат = веб-сериал | авторы = Әлішер Утев | желісі = | өндіріс = [[Sәlem Entertainment]] | рөлдерде = Әбілмансұр Серіков<br />Қобыланды Болат<br />Марат Амираев<br /> | баяндаушы = | бет басы = | композиторы = Роберт Зиганшин | мемлекет = {{KAZ}} | тілі = қазақ, орыс | маусымдар = 1 | сериялар саны = 12 | сериялардың тізімі = | атқарушы продюсері = | продюсері = Әлішер Утев | режиссёрі = Әлішер Утев | операторы = Бағдат Аргинов | сценарист = Әлішер Утев<br />Сергей Литовченко | түсірілім орны = [[Жамбыл облысы]], [[Қазақстан]] | ұзақтығы = 40 минут | студия = Rocket Studios | статусы = аяқталған | телеарна = | бейне форматы = | дыбыс форматы = | көрсете бастады = 11 қараша, 2021 | соңғы рет көрсетілді = 15 ақпан, 2022 | алдыңғы = | келесі = | байланысты = | imdb_id = | tv_com_id = | сайт = }} '''5:32''' — [[Қазақстан]]да түсірілген криминалды-драма жанрындағы көпсериалы [[веб-сериал]]. Сериалдың авторы әрі продюсері — [[Әлішер Утев]]. Туынды [[Қазақстан]]дағы бірқатар шулы кісі өлтіру оқиғаларына негізделіп, нақты өмірден алынған істерден шабыттанған. Тұсаукесері [[2021 жыл]]ғы [[11 қараша]]да [[YouTube]] және [[Aitube]] видеоплатформаларындағы «Пацанские истории» арналарында өтті. Сериалдың атауы — сағат 5:32-ні білдіреді, бұл – әрбір қылмыс жасалған шамамен уақыт. Онымен қоса Құранның 5 сүресі, 12 аятына сілтеме жасайды. == Сюжет == Сериал оқиғасы полиция тергеушісі мен криминалист маманның айналасында өрбиді. Олар бірнеше кісі өлтіру ісін ашу барысында адамның психологиясы мен қоғамдағы терең жараларды ашады. Әр бөлімде жаңа қылмыстық оқиға көрсетіліп, оның артында тұрған адамның мотиві мен тағдырына үңіледі. Сериалда қоғамдағы зорлық-зомбылық, отбасылық мәселелер, жүйеге сенімсіздік секілді тақырыптар көтеріледі. Оқиға екі уақыт желісінде өрбиді және маньяк-кісі өлтірушілерге маманданған тәжірибелі тергеуші Шалқар Рахымов туралы баяндалады. 1990-жылдары жас милиционер Шалқар серігі Думан Алтаевпен бірге қолға түспей жүрген маньяктың ізіне түседі. Арада жиырма бес жылдан астам уақыт өткен соң, ол қызметінен әлдеқашан шеттетілген, өмірден түңілген, маскүнем қария ретінде суреттеледі. Шалқарды маскүнемдіктен бұрынғы бастығы Марат Успанов құтқарады. Ол 90-жылдардағы сол маньяк қайтадан адам өлтіре бастаған соң, Шалқардан оны ұстауға көмектесуін сұрайды. == Актерлік құрам == * Әбілмансұр Серіков – Шалқар, тергеуші<ref>[https://ru.kinorium.com/2883300/cast/ Актеры сериала 5:32]</ref> * Қобыланды Болат – Думан, тергеуші * Сағызбай Қарабалин - Арыстан, Еліктеуші маньяк * Марат Амираев - кәрі Шалқар * Жалғас Жанғазин - Әмір, жас тергеуші * Бақтияр Байсерік - Марат, бөлімше полицейі * Ержан Жаманқұлов - Олжас Қайратұлы, бөлімше бастығы * Игорь Вербицкий - Әлихан, потологоанатом * Таңшолпан Кінжембетова - Меруерт * Тамирис Жанғазина - Балжан * Саят Мақұлбаев - маньяк, таксист * Жәудір Сарыпбекова - маньяк, бәліш сатушы * Қуаныш Құдайберген - маньяк, боксшы * Аслан Жанұзақов - маньяк (8 бөлім) * Аян Батырбек - маньяк, аңшы * Мақсат Рахмет - ауған соғысының ардагері * Шыңғыс Бейбітұлы - жас Арыстан<ref>[https://marieclaire.kz/zvezdy/5-faktov-o-beke-iz-klipa-iriny-kairatovny/ Факты о Беке из клипа Ирины Кайратовны]</ref> == Өндіріс == Сериалдың түсірілім жұмыстары [[Алматы]] қаласында және Жамбыл облысында жүргізілген. Туындының құрылымы халықаралық стандарттарға сай келетін драматургиямен ерекшеленеді. Музыкасы, режиссурасы мен монтажы қазақстандық сапалы контентке деген сұранысты ескеріп жасалған. == Қабылдау == Сериал көрермендер мен сыншылар тарапынан жоғары баға алды. Әсіресе, шынайылық пен актерлер ойыны, әлеуметтік мәселелерді көтеруі жағынан мақтауға ие болды. YouTube платформасында миллиондаған қаралым жинады.<ref>[https://bluescreen.kz/kazakhstanskii-vieb-sierial-532-pokoriaiet-ssha/ Казахстанский веб-сериал покоряет США]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://youtube/qWp5NDkCdm4?si=goD1DM3IWHYAV7cK «5:32» ресми YouTube арнасы]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.instagram.com/532series/ «5:32» Instagram парақшасы] * [https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/74922/ Массагет – «5:32» сериалы туралы мақала] [[Санат:Қазақстан телесериалдары]] [[Санат:Қазақстан криминал телесериалдары]] 29utgfvkt58gfxjuo4lr870tgifwqp0 10 764845 3620443 3620163 2026-06-21T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3620443 json application/json { "articles": 244101, "pages": 668052, "edits": 3616719, "users": 179059, "activeusers": 346, "admins": 15, "files": 8755 } egw117dsvv49ker9qdu9524mduyi7vx 4 775564 3620490 3620213 2026-06-22T03:05:41Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3620490 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 58706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 117999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 275686] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 36992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 121702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 375022] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 38057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 84795] |- |4 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 26737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 127656] |- |5 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 46078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 269151] |- |6 |[[Жоба:Уики-көктем 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 3619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 13641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 13641] |- |7 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 9678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 15091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 21002] |- |8 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 116536] |- |9 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 3857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 82870] |- |10 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 3076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 12999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 106963] |- |11 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 8017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16819] |- |12 |[[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5730] |- |13 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50584] |- |14 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 84733] |- |15 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29607] |- |16 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 22907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 111476] |- |17 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 53361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72791] |- |18 |[[Жәңгір мектебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 49] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 4414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 5208] |- |19 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 14218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 27656] |- |20 |[[Қазақстан көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23098] |- |21 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 59723] |- |22 |[[Қазақ халық аңыздары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10371] |- |23 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 23850] |- |24 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 8943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 64189] |- |25 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 6185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 22942] |- |26 |[[Бірқазандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 60] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5272] |- |27 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16792] |- |28 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20931] |- |29 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 20785] |- |30 |[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 4647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 10266] |- |31 |[[Татьяна Николаевна Бурмистрова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4622] |- |32 |[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7665] |- |33 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 12549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 66295] |- |34 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15400] |- |35 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50532] |- |36 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 121778] |- |37 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 100281] |- |38 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23412] |- |39 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 7372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 22909] |- |40 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23275] |- |41 |[[Жеңіс күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 85] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5098] |- |42 |[[1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 4753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 7934] |- |43 |[[Құралайдың салқыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 4928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 6814] |- |44 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28559] |- |45 |[[Партизандық соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 22] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3709] |- |46 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8123] |- |47 |[[Халифат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%82 65] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%82 3167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%82 5242] |- |48 |[[Қазақтардың дәстүрлі шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 44] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 4796] |- |49 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 84729] |- |50 |[[Азаматтық іс жүргізу құқығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 3022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 4285] |- |51 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60482] |- |52 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 6104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 42816] |- |53 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 7768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 80310] |- |54 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24760] |- |55 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 33111] |- |56 |[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10210] |- |57 |[[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 71] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 4235] |- |58 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38391] |- |59 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 26411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40525] |- |60 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6518] |- |61 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 8529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 8529] |- |62 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27368] |- |63 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16466] |- |64 |[[Алкандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 7527] |- |65 |[[Құрбан айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 2422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 3095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 4526] |- |66 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 3862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7592] |- |67 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 59244] |- |68 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40223] |- |69 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18139] |- |70 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 26856] |- |71 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15487] |- |72 |[[Нарықтық экономика қатынастары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2909] |- |73 |[[Франсиско Франко]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE 2626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE 2800] |- |74 |[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12049] |- |75 |[[Ғаламдық экологиялық проблемалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9620] |- |76 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 7132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22587] |- |77 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 77323] |- |78 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 11022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29847] |- |79 |[[Нұркен Әбдіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 5675] |- |80 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26118] |- |81 |[[Етіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 3094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 9578] |- |82 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11149] |- |83 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 7520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 30554] |- |84 |[[Толық ішкі шағылудың шектік бұрышы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B 14] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B 2493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B 2633] |- |85 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35283] |- |86 |[[Серік Қапшықбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2600] |- |87 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 7793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43315] |- |88 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 4120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 16239] |- |89 |[[Жәркен Бөдешұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7718] |- |90 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 64524] |- |91 |[[Гамета]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 29] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 2542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 3130] |- |92 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 7582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 39468] |- |93 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36693] |- |94 |[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5672] |- |95 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33450] |- |96 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16884] |- |97 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9503] |- |98 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 4090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 40862] |- |99 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15697] |- |100 |[[Игельстром реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 48] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4475] |- |101 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 58820] |- |102 |[[Азаматтық қоғам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 69] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 2752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 5991] |- |103 |[[Вегетативтік көбею]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 63] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 2595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 3276] |- |104 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 7521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 48576] |- |105 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27798] |- |106 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 62830] |- |107 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23927] |- |108 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46081] |- |109 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29828] |- |110 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 3959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21740] |- |111 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 7290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28067] |- |112 |[[Қазақстан экономикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8844] |- |113 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 7779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24936] |- |114 |[[Халықаралық ұйымдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 3129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 8025] |- |115 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 4658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 20607] |- |116 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8139] |- |117 |[[Изосызықтар тәсілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96 5] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96 2107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96 2144] |- |118 |[[Халықаралық географиялық еңбек бөлінісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 19] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 2162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 2285] |- |119 |[[Ұлы жасақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 59] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 2278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 5118] |- |120 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28264] |- |121 |[[Ыңғайлас салалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 45] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 6824] |- |122 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10213] |- |123 |[[Батыр Баян (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 3362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 19651] |- |124 |[[Ауыл (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3593] |- |125 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 6246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28239] |- |126 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16518] |- |127 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 40077] |- |128 |[[Жасақ (Яса)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D0%AF%D1%81%D0%B0%29 59] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D0%AF%D1%81%D0%B0%29 2190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D0%AF%D1%81%D0%B0%29 3989] |- |129 |[[Жаяу Мұса Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9196] |- |130 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 36668] |- |131 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12250] |- |132 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8924] |- |133 |[[Әмір Темір жорықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 36] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 4990] |- |134 |[[Құрбандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 2242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3444] |- |135 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 9707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 27608] |- |136 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 3284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 17704] |- |137 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 27882] |- |138 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10221] |- |139 |[[Дүниежүзілік тұқым қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 14] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 2239] |- |140 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54880] |- |141 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15355] |- |142 |[[Александр Сергеевич Пушкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6193] |- |143 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 2712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 10017] |- |144 |[[Экологиялық пирамида ережесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 24] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 2191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 2950] |- |145 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29648] |- |146 |[[Жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 3593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 12359] |- |147 |[[Қабанбай (Үржар ауданы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 13] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 2005] |- |148 |[[Ерте темір дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 10034] |- |149 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35655] |- |150 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 6734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 16055] |- |151 |[[Салалас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11103] |- |152 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 5170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 31200] |- |153 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30630] |- |154 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 25006] |- |155 |[[Аманкелді Муатқанұлы Сейітханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2850] |- |156 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39722] |- |157 |[[Кенжебай Мәденов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2240] |- |158 |[[Сәукеле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 99] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 2181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 4379] |- |159 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16244] |- |160 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 5162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23641] |- |161 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5042] |- |162 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 3526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24356] |- |163 |[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 12340] |- |164 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 55326] |- |165 |[[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5116] |- |166 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35223] |- |167 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7855] |- |168 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 6573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24761] |- |169 |[[Шалғай (Батыс Қазақстан облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 17] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1928] |- |170 |[[Бір корпусты сүңгуір қайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1806] |- |171 |[[Үш Жүз партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9756] |- |172 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 54047] |- |173 |[[Ағартушылық дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 28] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2886] |- |174 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27103] |- |175 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 6391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 46620] |- |176 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 2941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 6902] |- |177 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 40833] |- |178 |[[Жүйке жасушалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6607] |- |179 |[[Александр Викторович Затаевич]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 48] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 2148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 3160] |- |180 |[[Жынысты көбею және ұрықтану ерекшеліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2566] |- |181 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39320] |- |182 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21271] |- |183 |[[Сарқылатын ресурстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 35] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3378] |- |184 |[[Химия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 2121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 6732] |- |185 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 20852] |- |186 |[[Қазақ тілі тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4668] |- |187 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 6689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 35593] |- |188 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 13327] |- |189 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 27991] |- |190 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 4002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26824] |- |191 |[[Экологиялық мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 33] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 2504] |- |192 |[[Демікпе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5 51] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5 1789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5 3338] |- |193 |[[Тұмар ханша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 2445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 10113] |- |194 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13369] |- |195 |[[Болашақ (стипендия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 2621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4668] |- |196 |[[Гарнизон және қарауыл қызметі жарғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 91] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2201] |- |197 |[[Сыбаға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0 56] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0 2959] |- |198 |[[Аманай мен Заманай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 81] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 3341] |- |199 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8152] |- |200 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 24686] |- |201 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 4882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24282] |- |202 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20288] |- |203 |[[:Сурет:Amre Kashaubaev.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAmre_Kashaubaev.jpg 2] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAmre_Kashaubaev.jpg 1658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAmre_Kashaubaev.jpg 1689] |- |204 |[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11312] |- |205 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36536] |- |206 |[[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 42] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1727] |- |207 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26394] |- |208 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 6257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 25069] |- |209 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 9813] |- |210 |[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 3177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6477] |- |211 |[[Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%B6%D2%AF%D0%B7_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%B6%D2%AF%D0%B7_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%B6%D2%AF%D0%B7_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1953] |- |212 |[[Атомдардың құрылысы мен элементтер системасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 45] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 5557] |- |213 |[[Орта білім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 28] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 1694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 2243] |- |214 |[[Жүрегім, ойбай, соқпа енді...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC%2C_%D0%BE%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%2C_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96... 25] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC%2C_%D0%BE%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%2C_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96... 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC%2C_%D0%BE%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%2C_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96... 1645] |- |215 |[[Қазақ солдаты (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4499] |- |216 |[[Қазақстанның кен ресурстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 6264] |- |217 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 29882] |- |218 |[[Дүниежүзілік сауда ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6230] |- |219 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 2626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5413] |- |220 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 4622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 12511] |- |221 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 4960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 31351] |- |222 |[[Ақсақ құлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 6353] |- |223 |[[Сәулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 2323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 5194] |- |224 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15803] |- |225 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36394] |- |226 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5643] |- |227 |[[Ересектер арасындағы сауатсыздықты жою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D1%8E 88] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D1%8E 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D1%8E 2482] |- |228 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15684] |- |229 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 3367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 22785] |- |230 |[[Өсімдіктер систематикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 46] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 4011] |- |231 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 2845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7249] |- |232 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 20022] |- |233 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 8761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 57292] |- |234 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 5276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 32868] |- |235 |[[Күкірт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82 116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82 1941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82 7632] |- |236 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 5741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 65893] |- |237 |[[Жұлын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 2227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 6693] |- |238 |[[Сүйектің құрылысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 32] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3384] |- |239 |[[Қазақстандағы туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 2738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5576] |- |240 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16199] |- |241 |[[Сөзжасам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 1977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 8215] |- |242 |[[Сақ-сармат дәуiрiндегi Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D3%99%D1%83i%D1%80i%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3i_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D3%99%D1%83i%D1%80i%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3i_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D3%99%D1%83i%D1%80i%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3i_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4523] |- |243 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13784] |- |244 |[[Роза Мұқанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4435] |- |245 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20176] |- |246 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34377] |- |247 |[[Қатысушы талқылауы:Сатыбалды Нурдаулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 3] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1472] |- |248 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 2414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 5155] |- |249 |[[Қазақстан 2050]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 2382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 5993] |- |250 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 17275] |- |251 |[[Әскери форма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 16] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 1543] |- |252 |[[Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6110] |- |253 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 23791] |- |254 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 29107] |- |255 |[[Синтаксис]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 2054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 7274] |- |256 |[[Жаһандық жылыну]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%83 54] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%83 1584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%83 2860] |- |257 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 37093] |- |258 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 4177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26672] |- |259 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 4652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 8010] |- |260 |[[Әбілқайыр хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4047] |- |261 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9693] |- |262 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13578] |- |263 |[[Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2972] |- |264 |[[Америка әсерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 34] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1753] |- |265 |[[Мақаншы ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3443] |- |266 |[[Құдайберген Тәуекелұлы Сұлтанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 73] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2347] |- |267 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17794] |- |268 |[[Жоғары молекулалы қосылыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 79] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3547] |- |269 |[[Еңбек тәрбиесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 57] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 2061] |- |270 |[[Сперматозоид]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B8%D0%B4 109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B8%D0%B4 1725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B8%D0%B4 3685] |- |271 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29869] |- |272 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16360] |- |273 |[[Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы заң]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3 11] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3 1389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3 1530] |- |274 |[[Иван Васильевич Панфилов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 57] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2607] |- |275 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 4900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 30360] |- |276 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17235] |- |277 |[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 10194] |- |278 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21197] |- |279 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11858] |- |280 |[[Салт-дәстүр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 9958] |- |281 |[[Қазақстан халқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 2161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 7527] |- |282 |[[Қазақстан халқының бірлігі күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 7540] |- |283 |[[Арыстан (арнайы бөлімше)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 29] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 1467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 2358] |- |284 |[[Ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 76] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5285] |- |285 |[[Атмосфераның ластануы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 6] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 2434] |- |286 |[[Көне дәуірдегі Қазақстан жеріндегі ежелгі этникалық үдерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 25] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 2845] |- |287 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 3052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32051] |- |288 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 7283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58475] |- |289 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12490] |- |290 |[[Бәйтерек (мифология)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 42] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 4683] |- |291 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23427] |- |292 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17227] |- |293 |[[Даладағы дабыл (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1393] |- |294 |[[Қабанбай (Жетісу облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 18] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1608] |- |295 |[[Әлеуметтік қақтығыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1896] |- |296 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18626] |- |297 |[[Салт етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 4124] |- |298 |[[Қабанбай (Шығыс Қазақстан облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1426] |- |299 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 4850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 63383] |- |300 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23627] |- |301 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15834] |- |302 |[[Сын есімнің шырайлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7636] |- |303 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24274] |- |304 |[[Наурыз-думан әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%96 21] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%96 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%96 1916] |- |305 |[[Қазақстан Республикасының Қаржылық мониторинг агенттігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 90] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 3624] |- |306 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 4859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 31866] |- |307 |[[Әзімхан Ахметұлы Кенесарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 32] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1646] |- |308 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31797] |- |309 |[[Мұңал рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3977] |- |310 |[[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 78] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 4612] |- |311 |[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8050] |- |312 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22247] |- |313 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26373] |- |314 |[[Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4414] |- |315 |[[Наурыз мейрамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 5403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 29509] |- |316 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12656] |- |317 |[[Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 61] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 1608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 3453] |- |318 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 3757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 23383] |- |319 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31876] |- |320 |[[Оптика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 55] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2584] |- |321 |[[Жанар Хамитова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2298] |- |322 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29281] |- |323 |[[Магмалық тау жыныстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 66] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5239] |- |324 |[[Қазақстан археологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 67] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5151] |- |325 |[[Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 16] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1448] |- |326 |[[Астанадағы ең биік ғимараттардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 48] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2467] |- |327 |[[Қазақстан қор биржасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B 42] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B 1979] |- |328 |[[Жақып Ақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5150] |- |329 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14359] |- |330 |[[Географиялық ақпараттық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 98] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7528] |- |331 |[[Атырау облысының климаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 20] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1608] |- |332 |[[Эндокриндік жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7067] |- |333 |[[Бронх демікпесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 80] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 3947] |- |334 |[[Қазақ халқының дәстүрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96 27] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96 2050] |- |335 |[[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1837] |- |336 |[[Қазақ газеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 59] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1964] |- |337 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10492] |- |338 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 4017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 25282] |- |339 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16633] |- |340 |[[Үйсін антропологиялық типі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1438] |- |341 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 4669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 30186] |- |342 |[[Алаш автономиясының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 36] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 4441] |- |343 |[[Балғабек Қыдырбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5649] |- |344 |[[Қонақжайлылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 30] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2168] |- |345 |[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4084] |- |346 |[[Дамушы елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 7887] |- |347 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19668] |- |348 |[[Өкпенің созылмалы обструкциялық ауруы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 34] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2337] |- |349 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47376] |- |350 |[[Антропология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 68] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 3242] |- |351 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15277] |- |352 |[[Ауырсынуды басатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%83%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%83%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%83%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2164] |- |353 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 6333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18212] |- |354 |[[Balapan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 1413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 3231] |- |355 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 9690] |- |356 |[[Елім-ай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 1572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 4872] |- |357 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9623] |- |358 |[[Салыстырмалы қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 15] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 2089] |- |359 |[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20217] |- |360 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 13621] |- |361 |[[Құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11633] |- |362 |[[28 гвардияшы-панфиловшылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=28_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 47] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=28_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=28_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2158] |- |363 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2726] |- |364 |[[Қылмыстық процеске қатысушылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2235] |- |365 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 4903] |- |366 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17785] |- |367 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 3429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 19903] |- |368 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13850] |- |369 |[[Зәйтүн тұқымдасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D3%99%D0%B9%D1%82%D2%AF%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D0%B9%D1%82%D2%AF%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D3%99%D0%B9%D1%82%D2%AF%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1228] |- |370 |[[Қазақстан 2030]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12180] |- |371 |[[Ұлы отан соғысы жылдарындағы КСРО-ның адам шығыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B 16] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1559] |- |372 |[[:Санат:Қазақстан газ кен орындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1651] |- |373 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14941] |- |374 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15234] |- |375 |[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11788] |- |376 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40929] |- |377 |[[Шал мен теңіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 2117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 3599] |- |378 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16812] |- |379 |[[Шежіре-и Түрк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5-%D0%B8_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA 48] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5-%D0%B8_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5-%D0%B8_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA 2592] |- |380 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22031] |- |381 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23525] |- |382 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26358] |- |383 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 3065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16155] |- |384 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 32316] |- |385 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 3827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13453] |- |386 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20090] |- |387 |[[Қазақ хандығы (телесериал)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 1573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 4415] |- |388 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19674] |- |389 |[[Ілия Жақанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3969] |- |390 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12560] |- |391 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 16857] |- |392 |[[Сексеуіл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 1532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 5894] |- |393 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22777] |- |394 |[[Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 58] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2104] |- |395 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15528] |- |396 |[[Мұнай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 10433] |- |397 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 17804] |- |398 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 30463] |- |399 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5421] |- |400 |[[Аралас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4744] |- |401 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 2176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10309] |- |402 |[[Бурабай (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2872] |- |403 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18250] |- |404 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21042] |- |405 |[[Андроново мәдениеті кезеңінің ескерткіштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 50] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2684] |- |406 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7399] |- |407 |[[Мәдениеттану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 1364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 7312] |- |408 |[[Рай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9 1507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9 5613] |- |409 |[[Қазақстан экономикасының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3532] |- |410 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16921] |- |411 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 3042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23443] |- |412 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19299] |- |413 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11635] |- |414 |[[Есімше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 1761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 11008] |- |415 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18474] |- |416 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13252] |- |417 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14493] |- |418 |[[Жатыр миомасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 3784] |- |419 |[[Ашаршылық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2588] |- |420 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12932] |- |421 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14559] |- |422 |[[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8550] |- |423 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 13121] |- |424 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28425] |- |425 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 2531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 16351] |- |426 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8940] |- |427 |[[Талқылау:Сүңгуір қайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%A1%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 3] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%A1%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%A1%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1015] |- |428 |[[Экологиялық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6492] |- |429 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32235] |- |430 |[[Ауыл шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9493] |- |431 |[[Эмбрион]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD 2432] |- |432 |[[Лифт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%84%D1%82 22] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%84%D1%82 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%84%D1%82 1172] |- |433 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 3354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 21735] |- |434 |[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 15389] |- |435 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 3018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 6900] |- |436 |[[Антропологиялық типтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 20] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 1007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 1079] |- |437 |[[Бактериялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10226] |- |438 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 2832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15398] |- |439 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15754] |- |440 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19057] |- |441 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 3071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 28684] |- |442 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13216] |- |443 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 26884] |- |444 |[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17084] |- |445 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20514] |- |446 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7201] |- |447 |[[Есімді сөз тіркестері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3800] |- |448 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 25486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 39666] |- |449 |[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 1282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3129] |- |450 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4439] |- |451 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 2163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6248] |- |452 |[[:Сурет:Young stalin screenshot.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1328] |- |453 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 17763] |- |454 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8498] |- |455 |[[Жүктілік кезіндегі гестоз ауруы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 31] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2417] |- |456 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 3745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 23979] |- |457 |[[Қазақстанның орта ғасырлардағы сәулет өнері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 4183] |- |458 |[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26301] |- |459 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31328] |- |460 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 3255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16624] |- |461 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8885] |- |462 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12721] |- |463 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 24524] |- |464 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20610] |- |465 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 9062] |- |466 |[[Экономикалық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 92] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 1267] |- |467 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11274] |- |468 |[[Қылмыстық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 4002] |- |469 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 6352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16471] |- |470 |[[Конор Макгрегор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80 41] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80 1361] |- |471 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8767] |- |472 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 16843] |- |473 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6481] |- |474 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21343] |- |475 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17368] |- |476 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16038] |- |477 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9902] |- |478 |[[Салауатты өмір салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 6743] |- |479 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6045] |- |480 |[[Қазақстандағы жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 40] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 1280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 3404] |- |481 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20012] |- |482 |[[Нивелир]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80 1865] |- |483 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9210] |- |484 |[[Ресми стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 5927] |- |485 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12519] |- |486 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17214] |- |487 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19700] |- |488 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15951] |- |489 |[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3308] |- |490 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13724] |- |491 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15810] |- |492 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16624] |- |493 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16355] |- |494 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13135] |- |495 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13510] |- |496 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 3949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18885] |- |497 |[[Өздігінен тозаңдану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 10] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 1115] |- |498 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3111] |- |499 |[[Қыз Жібек (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8821] |- |500 |[[Негізді тау жыныстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 908] |- |501 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 3828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28397] |- |502 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15857] |- |503 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 2066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 18474] |- |504 |[[Жерлеу рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 3754] |- |505 |[[Жылқы өсіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 1713] |- |506 |[[Қазақ (этноним)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4964] |- |507 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 2513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 8245] |- |508 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11238] |- |509 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1934] |- |510 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15882] |- |511 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10672] |- |512 |[[Ауа ластануы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 5537] |- |513 |[[Түр критерийлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1471] |- |514 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7310] |- |515 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8782] |- |516 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12963] |- |517 |[[Уикипедия:Форум/Басқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4936] |- |518 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 14809] |- |519 |[[Фототранзистор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80 908] |- |520 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30139] |- |521 |[[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1338] |- |522 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19443] |- |523 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 16465] |- |524 |[[Қаһарлы күндер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 46] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2225] |- |525 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12186] |- |526 |[[Ысмайыл Ғаспыралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D2%92%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 41] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D2%92%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D2%92%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1951] |- |527 |[[316-атқыштар дивизиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=316-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 33] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=316-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=316-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1992] |- |528 |[[Параллелепипед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4 131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4 2876] |- |529 |[[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 2771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 12408] |- |530 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21993] |- |531 |[[Бақтыораз Бейсекбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3349] |- |532 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15337] |- |533 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17455] |- |534 |[[Хабарды жол-жөнекей ұстау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB-%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 2] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB-%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB-%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 841] |- |535 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19433] |- |536 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19452] |- |537 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9551] |- |538 |[[Ескертпе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5 910] |- |539 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 23802] |- |540 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 2880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 25593] |- |541 |[[Қазақ мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5599] |- |542 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 2653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 15178] |- |543 |[[Тыныс белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7933] |- |544 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 4320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25443] |- |545 |[[Гастрит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82 88] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82 3569] |- |546 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 38028] |- |547 |[[Жалпақтал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 1470] |- |548 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16004] |- |549 |[[Илон Маск]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 3862] |- |550 |[[25 мамыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=25_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=25_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=25_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1210] |- |551 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8932] |- |552 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 8026] |- |553 |[[Невралгия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D1%8F 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D1%8F 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1602] |- |554 |[[Әбілхайыр ханның тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1183] |- |555 |[[Қатерлі ісік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 6330] |- |556 |[[Столыпин реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 6091] |- |557 |[[Қажығали Мұханбетқалиұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 90] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6386] |- |558 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 2423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 14688] |- |559 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27143] |- |560 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12157] |- |561 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 3888] |- |562 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 2144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 11363] |- |563 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12036] |- |564 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12911] |- |565 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 2402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 9387] |- |566 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5817] |- |567 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12083] |- |568 |[[Кіші Кордяга]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B0 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B0 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B0 811] |- |569 |[[Хантавирус инфекциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 81] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 811] |- |570 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 11001] |- |571 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 2528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 20014] |- |572 |[[Назарбаев Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2746] |- |573 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6330] |- |574 |[[Талқылау:Деректер қорының жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 781] |- |575 |[[Әдеби жанрлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6493] |- |576 |[[Табиғи қорлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 14] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1525] |- |577 |[[Көсемше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 7122] |- |578 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12434] |- |579 |[[Сәукеле кигізу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 18] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 1062] |- |580 |[[Орталық Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8864] |- |581 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12088] |- |582 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18720] |- |583 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11617] |- |584 |[[Петров мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 37] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3054] |- |585 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18980] |- |586 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11232] |- |587 |[[Джек Лондон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 61] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 1285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 2073] |- |588 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7411] |- |589 |[[Қазақстан Ғарыш Сапары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 1739] |- |590 |[[Нанотехнология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 4118] |- |591 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8918] |- |592 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17851] |- |593 |[[Айдау (Мұнай және газ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%83_%28%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%29 103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%83_%28%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%29 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%83_%28%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%29 930] |- |594 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 16649] |- |595 |[[Тәуекел Мүслім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 4231] |- |596 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11696] |- |597 |[[Қайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 28] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1666] |- |598 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12499] |- |599 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 7540] |- |600 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 2459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 22698] |- |601 |[[Алтын белгі төсбелгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 1413] |- |602 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3366] |- |603 |[[Көксағыз бақбағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1014] |- |604 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9485] |- |605 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7014] |- |606 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3652] |- |607 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 9299] |- |608 |[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7189] |- |609 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11927] |- |610 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8975] |- |611 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17694] |- |612 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 4412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 23909] |- |613 |[[Шек беру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1904] |- |614 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 9233] |- |615 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14952] |- |616 |[[Майкл Джексон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 1333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 3973] |- |617 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15862] |- |618 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 2931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20299] |- |619 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24865] |- |620 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9742] |- |621 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14130] |- |622 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16084] |- |623 |[[Эссе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 1555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 7259] |- |624 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6363] |- |625 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6602] |- |626 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10143] |- |627 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2980] |- |628 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 20447] |- |629 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12983] |- |630 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8119] |- |631 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32514] |- |632 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6114] |- |633 |[[Түменбай Қуандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 4602] |- |634 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9714] |- |635 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 13494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 21553] |- |636 |[[Еліктеу сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 10253] |- |637 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9221] |- |638 |[[Мезозой]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9 44] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9 3485] |- |639 |[[Іле Алатауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4271] |- |640 |[[Екінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10551] |- |641 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11719] |- |642 |[[Алаштану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 11] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 948] |- |643 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6909] |- |644 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9277] |- |645 |[[Қазақстан ғалымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 95] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4788] |- |646 |[[Бастың ауыруы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B 6137] |- |647 |[[Ленинград шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 51] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2841] |- |648 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19929] |- |649 |[[Білім инновациялық лицейлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3476] |- |650 |[[Құрбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 69] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3057] |- |651 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5801] |- |652 |[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5532] |- |653 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7610] |- |654 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12247] |- |655 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12647] |- |656 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13271] |- |657 |[[Электр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80 1941] |- |658 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11400] |- |659 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17228] |- |660 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10970] |- |661 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8387] |- |662 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10458] |- |663 |[[Сөздің қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 886] |- |664 |[[Популяция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 67] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 4173] |- |665 |[[Эйфель мұнарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 3515] |- |666 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 2137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5915] |- |667 |[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 14400] |- |668 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12095] |- |669 |[[Абайдың философиялық көзқарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 2776] |- |670 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21970] |- |671 |[[Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3132] |- |672 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9990] |- |673 |[[Жай сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 3001] |- |674 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12309] |- |675 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14618] |- |676 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19678] |- |677 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 2376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 17149] |- |678 |[[Нәлқожа Ақбалаұлы Ергешбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 37] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 822] |- |679 |[[Күй (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2505] |- |680 |[[Сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7 3804] |- |681 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7584] |- |682 |[[Қазақ даласында өмір сүрген ежелгі тайпалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5508] |- |683 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9330] |- |684 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8081] |- |685 |[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8771] |- |686 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 2453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 17407] |- |687 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17146] |- |688 |[[Жолжазба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0 2] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0 713] |- |689 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 2033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 14938] |- |690 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8652] |- |691 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13383] |- |692 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7318] |- |693 |[[Даңқ ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 2063] |- |694 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 3300] |- |695 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12166] |- |696 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11483] |- |697 |[[Аңыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 85] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 3557] |- |698 |[[Кәмелеттік жасқа толмағандардың істері бойынша іс жүргізу ерекшеліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 25] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1267] |- |699 |[[Қосай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 2752] |- |700 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7684] |- |701 |[[Бабалар сөзі (жинақ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 93] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 3238] |- |702 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8338] |- |703 |[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3739] |- |704 |[[Біржан мен Сара айтысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 10534] |- |705 |[[Кірме сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5755] |- |706 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6940] |- |707 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 2150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 16512] |- |708 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9304] |- |709 |[[Сөздік қор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 3687] |- |710 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8083] |- |711 |[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 6042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8663] |- |712 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8479] |- |713 |[[Бұқаралық ақпарат құралдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6159] |- |714 |[[Қазақстанның биік тау шыңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5978] |- |715 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11593] |- |716 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 3840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10584] |- |717 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 2014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19253] |- |718 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8423] |- |719 |[[Әже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 1336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 14691] |- |720 |[[Вирустар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 6196] |- |721 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24717] |- |722 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11619] |- |723 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9420] |- |724 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10819] |- |725 |[[Серке газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3594] |- |726 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11431] |- |727 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18734] |- |728 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 3948] |- |729 |[[Алма Мүтәліпқызы Қыраубаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 95] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1723] |- |730 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 2746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22675] |- |731 |[[Гелиос]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%81 113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%81 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%81 1055] |- |732 |[[Қой]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 6836] |- |733 |[[Неолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 10835] |- |734 |[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 57] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6833] |- |735 |[[Күй аңызы (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 10499] |- |736 |[[Ноғай ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 13866] |- |737 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6611] |- |738 |[[Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2569] |- |739 |[[Иштуан Қоңыр Мандоки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%88%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8 30] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%88%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%88%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8 989] |- |740 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7361] |- |741 |[[Құмкөл мұнай-газ кен орны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 1501] |- |742 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3435] |- |743 |[[Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 6220] |- |744 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 15303] |- |745 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13686] |- |746 |[[Жау тылындағы бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 20674] |- |747 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 7941] |- |748 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5625] |- |749 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9655] |- |750 |[[Картоп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 2237] |- |751 |[[Орман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 4641] |- |752 |[[Жалаң сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 17] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2185] |- |753 |[[Шайтанкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 2736] |- |754 |[[Қазақ хандықтарының сыртқы саясаты мен дипломатиясы (15-17 ғасыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%2815-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%29 59] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%2815-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%29 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%2815-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%29 3070] |- |755 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8650] |- |756 |[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9052] |- |757 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8315] |- |758 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24033] |- |759 |[[Галстук]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 97] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 2624] |- |760 |[[Көпжылдық өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 710] |- |761 |[[Оянған өлке (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2705] |- |762 |[[Көкбауыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 3979] |- |763 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7367] |- |764 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7978] |- |765 |[[Қоршаған ортаны қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 67] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 9739] |- |766 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11709] |- |767 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10567] |- |768 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12301] |- |769 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5627] |- |770 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20373] |- |771 |[[Астана мектеп оқушыларының сарайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 32] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3949] |- |772 |[[Деннис Тито]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%BE 16] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%BE 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%BE 700] |- |773 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8179] |- |774 |[[Айтыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 1995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 11639] |- |775 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11013] |- |776 |[[Төлеген Тоқтаров көшесі (Астана)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 16] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 710] |- |777 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10835] |- |778 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 3108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7881] |- |779 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15408] |- |780 |[[Үрмелі музыка аспаптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3414] |- |781 |[[Жайылма сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 45] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2958] |- |782 |[[Ким Серікбайұлы Серікбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 796] |- |783 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16816] |- |784 |[[Ибраһим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 1296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 5535] |- |785 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10605] |- |786 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10806] |- |787 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5981] |- |788 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 2079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 24556] |- |789 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7101] |- |790 |[[Әсет Болғанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 65] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1141] |- |791 |[[Ацетилсалицил қышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%86%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 77] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%86%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%86%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 2830] |- |792 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17392] |- |793 |[[Роман Васильевич Скляр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 1509] |- |794 |[[Табиғат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 2134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 13656] |- |795 |[[Лейкоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B7 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B7 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B7 3061] |- |796 |[[Заң Шығару Бастамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 823] |- |797 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12146] |- |798 |[[Жылқы (қазақ дәстүрі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 5867] |- |799 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 10277] |- |800 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 12965] |- |801 |[[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6092] |- |802 |[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9431] |- |803 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4893] |- |804 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7056] |- |805 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12137] |- |806 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4133] |- |807 |[[Алюминий]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9 56] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9 5433] |- |808 |[[Литосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 71] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 5735] |- |809 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14344] |- |810 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 6552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 12771] |- |811 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8532] |- |812 |[[Желдірме]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5 100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5 827] |- |813 |[[Педагогика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 7753] |- |814 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 2394] |- |815 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 13383] |- |816 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10738] |- |817 |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігінің кадет корпусы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B 26] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B 720] |- |818 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12676] |- |819 |[[Мұзды өлке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5 122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5 1276] |- |820 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12363] |- |821 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 2125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15384] |- |822 |[[:Санат:Қазақ жазушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5608] |- |823 |[[Нүктелі үтір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D1%82%D1%96%D1%80 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D1%82%D1%96%D1%80 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D1%82%D1%96%D1%80 2052] |- |824 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8114] |- |825 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9183] |- |826 |[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 18] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 13205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17292] |- |827 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9615] |- |828 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24494] |- |829 |[[Мемлекеттік басқару формасы бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4786] |- |830 |[[Сақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1901] |- |831 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9595] |- |832 |[[Қатысушы:Алмас Алимжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 614] |- |833 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22473] |- |834 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7528] |- |835 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7703] |- |836 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4867] |- |837 |[[Эмбриология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 22] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1149] |- |838 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10542] |- |839 |[[Компьютерлік қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 39] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 2945] |- |840 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11727] |- |841 |[[Алтынемел ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 7327] |- |842 |[[Оксидтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 61] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 6762] |- |843 |[[Қазақстандағы ұжымдастыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11474] |- |844 |[[Лексикалық мағына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0 64] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1788] |- |845 |[[Әбділда Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6167] |- |846 |[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 11276] |- |847 |[[Мәлік Ғабдуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12579] |- |848 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 3063] |- |849 |[[Нуклеин қышқылдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5291] |- |850 |[[Бүйрекүсті безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 3438] |- |851 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14170] |- |852 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7898] |- |853 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9419] |- |854 |[[Азаматтық іс жүргізудің құқықтық қатынастарына қатысушылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 13] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1126] |- |855 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11639] |- |856 |[[Тың игеру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 2431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12143] |- |857 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7844] |- |858 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7413] |- |859 |[[Әскери қызмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 3286] |- |860 |[[Барыс ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 2784] |- |861 |[[Толеранттық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 39] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 2808] |- |862 |[[Шешендік өнер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 6755] |- |863 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6791] |- |864 |[[Эрнест Хемингуэй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 3827] |- |865 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6748] |- |866 |[[Мәңгілік ел қақпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 1569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18236] |- |867 |[[Астана Опера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 47] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 4797] |- |868 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15359] |- |869 |[[Монополистік, жетілмеген бәсеке. Бәсекенің формалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%2C_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5._%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%2C_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5._%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%2C_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5._%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1009] |- |870 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7832] |- |871 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6576] |- |872 |[[Дауысты дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16599] |- |873 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8159] |- |874 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 5743] |- |875 |[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10867] |- |876 |[[Қазақстанның автомобиль жолдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 92] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1719] |- |877 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1721] |- |878 |[[Бақбақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 4315] |- |879 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10587] |- |880 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15802] |- |881 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19630] |- |882 |[[Жалмауыз кемпір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80 82] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80 1599] |- |883 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6900] |- |884 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12231] |- |885 |[[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4408] |- |886 |[[Тіршілік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2535] |- |887 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3206] |- |888 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13057] |- |889 |[[Аусыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 2390] |- |890 |[[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3717] |- |891 |[[Жүзу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 84] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 2801] |- |892 |[[Қазақстанның сыртқы саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7092] |- |893 |[[Айқындауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 5721] |- |894 |[[Түрік руна жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 91] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4708] |- |895 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5944] |- |896 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7348] |- |897 |[[Қазақстанның тұңғыш мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6524] |- |898 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 6165] |- |899 |[[Адамаралық қарым-қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 65] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 3765] |- |900 |[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 12238] |- |901 |[[Көшбасшылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 54] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4065] |- |902 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6880] |- |903 |[[Күлтегін ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 12455] |- |904 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9262] |- |905 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9178] |- |906 |[[Пысықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 10097] |- |907 |[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 7858] |- |908 |[[Қайым Мұқамедханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7628] |- |909 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6644] |- |910 |[[Астана қаласының бас мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 6454] |- |911 |[[Плацента]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0 38] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0 1421] |- |912 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 11940] |- |913 |[[Жошы хан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4775] |- |914 |[[Ғұндар өркениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 52] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1927] |- |915 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8469] |- |916 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 1609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 13225] |- |917 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8231] |- |918 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9845] |- |919 |[[Термометр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 33] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 3518] |- |920 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14176] |- |921 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12505] |- |922 |[[Жекешелендіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 73] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 1857] |- |923 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8982] |- |924 |[[Аналитикалық тәсіл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 4018] |- |925 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15946] |- |926 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 10288] |- |927 |[[Конституциялық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3876] |- |928 |[[Халиди Құрбанғали]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 58] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 1632] |- |929 |[[Василий Васильевич Радлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2567] |- |930 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5492] |- |931 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7968] |- |932 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 13409] |- |933 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9608] |- |934 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11429] |- |935 |[[Ғылыми әдіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81 60] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81 3498] |- |936 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 12797] |- |937 |[[Таласбек Әсемқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3313] |- |938 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 2598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 14498] |- |939 |[[Аминқышқылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 6971] |- |940 |[[Атығай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 3972] |- |941 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 16265] |- |942 |[[Уикипедия:Санаттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3611] |- |943 |[[Мұражай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 1366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 5698] |- |944 |[[Заңды өкіл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BB 15] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BB 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BB 820] |- |945 |[[Жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 9284] |- |946 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7264] |- |947 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 14234] |- |948 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4599] |- |949 |[[Тырысқақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B 70] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B 3517] |- |950 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3633] |- |951 |[[Әдет-ғұрыптар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 31] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 2248] |- |952 |[[Абай лирикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2750] |- |953 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9258] |- |954 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12357] |- |955 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 1745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 6590] |- |956 |[[Теңіз машығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 0] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 514] |- |957 |[[Жаңабай (Дулат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 1096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4329] |- |958 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 8900] |- |959 |[[Дәстүрлі билер соты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%8B 35] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%8B 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%8B 1286] |- |960 |[[Химиялық реакциялардың типтері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2331] |- |961 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15597] |- |962 |[[Нұрлы көш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88 67] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88 2214] |- |963 |[[Жаңа білім беру жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 5204] |- |964 |[[Христиандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 8125] |- |965 |[[Жәнібек Ақатұлы Елеуісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 49] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1037] |- |966 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 18273] |- |967 |[[Барлас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2569] |- |968 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 1633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 12619] |- |969 |[[Сөйлемнің бірыңғай мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9328] |- |970 |[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 1563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7301] |- |971 |[[Флеш-жад]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D1%88-%D0%B6%D0%B0%D0%B4 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D1%88-%D0%B6%D0%B0%D0%B4 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D1%88-%D0%B6%D0%B0%D0%B4 860] |- |972 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6718] |- |973 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 29686] |- |974 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6543] |- |975 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 14107] |- |976 |[[Тәңіршілдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5653] |- |977 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10482] |- |978 |[[Күш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88 93] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88 5028] |- |979 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9102] |- |980 |[[Елтаңба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 11998] |- |981 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5746] |- |982 |[[Ішкі қызмет жарғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1143] |- |983 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16651] |- |984 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 12720] |- |985 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6466] |- |986 |[[Түрксіб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 7952] |- |987 |[[Үтір намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 4534] |- |988 |[[Ақуыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 9870] |- |989 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10887] |- |990 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13052] |- |991 |[[Тұрлаулы мүшелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2436] |- |992 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5964] |- |993 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8186] |- |994 |[[Құстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 12851] |- |995 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9287] |- |996 |[[Ортағасыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 4346] |- |997 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7241] |- |998 |[[Сабақты етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 2162] |- |999 |[[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5903] |- |1000 |[[Мажарстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4726] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} pizm0fvjeiw05hlnb885k51x6z2au52 0 775666 3620511 3620162 2026-06-22T05:11:53Z 1nter pares 146705 /* */ 3620511 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ирандағы соғыс (2026) |бөлім = |сурет = 2026 Iran war collage 3.jpg |сурет атауы = |дата = [[28 ақпан]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=02|day=28}}) |орын = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]] |себеп = |нәтиже = |статусы = |өзгерістер = |қарсылас1 = {{Байрақ|Израиль}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |қарсылас2 = {{Байрақ|Иран}}<br>{{Байрақ|Хезболла}} |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]] |командир2 = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] <small>(28.02.2026 дейін)</small><br>{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = }} 2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Иран аумағындағы бірнеше нысандарға келісілген бірлескен шабуылдарын бастады. Бұл әскери операция Израиль тарапынан «'''Ақырған арыстан'''» ({{lang-en|Operation Roaring Lion}}),<ref>{{Cite web |url=https://baribar.kz/262758/izrail-men-aqsh-irandy-ne-ushin-atqylap-zhatyr/ |title=Израиль мен АҚШ Иранды не үшін атқылап жатыр? |lang=kk |website=baribar.kz |accessdate=2026-03-02}}</ref> ал АҚШ тарапынан «'''Эпикалық қаһар'''» ({{lang-en|Operation Epic Fury}})<ref name="The New York Times-2026">{{cite web |date=3 March 2026 |title=How Trump Decided to Go to War|url=https://www.nytimes.com/2026/03/02/us/politics/trump-war-iran-israel.html?unlocked_article_code=1.QVA.pkuR.UJsI_ed0iTWq |website=[[The New York Times]]|quote=There were few voices lobbying against military action. One exception was Tucker Carlson, the right-wing podcaster and close ally of the president, who has met with him in the Oval Office three times in the past month to argue against an attack. He outlined the risks to U.S. military personnel, energy prices and Arab partners in the region if the United States went to war with Iran. He told the president that he should not be boxed in by Israel, arguing that its desire to attack Iran was the only reason the United States was even considering a strike. He encouraged Mr. Trump to restrain Mr. Netanyahu. The president said he understood the risks of an attack, but he conveyed to Mr. Carlson that he had no choice but to join a strike that Israel would launch. After Mr. Carlson left the White House midday on Feb. 23, he told others he thought Mr. Trump was leaning toward military action.}}</ref><ref>{{Cite tweet |number=2027662002219302929 |user=DeptOfWar |title=Operation Epic Fury |date=28 February 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pentagon names Iran mission 'Operation Epic Fury' |url=https://www.iranintl.com/en/202602280838 |website=[[Iran International]] |access-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301040726/https://www.iranintl.com/en/202602280838|archive-date=1 March 2026|url-status=live}}</ref> деп аталды. Шабуылдардың негізгі нысанасы — Иранның жоғары лауазымды тұлғалары, әскери қолбасшылары мен стратегиялық нысандары болды. Операцияның басты мақсаты — елдегі саяси режимді алмастыру.<ref name="Sanger-2026">{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |author-link=David E. Sanger |date=28 February 2026 |title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html |url-access=subscription |access-date=1 March 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/uHhch|url-status=live|archive-date=28 February 2026|quote=While Mr. Trump claimed Tehran was ultimately aiming to reach to the United States with its array of missiles, even his own Defense Intelligence Agency concluded last year that it would be a decade before Iran could get past the technological and production hurdles to produce a significant arsenal.}}</ref> [[Иран]] тарапы бұл әрекеттерге берген жауабын «'''Шынайы уәде IV'''» ({{lang-en|Operation True Promise IV}}) деп атады.<ref>{{Cite web |url=https://yuz.uz/kz/news/139793 |title=Иран Ирактағы НАТО-ның «Виктория» базасына шабуыл жасады |lang=kk |website=yuz.uz |accessdate=2026-03-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://parstoday.ir/kz/news/west_asia-i82974-%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%96_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2_%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B5 |title=Сақшылар корпусы баспасөз хатшысы: Иранның жауаптары күшейіп келеді; Тель-Авив зымыран шабуылдарынан зардап шегуде |lang=kk |website=parstoday.ir |accessdate=2026-03-04}}</ref> АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.<ref name="auto1">{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.<ref>{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі<ref name=":14" /> және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],<ref name=":0">{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}</ref> [[Бахрейн]],<ref name=":0" /> [[Катар]],<ref name=":0" /> [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын<ref name=":14">{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.<ref name="How Trump's deportation plan could affect the US economy">{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}</ref><ref name=":10">{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.<ref name="auto1" /> [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}</ref> == Алғышарттар == 1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.<ref name="News1828">{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}</ref> Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.<ref name="News1828" /><ref name="Hubbard-2024">{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}</ref><ref name="Hourcade-20262">{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}</ref> Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}</ref><ref name="Asadzade-20192">{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}</ref> 1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]<nowiki/>» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}</ref> ​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.<ref>{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}</ref>}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.<ref name="iransconflict" /> === Иранның ядролық мәселесі === Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.<ref>{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}</ref><ref>{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community "continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003". – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted "a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device" from the late 1980s until 2003}}</ref> БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically "[[uranium enrichment]] <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}</ref> and reprocessing" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}</ref> in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of "[[heavy water]]" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities: (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}</ref>}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.<ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}</ref> Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}</ref> Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.<ref>{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}</ref> Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.<ref> :{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor & Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}} :{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley & Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}</ref><ref>{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}</ref><ref>{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}</ref><ref>{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}</ref> == Әскери қимылдар == === Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары === Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.<ref name="LiebermannCNNIsraelStrikeIran"/> Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,<ref>{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take "immediate action" at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.<ref>{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.<ref>{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.<ref name=":03">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.<ref name=":2">{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}</ref> Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}</ref> [[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref> Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.<ref>{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.<ref name="auto6">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}</ref> BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.<ref name="auto3">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері === [[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]] 2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.<ref>{{cite web |title=Trump announces "major combat operations" in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}</ref> Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.<ref name="auto1" /><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}</ref> Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі "Израильге өлім!" және "Америкаға өлім!" деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар === Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.<ref name="persian-gulf-1" /> [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.<ref name="WRAL">{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}</ref> Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.<ref>{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,<ref>{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}</ref> БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.<ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.<ref name=":3">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.<ref name=":13">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.<ref name="auto6"/><ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.<ref name=":5">{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === Наурыз === === 1 наурыз === [[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]] Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.<ref name="Reuters-2026">{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.<ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.<ref name="Reuters-2026" /> === 2 наурыз === ​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха<ref name="CNN-2026"/> және [[Беэр-Шева]]<ref>{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.<ref>{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}</ref><ref name="Reals" /> Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.<ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.<ref>{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}</ref> === 3 наурыз === [[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]] ​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,<ref>{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты<ref>{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.<ref>{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]<nowiki/>» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/usa/tramp-&#x20;kongreske-iranga-karsyi-sogyis-&#x20;kimyildaryinyin-373924/amp/ Трамп Конгреске соғыстың аяталғаны туралы хабарлады]</ref><ref>{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді.<ref>[https://qazaqstan.tv/news/224292 Соғыстың бесінші күні: АҚШ пен Израильдің соққылары]</ref> Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.<ref>{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}</ref> Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.<ref name="Al Jazeera English"/> ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}</ref> Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.<ref>{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}</ref> === 4 наурыз === [[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]] ​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.<ref name="ABC News-2" /> Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.<ref>{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}</ref> ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}</ref> === 5 наурыз === [[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]] ​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.<ref name="Reuters-2026b">{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}</ref> Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.<ref name="Apa.az">{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}</ref> Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> және әскери жауап қайтаруға уәде берді.<ref>{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,<ref>{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}</ref> [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.<ref>{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}</ref> === 6 наурыз === [[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]] [[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.<ref>{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}</ref> Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has "only just begun to fight" in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}</ref> Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.<ref>{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}</ref><ref>{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}</ref> Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]<nowiki/>» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.<ref>{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> === 7 наурыз === АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.<ref>{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.<ref>{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}</ref><ref>{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}</ref> Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}</ref> Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.<ref>{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.<ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}</ref> Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}</ref> Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}</ref> ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> === 8 наурыз === Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}</ref> Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.<ref name="auto">{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}</ref> Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.<ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.<ref name="auto3"/> === 9 наурыз === Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».<ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}</ref> Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}</ref> Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.<ref>{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}</ref> === 10 наурыз === Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}</ref> AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}</ref> Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.<ref name="ndtv10march">{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}</ref> Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,<ref name="Middle East Eye-2" /><ref>{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}</ref> Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.<ref>{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}</ref> Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.<ref>{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}</ref> Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}</ref> АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.<ref name="jpost10march" /><ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.<ref name="jpost10march" /> === 11 наурыз === АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті.<ref name=":1">[https://24.kz/kz/zha-aly-&#x20;tar/lemde/756371-aks-pen-izrail-iranga-&#x20;karsy-sogys-asty АҚШ пен Израиль Иранға қарсы соғыс ашты]</ref><ref name=":1" /> Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.<ref>{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.<ref>{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}</ref> Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> === 12 наурыз === [[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.<ref>{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.<ref>{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}</ref> Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.<ref>{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}</ref> Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.<ref name="lm13march">{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}</ref> Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.<ref>{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}</ref> Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.<ref>{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}</ref> Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref> === 13 наурыз === Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.<ref name="Cooper">{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.<ref name="Cooper" /> Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}</ref> Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}</ref> === Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) === ​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.<ref>{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}</ref> Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.<ref name="PoliticoCeasefire">{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}</ref> АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> Атысты тоқтату туралы хабарламадан кейін Иранның [[Лаван аралы]]ндағы мұнай өңдеу зауыты мен [[Сирри аралы]]ндағы шикі мұнай экспорттау нысандарына «жау тарапынан шабуыл» жасалды. Бұл үшін жауапкершілікті ешбір тарап өз мойнына алған жоқ.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Бахрейн сияқты Парсы шығанағындағы араб мемлекеттеріне зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы беруді жалғастырды.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=8 April 2026 |work=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.<ref>{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}</ref> Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.<ref>{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref> 18 сәуірде Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.<ref>{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}</ref> 19 сәуірде Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ Әскери-теңіз күштеріне Ормуз бұғазына мина қойып жатқан кез келген ирандық қайықтарды жоюға бұйрық берді.<ref name="telanganatoday23april">{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Trump orders US military to 'shoot and kill' Iranian boats in Hormuz |url=https://telanganatoday.com/trump-orders-us-military-to-shoot-and-kill-iranian-boats-in-hormuz |access-date=23 April 2026|agency=Associated Press|website=Telangana Today}}</ref> Иранның екі жүк кемесін қолға түсіргеніне қарамастан,<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=24 April 2026}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ-тың Ормуз бұғазын толық бақылауда ұстап отырғанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол бұғазды жауып отырған өзі екенін, себебі оны ашу Иранға «күніне 500 миллион доллар табуға» мүмкіндік беретінін айтты.<ref>{{cite news |title=Trump says he is keeping Strait of Hormuz closed, not Iran |url=https://www.aljazeera.com/amp/video/newsfeed/2026/4/23/trump-says-he-is-keeping-strait-of-hormuz-closed-not-iran |work=[[Al Jazeera English]] |date=23 April 2026}}</ref> [[The Guardian]] басылымы бұл жағдайды «қосарланған қоршау» деп сипаттап, АҚШ Әскери-теңіз күштері Иран порттарын қоршауға алғанымен, Иранның теңіздегі блокадасын тоқтата алмағанын немесе бұғазды АҚШ одақтастары үшін аша алмағанын атап өтті.<ref name="Guardian 24 Apr 26" /> Сол күні Трамп Израиль мен Ливанның атысты тоқтату режимін үш аптаға ұзартуға келіскенін жариялады.<ref>{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Iran war updates: Trump announces three-week Lebanon ceasefire extension |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/23/iran-war-live-israel-kills-lebanese-journalist-tehran-us-talks-stalled |access-date=24 April 2026 |website=Al Jazeera English}}</ref> 24 сәуірде Иран кеме ереже бұзушылықтар жасап, ескертулерді елеусіз қалдырғаннан кейін, оны Америка әскерилерімен сыбайлас болды деген күдікпен қолға түсіргенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=24 April 2026 |title=Iran Seizes Ship Suspected Of Collaborating With US Military, Cites Maritime Violations |url=https://www.news18.com/world/iran-seizes-ship-suspected-of-collaborating-with-us-military-cites-maritime-violations-ws-l-10056440.html |access-date=25 April 2026 |website=[[News 18]]}}</ref> 25 сәуірде Трамп Иранмен келіссөздер жүргізу үшін АҚШ келіссөзшілерінің Пәкістанға жоспарланған сапарын тоқтатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=25 April 2026 |title=US-Iran peace hopes fade despite Araghchi's diplomatic push |url=https://asia.nikkei.com/spotlight/iran-tensions/iran-war/us-iran-peace-hopes-fade-despite-araghchi-s-diplomatic-push |access-date=26 April 2026 |agency =Reuters |website=Nikkei Asia}}</ref> ​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.<ref name=mang /> ​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.<ref name="internazionale3may">{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}</ref> == Соққылар мен шығындар == ​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.<ref>{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}</ref> 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}</ref> === Иран === ==== Әли Хаменеидің қазасы ==== [[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]] 2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.<ref>{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}</ref> Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.<ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]] * [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:2026 жылдағы Иран]] [[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]] pw5nbjn88jm40sbmqr4z8v7tmtly0zs 3620512 3620511 2026-06-22T05:14:51Z 1nter pares 146705 /* */ 3620512 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ирандағы соғыс (2026) |бөлім = |сурет = 2026 Iran war collage 3.jpg |сурет атауы = |дата = [[28 ақпан]] [[2026 жыл|2026]] – [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]] |орын = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]] |себеп = |нәтиже = |статусы = |өзгерістер = |қарсылас1 = {{Байрақ|Израиль}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |қарсылас2 = {{Байрақ|Иран}}<br>{{Байрақ|Хезболла}} |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]] |командир2 = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] <small>(28.02.2026 дейін)</small><br>{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = }} 2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Иран аумағындағы бірнеше нысандарға келісілген бірлескен шабуылдарын бастады. Бұл әскери операция Израиль тарапынан «'''Ақырған арыстан'''» ({{lang-en|Operation Roaring Lion}}),<ref>{{Cite web |url=https://baribar.kz/262758/izrail-men-aqsh-irandy-ne-ushin-atqylap-zhatyr/ |title=Израиль мен АҚШ Иранды не үшін атқылап жатыр? |lang=kk |website=baribar.kz |accessdate=2026-03-02}}</ref> ал АҚШ тарапынан «'''Эпикалық қаһар'''» ({{lang-en|Operation Epic Fury}})<ref name="The New York Times-2026">{{cite web |date=3 March 2026 |title=How Trump Decided to Go to War|url=https://www.nytimes.com/2026/03/02/us/politics/trump-war-iran-israel.html?unlocked_article_code=1.QVA.pkuR.UJsI_ed0iTWq |website=[[The New York Times]]|quote=There were few voices lobbying against military action. One exception was Tucker Carlson, the right-wing podcaster and close ally of the president, who has met with him in the Oval Office three times in the past month to argue against an attack. He outlined the risks to U.S. military personnel, energy prices and Arab partners in the region if the United States went to war with Iran. He told the president that he should not be boxed in by Israel, arguing that its desire to attack Iran was the only reason the United States was even considering a strike. He encouraged Mr. Trump to restrain Mr. Netanyahu. The president said he understood the risks of an attack, but he conveyed to Mr. Carlson that he had no choice but to join a strike that Israel would launch. After Mr. Carlson left the White House midday on Feb. 23, he told others he thought Mr. Trump was leaning toward military action.}}</ref><ref>{{Cite tweet |number=2027662002219302929 |user=DeptOfWar |title=Operation Epic Fury |date=28 February 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pentagon names Iran mission 'Operation Epic Fury' |url=https://www.iranintl.com/en/202602280838 |website=[[Iran International]] |access-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301040726/https://www.iranintl.com/en/202602280838|archive-date=1 March 2026|url-status=live}}</ref> деп аталды. Шабуылдардың негізгі нысанасы — Иранның жоғары лауазымды тұлғалары, әскери қолбасшылары мен стратегиялық нысандары болды. Операцияның басты мақсаты — елдегі саяси режимді алмастыру.<ref name="Sanger-2026">{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |author-link=David E. Sanger |date=28 February 2026 |title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html |url-access=subscription |access-date=1 March 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/uHhch|url-status=live|archive-date=28 February 2026|quote=While Mr. Trump claimed Tehran was ultimately aiming to reach to the United States with its array of missiles, even his own Defense Intelligence Agency concluded last year that it would be a decade before Iran could get past the technological and production hurdles to produce a significant arsenal.}}</ref> [[Иран]] тарапы бұл әрекеттерге берген жауабын «'''Шынайы уәде IV'''» ({{lang-en|Operation True Promise IV}}) деп атады.<ref>{{Cite web |url=https://yuz.uz/kz/news/139793 |title=Иран Ирактағы НАТО-ның «Виктория» базасына шабуыл жасады |lang=kk |website=yuz.uz |accessdate=2026-03-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://parstoday.ir/kz/news/west_asia-i82974-%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%96_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2_%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B5 |title=Сақшылар корпусы баспасөз хатшысы: Иранның жауаптары күшейіп келеді; Тель-Авив зымыран шабуылдарынан зардап шегуде |lang=kk |website=parstoday.ir |accessdate=2026-03-04}}</ref> АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.<ref name="auto1">{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.<ref>{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі<ref name=":14" /> және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],<ref name=":0">{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}</ref> [[Бахрейн]],<ref name=":0" /> [[Катар]],<ref name=":0" /> [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын<ref name=":14">{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.<ref name="How Trump's deportation plan could affect the US economy">{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}</ref><ref name=":10">{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.<ref name="auto1" /> [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}</ref> == Алғышарттар == 1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.<ref name="News1828">{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}</ref> Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.<ref name="News1828" /><ref name="Hubbard-2024">{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}</ref><ref name="Hourcade-20262">{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}</ref> Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}</ref><ref name="Asadzade-20192">{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}</ref> 1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]<nowiki/>» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}</ref> ​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.<ref>{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}</ref>}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.<ref name="iransconflict" /> === Иранның ядролық мәселесі === Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.<ref>{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}</ref><ref>{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community "continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003". – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted "a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device" from the late 1980s until 2003}}</ref> БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically "[[uranium enrichment]] <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}</ref> and reprocessing" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}</ref> in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of "[[heavy water]]" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities: (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}</ref>}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.<ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}</ref> Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}</ref> Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.<ref>{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}</ref> Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.<ref> :{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor & Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}} :{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley & Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}</ref><ref>{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}</ref><ref>{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}</ref><ref>{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}</ref> == Әскери қимылдар == === Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары === Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.<ref name="LiebermannCNNIsraelStrikeIran"/> Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,<ref>{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take "immediate action" at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.<ref>{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.<ref>{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.<ref name=":03">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.<ref name=":2">{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}</ref> Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}</ref> [[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref> Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.<ref>{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.<ref name="auto6">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}</ref> BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.<ref name="auto3">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері === [[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]] 2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.<ref>{{cite web |title=Trump announces "major combat operations" in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}</ref> Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.<ref name="auto1" /><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}</ref> Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі "Израильге өлім!" және "Америкаға өлім!" деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар === Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.<ref name="persian-gulf-1" /> [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.<ref name="WRAL">{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}</ref> Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.<ref>{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,<ref>{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}</ref> БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.<ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.<ref name=":3">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.<ref name=":13">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.<ref name="auto6"/><ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.<ref name=":5">{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === Наурыз === === 1 наурыз === [[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]] Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.<ref name="Reuters-2026">{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.<ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.<ref name="Reuters-2026" /> === 2 наурыз === ​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха<ref name="CNN-2026"/> және [[Беэр-Шева]]<ref>{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.<ref>{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}</ref><ref name="Reals" /> Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.<ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.<ref>{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}</ref> === 3 наурыз === [[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]] ​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,<ref>{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты<ref>{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.<ref>{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]<nowiki/>» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/usa/tramp-&#x20;kongreske-iranga-karsyi-sogyis-&#x20;kimyildaryinyin-373924/amp/ Трамп Конгреске соғыстың аяталғаны туралы хабарлады]</ref><ref>{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді.<ref>[https://qazaqstan.tv/news/224292 Соғыстың бесінші күні: АҚШ пен Израильдің соққылары]</ref> Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.<ref>{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}</ref> Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.<ref name="Al Jazeera English"/> ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}</ref> Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.<ref>{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}</ref> === 4 наурыз === [[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]] ​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.<ref name="ABC News-2" /> Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.<ref>{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}</ref> ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}</ref> === 5 наурыз === [[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]] ​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.<ref name="Reuters-2026b">{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}</ref> Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.<ref name="Apa.az">{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}</ref> Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> және әскери жауап қайтаруға уәде берді.<ref>{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,<ref>{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}</ref> [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.<ref>{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}</ref> === 6 наурыз === [[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]] [[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.<ref>{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}</ref> Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has "only just begun to fight" in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}</ref> Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.<ref>{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}</ref><ref>{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}</ref> Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]<nowiki/>» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.<ref>{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> === 7 наурыз === АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.<ref>{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.<ref>{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}</ref><ref>{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}</ref> Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}</ref> Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.<ref>{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.<ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}</ref> Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}</ref> Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}</ref> ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> === 8 наурыз === Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}</ref> Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.<ref name="auto">{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}</ref> Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.<ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.<ref name="auto3"/> === 9 наурыз === Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».<ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}</ref> Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}</ref> Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.<ref>{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}</ref> === 10 наурыз === Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}</ref> AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}</ref> Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.<ref name="ndtv10march">{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}</ref> Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,<ref name="Middle East Eye-2" /><ref>{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}</ref> Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.<ref>{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}</ref> Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.<ref>{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}</ref> Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}</ref> АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.<ref name="jpost10march" /><ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.<ref name="jpost10march" /> === 11 наурыз === АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті.<ref name=":1">[https://24.kz/kz/zha-aly-&#x20;tar/lemde/756371-aks-pen-izrail-iranga-&#x20;karsy-sogys-asty АҚШ пен Израиль Иранға қарсы соғыс ашты]</ref><ref name=":1" /> Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.<ref>{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.<ref>{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}</ref> Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> === 12 наурыз === [[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.<ref>{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.<ref>{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}</ref> Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.<ref>{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}</ref> Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.<ref name="lm13march">{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}</ref> Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.<ref>{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}</ref> Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.<ref>{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}</ref> Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref> === 13 наурыз === Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.<ref name="Cooper">{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.<ref name="Cooper" /> Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}</ref> Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}</ref> === Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) === ​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.<ref>{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}</ref> Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.<ref name="PoliticoCeasefire">{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}</ref> АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> Атысты тоқтату туралы хабарламадан кейін Иранның [[Лаван аралы]]ндағы мұнай өңдеу зауыты мен [[Сирри аралы]]ндағы шикі мұнай экспорттау нысандарына «жау тарапынан шабуыл» жасалды. Бұл үшін жауапкершілікті ешбір тарап өз мойнына алған жоқ.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Бахрейн сияқты Парсы шығанағындағы араб мемлекеттеріне зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы беруді жалғастырды.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=8 April 2026 |work=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.<ref>{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}</ref> Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.<ref>{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref> 18 сәуірде Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.<ref>{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}</ref> 19 сәуірде Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ Әскери-теңіз күштеріне Ормуз бұғазына мина қойып жатқан кез келген ирандық қайықтарды жоюға бұйрық берді.<ref name="telanganatoday23april">{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Trump orders US military to 'shoot and kill' Iranian boats in Hormuz |url=https://telanganatoday.com/trump-orders-us-military-to-shoot-and-kill-iranian-boats-in-hormuz |access-date=23 April 2026|agency=Associated Press|website=Telangana Today}}</ref> Иранның екі жүк кемесін қолға түсіргеніне қарамастан,<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=24 April 2026}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ-тың Ормуз бұғазын толық бақылауда ұстап отырғанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол бұғазды жауып отырған өзі екенін, себебі оны ашу Иранға «күніне 500 миллион доллар табуға» мүмкіндік беретінін айтты.<ref>{{cite news |title=Trump says he is keeping Strait of Hormuz closed, not Iran |url=https://www.aljazeera.com/amp/video/newsfeed/2026/4/23/trump-says-he-is-keeping-strait-of-hormuz-closed-not-iran |work=[[Al Jazeera English]] |date=23 April 2026}}</ref> [[The Guardian]] басылымы бұл жағдайды «қосарланған қоршау» деп сипаттап, АҚШ Әскери-теңіз күштері Иран порттарын қоршауға алғанымен, Иранның теңіздегі блокадасын тоқтата алмағанын немесе бұғазды АҚШ одақтастары үшін аша алмағанын атап өтті.<ref name="Guardian 24 Apr 26" /> Сол күні Трамп Израиль мен Ливанның атысты тоқтату режимін үш аптаға ұзартуға келіскенін жариялады.<ref>{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Iran war updates: Trump announces three-week Lebanon ceasefire extension |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/23/iran-war-live-israel-kills-lebanese-journalist-tehran-us-talks-stalled |access-date=24 April 2026 |website=Al Jazeera English}}</ref> 24 сәуірде Иран кеме ереже бұзушылықтар жасап, ескертулерді елеусіз қалдырғаннан кейін, оны Америка әскерилерімен сыбайлас болды деген күдікпен қолға түсіргенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=24 April 2026 |title=Iran Seizes Ship Suspected Of Collaborating With US Military, Cites Maritime Violations |url=https://www.news18.com/world/iran-seizes-ship-suspected-of-collaborating-with-us-military-cites-maritime-violations-ws-l-10056440.html |access-date=25 April 2026 |website=[[News 18]]}}</ref> 25 сәуірде Трамп Иранмен келіссөздер жүргізу үшін АҚШ келіссөзшілерінің Пәкістанға жоспарланған сапарын тоқтатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=25 April 2026 |title=US-Iran peace hopes fade despite Araghchi's diplomatic push |url=https://asia.nikkei.com/spotlight/iran-tensions/iran-war/us-iran-peace-hopes-fade-despite-araghchi-s-diplomatic-push |access-date=26 April 2026 |agency =Reuters |website=Nikkei Asia}}</ref> ​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.<ref name=mang /> ​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.<ref name="internazionale3may">{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}</ref> == Соққылар мен шығындар == ​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.<ref>{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}</ref> 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}</ref> === Иран === ==== Әли Хаменеидің қазасы ==== [[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]] 2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.<ref>{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}</ref> Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.<ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]] * [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:2026 жылдағы Иран]] [[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]] a27i3etwcoolcq7d2a72zhzjkcm1ok6 3620513 3620512 2026-06-22T05:15:03Z 1nter pares 146705 /* */ 3620513 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ирандағы соғыс (2026) |бөлім = |сурет = 2026 Iran war collage 3.jpg |сурет атауы = |дата = [[28 ақпан]] [[2026 жыл|2026]] – [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]] |орын = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]] |себеп = |нәтиже = |статусы = |өзгерістер = |қарсылас1 = {{Байрақ|Израиль}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |қарсылас2 = {{Байрақ|Иран}}<br>{{Байрақ|Хезболла}} |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]] |командир2 = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] <small>(28.02.2026 дейін)</small><br>{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = }} 2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Иран аумағындағы бірнеше нысандарға келісілген бірлескен шабуылдарын бастады. Бұл әскери операция Израиль тарапынан «'''Ақырған арыстан'''» ({{lang-en|Operation Roaring Lion}}),<ref>{{Cite web |url=https://baribar.kz/262758/izrail-men-aqsh-irandy-ne-ushin-atqylap-zhatyr/ |title=Израиль мен АҚШ Иранды не үшін атқылап жатыр? |lang=kk |website=baribar.kz |accessdate=2026-03-02}}</ref> ал АҚШ тарапынан «'''Эпикалық қаһар'''» ({{lang-en|Operation Epic Fury}})<ref name="The New York Times-2026">{{cite web |date=3 March 2026 |title=How Trump Decided to Go to War|url=https://www.nytimes.com/2026/03/02/us/politics/trump-war-iran-israel.html?unlocked_article_code=1.QVA.pkuR.UJsI_ed0iTWq |website=[[The New York Times]]|quote=There were few voices lobbying against military action. One exception was Tucker Carlson, the right-wing podcaster and close ally of the president, who has met with him in the Oval Office three times in the past month to argue against an attack. He outlined the risks to U.S. military personnel, energy prices and Arab partners in the region if the United States went to war with Iran. He told the president that he should not be boxed in by Israel, arguing that its desire to attack Iran was the only reason the United States was even considering a strike. He encouraged Mr. Trump to restrain Mr. Netanyahu. The president said he understood the risks of an attack, but he conveyed to Mr. Carlson that he had no choice but to join a strike that Israel would launch. After Mr. Carlson left the White House midday on Feb. 23, he told others he thought Mr. Trump was leaning toward military action.}}</ref><ref>{{Cite tweet |number=2027662002219302929 |user=DeptOfWar |title=Operation Epic Fury |date=28 February 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pentagon names Iran mission 'Operation Epic Fury' |url=https://www.iranintl.com/en/202602280838 |website=[[Iran International]] |access-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301040726/https://www.iranintl.com/en/202602280838|archive-date=1 March 2026|url-status=live}}</ref> деп аталды. Шабуылдардың негізгі нысанасы — Иранның жоғары лауазымды тұлғалары, әскери қолбасшылары мен стратегиялық нысандары болды. Операцияның басты мақсаты — елдегі саяси режимді алмастыру.<ref name="Sanger-2026">{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |author-link=David E. Sanger |date=28 February 2026 |title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html |url-access=subscription |access-date=1 March 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/uHhch|url-status=live|archive-date=28 February 2026|quote=While Mr. Trump claimed Tehran was ultimately aiming to reach to the United States with its array of missiles, even his own Defense Intelligence Agency concluded last year that it would be a decade before Iran could get past the technological and production hurdles to produce a significant arsenal.}}</ref> [[Иран]] тарапы бұл әрекеттерге берген жауабын «'''Шынайы уәде IV'''» ({{lang-en|Operation True Promise IV}}) деп атады.<ref>{{Cite web |url=https://yuz.uz/kz/news/139793 |title=Иран Ирактағы НАТО-ның «Виктория» базасына шабуыл жасады |lang=kk |website=yuz.uz |accessdate=2026-03-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://parstoday.ir/kz/news/west_asia-i82974-%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%96_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2_%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B5 |title=Сақшылар корпусы баспасөз хатшысы: Иранның жауаптары күшейіп келеді; Тель-Авив зымыран шабуылдарынан зардап шегуде |lang=kk |website=parstoday.ir |accessdate=2026-03-04}}</ref> АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.<ref name="auto1">{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.<ref>{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі<ref name=":14" /> және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],<ref name=":0">{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}</ref> [[Бахрейн]],<ref name=":0" /> [[Катар]],<ref name=":0" /> [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын<ref name=":14">{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.<ref name="How Trump's deportation plan could affect the US economy">{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}</ref><ref name=":10">{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.<ref name="auto1" /> [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}</ref> == Алғышарттар == 1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.<ref name="News1828">{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}</ref> Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.<ref name="News1828" /><ref name="Hubbard-2024">{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}</ref><ref name="Hourcade-20262">{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}</ref> Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}</ref><ref name="Asadzade-20192">{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}</ref> 1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]<nowiki/>» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}</ref> ​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.<ref>{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}</ref>}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.<ref name="iransconflict" /> === Иранның ядролық мәселесі === Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.<ref>{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}</ref><ref>{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community "continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003". – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted "a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device" from the late 1980s until 2003}}</ref> БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically "[[uranium enrichment]] <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}</ref> and reprocessing" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}</ref> in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of "[[heavy water]]" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities: (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}</ref>}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.<ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}</ref> Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}</ref> Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.<ref>{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}</ref> Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.<ref> :{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor & Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}} :{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley & Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}</ref><ref>{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}</ref><ref>{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}</ref><ref>{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}</ref> == Әскери қимылдар == === Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары === Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.<ref name="LiebermannCNNIsraelStrikeIran"/> Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,<ref>{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take "immediate action" at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.<ref>{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.<ref>{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.<ref name=":03">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.<ref name=":2">{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}</ref> Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}</ref> [[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref> Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.<ref>{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.<ref name="auto6">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}</ref> BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.<ref name="auto3">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері === [[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]] 2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.<ref>{{cite web |title=Trump announces "major combat operations" in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}</ref> Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.<ref name="auto1" /><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}</ref> Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі "Израильге өлім!" және "Америкаға өлім!" деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар === Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.<ref name="persian-gulf-1" /> [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.<ref name="WRAL">{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}</ref> Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.<ref>{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,<ref>{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}</ref> БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.<ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.<ref name=":3">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.<ref name=":13">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.<ref name="auto6"/><ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.<ref name=":5">{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === Наурыз === === 1 наурыз === [[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]] Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.<ref name="Reuters-2026">{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.<ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.<ref name="Reuters-2026" /> === 2 наурыз === ​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха<ref name="CNN-2026"/> және [[Беэр-Шева]]<ref>{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.<ref>{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}</ref><ref name="Reals" /> Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.<ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.<ref>{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}</ref> === 3 наурыз === [[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]] ​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,<ref>{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты<ref>{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.<ref>{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]<nowiki/>» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/usa/tramp-&#x20;kongreske-iranga-karsyi-sogyis-&#x20;kimyildaryinyin-373924/amp/ Трамп Конгреске соғыстың аяталғаны туралы хабарлады]</ref><ref>{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді.<ref>[https://qazaqstan.tv/news/224292 Соғыстың бесінші күні: АҚШ пен Израильдің соққылары]</ref> Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.<ref>{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}</ref> Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.<ref name="Al Jazeera English"/> ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}</ref> Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.<ref>{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}</ref> === 4 наурыз === [[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]] ​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.<ref name="ABC News-2" /> Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.<ref>{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}</ref> ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}</ref> === 5 наурыз === [[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]] ​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.<ref name="Reuters-2026b">{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}</ref> Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.<ref name="Apa.az">{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}</ref> Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> және әскери жауап қайтаруға уәде берді.<ref>{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,<ref>{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}</ref> [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.<ref>{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}</ref> === 6 наурыз === [[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]] [[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.<ref>{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}</ref> Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has "only just begun to fight" in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}</ref> Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.<ref>{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}</ref><ref>{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}</ref> Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]<nowiki/>» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.<ref>{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> === 7 наурыз === АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.<ref>{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.<ref>{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}</ref><ref>{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}</ref> Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}</ref> Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.<ref>{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.<ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}</ref> Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}</ref> Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}</ref> ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> === 8 наурыз === Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}</ref> Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.<ref name="auto">{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}</ref> Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.<ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.<ref name="auto3"/> === 9 наурыз === Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».<ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}</ref> Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}</ref> Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.<ref>{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}</ref> === 10 наурыз === Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}</ref> AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}</ref> Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.<ref name="ndtv10march">{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}</ref> Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,<ref name="Middle East Eye-2" /><ref>{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}</ref> Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.<ref>{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}</ref> Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.<ref>{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}</ref> Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}</ref> АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.<ref name="jpost10march" /><ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.<ref name="jpost10march" /> === 11 наурыз === АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті.<ref name=":1">[https://24.kz/kz/zha-aly-&#x20;tar/lemde/756371-aks-pen-izrail-iranga-&#x20;karsy-sogys-asty АҚШ пен Израиль Иранға қарсы соғыс ашты]</ref><ref name=":1" /> Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.<ref>{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.<ref>{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}</ref> Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> === 12 наурыз === [[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.<ref>{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.<ref>{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}</ref> Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.<ref>{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}</ref> Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.<ref name="lm13march">{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}</ref> Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.<ref>{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}</ref> Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.<ref>{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}</ref> Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref> === 13 наурыз === Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.<ref name="Cooper">{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.<ref name="Cooper" /> Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}</ref> Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}</ref> === Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) === ​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.<ref>{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}</ref> Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.<ref name="PoliticoCeasefire">{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}</ref> АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> Атысты тоқтату туралы хабарламадан кейін Иранның [[Лаван аралы]]ндағы мұнай өңдеу зауыты мен [[Сирри аралы]]ндағы шикі мұнай экспорттау нысандарына «жау тарапынан шабуыл» жасалды. Бұл үшін жауапкершілікті ешбір тарап өз мойнына алған жоқ.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Бахрейн сияқты Парсы шығанағындағы араб мемлекеттеріне зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы беруді жалғастырды.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=8 April 2026 |work=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.<ref>{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}</ref> Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.<ref>{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref> 18 сәуірде Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.<ref>{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}</ref> 19 сәуірде Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ Әскери-теңіз күштеріне Ормуз бұғазына мина қойып жатқан кез келген ирандық қайықтарды жоюға бұйрық берді.<ref name="telanganatoday23april">{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Trump orders US military to 'shoot and kill' Iranian boats in Hormuz |url=https://telanganatoday.com/trump-orders-us-military-to-shoot-and-kill-iranian-boats-in-hormuz |access-date=23 April 2026|agency=Associated Press|website=Telangana Today}}</ref> Иранның екі жүк кемесін қолға түсіргеніне қарамастан,<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=24 April 2026}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ-тың Ормуз бұғазын толық бақылауда ұстап отырғанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол бұғазды жауып отырған өзі екенін, себебі оны ашу Иранға «күніне 500 миллион доллар табуға» мүмкіндік беретінін айтты.<ref>{{cite news |title=Trump says he is keeping Strait of Hormuz closed, not Iran |url=https://www.aljazeera.com/amp/video/newsfeed/2026/4/23/trump-says-he-is-keeping-strait-of-hormuz-closed-not-iran |work=[[Al Jazeera English]] |date=23 April 2026}}</ref> [[The Guardian]] басылымы бұл жағдайды «қосарланған қоршау» деп сипаттап, АҚШ Әскери-теңіз күштері Иран порттарын қоршауға алғанымен, Иранның теңіздегі блокадасын тоқтата алмағанын немесе бұғазды АҚШ одақтастары үшін аша алмағанын атап өтті.<ref name="Guardian 24 Apr 26" /> Сол күні Трамп Израиль мен Ливанның атысты тоқтату режимін үш аптаға ұзартуға келіскенін жариялады.<ref>{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Iran war updates: Trump announces three-week Lebanon ceasefire extension |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/23/iran-war-live-israel-kills-lebanese-journalist-tehran-us-talks-stalled |access-date=24 April 2026 |website=Al Jazeera English}}</ref> 24 сәуірде Иран кеме ереже бұзушылықтар жасап, ескертулерді елеусіз қалдырғаннан кейін, оны Америка әскерилерімен сыбайлас болды деген күдікпен қолға түсіргенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=24 April 2026 |title=Iran Seizes Ship Suspected Of Collaborating With US Military, Cites Maritime Violations |url=https://www.news18.com/world/iran-seizes-ship-suspected-of-collaborating-with-us-military-cites-maritime-violations-ws-l-10056440.html |access-date=25 April 2026 |website=[[News 18]]}}</ref> 25 сәуірде Трамп Иранмен келіссөздер жүргізу үшін АҚШ келіссөзшілерінің Пәкістанға жоспарланған сапарын тоқтатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=25 April 2026 |title=US-Iran peace hopes fade despite Araghchi's diplomatic push |url=https://asia.nikkei.com/spotlight/iran-tensions/iran-war/us-iran-peace-hopes-fade-despite-araghchi-s-diplomatic-push |access-date=26 April 2026 |agency =Reuters |website=Nikkei Asia}}</ref> ​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.<ref name=mang /> ​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.<ref name="internazionale3may">{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}</ref> == Соққылар мен шығындар == ​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.<ref>{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}</ref> 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}</ref> === Иран === ==== Әли Хаменеидің қазасы ==== [[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]] 2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.<ref>{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}</ref> Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.<ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]] * [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:2026 жылдағы Иран]] [[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]] 4og3j0tpsb8bwaenbp3wci05zaeslcr 3620514 3620513 2026-06-22T05:17:05Z 1nter pares 146705 /* */ 3620514 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ирандағы соғыс (2026) |бөлім = |сурет = 2026 Iran war collage 3.jpg |сурет атауы = |дата = [[28 ақпан]] [[2026 жыл|2026]] – [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]] |орын = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]] |себеп = |нәтиже = |статусы = Қақтығыс АҚШ үшін стратегиялық сәтсіздік болып,<ref>{{Multiref2|{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/06/18/world/middleeast/israel-iran-deal-reaction-netanyahu.html|title=Israel, Stunned by Trump’s Iran Deal, Sees It as a ‘Catastrophic Capitulation’|lang=en|author=David M. Halbfinger|website=[[The New York Times]]|date=2026-06-18|url-status=live|subtitle=The agreement accomplishes none of Israel’s stated war aims and arguably leaves the country in worse shape on each of them|access-date=2026-06-21}}|{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gulf-recalibrates-iran-emerges-intact-war-2026-06-15/|title=Gulf recalibrates as Iran emerges intact from war|lang=en|author=Samia Nakhoul|date=2026-06-15|publisher=[[Reuters]]|url-status=live|access-date=2026-06-21}}}}</ref> бейбіт келісімнің жасалуымен аяқталды. |өзгерістер = |қарсылас1 = {{Байрақ|Израиль}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |қарсылас2 = {{Байрақ|Иран}}<br>{{Байрақ|Хезболла}} |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]] |командир2 = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] <small>(28.02.2026 дейін)</small><br>{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = }} 2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Иран аумағындағы бірнеше нысандарға келісілген бірлескен шабуылдарын бастады. Бұл әскери операция Израиль тарапынан «'''Ақырған арыстан'''» ({{lang-en|Operation Roaring Lion}}),<ref>{{Cite web |url=https://baribar.kz/262758/izrail-men-aqsh-irandy-ne-ushin-atqylap-zhatyr/ |title=Израиль мен АҚШ Иранды не үшін атқылап жатыр? |lang=kk |website=baribar.kz |accessdate=2026-03-02}}</ref> ал АҚШ тарапынан «'''Эпикалық қаһар'''» ({{lang-en|Operation Epic Fury}})<ref name="The New York Times-2026">{{cite web |date=3 March 2026 |title=How Trump Decided to Go to War|url=https://www.nytimes.com/2026/03/02/us/politics/trump-war-iran-israel.html?unlocked_article_code=1.QVA.pkuR.UJsI_ed0iTWq |website=[[The New York Times]]|quote=There were few voices lobbying against military action. One exception was Tucker Carlson, the right-wing podcaster and close ally of the president, who has met with him in the Oval Office three times in the past month to argue against an attack. He outlined the risks to U.S. military personnel, energy prices and Arab partners in the region if the United States went to war with Iran. He told the president that he should not be boxed in by Israel, arguing that its desire to attack Iran was the only reason the United States was even considering a strike. He encouraged Mr. Trump to restrain Mr. Netanyahu. The president said he understood the risks of an attack, but he conveyed to Mr. Carlson that he had no choice but to join a strike that Israel would launch. After Mr. Carlson left the White House midday on Feb. 23, he told others he thought Mr. Trump was leaning toward military action.}}</ref><ref>{{Cite tweet |number=2027662002219302929 |user=DeptOfWar |title=Operation Epic Fury |date=28 February 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pentagon names Iran mission 'Operation Epic Fury' |url=https://www.iranintl.com/en/202602280838 |website=[[Iran International]] |access-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301040726/https://www.iranintl.com/en/202602280838|archive-date=1 March 2026|url-status=live}}</ref> деп аталды. Шабуылдардың негізгі нысанасы — Иранның жоғары лауазымды тұлғалары, әскери қолбасшылары мен стратегиялық нысандары болды. Операцияның басты мақсаты — елдегі саяси режимді алмастыру.<ref name="Sanger-2026">{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |author-link=David E. Sanger |date=28 February 2026 |title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html |url-access=subscription |access-date=1 March 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/uHhch|url-status=live|archive-date=28 February 2026|quote=While Mr. Trump claimed Tehran was ultimately aiming to reach to the United States with its array of missiles, even his own Defense Intelligence Agency concluded last year that it would be a decade before Iran could get past the technological and production hurdles to produce a significant arsenal.}}</ref> [[Иран]] тарапы бұл әрекеттерге берген жауабын «'''Шынайы уәде IV'''» ({{lang-en|Operation True Promise IV}}) деп атады.<ref>{{Cite web |url=https://yuz.uz/kz/news/139793 |title=Иран Ирактағы НАТО-ның «Виктория» базасына шабуыл жасады |lang=kk |website=yuz.uz |accessdate=2026-03-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://parstoday.ir/kz/news/west_asia-i82974-%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%96_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2_%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B5 |title=Сақшылар корпусы баспасөз хатшысы: Иранның жауаптары күшейіп келеді; Тель-Авив зымыран шабуылдарынан зардап шегуде |lang=kk |website=parstoday.ir |accessdate=2026-03-04}}</ref> АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.<ref name="auto1">{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.<ref>{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі<ref name=":14" /> және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],<ref name=":0">{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}</ref> [[Бахрейн]],<ref name=":0" /> [[Катар]],<ref name=":0" /> [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын<ref name=":14">{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.<ref name="How Trump's deportation plan could affect the US economy">{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}</ref><ref name=":10">{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.<ref name="auto1" /> [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}</ref> == Алғышарттар == 1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.<ref name="News1828">{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}</ref> Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.<ref name="News1828" /><ref name="Hubbard-2024">{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}</ref><ref name="Hourcade-20262">{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}</ref> Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}</ref><ref name="Asadzade-20192">{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}</ref> 1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]<nowiki/>» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}</ref> ​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.<ref>{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}</ref>}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.<ref name="iransconflict" /> === Иранның ядролық мәселесі === Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.<ref>{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}</ref><ref>{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community "continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003". – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted "a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device" from the late 1980s until 2003}}</ref> БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically "[[uranium enrichment]] <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}</ref> and reprocessing" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}</ref> in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of "[[heavy water]]" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities: (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}</ref>}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.<ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}</ref> Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}</ref> Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.<ref>{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}</ref> Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.<ref> :{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor & Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}} :{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley & Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}</ref><ref>{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}</ref><ref>{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}</ref><ref>{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}</ref> == Әскери қимылдар == === Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары === Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.<ref name="LiebermannCNNIsraelStrikeIran"/> Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,<ref>{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take "immediate action" at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.<ref>{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.<ref>{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.<ref name=":03">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.<ref name=":2">{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}</ref> Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}</ref> [[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref> Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.<ref>{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.<ref name="auto6">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}</ref> BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.<ref name="auto3">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері === [[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]] 2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.<ref>{{cite web |title=Trump announces "major combat operations" in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}</ref> Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.<ref name="auto1" /><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}</ref> Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі "Израильге өлім!" және "Америкаға өлім!" деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар === Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.<ref name="persian-gulf-1" /> [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.<ref name="WRAL">{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}</ref> Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.<ref>{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,<ref>{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}</ref> БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.<ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.<ref name=":3">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.<ref name=":13">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.<ref name="auto6"/><ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.<ref name=":5">{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === Наурыз === === 1 наурыз === [[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]] Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.<ref name="Reuters-2026">{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.<ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.<ref name="Reuters-2026" /> === 2 наурыз === ​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха<ref name="CNN-2026"/> және [[Беэр-Шева]]<ref>{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.<ref>{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}</ref><ref name="Reals" /> Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.<ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.<ref>{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}</ref> === 3 наурыз === [[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]] ​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,<ref>{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты<ref>{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.<ref>{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]<nowiki/>» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/usa/tramp-&#x20;kongreske-iranga-karsyi-sogyis-&#x20;kimyildaryinyin-373924/amp/ Трамп Конгреске соғыстың аяталғаны туралы хабарлады]</ref><ref>{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді.<ref>[https://qazaqstan.tv/news/224292 Соғыстың бесінші күні: АҚШ пен Израильдің соққылары]</ref> Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.<ref>{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}</ref> Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.<ref name="Al Jazeera English"/> ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}</ref> Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.<ref>{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}</ref> === 4 наурыз === [[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]] ​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.<ref name="ABC News-2" /> Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.<ref>{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}</ref> ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}</ref> === 5 наурыз === [[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]] ​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.<ref name="Reuters-2026b">{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}</ref> Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.<ref name="Apa.az">{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}</ref> Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> және әскери жауап қайтаруға уәде берді.<ref>{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,<ref>{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}</ref> [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.<ref>{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}</ref> === 6 наурыз === [[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]] [[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.<ref>{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}</ref> Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has "only just begun to fight" in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}</ref> Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.<ref>{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}</ref><ref>{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}</ref> Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]<nowiki/>» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.<ref>{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> === 7 наурыз === АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.<ref>{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.<ref>{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}</ref><ref>{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}</ref> Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}</ref> Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.<ref>{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.<ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}</ref> Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}</ref> Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}</ref> ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> === 8 наурыз === Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}</ref> Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.<ref name="auto">{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}</ref> Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.<ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.<ref name="auto3"/> === 9 наурыз === Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».<ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}</ref> Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}</ref> Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.<ref>{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}</ref> === 10 наурыз === Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}</ref> AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}</ref> Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.<ref name="ndtv10march">{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}</ref> Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,<ref name="Middle East Eye-2" /><ref>{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}</ref> Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.<ref>{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}</ref> Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.<ref>{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}</ref> Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}</ref> АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.<ref name="jpost10march" /><ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.<ref name="jpost10march" /> === 11 наурыз === АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті.<ref name=":1">[https://24.kz/kz/zha-aly-&#x20;tar/lemde/756371-aks-pen-izrail-iranga-&#x20;karsy-sogys-asty АҚШ пен Израиль Иранға қарсы соғыс ашты]</ref><ref name=":1" /> Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.<ref>{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.<ref>{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}</ref> Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> === 12 наурыз === [[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.<ref>{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.<ref>{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}</ref> Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.<ref>{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}</ref> Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.<ref name="lm13march">{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}</ref> Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.<ref>{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}</ref> Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.<ref>{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}</ref> Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref> === 13 наурыз === Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.<ref name="Cooper">{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.<ref name="Cooper" /> Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}</ref> Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}</ref> === Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) === ​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.<ref>{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}</ref> Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.<ref name="PoliticoCeasefire">{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}</ref> АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> Атысты тоқтату туралы хабарламадан кейін Иранның [[Лаван аралы]]ндағы мұнай өңдеу зауыты мен [[Сирри аралы]]ндағы шикі мұнай экспорттау нысандарына «жау тарапынан шабуыл» жасалды. Бұл үшін жауапкершілікті ешбір тарап өз мойнына алған жоқ.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Бахрейн сияқты Парсы шығанағындағы араб мемлекеттеріне зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы беруді жалғастырды.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=8 April 2026 |work=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.<ref>{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}</ref> Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.<ref>{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref> 18 сәуірде Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.<ref>{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}</ref> 19 сәуірде Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ Әскери-теңіз күштеріне Ормуз бұғазына мина қойып жатқан кез келген ирандық қайықтарды жоюға бұйрық берді.<ref name="telanganatoday23april">{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Trump orders US military to 'shoot and kill' Iranian boats in Hormuz |url=https://telanganatoday.com/trump-orders-us-military-to-shoot-and-kill-iranian-boats-in-hormuz |access-date=23 April 2026|agency=Associated Press|website=Telangana Today}}</ref> Иранның екі жүк кемесін қолға түсіргеніне қарамастан,<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=24 April 2026}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ-тың Ормуз бұғазын толық бақылауда ұстап отырғанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол бұғазды жауып отырған өзі екенін, себебі оны ашу Иранға «күніне 500 миллион доллар табуға» мүмкіндік беретінін айтты.<ref>{{cite news |title=Trump says he is keeping Strait of Hormuz closed, not Iran |url=https://www.aljazeera.com/amp/video/newsfeed/2026/4/23/trump-says-he-is-keeping-strait-of-hormuz-closed-not-iran |work=[[Al Jazeera English]] |date=23 April 2026}}</ref> [[The Guardian]] басылымы бұл жағдайды «қосарланған қоршау» деп сипаттап, АҚШ Әскери-теңіз күштері Иран порттарын қоршауға алғанымен, Иранның теңіздегі блокадасын тоқтата алмағанын немесе бұғазды АҚШ одақтастары үшін аша алмағанын атап өтті.<ref name="Guardian 24 Apr 26" /> Сол күні Трамп Израиль мен Ливанның атысты тоқтату режимін үш аптаға ұзартуға келіскенін жариялады.<ref>{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Iran war updates: Trump announces three-week Lebanon ceasefire extension |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/23/iran-war-live-israel-kills-lebanese-journalist-tehran-us-talks-stalled |access-date=24 April 2026 |website=Al Jazeera English}}</ref> 24 сәуірде Иран кеме ереже бұзушылықтар жасап, ескертулерді елеусіз қалдырғаннан кейін, оны Америка әскерилерімен сыбайлас болды деген күдікпен қолға түсіргенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=24 April 2026 |title=Iran Seizes Ship Suspected Of Collaborating With US Military, Cites Maritime Violations |url=https://www.news18.com/world/iran-seizes-ship-suspected-of-collaborating-with-us-military-cites-maritime-violations-ws-l-10056440.html |access-date=25 April 2026 |website=[[News 18]]}}</ref> 25 сәуірде Трамп Иранмен келіссөздер жүргізу үшін АҚШ келіссөзшілерінің Пәкістанға жоспарланған сапарын тоқтатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=25 April 2026 |title=US-Iran peace hopes fade despite Araghchi's diplomatic push |url=https://asia.nikkei.com/spotlight/iran-tensions/iran-war/us-iran-peace-hopes-fade-despite-araghchi-s-diplomatic-push |access-date=26 April 2026 |agency =Reuters |website=Nikkei Asia}}</ref> ​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.<ref name=mang /> ​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.<ref name="internazionale3may">{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}</ref> == Соққылар мен шығындар == ​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.<ref>{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}</ref> 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}</ref> === Иран === ==== Әли Хаменеидің қазасы ==== [[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]] 2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.<ref>{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}</ref> Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.<ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]] * [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:2026 жылдағы Иран]] [[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]] 1yfrj0hjkzp6bi1rdycjgfywg0pzyvq 3620515 3620514 2026-06-22T05:18:30Z 1nter pares 146705 /* */ 3620515 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ирандағы соғыс (2026) |бөлім = |сурет = 2026 Iran war collage 3.jpg |сурет атауы = |дата = [[28 ақпан]] [[2026 жыл|2026]] – [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]] |орын = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]] |себеп = |нәтиже = |статусы = Қақтығыс АҚШ үшін стратегиялық сәтсіздік болып,<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/06/18/world/middleeast/israel-iran-deal-reaction-netanyahu.html|title=Israel, Stunned by Trump’s Iran Deal, Sees It as a ‘Catastrophic Capitulation’|lang=en|author=David M. Halbfinger|website=[[The New York Times]]|date=2026-06-18|url-status=live|subtitle=The agreement accomplishes none of Israel’s stated war aims and arguably leaves the country in worse shape on each of them|access-date=2026-06-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gulf-recalibrates-iran-emerges-intact-war-2026-06-15/|title=Gulf recalibrates as Iran emerges intact from war|lang=en|author=Samia Nakhoul|date=2026-06-15|publisher=[[Reuters]]|url-status=live|access-date=2026-06-21}}</ref> бейбіт келісімнің жасалуымен аяқталды. |өзгерістер = |қарсылас1 = {{Байрақ|Израиль}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |қарсылас2 = {{Байрақ|Иран}}<br>{{Байрақ|Хезболла}} |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]] |командир2 = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] <small>(28.02.2026 дейін)</small><br>{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = }} 2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Иран аумағындағы бірнеше нысандарға келісілген бірлескен шабуылдарын бастады. Бұл әскери операция Израиль тарапынан «'''Ақырған арыстан'''» ({{lang-en|Operation Roaring Lion}}),<ref>{{Cite web |url=https://baribar.kz/262758/izrail-men-aqsh-irandy-ne-ushin-atqylap-zhatyr/ |title=Израиль мен АҚШ Иранды не үшін атқылап жатыр? |lang=kk |website=baribar.kz |accessdate=2026-03-02}}</ref> ал АҚШ тарапынан «'''Эпикалық қаһар'''» ({{lang-en|Operation Epic Fury}})<ref name="The New York Times-2026">{{cite web |date=3 March 2026 |title=How Trump Decided to Go to War|url=https://www.nytimes.com/2026/03/02/us/politics/trump-war-iran-israel.html?unlocked_article_code=1.QVA.pkuR.UJsI_ed0iTWq |website=[[The New York Times]]|quote=There were few voices lobbying against military action. One exception was Tucker Carlson, the right-wing podcaster and close ally of the president, who has met with him in the Oval Office three times in the past month to argue against an attack. He outlined the risks to U.S. military personnel, energy prices and Arab partners in the region if the United States went to war with Iran. He told the president that he should not be boxed in by Israel, arguing that its desire to attack Iran was the only reason the United States was even considering a strike. He encouraged Mr. Trump to restrain Mr. Netanyahu. The president said he understood the risks of an attack, but he conveyed to Mr. Carlson that he had no choice but to join a strike that Israel would launch. After Mr. Carlson left the White House midday on Feb. 23, he told others he thought Mr. Trump was leaning toward military action.}}</ref><ref>{{Cite tweet |number=2027662002219302929 |user=DeptOfWar |title=Operation Epic Fury |date=28 February 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pentagon names Iran mission 'Operation Epic Fury' |url=https://www.iranintl.com/en/202602280838 |website=[[Iran International]] |access-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301040726/https://www.iranintl.com/en/202602280838|archive-date=1 March 2026|url-status=live}}</ref> деп аталды. Шабуылдардың негізгі нысанасы — Иранның жоғары лауазымды тұлғалары, әскери қолбасшылары мен стратегиялық нысандары болды. Операцияның басты мақсаты — елдегі саяси режимді алмастыру.<ref name="Sanger-2026">{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |author-link=David E. Sanger |date=28 February 2026 |title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html |url-access=subscription |access-date=1 March 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/uHhch|url-status=live|archive-date=28 February 2026|quote=While Mr. Trump claimed Tehran was ultimately aiming to reach to the United States with its array of missiles, even his own Defense Intelligence Agency concluded last year that it would be a decade before Iran could get past the technological and production hurdles to produce a significant arsenal.}}</ref> [[Иран]] тарапы бұл әрекеттерге берген жауабын «'''Шынайы уәде IV'''» ({{lang-en|Operation True Promise IV}}) деп атады.<ref>{{Cite web |url=https://yuz.uz/kz/news/139793 |title=Иран Ирактағы НАТО-ның «Виктория» базасына шабуыл жасады |lang=kk |website=yuz.uz |accessdate=2026-03-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://parstoday.ir/kz/news/west_asia-i82974-%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%96_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2_%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B5 |title=Сақшылар корпусы баспасөз хатшысы: Иранның жауаптары күшейіп келеді; Тель-Авив зымыран шабуылдарынан зардап шегуде |lang=kk |website=parstoday.ir |accessdate=2026-03-04}}</ref> АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.<ref name="auto1">{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.<ref>{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі<ref name=":14" /> және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],<ref name=":0">{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}</ref> [[Бахрейн]],<ref name=":0" /> [[Катар]],<ref name=":0" /> [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын<ref name=":14">{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.<ref name="How Trump's deportation plan could affect the US economy">{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}</ref><ref name=":10">{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.<ref name="auto1" /> [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}</ref> == Алғышарттар == 1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.<ref name="News1828">{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}</ref> Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.<ref name="News1828" /><ref name="Hubbard-2024">{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}</ref><ref name="Hourcade-20262">{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}</ref> Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}</ref><ref name="Asadzade-20192">{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}</ref> 1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]<nowiki/>» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}</ref> ​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.<ref>{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}</ref>}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.<ref name="iransconflict" /> === Иранның ядролық мәселесі === Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.<ref>{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}</ref><ref>{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community "continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003". – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted "a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device" from the late 1980s until 2003}}</ref> БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically "[[uranium enrichment]] <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}</ref> and reprocessing" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}</ref> in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of "[[heavy water]]" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities: (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}</ref>}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.<ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}</ref> Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}</ref> Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.<ref>{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}</ref> Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.<ref> :{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor & Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}} :{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley & Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}</ref><ref>{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}</ref><ref>{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}</ref><ref>{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}</ref> == Әскери қимылдар == === Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары === Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.<ref name="LiebermannCNNIsraelStrikeIran"/> Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,<ref>{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take "immediate action" at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.<ref>{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.<ref>{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.<ref name=":03">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.<ref name=":2">{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}</ref> Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}</ref> [[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref> Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.<ref>{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.<ref name="auto6">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}</ref> BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.<ref name="auto3">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері === [[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]] 2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.<ref>{{cite web |title=Trump announces "major combat operations" in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}</ref> Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.<ref name="auto1" /><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}</ref> Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі "Израильге өлім!" және "Америкаға өлім!" деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар === Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.<ref name="persian-gulf-1" /> [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.<ref name="WRAL">{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}</ref> Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.<ref>{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,<ref>{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}</ref> БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.<ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.<ref name=":3">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.<ref name=":13">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.<ref name="auto6"/><ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.<ref name=":5">{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === Наурыз === === 1 наурыз === [[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]] Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.<ref name="Reuters-2026">{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.<ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.<ref name="Reuters-2026" /> === 2 наурыз === ​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха<ref name="CNN-2026"/> және [[Беэр-Шева]]<ref>{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.<ref>{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}</ref><ref name="Reals" /> Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.<ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.<ref>{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}</ref> === 3 наурыз === [[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]] ​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,<ref>{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты<ref>{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.<ref>{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]<nowiki/>» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/usa/tramp-&#x20;kongreske-iranga-karsyi-sogyis-&#x20;kimyildaryinyin-373924/amp/ Трамп Конгреске соғыстың аяталғаны туралы хабарлады]</ref><ref>{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді.<ref>[https://qazaqstan.tv/news/224292 Соғыстың бесінші күні: АҚШ пен Израильдің соққылары]</ref> Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.<ref>{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}</ref> Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.<ref name="Al Jazeera English"/> ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}</ref> Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.<ref>{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}</ref> === 4 наурыз === [[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]] ​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.<ref name="ABC News-2" /> Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.<ref>{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}</ref> ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}</ref> === 5 наурыз === [[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]] ​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.<ref name="Reuters-2026b">{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}</ref> Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.<ref name="Apa.az">{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}</ref> Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> және әскери жауап қайтаруға уәде берді.<ref>{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,<ref>{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}</ref> [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.<ref>{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}</ref> === 6 наурыз === [[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]] [[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.<ref>{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}</ref> Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has "only just begun to fight" in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}</ref> Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.<ref>{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}</ref><ref>{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}</ref> Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]<nowiki/>» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.<ref>{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> === 7 наурыз === АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.<ref>{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.<ref>{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}</ref><ref>{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}</ref> Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}</ref> Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.<ref>{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.<ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}</ref> Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}</ref> Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}</ref> ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> === 8 наурыз === Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}</ref> Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.<ref name="auto">{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}</ref> Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.<ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.<ref name="auto3"/> === 9 наурыз === Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».<ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}</ref> Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}</ref> Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.<ref>{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}</ref> === 10 наурыз === Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}</ref> AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}</ref> Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.<ref name="ndtv10march">{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}</ref> Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,<ref name="Middle East Eye-2" /><ref>{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}</ref> Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.<ref>{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}</ref> Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.<ref>{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}</ref> Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}</ref> АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.<ref name="jpost10march" /><ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.<ref name="jpost10march" /> === 11 наурыз === АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті.<ref name=":1">[https://24.kz/kz/zha-aly-&#x20;tar/lemde/756371-aks-pen-izrail-iranga-&#x20;karsy-sogys-asty АҚШ пен Израиль Иранға қарсы соғыс ашты]</ref><ref name=":1" /> Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.<ref>{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.<ref>{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}</ref> Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> === 12 наурыз === [[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.<ref>{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.<ref>{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}</ref> Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.<ref>{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}</ref> Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.<ref name="lm13march">{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}</ref> Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.<ref>{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}</ref> Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.<ref>{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}</ref> Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref> === 13 наурыз === Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.<ref name="Cooper">{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.<ref name="Cooper" /> Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}</ref> Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}</ref> === Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) === ​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.<ref>{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}</ref> Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.<ref name="PoliticoCeasefire">{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}</ref> АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> Атысты тоқтату туралы хабарламадан кейін Иранның [[Лаван аралы]]ндағы мұнай өңдеу зауыты мен [[Сирри аралы]]ндағы шикі мұнай экспорттау нысандарына «жау тарапынан шабуыл» жасалды. Бұл үшін жауапкершілікті ешбір тарап өз мойнына алған жоқ.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Бахрейн сияқты Парсы шығанағындағы араб мемлекеттеріне зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы беруді жалғастырды.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=8 April 2026 |work=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.<ref>{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}</ref> Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.<ref>{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref> 18 сәуірде Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.<ref>{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}</ref> 19 сәуірде Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ Әскери-теңіз күштеріне Ормуз бұғазына мина қойып жатқан кез келген ирандық қайықтарды жоюға бұйрық берді.<ref name="telanganatoday23april">{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Trump orders US military to 'shoot and kill' Iranian boats in Hormuz |url=https://telanganatoday.com/trump-orders-us-military-to-shoot-and-kill-iranian-boats-in-hormuz |access-date=23 April 2026|agency=Associated Press|website=Telangana Today}}</ref> Иранның екі жүк кемесін қолға түсіргеніне қарамастан,<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=24 April 2026}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ-тың Ормуз бұғазын толық бақылауда ұстап отырғанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол бұғазды жауып отырған өзі екенін, себебі оны ашу Иранға «күніне 500 миллион доллар табуға» мүмкіндік беретінін айтты.<ref>{{cite news |title=Trump says he is keeping Strait of Hormuz closed, not Iran |url=https://www.aljazeera.com/amp/video/newsfeed/2026/4/23/trump-says-he-is-keeping-strait-of-hormuz-closed-not-iran |work=[[Al Jazeera English]] |date=23 April 2026}}</ref> [[The Guardian]] басылымы бұл жағдайды «қосарланған қоршау» деп сипаттап, АҚШ Әскери-теңіз күштері Иран порттарын қоршауға алғанымен, Иранның теңіздегі блокадасын тоқтата алмағанын немесе бұғазды АҚШ одақтастары үшін аша алмағанын атап өтті.<ref name="Guardian 24 Apr 26" /> Сол күні Трамп Израиль мен Ливанның атысты тоқтату режимін үш аптаға ұзартуға келіскенін жариялады.<ref>{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Iran war updates: Trump announces three-week Lebanon ceasefire extension |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/23/iran-war-live-israel-kills-lebanese-journalist-tehran-us-talks-stalled |access-date=24 April 2026 |website=Al Jazeera English}}</ref> 24 сәуірде Иран кеме ереже бұзушылықтар жасап, ескертулерді елеусіз қалдырғаннан кейін, оны Америка әскерилерімен сыбайлас болды деген күдікпен қолға түсіргенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=24 April 2026 |title=Iran Seizes Ship Suspected Of Collaborating With US Military, Cites Maritime Violations |url=https://www.news18.com/world/iran-seizes-ship-suspected-of-collaborating-with-us-military-cites-maritime-violations-ws-l-10056440.html |access-date=25 April 2026 |website=[[News 18]]}}</ref> 25 сәуірде Трамп Иранмен келіссөздер жүргізу үшін АҚШ келіссөзшілерінің Пәкістанға жоспарланған сапарын тоқтатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=25 April 2026 |title=US-Iran peace hopes fade despite Araghchi's diplomatic push |url=https://asia.nikkei.com/spotlight/iran-tensions/iran-war/us-iran-peace-hopes-fade-despite-araghchi-s-diplomatic-push |access-date=26 April 2026 |agency =Reuters |website=Nikkei Asia}}</ref> ​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.<ref name=mang /> ​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.<ref name="internazionale3may">{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}</ref> == Соққылар мен шығындар == ​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.<ref>{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}</ref> 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}</ref> === Иран === ==== Әли Хаменеидің қазасы ==== [[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]] 2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.<ref>{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}</ref> Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.<ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]] * [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:2026 жылдағы Иран]] [[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]] qq2i917a4apsumab4onffhxoo4yqm5a 3620516 3620515 2026-06-22T05:21:09Z 1nter pares 146705 /* */ 3620516 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ирандағы соғыс (2026) |бөлім = |сурет = 2026 Iran war collage 3.jpg |сурет атауы = |дата = [[28 ақпан]] [[2026 жыл|2026]] – [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]] |орын = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]] |себеп = Мәлімделген мақсаттар: * [[Иран ядролық бағдарламасы|Иранның ядролық қаруға]] ие болуына жол бермеу * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)|Ирандағы жаппай наразылық шерулерін]] қолдау |нәтиже = |статусы = Қақтығыс АҚШ үшін стратегиялық сәтсіздік болып,<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/06/18/world/middleeast/israel-iran-deal-reaction-netanyahu.html|title=Israel, Stunned by Trump’s Iran Deal, Sees It as a ‘Catastrophic Capitulation’|lang=en|author=David M. Halbfinger|website=[[The New York Times]]|date=2026-06-18|url-status=live|subtitle=The agreement accomplishes none of Israel’s stated war aims and arguably leaves the country in worse shape on each of them|access-date=2026-06-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gulf-recalibrates-iran-emerges-intact-war-2026-06-15/|title=Gulf recalibrates as Iran emerges intact from war|lang=en|author=Samia Nakhoul|date=2026-06-15|publisher=[[Reuters]]|url-status=live|access-date=2026-06-21}}</ref> бейбіт келісімнің жасалуымен аяқталды. |өзгерістер = |қарсылас1 = {{Байрақ|Израиль}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |қарсылас2 = {{Байрақ|Иран}}<br>{{Байрақ|Хезболла}} |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]] |командир2 = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] <small>(28.02.2026 дейін)</small><br>{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = }} 2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Иран аумағындағы бірнеше нысандарға келісілген бірлескен шабуылдарын бастады. Бұл әскери операция Израиль тарапынан «'''Ақырған арыстан'''» ({{lang-en|Operation Roaring Lion}}),<ref>{{Cite web |url=https://baribar.kz/262758/izrail-men-aqsh-irandy-ne-ushin-atqylap-zhatyr/ |title=Израиль мен АҚШ Иранды не үшін атқылап жатыр? |lang=kk |website=baribar.kz |accessdate=2026-03-02}}</ref> ал АҚШ тарапынан «'''Эпикалық қаһар'''» ({{lang-en|Operation Epic Fury}})<ref name="The New York Times-2026">{{cite web |date=3 March 2026 |title=How Trump Decided to Go to War|url=https://www.nytimes.com/2026/03/02/us/politics/trump-war-iran-israel.html?unlocked_article_code=1.QVA.pkuR.UJsI_ed0iTWq |website=[[The New York Times]]|quote=There were few voices lobbying against military action. One exception was Tucker Carlson, the right-wing podcaster and close ally of the president, who has met with him in the Oval Office three times in the past month to argue against an attack. He outlined the risks to U.S. military personnel, energy prices and Arab partners in the region if the United States went to war with Iran. He told the president that he should not be boxed in by Israel, arguing that its desire to attack Iran was the only reason the United States was even considering a strike. He encouraged Mr. Trump to restrain Mr. Netanyahu. The president said he understood the risks of an attack, but he conveyed to Mr. Carlson that he had no choice but to join a strike that Israel would launch. After Mr. Carlson left the White House midday on Feb. 23, he told others he thought Mr. Trump was leaning toward military action.}}</ref><ref>{{Cite tweet |number=2027662002219302929 |user=DeptOfWar |title=Operation Epic Fury |date=28 February 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pentagon names Iran mission 'Operation Epic Fury' |url=https://www.iranintl.com/en/202602280838 |website=[[Iran International]] |access-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301040726/https://www.iranintl.com/en/202602280838|archive-date=1 March 2026|url-status=live}}</ref> деп аталды. Шабуылдардың негізгі нысанасы — Иранның жоғары лауазымды тұлғалары, әскери қолбасшылары мен стратегиялық нысандары болды. Операцияның басты мақсаты — елдегі саяси режимді алмастыру.<ref name="Sanger-2026">{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |author-link=David E. Sanger |date=28 February 2026 |title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html |url-access=subscription |access-date=1 March 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/uHhch|url-status=live|archive-date=28 February 2026|quote=While Mr. Trump claimed Tehran was ultimately aiming to reach to the United States with its array of missiles, even his own Defense Intelligence Agency concluded last year that it would be a decade before Iran could get past the technological and production hurdles to produce a significant arsenal.}}</ref> [[Иран]] тарапы бұл әрекеттерге берген жауабын «'''Шынайы уәде IV'''» ({{lang-en|Operation True Promise IV}}) деп атады.<ref>{{Cite web |url=https://yuz.uz/kz/news/139793 |title=Иран Ирактағы НАТО-ның «Виктория» базасына шабуыл жасады |lang=kk |website=yuz.uz |accessdate=2026-03-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://parstoday.ir/kz/news/west_asia-i82974-%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%96_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2_%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B5 |title=Сақшылар корпусы баспасөз хатшысы: Иранның жауаптары күшейіп келеді; Тель-Авив зымыран шабуылдарынан зардап шегуде |lang=kk |website=parstoday.ir |accessdate=2026-03-04}}</ref> АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.<ref name="auto1">{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.<ref>{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі<ref name=":14" /> және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],<ref name=":0">{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}</ref> [[Бахрейн]],<ref name=":0" /> [[Катар]],<ref name=":0" /> [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын<ref name=":14">{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.<ref name="How Trump's deportation plan could affect the US economy">{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}</ref><ref name=":10">{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.<ref name="auto1" /> [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}</ref> == Алғышарттар == 1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.<ref name="News1828">{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}</ref> Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.<ref name="News1828" /><ref name="Hubbard-2024">{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}</ref><ref name="Hourcade-20262">{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}</ref> Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}</ref><ref name="Asadzade-20192">{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}</ref> 1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]<nowiki/>» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}</ref> ​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.<ref>{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}</ref>}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.<ref name="iransconflict" /> === Иранның ядролық мәселесі === Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.<ref>{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}</ref><ref>{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community "continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003". – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted "a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device" from the late 1980s until 2003}}</ref> БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically "[[uranium enrichment]] <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}</ref> and reprocessing" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}</ref> in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of "[[heavy water]]" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities: (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}</ref>}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.<ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}</ref> Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}</ref> Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.<ref>{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}</ref> Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.<ref> :{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor & Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}} :{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley & Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}</ref><ref>{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}</ref><ref>{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}</ref><ref>{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}</ref> == Әскери қимылдар == === Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары === Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.<ref name="LiebermannCNNIsraelStrikeIran"/> Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,<ref>{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take "immediate action" at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.<ref>{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.<ref>{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.<ref name=":03">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.<ref name=":2">{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}</ref> Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}</ref> [[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref> Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.<ref>{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.<ref name="auto6">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}</ref> BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.<ref name="auto3">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері === [[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]] 2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.<ref>{{cite web |title=Trump announces "major combat operations" in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}</ref> Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.<ref name="auto1" /><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}</ref> Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі "Израильге өлім!" және "Америкаға өлім!" деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар === Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.<ref name="persian-gulf-1" /> [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.<ref name="WRAL">{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}</ref> Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.<ref>{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,<ref>{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}</ref> БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.<ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.<ref name=":3">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.<ref name=":13">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.<ref name="auto6"/><ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.<ref name=":5">{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === Наурыз === === 1 наурыз === [[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]] Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.<ref name="Reuters-2026">{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.<ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.<ref name="Reuters-2026" /> === 2 наурыз === ​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха<ref name="CNN-2026"/> және [[Беэр-Шева]]<ref>{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.<ref>{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}</ref><ref name="Reals" /> Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.<ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.<ref>{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}</ref> === 3 наурыз === [[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]] ​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,<ref>{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты<ref>{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.<ref>{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]<nowiki/>» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/usa/tramp-&#x20;kongreske-iranga-karsyi-sogyis-&#x20;kimyildaryinyin-373924/amp/ Трамп Конгреске соғыстың аяталғаны туралы хабарлады]</ref><ref>{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді.<ref>[https://qazaqstan.tv/news/224292 Соғыстың бесінші күні: АҚШ пен Израильдің соққылары]</ref> Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.<ref>{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}</ref> Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.<ref name="Al Jazeera English"/> ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}</ref> Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.<ref>{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}</ref> === 4 наурыз === [[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]] ​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.<ref name="ABC News-2" /> Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.<ref>{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}</ref> ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}</ref> === 5 наурыз === [[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]] ​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.<ref name="Reuters-2026b">{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}</ref> Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.<ref name="Apa.az">{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}</ref> Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> және әскери жауап қайтаруға уәде берді.<ref>{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,<ref>{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}</ref> [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.<ref>{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}</ref> === 6 наурыз === [[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]] [[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.<ref>{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}</ref> Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has "only just begun to fight" in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}</ref> Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.<ref>{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}</ref><ref>{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}</ref> Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]<nowiki/>» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.<ref>{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> === 7 наурыз === АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.<ref>{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.<ref>{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}</ref><ref>{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}</ref> Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}</ref> Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.<ref>{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.<ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}</ref> Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}</ref> Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}</ref> ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> === 8 наурыз === Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}</ref> Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.<ref name="auto">{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}</ref> Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.<ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.<ref name="auto3"/> === 9 наурыз === Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».<ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}</ref> Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}</ref> Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.<ref>{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}</ref> === 10 наурыз === Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}</ref> AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}</ref> Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.<ref name="ndtv10march">{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}</ref> Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,<ref name="Middle East Eye-2" /><ref>{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}</ref> Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.<ref>{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}</ref> Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.<ref>{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}</ref> Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}</ref> АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.<ref name="jpost10march" /><ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.<ref name="jpost10march" /> === 11 наурыз === АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті.<ref name=":1">[https://24.kz/kz/zha-aly-&#x20;tar/lemde/756371-aks-pen-izrail-iranga-&#x20;karsy-sogys-asty АҚШ пен Израиль Иранға қарсы соғыс ашты]</ref><ref name=":1" /> Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.<ref>{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.<ref>{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}</ref> Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> === 12 наурыз === [[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.<ref>{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.<ref>{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}</ref> Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.<ref>{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}</ref> Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.<ref name="lm13march">{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}</ref> Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.<ref>{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}</ref> Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.<ref>{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}</ref> Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref> === 13 наурыз === Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.<ref name="Cooper">{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.<ref name="Cooper" /> Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}</ref> Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}</ref> === Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) === ​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.<ref>{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}</ref> Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.<ref name="PoliticoCeasefire">{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}</ref> АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> Атысты тоқтату туралы хабарламадан кейін Иранның [[Лаван аралы]]ндағы мұнай өңдеу зауыты мен [[Сирри аралы]]ндағы шикі мұнай экспорттау нысандарына «жау тарапынан шабуыл» жасалды. Бұл үшін жауапкершілікті ешбір тарап өз мойнына алған жоқ.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Бахрейн сияқты Парсы шығанағындағы араб мемлекеттеріне зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы беруді жалғастырды.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=8 April 2026 |work=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.<ref>{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}</ref> Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.<ref>{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref> 18 сәуірде Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.<ref>{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}</ref> 19 сәуірде Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ Әскери-теңіз күштеріне Ормуз бұғазына мина қойып жатқан кез келген ирандық қайықтарды жоюға бұйрық берді.<ref name="telanganatoday23april">{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Trump orders US military to 'shoot and kill' Iranian boats in Hormuz |url=https://telanganatoday.com/trump-orders-us-military-to-shoot-and-kill-iranian-boats-in-hormuz |access-date=23 April 2026|agency=Associated Press|website=Telangana Today}}</ref> Иранның екі жүк кемесін қолға түсіргеніне қарамастан,<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=24 April 2026}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ-тың Ормуз бұғазын толық бақылауда ұстап отырғанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол бұғазды жауып отырған өзі екенін, себебі оны ашу Иранға «күніне 500 миллион доллар табуға» мүмкіндік беретінін айтты.<ref>{{cite news |title=Trump says he is keeping Strait of Hormuz closed, not Iran |url=https://www.aljazeera.com/amp/video/newsfeed/2026/4/23/trump-says-he-is-keeping-strait-of-hormuz-closed-not-iran |work=[[Al Jazeera English]] |date=23 April 2026}}</ref> [[The Guardian]] басылымы бұл жағдайды «қосарланған қоршау» деп сипаттап, АҚШ Әскери-теңіз күштері Иран порттарын қоршауға алғанымен, Иранның теңіздегі блокадасын тоқтата алмағанын немесе бұғазды АҚШ одақтастары үшін аша алмағанын атап өтті.<ref name="Guardian 24 Apr 26" /> Сол күні Трамп Израиль мен Ливанның атысты тоқтату режимін үш аптаға ұзартуға келіскенін жариялады.<ref>{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Iran war updates: Trump announces three-week Lebanon ceasefire extension |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/23/iran-war-live-israel-kills-lebanese-journalist-tehran-us-talks-stalled |access-date=24 April 2026 |website=Al Jazeera English}}</ref> 24 сәуірде Иран кеме ереже бұзушылықтар жасап, ескертулерді елеусіз қалдырғаннан кейін, оны Америка әскерилерімен сыбайлас болды деген күдікпен қолға түсіргенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=24 April 2026 |title=Iran Seizes Ship Suspected Of Collaborating With US Military, Cites Maritime Violations |url=https://www.news18.com/world/iran-seizes-ship-suspected-of-collaborating-with-us-military-cites-maritime-violations-ws-l-10056440.html |access-date=25 April 2026 |website=[[News 18]]}}</ref> 25 сәуірде Трамп Иранмен келіссөздер жүргізу үшін АҚШ келіссөзшілерінің Пәкістанға жоспарланған сапарын тоқтатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=25 April 2026 |title=US-Iran peace hopes fade despite Araghchi's diplomatic push |url=https://asia.nikkei.com/spotlight/iran-tensions/iran-war/us-iran-peace-hopes-fade-despite-araghchi-s-diplomatic-push |access-date=26 April 2026 |agency =Reuters |website=Nikkei Asia}}</ref> ​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.<ref name=mang /> ​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.<ref name="internazionale3may">{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}</ref> == Соққылар мен шығындар == ​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.<ref>{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}</ref> 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}</ref> === Иран === ==== Әли Хаменеидің қазасы ==== [[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]] 2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.<ref>{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}</ref> Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.<ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]] * [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:2026 жылдағы Иран]] [[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]] ldbqxf35uqno5grl0y0sxis549uhkas 3620517 3620516 2026-06-22T05:26:40Z 1nter pares 146705 /* */ 3620517 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ирандағы соғыс (2026) |бөлім = |сурет = 2026 Iran war collage 3.jpg |сурет атауы = |дата = [[28 ақпан]] [[2026 жыл|2026]] – [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]] |орын = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]] |себеп = Мәлімделген мақсаттар: * [[Иран ядролық бағдарламасы|Иранның ядролық қаруға]] ие болуына жол бермеу * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)|Ирандағы жаппай наразылық шерулерін]] қолдау |нәтиже = |статусы = Қақтығыс АҚШ үшін стратегиялық сәтсіздік болып,<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/06/18/world/middleeast/israel-iran-deal-reaction-netanyahu.html|title=Israel, Stunned by Trump’s Iran Deal, Sees It as a ‘Catastrophic Capitulation’|lang=en|author=David M. Halbfinger|website=[[The New York Times]]|date=2026-06-18|url-status=live|subtitle=The agreement accomplishes none of Israel’s stated war aims and arguably leaves the country in worse shape on each of them|access-date=2026-06-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gulf-recalibrates-iran-emerges-intact-war-2026-06-15/|title=Gulf recalibrates as Iran emerges intact from war|lang=en|author=Samia Nakhoul|date=2026-06-15|publisher=[[Reuters]]|url-status=live|access-date=2026-06-21}}</ref> бейбіт келісімнің жасалуымен аяқталды. |өзгерістер = |қарсылас1 = {{Байрақ|Израиль}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |қарсылас2 = {{Байрақ|Иран}}<br>{{Байрақ|Хезболла}} |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]] |командир2 = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] <small>(28.02.2026 дейін)</small><br>{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = }} 2026 жылғы 28 ақпан мен 17 маусым аралығында АҚШ пен Израиль Иранға және оның аймақтағы одақтастарына қарсы соғыс жүргізді. Қақтығыс АҚШ пен Израильдің Ирандағы әскери және мемлекеттік нысандарға күтпеген жерден әуе соққыларын жасауынан басталды. Бұл шабуылдар нәтижесінде бірқатар ирандық лауазымды тұлғалар, соның ішінде [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] [[Әли Хаменеи өлтірілуі|қаза тапты]]. Шабуылдар [[Иран ядролық бағдарламасы|Иранның ядролық бағдарламасына]] қатысты мәселелерді талқылау үшін жүргізіліп жатқан Иран-АҚШ келіссөздері аясында жүзеге асырылды. Бұған жауап ретінде Иран Израильге, АҚШ-пен одақтас араб мемлекеттеріне және аймақтағы америкалық әскери базаларға соққылар жасады. Сонымен қатар Иран Ормуз бұғазын іс жүзінде жауып, жаһандық отын дағдарысын туындату арқылы әлемдік экономикаға елеулі әсер етті. Иранның әрекеттері соғыс ауқымының кеңеюіне әкеліп, [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Сауд Арабиясы]] және [[Кувейт]] тарапынан жауап соққыларының жасалуына себеп болды. АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.<ref name="auto1">{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.<ref>{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі<ref name=":14" /> және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],<ref name=":0">{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}</ref> [[Бахрейн]],<ref name=":0" /> [[Катар]],<ref name=":0" /> [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын<ref name=":14">{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.<ref name="How Trump's deportation plan could affect the US economy">{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}</ref><ref name=":10">{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.<ref name="auto1" /> [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}</ref> == Алғышарттар == 1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.<ref name="News1828">{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}</ref> Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.<ref name="News1828" /><ref name="Hubbard-2024">{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}</ref><ref name="Hourcade-20262">{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}</ref> Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}</ref><ref name="Asadzade-20192">{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}</ref> 1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]<nowiki/>» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}</ref> ​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.<ref>{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}</ref>}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.<ref name="iransconflict" /> === Иранның ядролық мәселесі === Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.<ref>{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}</ref><ref>{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community "continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003". – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted "a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device" from the late 1980s until 2003}}</ref> БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically "[[uranium enrichment]] <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}</ref> and reprocessing" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}</ref> in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of "[[heavy water]]" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities: (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}</ref>}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.<ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}</ref> Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}</ref> Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.<ref>{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}</ref> Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.<ref> :{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor & Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}} :{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley & Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}</ref><ref>{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}</ref><ref>{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}</ref><ref>{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}</ref> == Әскери қимылдар == === Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары === Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.<ref name="LiebermannCNNIsraelStrikeIran"/> Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,<ref>{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take "immediate action" at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.<ref>{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.<ref>{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.<ref name=":03">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.<ref name=":2">{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}</ref> Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}</ref> [[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref> Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.<ref>{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.<ref name="auto6">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}</ref> BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.<ref name="auto3">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері === [[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]] 2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.<ref>{{cite web |title=Trump announces "major combat operations" in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}</ref> Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.<ref name="auto1" /><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}</ref> Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі "Израильге өлім!" және "Америкаға өлім!" деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар === Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.<ref name="persian-gulf-1" /> [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.<ref name="WRAL">{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}</ref> Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.<ref>{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,<ref>{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}</ref> БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.<ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.<ref name=":3">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.<ref name=":13">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.<ref name="auto6"/><ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.<ref name=":5">{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === Наурыз === === 1 наурыз === [[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]] Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.<ref name="Reuters-2026">{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.<ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.<ref name="Reuters-2026" /> === 2 наурыз === ​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха<ref name="CNN-2026"/> және [[Беэр-Шева]]<ref>{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.<ref>{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}</ref><ref name="Reals" /> Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.<ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.<ref>{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}</ref> === 3 наурыз === [[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]] ​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,<ref>{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты<ref>{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.<ref>{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]<nowiki/>» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/usa/tramp-&#x20;kongreske-iranga-karsyi-sogyis-&#x20;kimyildaryinyin-373924/amp/ Трамп Конгреске соғыстың аяталғаны туралы хабарлады]</ref><ref>{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді.<ref>[https://qazaqstan.tv/news/224292 Соғыстың бесінші күні: АҚШ пен Израильдің соққылары]</ref> Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.<ref>{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}</ref> Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.<ref name="Al Jazeera English"/> ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}</ref> Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.<ref>{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}</ref> === 4 наурыз === [[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]] ​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.<ref name="ABC News-2" /> Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.<ref>{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}</ref> ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}</ref> === 5 наурыз === [[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]] ​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.<ref name="Reuters-2026b">{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}</ref> Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.<ref name="Apa.az">{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}</ref> Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> және әскери жауап қайтаруға уәде берді.<ref>{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,<ref>{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}</ref> [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.<ref>{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}</ref> === 6 наурыз === [[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]] [[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.<ref>{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}</ref> Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has "only just begun to fight" in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}</ref> Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.<ref>{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}</ref><ref>{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}</ref> Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]<nowiki/>» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.<ref>{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> === 7 наурыз === АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.<ref>{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.<ref>{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}</ref><ref>{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}</ref> Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}</ref> Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.<ref>{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.<ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}</ref> Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}</ref> Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}</ref> ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> === 8 наурыз === Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}</ref> Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.<ref name="auto">{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}</ref> Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.<ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.<ref name="auto3"/> === 9 наурыз === Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».<ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}</ref> Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}</ref> Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.<ref>{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}</ref> === 10 наурыз === Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}</ref> AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}</ref> Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.<ref name="ndtv10march">{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}</ref> Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,<ref name="Middle East Eye-2" /><ref>{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}</ref> Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.<ref>{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}</ref> Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.<ref>{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}</ref> Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}</ref> АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.<ref name="jpost10march" /><ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.<ref name="jpost10march" /> === 11 наурыз === АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті.<ref name=":1">[https://24.kz/kz/zha-aly-&#x20;tar/lemde/756371-aks-pen-izrail-iranga-&#x20;karsy-sogys-asty АҚШ пен Израиль Иранға қарсы соғыс ашты]</ref><ref name=":1" /> Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.<ref>{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.<ref>{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}</ref> Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> === 12 наурыз === [[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.<ref>{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.<ref>{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}</ref> Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.<ref>{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}</ref> Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.<ref name="lm13march">{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}</ref> Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.<ref>{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}</ref> Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.<ref>{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}</ref> Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref> === 13 наурыз === Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.<ref name="Cooper">{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.<ref name="Cooper" /> Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}</ref> Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}</ref> === Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) === ​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.<ref>{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}</ref> Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.<ref name="PoliticoCeasefire">{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}</ref> АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> Атысты тоқтату туралы хабарламадан кейін Иранның [[Лаван аралы]]ндағы мұнай өңдеу зауыты мен [[Сирри аралы]]ндағы шикі мұнай экспорттау нысандарына «жау тарапынан шабуыл» жасалды. Бұл үшін жауапкершілікті ешбір тарап өз мойнына алған жоқ.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Бахрейн сияқты Парсы шығанағындағы араб мемлекеттеріне зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы беруді жалғастырды.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=8 April 2026 |work=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.<ref>{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}</ref> Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.<ref>{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref> 18 сәуірде Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.<ref>{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}</ref> 19 сәуірде Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ Әскери-теңіз күштеріне Ормуз бұғазына мина қойып жатқан кез келген ирандық қайықтарды жоюға бұйрық берді.<ref name="telanganatoday23april">{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Trump orders US military to 'shoot and kill' Iranian boats in Hormuz |url=https://telanganatoday.com/trump-orders-us-military-to-shoot-and-kill-iranian-boats-in-hormuz |access-date=23 April 2026|agency=Associated Press|website=Telangana Today}}</ref> Иранның екі жүк кемесін қолға түсіргеніне қарамастан,<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=24 April 2026}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ-тың Ормуз бұғазын толық бақылауда ұстап отырғанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол бұғазды жауып отырған өзі екенін, себебі оны ашу Иранға «күніне 500 миллион доллар табуға» мүмкіндік беретінін айтты.<ref>{{cite news |title=Trump says he is keeping Strait of Hormuz closed, not Iran |url=https://www.aljazeera.com/amp/video/newsfeed/2026/4/23/trump-says-he-is-keeping-strait-of-hormuz-closed-not-iran |work=[[Al Jazeera English]] |date=23 April 2026}}</ref> [[The Guardian]] басылымы бұл жағдайды «қосарланған қоршау» деп сипаттап, АҚШ Әскери-теңіз күштері Иран порттарын қоршауға алғанымен, Иранның теңіздегі блокадасын тоқтата алмағанын немесе бұғазды АҚШ одақтастары үшін аша алмағанын атап өтті.<ref name="Guardian 24 Apr 26" /> Сол күні Трамп Израиль мен Ливанның атысты тоқтату режимін үш аптаға ұзартуға келіскенін жариялады.<ref>{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Iran war updates: Trump announces three-week Lebanon ceasefire extension |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/23/iran-war-live-israel-kills-lebanese-journalist-tehran-us-talks-stalled |access-date=24 April 2026 |website=Al Jazeera English}}</ref> 24 сәуірде Иран кеме ереже бұзушылықтар жасап, ескертулерді елеусіз қалдырғаннан кейін, оны Америка әскерилерімен сыбайлас болды деген күдікпен қолға түсіргенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=24 April 2026 |title=Iran Seizes Ship Suspected Of Collaborating With US Military, Cites Maritime Violations |url=https://www.news18.com/world/iran-seizes-ship-suspected-of-collaborating-with-us-military-cites-maritime-violations-ws-l-10056440.html |access-date=25 April 2026 |website=[[News 18]]}}</ref> 25 сәуірде Трамп Иранмен келіссөздер жүргізу үшін АҚШ келіссөзшілерінің Пәкістанға жоспарланған сапарын тоқтатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=25 April 2026 |title=US-Iran peace hopes fade despite Araghchi's diplomatic push |url=https://asia.nikkei.com/spotlight/iran-tensions/iran-war/us-iran-peace-hopes-fade-despite-araghchi-s-diplomatic-push |access-date=26 April 2026 |agency =Reuters |website=Nikkei Asia}}</ref> ​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.<ref name=mang /> ​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.<ref name="internazionale3may">{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}</ref> == Соққылар мен шығындар == ​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.<ref>{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}</ref> 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}</ref> === Иран === ==== Әли Хаменеидің қазасы ==== [[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]] 2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.<ref>{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}</ref> Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.<ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]] * [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:2026 жылдағы Иран]] [[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]] phlemo0nmfrsy08rerudsxov9mstjgi 3620519 3620517 2026-06-22T05:42:27Z 1nter pares 146705 3620519 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ирандағы соғыс (2026) |бөлім = |сурет = 2026 Iran war collage 3.jpg |сурет атауы = |дата = [[28 ақпан]] [[2026 жыл|2026]] – [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]] |орын = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]] |себеп = Мәлімделген мақсаттар: * [[Иран ядролық бағдарламасы|Иранның ядролық қаруға]] ие болуына жол бермеу * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)|Ирандағы жаппай наразылық шерулерін]] қолдау |нәтиже = |статусы = Қақтығыс АҚШ үшін стратегиялық сәтсіздік болып,<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/06/18/world/middleeast/israel-iran-deal-reaction-netanyahu.html|title=Israel, Stunned by Trump’s Iran Deal, Sees It as a ‘Catastrophic Capitulation’|lang=en|author=David M. Halbfinger|website=[[The New York Times]]|date=2026-06-18|url-status=live|subtitle=The agreement accomplishes none of Israel’s stated war aims and arguably leaves the country in worse shape on each of them|access-date=2026-06-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gulf-recalibrates-iran-emerges-intact-war-2026-06-15/|title=Gulf recalibrates as Iran emerges intact from war|lang=en|author=Samia Nakhoul|date=2026-06-15|publisher=[[Reuters]]|url-status=live|access-date=2026-06-21}}</ref> бейбіт келісімнің жасалуымен аяқталды.<ref>{{Cite web |url=https://stan.kz/aqs-pen-iran-sogysty-toqtatu-turaly-kelisimge-qol-qoidy-435984/ |title=АҚШ пен Иран соғысты тоқтату туралы келісімге қол қойды |lang=kk |website=stan.kz |accessdate=2026-06-18}}</ref> |өзгерістер = |қарсылас1 = {{Байрақ|Израиль}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |қарсылас2 = {{Байрақ|Иран}}<br>{{Байрақ|Хезболла}} |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]] |командир2 = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] <small>(28.02.2026 дейін)</small><br>{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = }} 2026 жылғы 28 ақпан мен 17 маусым аралығында АҚШ пен Израиль Иранға және оның аймақтағы одақтастарына қарсы соғыс жүргізді. Қақтығыс АҚШ пен Израильдің Ирандағы әскери және мемлекеттік нысандарға күтпеген жерден әуе соққыларын жасауынан басталды. Бұл шабуылдар нәтижесінде бірқатар ирандық лауазымды тұлғалар, соның ішінде [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] [[Әли Хаменеи өлтірілуі|қаза тапты]]. Шабуылдар [[Иран ядролық бағдарламасы|Иранның ядролық бағдарламасына]] қатысты мәселелерді талқылау үшін жүргізіліп жатқан Иран-АҚШ келіссөздері аясында жүзеге асырылды. Бұған жауап ретінде Иран Израильге, АҚШ-пен одақтас араб мемлекеттеріне және аймақтағы америкалық әскери базаларға соққылар жасады. Сонымен қатар Иран Ормуз бұғазын іс жүзінде жауып, жаһандық отын дағдарысын туындату арқылы әлемдік экономикаға елеулі әсер етті. Иранның әрекеттері соғыс ауқымының кеңеюіне әкеліп, [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Сауд Арабиясы]] және [[Кувейт]] тарапынан жауап соққыларының жасалуына себеп болды. АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.<ref name="auto1">{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.<ref>{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі<ref name=":14" /> және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],<ref name=":0">{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}</ref> [[Бахрейн]],<ref name=":0" /> [[Катар]],<ref name=":0" /> [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын<ref name=":14">{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.<ref name="How Trump's deportation plan could affect the US economy">{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}</ref><ref name=":10">{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.<ref name="auto1" /> [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}</ref> == Алғышарттар == 1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.<ref name="News1828">{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}</ref> Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.<ref name="News1828" /><ref name="Hubbard-2024">{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}</ref><ref name="Hourcade-20262">{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}</ref> Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}</ref><ref name="Asadzade-20192">{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}</ref> 1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]<nowiki/>» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}</ref> ​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.<ref>{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}</ref>}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.<ref name="iransconflict" /> === Иранның ядролық мәселесі === Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.<ref>{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}</ref><ref>{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community "continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003". – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted "a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device" from the late 1980s until 2003}}</ref> БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically "[[uranium enrichment]] <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}</ref> and reprocessing" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}</ref> in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of "[[heavy water]]" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities: (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}</ref>}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.<ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}</ref> Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}</ref> Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.<ref>{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}</ref> Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.<ref> :{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor & Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}} :{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley & Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}</ref><ref>{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}</ref><ref>{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}</ref><ref>{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}</ref> == Әскери қимылдар == === Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары === Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.<ref name="LiebermannCNNIsraelStrikeIran"/> Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,<ref>{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take "immediate action" at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.<ref>{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.<ref>{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.<ref name=":03">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.<ref name=":2">{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}</ref> Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}</ref> [[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref> Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.<ref>{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.<ref name="auto6">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}</ref> BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.<ref name="auto3">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері === [[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]] 2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.<ref>{{cite web |title=Trump announces "major combat operations" in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}</ref> Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.<ref name="auto1" /><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}</ref> Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі "Израильге өлім!" және "Америкаға өлім!" деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар === Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.<ref name="persian-gulf-1" /> [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.<ref name="WRAL">{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}</ref> Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.<ref>{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,<ref>{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}</ref> БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.<ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.<ref name=":3">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.<ref name=":13">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.<ref name="auto6"/><ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.<ref name=":5">{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === Наурыз === === 1 наурыз === [[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]] Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.<ref name="Reuters-2026">{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.<ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.<ref name="Reuters-2026" /> === 2 наурыз === ​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха<ref name="CNN-2026"/> және [[Беэр-Шева]]<ref>{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.<ref>{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}</ref><ref name="Reals" /> Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.<ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.<ref>{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}</ref> === 3 наурыз === [[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]] ​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,<ref>{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты<ref>{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.<ref>{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]<nowiki/>» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/usa/tramp-&#x20;kongreske-iranga-karsyi-sogyis-&#x20;kimyildaryinyin-373924/amp/ Трамп Конгреске соғыстың аяталғаны туралы хабарлады]</ref><ref>{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді.<ref>[https://qazaqstan.tv/news/224292 Соғыстың бесінші күні: АҚШ пен Израильдің соққылары]</ref> Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.<ref>{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}</ref> Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.<ref name="Al Jazeera English"/> ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}</ref> Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.<ref>{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}</ref> === 4 наурыз === [[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]] ​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.<ref name="ABC News-2" /> Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.<ref>{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}</ref> ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}</ref> === 5 наурыз === [[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]] ​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.<ref name="Reuters-2026b">{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}</ref> Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.<ref name="Apa.az">{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}</ref> Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> және әскери жауап қайтаруға уәде берді.<ref>{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,<ref>{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}</ref> [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.<ref>{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}</ref> === 6 наурыз === [[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]] [[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.<ref>{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}</ref> Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has "only just begun to fight" in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}</ref> Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.<ref>{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}</ref><ref>{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}</ref> Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]<nowiki/>» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.<ref>{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> === 7 наурыз === АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.<ref>{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.<ref>{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}</ref><ref>{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}</ref> Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}</ref> Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.<ref>{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.<ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}</ref> Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}</ref> Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}</ref> ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> === 8 наурыз === Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}</ref> Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.<ref name="auto">{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}</ref> Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.<ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.<ref name="auto3"/> === 9 наурыз === Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».<ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}</ref> Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}</ref> Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.<ref>{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}</ref> === 10 наурыз === Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}</ref> AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}</ref> Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.<ref name="ndtv10march">{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}</ref> Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,<ref name="Middle East Eye-2" /><ref>{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}</ref> Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.<ref>{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}</ref> Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.<ref>{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}</ref> Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}</ref> АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.<ref name="jpost10march" /><ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.<ref name="jpost10march" /> === 11 наурыз === АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті.<ref name=":1">[https://24.kz/kz/zha-aly-&#x20;tar/lemde/756371-aks-pen-izrail-iranga-&#x20;karsy-sogys-asty АҚШ пен Израиль Иранға қарсы соғыс ашты]</ref><ref name=":1" /> Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.<ref>{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.<ref>{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}</ref> Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> === 12 наурыз === [[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.<ref>{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.<ref>{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}</ref> Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.<ref>{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}</ref> Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.<ref name="lm13march">{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}</ref> Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.<ref>{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}</ref> Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.<ref>{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}</ref> Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref> === 13 наурыз === Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.<ref name="Cooper">{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.<ref name="Cooper" /> Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}</ref> Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}</ref> === Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) === ​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.<ref>{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}</ref> Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.<ref name="PoliticoCeasefire">{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}</ref> АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> Атысты тоқтату туралы хабарламадан кейін Иранның [[Лаван аралы]]ндағы мұнай өңдеу зауыты мен [[Сирри аралы]]ндағы шикі мұнай экспорттау нысандарына «жау тарапынан шабуыл» жасалды. Бұл үшін жауапкершілікті ешбір тарап өз мойнына алған жоқ.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Бахрейн сияқты Парсы шығанағындағы араб мемлекеттеріне зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы беруді жалғастырды.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=8 April 2026 |work=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.<ref>{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}</ref> Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.<ref>{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref> 18 сәуірде Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.<ref>{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}</ref> 19 сәуірде Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ Әскери-теңіз күштеріне Ормуз бұғазына мина қойып жатқан кез келген ирандық қайықтарды жоюға бұйрық берді.<ref name="telanganatoday23april">{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Trump orders US military to 'shoot and kill' Iranian boats in Hormuz |url=https://telanganatoday.com/trump-orders-us-military-to-shoot-and-kill-iranian-boats-in-hormuz |access-date=23 April 2026|agency=Associated Press|website=Telangana Today}}</ref> Иранның екі жүк кемесін қолға түсіргеніне қарамастан,<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=24 April 2026}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ-тың Ормуз бұғазын толық бақылауда ұстап отырғанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол бұғазды жауып отырған өзі екенін, себебі оны ашу Иранға «күніне 500 миллион доллар табуға» мүмкіндік беретінін айтты.<ref>{{cite news |title=Trump says he is keeping Strait of Hormuz closed, not Iran |url=https://www.aljazeera.com/amp/video/newsfeed/2026/4/23/trump-says-he-is-keeping-strait-of-hormuz-closed-not-iran |work=[[Al Jazeera English]] |date=23 April 2026}}</ref> [[The Guardian]] басылымы бұл жағдайды «қосарланған қоршау» деп сипаттап, АҚШ Әскери-теңіз күштері Иран порттарын қоршауға алғанымен, Иранның теңіздегі блокадасын тоқтата алмағанын немесе бұғазды АҚШ одақтастары үшін аша алмағанын атап өтті.<ref name="Guardian 24 Apr 26" /> Сол күні Трамп Израиль мен Ливанның атысты тоқтату режимін үш аптаға ұзартуға келіскенін жариялады.<ref>{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Iran war updates: Trump announces three-week Lebanon ceasefire extension |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/23/iran-war-live-israel-kills-lebanese-journalist-tehran-us-talks-stalled |access-date=24 April 2026 |website=Al Jazeera English}}</ref> 24 сәуірде Иран кеме ереже бұзушылықтар жасап, ескертулерді елеусіз қалдырғаннан кейін, оны Америка әскерилерімен сыбайлас болды деген күдікпен қолға түсіргенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=24 April 2026 |title=Iran Seizes Ship Suspected Of Collaborating With US Military, Cites Maritime Violations |url=https://www.news18.com/world/iran-seizes-ship-suspected-of-collaborating-with-us-military-cites-maritime-violations-ws-l-10056440.html |access-date=25 April 2026 |website=[[News 18]]}}</ref> 25 сәуірде Трамп Иранмен келіссөздер жүргізу үшін АҚШ келіссөзшілерінің Пәкістанға жоспарланған сапарын тоқтатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=25 April 2026 |title=US-Iran peace hopes fade despite Araghchi's diplomatic push |url=https://asia.nikkei.com/spotlight/iran-tensions/iran-war/us-iran-peace-hopes-fade-despite-araghchi-s-diplomatic-push |access-date=26 April 2026 |agency =Reuters |website=Nikkei Asia}}</ref> ​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.<ref name=mang /> ​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.<ref name="internazionale3may">{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}</ref> == Соққылар мен шығындар == ​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.<ref>{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}</ref> 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}</ref> === Иран === ==== Әли Хаменеидің қазасы ==== [[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]] 2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.<ref>{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}</ref> Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.<ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]] * [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:2026 жылдағы Иран]] [[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]] qqs8kkmychwj0tp1r5jvtnxty0xo93y 3620520 3620519 2026-06-22T05:45:15Z 1nter pares 146705 /* */ 3620520 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ирандағы соғыс (2026) |бөлім = |сурет = 2026 Iran war collage 3.jpg |сурет атауы = |дата = [[28 ақпан]] [[2026 жыл|2026]] – [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]] |орын = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]] |себеп = Мәлімделген мақсаттар: * [[Иран ядролық бағдарламасы|Иранның ядролық қаруға]] ие болуына жол бермеу * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)|Ирандағы жаппай наразылық шерулерін]] қолдау |нәтиже = |статусы = Қақтығыс АҚШ үшін стратегиялық сәтсіздік болып,<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/06/18/world/middleeast/israel-iran-deal-reaction-netanyahu.html|title=Israel, Stunned by Trump’s Iran Deal, Sees It as a ‘Catastrophic Capitulation’|lang=en|author=David M. Halbfinger|website=[[The New York Times]]|date=2026-06-18|url-status=live|subtitle=The agreement accomplishes none of Israel’s stated war aims and arguably leaves the country in worse shape on each of them|access-date=2026-06-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gulf-recalibrates-iran-emerges-intact-war-2026-06-15/|title=Gulf recalibrates as Iran emerges intact from war|lang=en|author=Samia Nakhoul|date=2026-06-15|publisher=[[Reuters]]|url-status=live|access-date=2026-06-21}}</ref> бейбіт келісімнің жасалуымен аяқталды.<ref>{{Cite web |url=https://stan.kz/aqs-pen-iran-sogysty-toqtatu-turaly-kelisimge-qol-qoidy-435984/ |title=АҚШ пен Иран соғысты тоқтату туралы келісімге қол қойды |lang=kk |website=stan.kz |accessdate=2026-06-18}}</ref> |өзгерістер = |қарсылас1 = {{Байрақ|Израиль}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |қарсылас2 = {{Байрақ|Иран}}<br>{{Байрақ|Хезболла}} |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]<br>{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]<br>{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]] |командир2 = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] <small>(28.02.2026 дейін)</small><br>{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]<br>{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = }} 2026 жылғы 28 ақпан мен 17 маусым аралығында АҚШ пен Израиль Иранға және оның аймақтағы одақтастарына қарсы соғыс жүргізді.<ref>{{Cite web |url=https://malim.kz/article/iran-eki-ailyq-uzilisten-keiin-munai-eksportyn-qaita-bastady |title=Иран екі айлық үзілістен кейін мұнай экспортын қайта бастады |lang=kk |website=malim.kz |accessdate=2026-06-17}}</ref> Қақтығыс АҚШ пен Израильдің Ирандағы әскери және мемлекеттік нысандарға күтпеген жерден әуе соққыларын жасауынан басталды. Бұл шабуылдар нәтижесінде бірқатар ирандық лауазымды тұлғалар, соның ішінде [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] [[Әли Хаменеи өлтірілуі|қаза тапты]]. Шабуылдар [[Иран ядролық бағдарламасы|Иранның ядролық бағдарламасына]] қатысты мәселелерді талқылау үшін жүргізіліп жатқан Иран-АҚШ келіссөздері аясында жүзеге асырылды. Бұған жауап ретінде Иран Израильге, АҚШ-пен одақтас араб мемлекеттеріне және аймақтағы америкалық әскери базаларға соққылар жасады. Сонымен қатар Иран Ормуз бұғазын іс жүзінде жауып, жаһандық отын дағдарысын туындату арқылы әлемдік экономикаға елеулі әсер етті. Иранның әрекеттері соғыс ауқымының кеңеюіне әкеліп, [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Сауд Арабиясы]] және [[Кувейт]] тарапынан жауап соққыларының жасалуына себеп болды. АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.<ref name="auto1">{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.<ref>{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі<ref name=":14" /> және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],<ref name=":0">{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}</ref> [[Бахрейн]],<ref name=":0" /> [[Катар]],<ref name=":0" /> [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын<ref name=":14">{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.<ref name="How Trump's deportation plan could affect the US economy">{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}</ref><ref name=":10">{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.<ref name="auto1" /> [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}</ref> == Алғышарттар == 1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.<ref name="News1828">{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}</ref> Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.<ref name="News1828" /><ref name="Hubbard-2024">{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}</ref><ref name="Hourcade-20262">{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}</ref> Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}</ref><ref name="Asadzade-20192">{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}</ref> 1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]<nowiki/>» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.<ref name="News1828" /><ref>{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}</ref> ​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.<ref>{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}</ref>}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.<ref name="iransconflict" /> === Иранның ядролық мәселесі === Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.<ref>{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}</ref><ref>{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community "continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003". – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted "a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device" from the late 1980s until 2003}}</ref> БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically "[[uranium enrichment]] <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}</ref> and reprocessing" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}</ref> in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of "[[heavy water]]" <ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities: (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}</ref>}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.<ref>{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}</ref> Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}</ref> Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.<ref>{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}</ref> Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.<ref> :{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor & Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}} :{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley & Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}</ref><ref>{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}</ref><ref>{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}</ref><ref>{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}</ref> == Әскери қимылдар == === Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары === Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.<ref name="LiebermannCNNIsraelStrikeIran"/> Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,<ref>{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take "immediate action" at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.<ref>{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.<ref>{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.<ref name=":03">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.<ref name=":2">{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}</ref> Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}</ref> [[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref> Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.<ref>{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,<ref>{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.<ref name="auto6">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}</ref> BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.<ref name="auto3">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері === [[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]] 2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.<ref>{{cite web |title=Trump announces "major combat operations" in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}</ref> Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.<ref name="auto1" /><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}</ref> Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі "Израильге өлім!" және "Америкаға өлім!" деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> === Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар === Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.<ref name="persian-gulf-1" /> [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.<ref name="WRAL">{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}</ref> Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.<ref>{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,<ref>{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}</ref> БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.<ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.<ref name=":3">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.<ref name=":13">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.<ref name="auto6"/><ref>{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.<ref name=":5">{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === Наурыз === === 1 наурыз === [[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]] Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.<ref name="Reuters-2026">{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.<ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.<ref name="Reuters-2026" /> === 2 наурыз === ​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха<ref name="CNN-2026"/> және [[Беэр-Шева]]<ref>{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.<ref>{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}</ref><ref name="Reals" /> Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.<ref>{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.<ref>{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}</ref> === 3 наурыз === [[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]] ​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,<ref>{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты<ref>{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref> Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.<ref>{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]<nowiki/>» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/usa/tramp-&#x20;kongreske-iranga-karsyi-sogyis-&#x20;kimyildaryinyin-373924/amp/ Трамп Конгреске соғыстың аяталғаны туралы хабарлады]</ref><ref>{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}</ref> АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді.<ref>[https://qazaqstan.tv/news/224292 Соғыстың бесінші күні: АҚШ пен Израильдің соққылары]</ref> Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.<ref>{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}</ref> Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.<ref name="Al Jazeera English"/> ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.<ref>{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}</ref> Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.<ref>{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}</ref> === 4 наурыз === [[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]] ​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.<ref name="ABC News-2" /> Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.<ref>{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.<ref>{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}</ref> ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}</ref> === 5 наурыз === [[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]] ​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.<ref name="Reuters-2026b">{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}</ref> Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.<ref name="Apa.az">{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}</ref> Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> және әскери жауап қайтаруға уәде берді.<ref>{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,<ref>{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}</ref> [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.<ref>{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}</ref> === 6 наурыз === [[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]] [[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.<ref>{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}</ref> Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has "only just begun to fight" in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.<ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}</ref> Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.<ref>{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}</ref><ref>{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}</ref> Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]<nowiki/>» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.<ref>{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> === 7 наурыз === АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.<ref>{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.<ref>{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}</ref><ref>{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}</ref> Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}</ref> Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.<ref>{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.<ref>{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}</ref> Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.<ref>{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}</ref> Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}</ref> Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}</ref> ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.<ref>{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> === 8 наурыз === Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}</ref> Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.<ref name="auto">{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}</ref> Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.<ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.<ref name="auto3"/> === 9 наурыз === Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».<ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}</ref> Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.<ref>{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}</ref> Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.<ref>{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}</ref> === 10 наурыз === Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}</ref> AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}</ref> Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.<ref name="ndtv10march">{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}</ref> Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,<ref name="Middle East Eye-2" /><ref>{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}</ref> Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.<ref>{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}</ref> Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.<ref>{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}</ref> Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}</ref> АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.<ref name="jpost10march" /><ref>{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.<ref name="jpost10march" /> === 11 наурыз === АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті.<ref name=":1">[https://24.kz/kz/zha-aly-&#x20;tar/lemde/756371-aks-pen-izrail-iranga-&#x20;karsy-sogys-asty АҚШ пен Израиль Иранға қарсы соғыс ашты]</ref><ref name=":1" /> Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.<ref>{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.<ref>{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}</ref> Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}</ref> === 12 наурыз === [[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.<ref>{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.<ref>{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.<ref>{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}</ref> Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.<ref>{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}</ref> Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.<ref name="lm13march">{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}</ref> Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.<ref>{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}</ref> Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.<ref>{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}</ref> Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref> === 13 наурыз === Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.<ref name="Cooper">{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.<ref name="Cooper" /> Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}</ref> Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.<ref>{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}</ref> === Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) === ​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.<ref>{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}</ref> Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.<ref name="PoliticoCeasefire">{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}</ref> АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> Атысты тоқтату туралы хабарламадан кейін Иранның [[Лаван аралы]]ндағы мұнай өңдеу зауыты мен [[Сирри аралы]]ндағы шикі мұнай экспорттау нысандарына «жау тарапынан шабуыл» жасалды. Бұл үшін жауапкершілікті ешбір тарап өз мойнына алған жоқ.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref> Бұған жауап ретінде Иран Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Бахрейн сияқты Парсы шығанағындағы араб мемлекеттеріне зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы беруді жалғастырды.<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=8 April 2026 |work=[[Al Jazeera English]] |language=en}}</ref> Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.<ref>{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}</ref> Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.<ref>{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}</ref> 18 сәуірде Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}</ref> Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.<ref>{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}</ref> 19 сәуірде Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ Әскери-теңіз күштеріне Ормуз бұғазына мина қойып жатқан кез келген ирандық қайықтарды жоюға бұйрық берді.<ref name="telanganatoday23april">{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Trump orders US military to 'shoot and kill' Iranian boats in Hormuz |url=https://telanganatoday.com/trump-orders-us-military-to-shoot-and-kill-iranian-boats-in-hormuz |access-date=23 April 2026|agency=Associated Press|website=Telangana Today}}</ref> Иранның екі жүк кемесін қолға түсіргеніне қарамастан,<ref name="Guardian 24 Apr 26">{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=24 April 2026}}</ref> 23 сәуірде Трамп АҚШ-тың Ормуз бұғазын толық бақылауда ұстап отырғанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол бұғазды жауып отырған өзі екенін, себебі оны ашу Иранға «күніне 500 миллион доллар табуға» мүмкіндік беретінін айтты.<ref>{{cite news |title=Trump says he is keeping Strait of Hormuz closed, not Iran |url=https://www.aljazeera.com/amp/video/newsfeed/2026/4/23/trump-says-he-is-keeping-strait-of-hormuz-closed-not-iran |work=[[Al Jazeera English]] |date=23 April 2026}}</ref> [[The Guardian]] басылымы бұл жағдайды «қосарланған қоршау» деп сипаттап, АҚШ Әскери-теңіз күштері Иран порттарын қоршауға алғанымен, Иранның теңіздегі блокадасын тоқтата алмағанын немесе бұғазды АҚШ одақтастары үшін аша алмағанын атап өтті.<ref name="Guardian 24 Apr 26" /> Сол күні Трамп Израиль мен Ливанның атысты тоқтату режимін үш аптаға ұзартуға келіскенін жариялады.<ref>{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Iran war updates: Trump announces three-week Lebanon ceasefire extension |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/23/iran-war-live-israel-kills-lebanese-journalist-tehran-us-talks-stalled |access-date=24 April 2026 |website=Al Jazeera English}}</ref> 24 сәуірде Иран кеме ереже бұзушылықтар жасап, ескертулерді елеусіз қалдырғаннан кейін, оны Америка әскерилерімен сыбайлас болды деген күдікпен қолға түсіргенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=24 April 2026 |title=Iran Seizes Ship Suspected Of Collaborating With US Military, Cites Maritime Violations |url=https://www.news18.com/world/iran-seizes-ship-suspected-of-collaborating-with-us-military-cites-maritime-violations-ws-l-10056440.html |access-date=25 April 2026 |website=[[News 18]]}}</ref> 25 сәуірде Трамп Иранмен келіссөздер жүргізу үшін АҚШ келіссөзшілерінің Пәкістанға жоспарланған сапарын тоқтатқанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=25 April 2026 |title=US-Iran peace hopes fade despite Araghchi's diplomatic push |url=https://asia.nikkei.com/spotlight/iran-tensions/iran-war/us-iran-peace-hopes-fade-despite-araghchi-s-diplomatic-push |access-date=26 April 2026 |agency =Reuters |website=Nikkei Asia}}</ref> ​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.<ref name=mang /> ​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.<ref name="internazionale3may">{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}</ref> == Соққылар мен шығындар == ​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.<ref>{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}</ref> 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.<ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}</ref> === Иран === ==== Әли Хаменеидің қазасы ==== [[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]] 2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.<ref>{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}</ref> Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}</ref> Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.<ref>{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]] * [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <references /> [[Санат:2026 жылдағы Иран]] [[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]] dx91ljhohl45z4ikba3ouf6ad06kakv 0 776264 3620444 3590345 2026-06-21T19:12:20Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620444 wikitext text/x-wiki '''Квазиоптика''' ({{lang-en|quasioptics}}) — [[радиофизика]]ның миллиметрлік және субмиллиметрлік толқын диапазондарын игерумен айналысатын саласы. Субмиллиметрлік диапазонда толқындарды толқынжолдар арқылы тарату мүмкін емес, өйткені оларда толқынның әлсіреуі өте үлкен болады. Сондықтан бұл жағдайда сәулеөткізгіштер (лучеводтар) қолданылады, олардың ішінде кең толқын шоқтары таралады. «Квазиоптика» термині радиотолқындарды тарату тәсіліне байланысты енгізілген. Мұнда геометриялық [[оптика]] заңдылықтары толық орындалмайды және толқындардың дифракциясын ескеру қажет болады. Квазиоптикалық беру желісі — сәулеөткізгіш келесі қатынаспен сипатталады: D/λ = 5–100, мұндағы * D — сәулеөткізгіштің диаметрі, * λ — толқын ұзындығы. Классикалық оптикада бұл қатынас 10³-тен жоғары, ал бірмодалы аса жоғары жиілікті толқынжолдарда ол 0,5–1,0 шамасына тең. == Тарихы == 1960-жылдары Soviet Union елінде радиофизик-ғалымдар термоядролық плазманың қасиеттерін зерттеумен айналысты. Осы кезеңде плазманы диагностикалауға арналған ғылыми-зерттеу бағыты қалыптасты. Ол уақытта аса жоғары жиілікті толқынжолдық техника жақсы дамыған еді. Алайда жұмыс толқын ұзындығы азайған сайын ғалымдар толқындардың қатты әлсіреуі мәселесіне тап болды. Сондықтан миллиметрлік және субмиллиметрлік диапазондар үшін квазиоптикалық беру желісі — қуыс диэлектрлік сәулеөткізгіш ұсынылды. Қуыс диэлектрлік сәулеөткізгіш технологиясын дамытуға және қысқа миллиметрлік әрі субмиллиметрлік толқын диапазондарында квазиоптикалық өлшеу әдістерін жасауға қосқан пионерлік үлесі үшін Yevgeny Mitrofanovich Kuleshov [[2000 жыл|2000]] жылы [[IEEE]] ғылыми қоғамының сыйлығымен марапатталды.<ref>http://www.mtt.org/past-awardees-microwave-pioneer-award.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122151950/http://www.mtt.org/past-awardees-microwave-pioneer-award.html |date=2012-01-22 }} Список лауреатов премии IEEE MTT-S Microwave Pioneer Award</ref> == Элементтері == Квазиоптикалық функционалдық элементтер мен құрылғыларға мыналар жатады: * сызықтық поляризациялаушы элемент * сәуле бөлгіш (пучок бөлгіш) * келісілген жүктеме * келісілмеген жүктеме * ферриттік құрылғылар * жартылай өткізгіш вентиль * фазаны бұрғыштар (фазоайналдырғыштар) * поляризациялық құрылғылар * резонаторлар == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.ire.kharkov.ua/ ИРЭ НАНУ парақшасы] * [https://web.archive.org/web/20070316194854/http://www.ire.kharkov.ua/mwm2003-kuleshov.pdf ИРЭ НАНУ-дағы Квазиоптика] * [http://www.ire.kharkov.ua/CJU_THZ_QO-InetPage/ru/index.htm ЦКП «Терагерцевая Квазиоптика»]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ire.kharkov.ua/CJU_THZ_QO-InetPage/ru/quasi.htm Квазиоптические элементы и устройства ]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Радиотехника]] [[Санат:Радиофизика]] fw29ypx7c8xbp03hc5x9bki7lwi65lw 0 778894 3620447 3583337 2026-06-21T19:50:00Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3620447 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Келді Мұхаммед | Шынайы есімі = {{lang-chg|كيلدي محمد}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Ташкент уәлаяты]]ның [[сұлтан]]ы | Ту = War flag of Khanate of Bukhara.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1525 | Басқаруын аяқтады = 1532 | Президент = | Ізашары = [[Сүйінішқожа хан]] | Ізбасары = [[Наурыз Ахмет хан]] | Титулы_2 = [[Бенакент|Бенакент уәлаятының]] [[сұлтан]]ы | Ту_2 = War flag of Khanate of Bukhara.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1517 | Басқаруын аяқтады_2 = 1525 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1480 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1532 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ташкент|Ташкентте}}, [[Бұхара хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Сүйінішқожа хан]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Келді Мұхаммед''', Сұлтан Мұхаммед ({{lang-chg|كيلدي محمد}};<ref>{{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Histoire des Mogols et des Tatares|шынайы атауы=|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=NyV5zUVNIEIC|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=Institute for the History of Arabic-Islamic Science at the Johann Wolfgang Goethe University|жыл=1994|томы=|беттері=188|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}}</ref> 1480–1532) — [[Бұхара хандығы]]ндағы өзбек<ref>[http://old.runivers.ru/doc/isl/element.php?ELEMENT_ID=3389&SECTION_ID=283&IBLOCK_ID=43 Руниверс]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Под ред. Е. М. Жукова|бөлімі=Шейбаниды|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Советская историческая энциклопедия. — Советская энциклопедия|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=М.|баспасы=|жыл=1973—1982|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|isbn=|тиражы=}}</ref> Шайбанилер әулетінен шыққан Ташкент иелігінің үлестік билеушісі. == Өмірбаяны == ​Келді Мұхаммед — [[Сүйінішқожа хан]]ның ұлы, [[Ұлықбек|Мырза Ұлықбектің]] қызы [[Рәбия сұлтан бегім]] мен [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр ханның]] немересі. == Саясаты == ​Бастапқыда Келді Мұхаммед өзінің немере ағасы [[Мұхаммед Шайбани|Шайбани ханның]] [[Мәуереннахр]] мен [[Хорасан]]ға жасаған жорықтарына қатысушылардың қатарында болды. [[1517 жыл]]ы [[Бенакент|Шахрухия]] билеушісі болып тағайындалды. [[Сүйінішқожа хан]] қайтыс болғаннан кейін ол Шайбанилердің Ташкент иелігінің билеушісі болды. 1520-жылдары Келді Мұхаммед [[Түркістан]] қаласының түбінде қазақ ханы Тахир ханның әскерін талқандады. Нәтижесінде Сырдария бойындағы елді мекендердің бір бөлігі Ташкент иелігіне өтті.<ref>История Ташкента. Ташкент: Фан, 1988, с.70</ref> == Мәдениет саласындағы саясаты == ​Келді Мұхаммед ағартушы билеуші болған. Оның ордасында әйгілі ақын [[Уасифи]] тұрған. Оның билігі кезінде Ташкентте медреселер, мешіттер мен кесенелер секілді сәулетті ғимараттар бой көтерді. Келді Мұхаммедтің бұйрығымен [[Абдулла Насруллахи]] ескі өзбек тілінде «[[Зубдат әл-асар]]<nowiki/>» атты тарихи еңбегін жазды. == Қайтыс болуы == ​Келді Мұхаммед [[1532 жыл]]ы [[Ташкент]]те дүниеден өтті. ​Одан кейін Ташкент үлесіндегі билік оның інісі [[Наурыз Ахмет хан]]ға көшті. == Әдебиет == * История Узбекистана. Т.3. Т.,1993. * История Узбекистана в источниках. Составитель Б.В. Лунин. Ташкент, 1990 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан тарихы]] [[Санат:Шайбани әулеті]] 0tubcpiybcf5mhdrhchqrtlc34lzt9z 4 780876 3620385 3620054 2026-06-21T15:00:23Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3620385 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-06-20'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="2678" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 2 678] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1004" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 004] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="377" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 377] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] | data-sort-value="155" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 155] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="135" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 135] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="134" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 134] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[КешYOU]] | data-sort-value="121" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 121] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 97] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 88] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 80] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Дулат Тұрсынұлы Тастекей]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 78] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 74] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Әкелер күні]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 71] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 71] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 70] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 66] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Қатысушы:Bolat Zhora]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ABolat_Zhora 63] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 62] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 62] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 60] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Қарақұрт]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 58] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 58] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Алматы]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 55] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 50] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 50] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 49] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Уикипедия:Форум/Басқалар]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 48] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 46] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 45] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 44] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 44] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Ермұхамед Мәулен]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 42] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 42] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 41] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 41] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Арғын]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 39] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Аманат (партия)]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 38] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 38] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 38] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 37] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 37] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Ысты]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 37] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 37] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 37] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Madmen]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Madmen 36] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 36] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 36] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Демьян Семенович Барышев]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 35] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 35] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 35] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Әлия Сәрсенқызы Бейсенова]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 35] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 35] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 34] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 34] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Астана]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 33] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 33] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 33] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 32] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 31] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 31] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%2810001-15000%29 31] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 31] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 30] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[:Санат:Яблонец ФК ойыншылары|Санат:Яблонец ФК ойыншылары]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%AF%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%A4%D0%9A_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 30] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 30] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Қуық түбі безінің қабынуы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 30] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Черногория]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F 30] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Наймандар]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 29] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 29] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 29] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Шашыратқы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 29] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 29] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 29] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Дулат]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 29] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 29] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 29] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 28] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Табын]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 28] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Сақтар]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 27] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 27] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 27] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Салауат]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 27] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Қазақ жүздері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 27] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 27] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[359 жыл]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=359_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 26] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Каинары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Футболдан әлем чемпионаты]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 25] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Құран]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 25] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 25] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 25] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 25] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 24] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Петр Моисеевич Поспелов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Суан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 24] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Адай]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 24] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Ресей]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 24] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 23] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Ферми энергиясы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Соқырішек]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 23] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 22] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Албан руы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 22] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 22] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Қытай]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Отқа май құю]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 21] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Ақбұлақ ауылдық округі (Шыңғырлау ауданы)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 21] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Ақмешіт әулие үңгірі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[:Санат:Алфавит бойынша өзендер|Санат:Алфавит бойынша өзендер]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 21] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Компьютер бағдарламасы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 21] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 21] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Жаныс]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 20] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 20] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Сона]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 20] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Германия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 20] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 20] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 20] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Шымкент]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 20] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 20] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 19] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Көңіл толқыны (күй)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 19] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[:Санат:1220 жж.|Санат:1220 жж.]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A1220_%D0%B6%D0%B6. 19] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Миллиардерлер тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 19] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Ибн Рушд]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A0%D1%83%D1%88%D0%B4 19] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 19] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 19] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Келінжан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 18] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Кот-д’Ивуар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%82-%D0%B4%E2%80%99%D0%98%D0%B2%D1%83%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 18] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Жануарлар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Балқаш]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 18] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 18] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Әл-Кәһф сүресі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 18] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар|Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Сиқым]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 18] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Криштиану Роналду]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 18] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 18] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Шымыр]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 18] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Беріш]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 18] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Ұйымның қаржы қызметі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 18] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 18] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 17] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Бірінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 17] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 17] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 17] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Қазақстан Республикасы мемлекеттік рәміздерінің күні]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 17] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Тараз]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 17] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Еуропа]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 17] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Ескендір Зұлқарнайын]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 17] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Аборт]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 17] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 17] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Майкл Джексон]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 17] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Қ]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 17] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Қан топтары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Екінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 17] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Жаппас]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 17] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Үндістан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Ауғанстан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Рафаил Иосифович Розенсон]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 17] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 17] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Данил Голубенко]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 17] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Денсаулық сақтау ісінің үздігі медалі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 17] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Баланы ұшықтау]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 17] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 17] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Тың игеру]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 17] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 17] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[2007 жыл]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2007_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 17] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[:Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары|Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%9F_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Үмбетей Тілеуұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 16] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Бесеудің хаты]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Әлмерек абыз]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 16] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 16] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 16] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Жаңаөзен]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD 16] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Ирандағы соғыс (2026)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 16] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Мұстафа Кемал Ататүрік]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 16] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 16] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Аманғали Сарынұлы Сарин]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 16] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Өскемен]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 16] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Географиялық координаттар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 16] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Астана қаласының бас мешіті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Қажығали Сейітәліұлы Бектасов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Тәуекел хан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Қайып хан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Есекжем]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 15] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 15] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Өзбекстан қалаларының тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Қазақстан елтаңбасы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Сүндеттеу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 15] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 15] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Райымбек батыр]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 15] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Құттымұрат Жүргенбайұлы Тағаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Рахман қайнары (шипажай)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 15] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Рауан Кенжеханұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Ерболат Беделхан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Шиқан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 15] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 15] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Шежіре]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 15] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Ethernet]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ethernet 15] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Мөлдір Әуелбекова]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 14] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Сүлеймен сұлтан (телехикая)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 14] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Тасаттық]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 14] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[ALT Университеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Кюрасао]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 14] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Аналды секс]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 14] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Бэкрумс (фильм)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 14] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Еуропа одағы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 14] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Армения]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Жаңасемей ауданы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 14] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 14] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Жетісай ауданы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 14] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[I Сүлеймен]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 14] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Төре]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 14] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Жетіру]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 14] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 14] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Оңтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Менің атым Қожа (фильм)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 14] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Бүйі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 14] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Жезқазған]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Қазақстан теңгесі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Қапшағай су қоймасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[NGC 4211B]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=NGC_4211B 14] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Химия]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Жапония]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 14] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Түркия қалаларының тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Уикипедия:Жүктеу]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 14] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Қожа]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 14] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Тана мырза Тілемісұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Ән-Ниса сүресі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Доғалаң]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3 14] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Ас беру]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 14] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Төртқара]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 14] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 14] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Түркия]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Шерзат Болаттың өлімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 13] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Фанкони анемиясы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Нағима Қабылқызы Есқалиева]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 13] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 13] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Етеккір]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 13] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Қарақалпақ рулары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Астана LRT]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 13] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Орал]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 13] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Керей хан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Көлсай көлдері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Квартет]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B5%D1%82 13] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 13] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Адам даму индексі бойынша елдер тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Жұлдыз]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 13] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 13] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Оғыз мемлекеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Жақайым]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 13] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Молдова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Беларусь]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C 13] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Зу-Зу Күлпаш]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 13] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Құмырсқалар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Бозжыра шатқалы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[:Санат:Уикилендіруі қажет мақалалар|Санат:Уикилендіруі қажет мақалалар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Ибраһим]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 13] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Айыртау ауданы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[YouTube]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 13] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 13] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 13] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Автомобиль маркаларының тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 12] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Нидерланд]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 12] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Мұхит]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 12] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Яков Антонович Черных]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85 12] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Мемлекет]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 12] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Құрмет ордені]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 12] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Иван Васильевич Панфилов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Тоқтар Серіков]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Он екі мүше]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5 12] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Ерке сылқым (күй)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 12] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[:Санат:Шығыс Қазақстан облыстық атқару комитетінің төрағалары|Санат:Шығыс Қазақстан облыстық атқару комитетінің төрағалары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Сабыржан Аққалықов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Мөңке би Тілеуұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Конъюнктивит]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 12] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[:Санат:Еш медиа файлы жоқ мақалалар|Санат:Еш медиа файлы жоқ мақалалар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%95%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Тарақты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Бөле]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5 12] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 12] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Жұмақан Маусымбайұлы Күдерин]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD 12] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Жерлеу рәсімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 12] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Уикипедия:Қолтаңба]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 12] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Қатысушы:Urosajucog]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AUrosajucog 12] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Шекті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Көңіл айту]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 12] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Ағылшын тілі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 12] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[BALA (Ninety One)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 12] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Футбол]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Жантақ]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D2%9B 12] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Төреғали Төреəліұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Мастопатия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Ерке Есмахан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[ZaQ (Ninety One)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 12] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Саяси партия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Торғайдағы Амангелді Иманов бастаған ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 12] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Есім хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Жәнібек Кәрменұлы Кәрменов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 12] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Сәтті Жұлдыз]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 12] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Вагиналды секс]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 12] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Абақ Керей]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 12] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Құйрық-бауыр (салт)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 12] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Ортаққор]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 12] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Аустралия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 12] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Оспан батыр]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Пфайффер синдромы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%84%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%84%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 12] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Қызылқұрт]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 12] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Қазақ әдебиеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Сырға салу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 12] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Перу]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%83 11] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Ислам]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 11] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Ұрын бару]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83 11] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Сәулет]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 11] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Албания]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Қайыңды (көл)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 11] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Ақсақ құлан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Португалия отарлық империясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін медалі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 11] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Байұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Шығай хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Швеция]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Домбыра]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 11] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Жатыр мойны эрозиясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Біріккен Араб Әмірліктері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Жансая Ғалымжанқызы Мусина]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B0 11] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Ән-Нас сүресі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Бекет Мырзағұлұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Кәмшат Жолдыбаева]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Аляска]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B0 11] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Аркадий Кемерханұлы Топаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Қарқаралы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Медицина]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 11] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Қытай тілі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 11] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Ноғайлар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Бөкей Ордасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Дәстүр (фильм)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Уикипедия:Авторлық құқықтар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Ораз Ахметжанұлы Жанайдаров]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Қазақ энциклопедиясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Жол белгілері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Бату хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Есентемір]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 11] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Жер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Тоқтамыс хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 11] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Жаңабай (Дулат)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 11] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Талдау]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83 11] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 11] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Шұбар күзен]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD 11] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Сүре]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 11] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Аманкелді Муатқанұлы Сейітханов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Бельгия]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Уикипедия:Уикилендіру]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 11] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Шығыс Қазақстан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Жылқы аурулары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Үлгі:Алматыдағы университеттер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Бауыш хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 11] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Макаров тапаншасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 11] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Ертіс]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 11] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[:Санат:ISBN сиқырлы сілтемелері қолданылған беттер|Санат:ISBN сиқырлы сілтемелері қолданылған беттер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3AISBN_%D1%81%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Ислам күнтізбесі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Алаша (ру)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 11] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Лионель Месси]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 11] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 11] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Мамаш хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Азан шақырып ат қою]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 11] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Отырар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Серік Смайылұлы Қирабаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Жаужүрек мың бала]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 11] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Кәрібай Шәменов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Минет]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 11] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Франция]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Талас шайқасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Адам даму индексі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Сөзжасам]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 11] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Жаңа Зеландия]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Араб тілі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 11] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Тыштырма]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 11] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Бокстан әлем кубогы (World Boxing)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D1%8B_%28World_Boxing%29 10] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Талқылау:5:32 (телесериал)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A5%3A32_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 10] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 10] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Айдар (шаш)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 10] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Қыз жасауы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83%D1%8B 10] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Сперматозоид]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B8%D0%B4 10] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Ақсүйек]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 10] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Кенжехан Атақұлұлы Төлебаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Құдалық]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 10] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Метафора]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 10] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Вашингтон]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%82%D0%BE%D0%BD 10] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Жерорта теңізі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 10] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 10] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[:Санат:23 қыркүйекте туғандар|Санат:23 қыркүйекте туғандар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A23_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Ташкент]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 10] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Намаз уақыты]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 10] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 10] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Индонезия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Ыстықкөл]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 10] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Сунақ]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 10] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Байбақты]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 10] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Ағыбай батыр кесенесі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Ойын өлеңдері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Алшын]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 10] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Түрікменстан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Елорда]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 10] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Жәрмеңке]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 10] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 10] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[EXO]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=EXO 10] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Ұлы Қытай қорғаны]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Ежелгі Мысыр]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 10] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Саят Қабылұлы Медеуов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Мес]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%81 10] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 10] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Ханзада Жумонг (телехикая)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 10] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Моңғолия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 10] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Жауғашты руы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 10] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Моғолстан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Трихотилламания]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Уикипедия:Уикидің негізгі синтаксисі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 10] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Америка]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Сарышаян]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%B0%D1%8F%D0%BD 10] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Омбы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B1%D1%8B 10] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Калараш]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 10] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Секіргіштер (мультфильм)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80_%28%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Парагвай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Аустрия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Литва]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Уикипедия:Зертхана]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 10] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Байлар-Жандар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Энергия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Иса Мәсіх]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 10] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Қазақстан құстары тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Семей]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 10] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 10] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Іш өту]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 10] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Құйынды мекен (телехикая)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 10] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Ресей империясы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Шәкір Жаныпұлы Жүсіпов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Бразилия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Канада]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 10] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Төле би]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 10] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Көкбауыр]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 10] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Автомобиль]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 10] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Уикипедия:Бейтарап көзқарас]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81 10] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Таз руы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 10] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Алғабас (Жаңасемей ауданы)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81_%28%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 10] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[20 маусым]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=20_%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BC 10] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Люксембург]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D1%8E%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3 10] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Маймыл]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB 10] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Ұзынағаш (Алматы облысы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Алғашқы көмек]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 9] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Жүрек]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 9] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Картоп]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 9] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Сауыншы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B 9] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Бесік жыры]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 9] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Сұйықтық]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B 9] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Елдос Тоқтарбай]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 9] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Кенегес]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%81 9] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Қызылиек инфекциясы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%BA_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Әскери шен]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 9] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Көкшетау]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 9] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Батыс Еуропа]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 9] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Темірқазық]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 9] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[The New York Times]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=The_New_York_Times 9] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Сандықтау ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[ACE (Ninety One)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ACE_%28Ninety_One%29 9] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Хо Жун]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD 9] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Сахабалар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Саңырауқұлақтар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Әңгелек (қауын)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD%29 9] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Жарқанаттар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Орыс тілі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 9] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 9] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Ұйықтатын дәрілер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Баян-Өлгей аймағы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 9] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Мысыр]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 9] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 9] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Абайдың философиялық көзқарасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Маңғытай]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 9] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Паруа-ан-От]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0-%D0%B0%D0%BD-%D0%9E%D1%82 9] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Мұса пайғамбар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Жусан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Ұзындығы бойынша өзендер тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Қарагөз (трагедия)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 9] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Дипломатия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 9] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Африка]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Ислам пайғамбарлары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Қыз ұзату салттары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[:Сурет:Young stalin screenshot.jpg|Сурет:Young stalin screenshot.jpg]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 9] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Тахир хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Сарыүйсін]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 9] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Ұйғырлар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Жәңгір-Керей хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Биология]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%A8%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Библия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Қатысушы:Aldogarov]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 9] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Сезім]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BC 9] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Ордабасы (футбол клубы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Кетбұға]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 9] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Қатысушы:MKM pvl/Sandbox]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AMKM_pvl%2FSandbox 9] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Азия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Тайқазан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Сарыағаш ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Жыныстық акт]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 9] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Төлеңгіттер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Зейнеп Ахметова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Партиялық жүйе]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 9] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Екібастұз]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 9] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Ми]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 9] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Жұбан Молдағалиев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Құралай Ғалымжанқызы Анарбекова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Жазғы күн тоқырауы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[:Сурет:Merope.jpg|Сурет:Merope.jpg]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMerope.jpg 9] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Шагабутдинов көшесі (Алматы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Кабо-Верде]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 9] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Ас қорыту жүйесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Қырқынан шығару]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 9] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Емшектің қатерлі ісігі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%B3%D1%96 9] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Сарпай (анатомия)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%29 9] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[HTML]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 9] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Исаак Ньютон]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 9] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[I Ахмет]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82 9] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Мажарстан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Жаңатас]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81 9] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Әнуар Боранбаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Адам ата]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 9] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 9] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Сингапур]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%80 9] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Мәскеу]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83 9] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Алғи]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 9] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Еркектің жыныстық мүшесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Еврейлер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Газадағы соғыс]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 9] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Израиль]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 9] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Петропавл]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB 9] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Аусыл]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 9] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[«Абай» және «Абай жолы» романдарының жазылуы туралы (мақала)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%C2%AB%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%C2%BB_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%C2%AB%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B%C2%BB_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 9] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Шаймұрат Шәукетұлы Отарбаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A8%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Сөз тіркесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Ертұғырыл]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D2%B1%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BB 9] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Жәндіктер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Жарық]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B 9] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Таухид]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%85%D0%B8%D0%B4 9] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Құрлық]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 9] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Тарих]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 9] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[2014 жыл]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2014_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 9] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Қаракесек (Әлімұлы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Іштің қатуы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Энн Хэтэуэй]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%BD_%D0%A5%D1%8D%D1%82%D1%8D%D1%83%D1%8D%D0%B9 9] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Шытыр]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 8] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Шерхан Елдарұлы Қалмырза]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0 8] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Христофор Колумб]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 8] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Руслан Бөлебай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Қарбыз]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%8B%D0%B7 8] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[28 гвардияшы-панфиловшылар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=28_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Иосиф Виссарионович Сталин]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 8] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Дүние жүзі тілдері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Солтүстік Америка өзендері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Санжар Тәкенұлы Тәшкенбай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Өлі-тірі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Кәріқыз]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7 8] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Шардара (қала)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B0_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 8] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[:Санат:Азия өзендері|Санат:Азия өзендері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Әл-Кәфирун сүресі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Абай ауданы (Абай облысы)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 8] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Француз тілі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%83%D0%B7_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 8] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Қараша]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0 8] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Карл Линней]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 8] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Кәлимә]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D3%99 8] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Qazaqstan (телеарна)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 8] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Бас]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81 8] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Еуропа өзендері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Қантамырлар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[АҚШ президенттерінің тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Атығай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[2026 жыл]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 8] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Қатысушы:Sagzhan]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ASagzhan 8] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Мұстафа Өзтүрiк]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 8] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Қазақстан Халық банкі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 8] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Байғыз]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D0%B7 8] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Портал:Антикалық заман]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Zheka Fatbelly]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 8] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Энеолит]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 8] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Қазығұрт ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 8] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Ninety One]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 8] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Қазақстан Республикасының Президенті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Алтын Қыран ордені]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 8] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Ыстанбұл]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D2%B1%D0%BB 8] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Айқындауыш]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 8] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Тәурат]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82 8] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[1999 жыл]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1999_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 8] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[NGC 1664]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=NGC_1664 8] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 8] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Бокстан әлем кубогы 2026]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D1%8B_2026 8] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Көп жылдық өсімдіктер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Уақ]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 8] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[IC 552]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_552 8] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Бейсенбі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96 8] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Мусғаб ибн Ұмәйр]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D1%81%D2%93%D0%B0%D0%B1_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D2%B0%D0%BC%D3%99%D0%B9%D1%80 8] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Таңыбай батыр Бекназарұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Жүсіп Баласағұни]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 8] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Шығыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 8] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Зат есім]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 8] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Ақтау]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 8] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Тілдердің генеологиялық жіктелуі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83%D1%96 8] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Калифорния]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Тунис]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%81 8] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Әбілмәмбет хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Қымыран]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Грек жаңғағы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D2%93%D1%8B 8] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Жігіттер тобы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 8] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Аягөз ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Испания]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Қоғам]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 8] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Сүндет той]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 8] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Qazsport]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazsport 8] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Қазақстан халық партиясы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Алаш автономиясы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Ежелгі грек тілі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 8] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Оливер Три]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 8] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[:Санат:Алфавит бойынша тұлғалар|Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Шолпан (ғаламшар)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 8] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Бұрындық хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Кете (ру)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 8] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[:Санат:Елдер бойынша қала тізімдері|Санат:Елдер бойынша қала тізімдері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%95%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Тобыш]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 8] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Алпамыс батыр]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 8] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Спандияр Көбеев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Заңғар Бейсембинов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Уикипедия:Мақаланы безендіру]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 8] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Қызыл кітап]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 8] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Арқалық (қала)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 8] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Грекия]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Ілияс Есенберлин]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 8] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Жігіттің үш жұрты]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%AF%D1%88_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B 8] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[:Санат:Қазақстан актерлері|Санат:Қазақстан актерлері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[1960 жыл]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1960_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 8] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[МузАРТ]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 8] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Жиенбет]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82 8] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Мәдина Есмалайқызы Ерәлиева]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%80%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[:Санат:Үндістан қалалары|Санат:Үндістан қалалары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Нинся]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%8F 8] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Әл-Аләқ сүресі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%90%D0%BB%D3%99%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Сұлтанахмет мешіті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Фурқан сүресі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Таяу Шығыс]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 8] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Интернет]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 8] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Ауыл сақшысы телехикаясы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Түркістан автономиясы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Шәкен Оңласынұлы Ниязбеков]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D2%A3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Дихан Қамзабекұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Василий Иванович Рощупкин]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D1%89%D1%83%D0%BF%D0%BA%D0%B8%D0%BD 8] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Асыл тастар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Күн жүйесі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Досымжан Қарпықұлы Таңатаров]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Найзағай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Балқадиша әні]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 8] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Ғұмар Қараш]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 8] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[5:32 (телесериал)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=5%3A32_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 8] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Ысқақ]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B 8] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Әбілхан Қастеев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Һижра]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA%D0%B8%D0%B6%D1%80%D0%B0 8] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Жандосов ауылдық округі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 8] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D2%AF%D0%BC%D1%96%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Құстар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Медеу Уәлиханұлы Арынбаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Владимир Владимирович Путин]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD 8] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Мамай Салпықұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[COVID-19 пандемиясы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=COVID-19_%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Болгария]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Әуе Қорғаныс Күштері Әскери Институты]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%98%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 8] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Калгари]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8 8] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Бокстан Азия чемпионаты 2026]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B_2026 8] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Уикипедия:Санаттар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Мекке]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 8] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Әл-Уақиға сүресі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Қыз ұзату кәделері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Тахауи Ахтанов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Үстеу]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 8] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Инженер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Жапония қалаларының тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Павлодар облысы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Бұйдаш хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Ирландия]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Мексика]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[1930 жыл]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 8] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[Елена Сергеевна Бейсембинова]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Бүлдірген]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 8] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 8] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[Куннилингус]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 8] |- | data-sort-value="922" | 922 | [[Иткөйлек]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%BA%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BA 8] |- | data-sort-value="923" | 923 | [[Портал:Математика]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8] |- | data-sort-value="924" | 924 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="925" | 925 | [[Анкара]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0 8] |- | data-sort-value="926" | 926 | [[:Санат:Ресей өзендері|Санат:Ресей өзендері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="927" | 927 | [[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="928" | 928 | [[Дуадақ]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 8] |- | data-sort-value="929" | 929 | [[Феминизм]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC 8] |- | data-sort-value="930" | 930 | [[Электронды пошта]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 8] |- | data-sort-value="931" | 931 | [[Емшектегі бала]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8] |- | data-sort-value="932" | 932 | [[Қабылан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="933" | 933 | [[Қасым Қайсенов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="934" | 934 | [[Бата]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 8] |- | data-sort-value="935" | 935 | [[Әл-Мәсәд сүресі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D3%99%D1%81%D3%99%D0%B4_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="936" | 936 | [[Ләззат Оразханқызы Асанова]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="937" | 937 | [[Үлгі:Еуропа елдері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="938" | 938 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="939" | 939 | [[Jay-Z]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Jay-Z 8] |- | data-sort-value="940" | 940 | [[Орталық Қазақстан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="941" | 941 | [[Жыныс мүшелері аурулары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="942" | 942 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="943" | 943 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="944" | 944 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 8] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} mih4rye1t1cgd29m37enilyk77lgggb 0 782056 3620637 3612482 2026-06-22T11:19:22Z Ayazhan10 180289 «[[Санат:Электрлік компоненттер|Электрлік компоненттер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620637 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Мемристор''' ({{lang-en|memristor, memory resistor}} - жадысы бар резистор) - электр тізбегіндегі пассивті элементтердің бірі болып саналатын электрондық құрылғы. Оның басты ерекшелігі - өзінен өткен электр зарядының тарихын есте сақтау қабілеті. Мемристордың кедергісі оған дейін берілген ток пен кернеуге тәуелді өзгереді және электр қуаты өшірілгеннен кейін де сақталады. Мемристор ұғымын алғаш рет 1971 жылы америкалық ғалым Леон Чуа ұсынған. Ол мемристорды резистор, конденсатор және индуктивтік катушкадан кейінгі төртінші негізгі электрлік элемент ретінеде сипаттады. == '''Тарихы''' == [[1971 жыл|1971]] жылы [[Калифорния университеті, Санта-Круз|Калифорния университетінің]] профессоры Леон Чуа электр тізбектерінің теориясын зерттеу барысында мемристордың математикалық моделін жариялады. Ұзақ уақыт бойы бұл құрылғы тек теориялық ұғым ретінде қарастырылды. [[2008 жыл|2008]] жылы Hewlett-Packard (HP) зертханасының ғалымдары мемристордың алғашқы тәжірибелік үлгісін жасап, оның жұмыс қабілетін дәлелдеді. Осыдан кейін мемристорларға деген қызығушылық күрт артып, көптеген ғылыми зерттеулер жүргізіле бастады.<ref>{{кітап|авторы=Chua, L. O. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Memristor |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=|баспасы=IEEE Transactions on Circuit Theor |жыл=1971|томы= |беттері=507|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == '''Құрылысы''' == Мемристор әдетте үш қабаттан тұрады: # Жоғарғы металл электрод; * Оқшаулағыш немесе жартылай өткізгіш қабат; # Төменгі металл электрод == '''Жұмыс істеу принципі''' == Мемристордың негізгі қасиеті - оның кедергісі бұрынғы электрлік әсерлерге тәуелді болуы. Электр тогы белгілі бір бағытта өткен кезде құрылғының кедергісі азаюы мүмкін. Ал ток бағыты өзгерсе, кедергі қайта артады. Қуат көзі ажыратылған жағдайда да соңғы күй сақталып қалады. Осы қасиет мемристорды энергияны аз тұтынатын жады құрылғыларын жасауға мүмкіндік береді.<ref>{{кітап|авторы=Domaradzki J., Wojcieszak D. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Memristors: Fundamentals, Structures, Materials and Applications |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=|баспасы=International Journal of Electronics and Telecommunications |жыл=2020|томы= |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == '''Қолданылуы''' == '''Компьюетрлік жады''' Мемристорлар энергия тәуелсіз жадыларды жасау үшін қолданылады. Олар ақпаратты электр қуатынсыз сақтай алады. '''Жасанды интеллект''' Мемристорлар адам миындағы нейрондар мен синапстардың жұмысын модельдуге мүмкіндік береді. Сондықтан олар нейроморфтық есептеу жүйелерінде кеңінен зерттелуде. '''Нейрондық желілер''' Замануи жасанды интеллект жүйелерінде мемристорлар салмақ коэфициенттерін сақтау элементтері ретінде қолданылуы мүмкін. '''Сенсорлық құрылғылар''' Төмен энергия тұтынуының арқасында мемристорлар түрлі сенсорлар мен ендірілген жүйелерде пайдаланылуы ықтимал.<ref>{{кітап|авторы=Prodromakis, T., Toumazou, C. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=A Review on Memristive Devices and Applications |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=|баспасы=IEEE |жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == '''Сондай-ақ қараңыз''' == * [[Жасанды интеллект]] * [[Интегралды микросхема|Интегралды микросхема]] * [[Резистор]] * [[Компьютер жадысы]] == Пайдаланған әдебиеттер == [[Санат:Электрлік компоненттер]] 4qhz46112bmbl6o3zecq612iuvzqvbv 10 782623 3620336 3620135 2026-06-21T12:02:40Z Мағыпар 100137 үлгі 3620336 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Молдова |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Молдова]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]{{•}} [[Бессарабка]]{{•}} [[Бируинца]]{{•}} [[Бричаны]]{{•}} [[Быковец]]{{•}} [[Вадул-луй-Водэ]]{{•}} [[Ватра]]{{•}} [[Вулканешты]]{{•}} [[Гиндешты]]{{•}} [[Глодяны]]{{•}} [[Григориополь]]{{•}} [[Днестровск]]{{•}} [[Дондюшаны]]{{•}} [[Дрокия]]{{•}} [[Дубоссары]]{{•}} [[Дурлешты]]{{•}} [[Единец]]{{•}} [[Каинары]]{{•}} [[Калараш]]{{•}} [[Каменка (Молдова)|Каменка]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> en9nfq4ahp6dneeb4rimjapwc4s9h7b 3620359 3620336 2026-06-21T13:41:35Z Мағыпар 100137 үлгі 3620359 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Молдова |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Молдова]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]{{•}} [[Бессарабка]]{{•}} [[Бируинца]]{{•}} [[Бричаны]]{{•}} [[Быковец]]{{•}} [[Вадул-луй-Водэ]]{{•}} [[Ватра]]{{•}} [[Вулканешты]]{{•}} [[Гиндешты]]{{•}} [[Глодяны]]{{•}} [[Григориополь]]{{•}} [[Днестровск]]{{•}} [[Дондюшаны]]{{•}} [[Дрокия]]{{•}} [[Дубоссары]]{{•}} [[Дурлешты]]{{•}} [[Единец]]{{•}} [[Каинары]]{{•}} [[Калараш]]{{•}} [[Каменка (Молдова)|Каменка]]{{•}} [[Кантемир]]{{•}} }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> oz1ns7bx9vhi1ys28ls894uzgq55hp9 3620360 3620359 2026-06-21T13:42:22Z Мағыпар 100137 үлгі 3620360 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Молдова |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Молдова]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]{{•}} [[Бессарабка]]{{•}} [[Бируинца]]{{•}} [[Бричаны]]{{•}} [[Быковец]]{{•}} [[Вадул-луй-Водэ]]{{•}} [[Ватра]]{{•}} [[Вулканешты]]{{•}} [[Гиндешты]]{{•}} [[Глодяны]]{{•}} [[Григориополь]]{{•}} [[Днестровск]]{{•}} [[Дондюшаны]]{{•}} [[Дрокия]]{{•}} [[Дубоссары]]{{•}} [[Дурлешты]]{{•}} [[Единец]]{{•}} [[Каинары]]{{•}} [[Калараш]]{{•}} [[Каменка (Молдова)|Каменка]]{{•}} [[Кантемир (қала)|Кантемир]]{{•}} }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> hjgcg76kiptn67da5qkmp0dzfinskrh 3620525 3620360 2026-06-22T05:54:22Z Мағыпар 100137 үлгі 3620525 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Молдова |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Молдова]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]{{•}} [[Бессарабка]]{{•}} [[Бируинца]]{{•}} [[Бричаны]]{{•}} [[Быковец]]{{•}} [[Вадул-луй-Водэ]]{{•}} [[Ватра]]{{•}} [[Вулканешты]]{{•}} [[Гиндешты]]{{•}} [[Глодяны]]{{•}} [[Григориополь]]{{•}} [[Днестровск]]{{•}} [[Дондюшаны]]{{•}} [[Дрокия]]{{•}} [[Дубоссары]]{{•}} [[Дурлешты]]{{•}} [[Единец]]{{•}} [[Каинары]]{{•}} [[Калараш]]{{•}} [[Каменка (Молдова)|Каменка]]{{•}} [[Кантемир (қала)|Кантемир]]{{•}} [[Кэушень]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> p9pn4spdupifbxdzhiuajbrxahgwgiq 5 782703 3620641 3619458 2026-06-22T11:23:14Z Madi Dos 18369 Madi Dos [[Уикипедия талқылауы:Мазмұнның шынайлығы]] бетін [[Уикипедия талқылауы:Көзқарастардың салмақтылығы]] бетіне жылжытты 3619458 wikitext text/x-wiki == Мақала атауы басқа уикилермен сәйкеспейтін сияқты == Уикипедия:Көзқарастардың салмақтылығы , осылай аталғаны жөн. [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 15:23, 2026 ж. маусымның 18 (+05) 7od13mby3q7tsgze232z3z4l8tl5bav 2 782743 3620363 3620107 2026-06-21T13:47:02Z Bolat Zhora 172024 /* Тілдерді меңгеруі */ Қатені түзеттім 3620363 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:23em; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px;" |- ! colspan="2" style="font-size:120%; text-align:center; background-color:#b0c4de;" | Қатысушы мәліметі |- | '''Есімі''' || Bolat Zhora |- | '''Шынайы есімі''' || Болат |- | '''Туған күні''' || 29 қазан |- | '''Туған жері''' || [[Түркістан облысы]] |- | '''Шыққан тегі''' || [[Ұлы Жүз]], [[Суан]] |- | '''Азаматтығы''' || {{KAZ}} |- | '''Тіркелген уақыты''' || 2025 ж. қыркүйек |- | '''Өңдеме саны''' || 6 |- | '''Мамандығы''' || Болашақ IT маманы |- | '''Күйі''' || Студент |- | '''Университеті''' || [[Astana IT University]] |} == Жалпы мәлімет == Бұл қатысушы — шығармашылық қызметпен, соның ішінде поэзия және проза бағытында көркем мәтіндер жазумен айналысатын тұлға. Психологиялық жіктеу жүйесі бойынша '''INFP-T''' типіне жатады. Негізгі құндылықтары — тұлғалық шынайылық, ішкі тепе-теңдік және мәдени-рухани бірегейлікті сақтау. == Білімі мен академиялық ұстанымы == * '''Оқу орны:''' [[Astana IT University]] (AITU) студенті. * '''Тілдік ұстанымы:''' Оқу және әлеуметтік ортада мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейтуді, кәсіби терминдер мен күнделікті лексиканың қазақша баламаларын дамытуды қолдайды. <div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #b0c4de; margin: 1em 0; padding: 0.5em 1em; font-style: italic;"> «Тіл сақтауға мүмкін болғанда, тіл сақталуы тиіс. Біз тілімізді қанша сақтасақ, ұлтымызды сонша сақтаған боламыз.» <div style="text-align: right; font-style: normal; font-weight: bold;">— Ғұмар Қараш</div> </div> <div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #b0c4de; margin: 1em 0; padding: 0.5em 1em; font-style: italic;"> «Ұлттық рухтың негізі — ұлттық тіл. Кешегі Ресей тіліміздің дамуына жол бермеді. Ол кезде біздің ұлттық басылымдар шығару құқығымыз жоқ болатын.» <div style="text-align: right; font-style: normal; font-weight: bold;">— Мұстафа Шоқай</div> </div> == Қызығушылықтары == * '''Шығармашылық пен әдебиет:''' Өлеңдер мен лирикалық шығармалар жазумен айналысады, көркем әдебиет пен кітап оқуды жаны сүйеді. * '''Музыка:''' Классикалық, поп, к-поп (k-pop) және фонк (phonk) жанрларын тыңдайды. * '''Кино:''' Шығыс Азия кинематографиясы, соның ішінде әлеуметтік-психологиялық туындылар мен лирикалық драмалар (дорама). * '''Табиғат пен жан дүние:''' Жаңбыр, жел мен табиғат көріністері секілді табиғат құбылыстарының адам психологиясына әсерін бақылауға қызығады. == Тілдерді меңгеруі == * '''Ана тілі:''' [[Қазақ тілі]] — қатысушының ана тілі, оның тазалығы мен қолданыс аясын кеңейтуді басты мақсаттарының бірі деп санайды. * '''Үйренгісі келетін тілдері:''' [[Корей тілі|кәріс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]], [[Түрік тілі|түрік]] == Қатысушы шаблондары == {{Userbox/AITU студенті}} {{Userbox/Қазақ тілі}} {{Userbox/Ақын}} {{User/INFP}} 99k7gux9edwpbdfdfav5tbud8te5wpw 3620382 3620363 2026-06-21T14:42:28Z Bolat Zhora 172024 3620382 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:23em; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px;" |- ! colspan="2" style="font-size:120%; text-align:center; background-color:#b0c4de;" | Қатысушы мәліметі |- | '''Есімі''' || Bolat Zhora |- | '''Шынайы есімі''' || Болат |- | '''Туған күні''' || 29 қазан |- | '''Туған жері''' || [[Түркістан облысы]] |- | '''Шыққан тегі''' || [[Ұлы Жүз]], [[Суан]] |- | '''Азаматтығы''' || {{KAZ}} |- | '''Тіркелген уақыты''' || 2025 ж. қыркүйек |- | '''Өңдеме саны''' || 6 |- | '''Мамандығы''' || Болашақ IT маманы |- | '''Күйі''' || Студент |- | '''Университеті''' || [[Astana IT University]] |} == Жалпы мәлімет == Бұл қатысушы — шығармашылық қызметпен, соның ішінде поэзия және проза бағытында көркем мәтіндер жазумен айналысатын тұлға. Психологиялық жіктеу жүйесі бойынша '''INFP-T''' типіне жатады. Негізгі құндылықтары — тұлғалық шынайылық, ішкі тепе-теңдік және мәдени-рухани бірегейлікті сақтау. == Білімі мен академиялық ұстанымы == * '''Оқу орны:''' [[Astana IT University]] (AITU) студенті. * '''Тілдік ұстанымы:''' Оқу және әлеуметтік ортада мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейтуді, кәсіби терминдер мен күнделікті лексиканың қазақша баламаларын дамытуды қолдайды. <div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #b0c4de; margin: 1em 0; padding: 0.5em 1em; font-style: italic;"> «Тіл сақтауға мүмкін болғанда, тіл сақталуы тиіс. Біз тілімізді қанша сақтасақ, ұлтымызды сонша сақтаған боламыз.» <div style="text-align: right; font-style: normal; font-weight: bold;">— Ғұмар Қараш</div> </div> <div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #b0c4de; margin: 1em 0; padding: 0.5em 1em; font-style: italic;"> «Ұлттық рухтың негізі — ұлттық тіл. Кешегі Ресей тіліміздің дамуына жол бермеді. Ол кезде біздің ұлттық басылымдар шығару құқығымыз жоқ болатын.» <div style="text-align: right; font-style: normal; font-weight: bold;">— Мұстафа Шоқай</div> </div> == Қызығушылықтары == * '''Шығармашылық пен әдебиет:''' Өлеңдер мен лирикалық шығармалар жазумен айналысады, көркем әдебиет пен кітап оқуды жаны сүйеді. * '''Музыка:''' Классикалық, поп, к-поп (k-pop) және фонк (phonk) жанрларын тыңдайды. * '''Кино:''' Шығыс Азия кинематографиясы, соның ішінде әлеуметтік-психологиялық туындылар мен лирикалық драмалар (дорама). * '''Табиғат пен жан дүние:''' Жаңбыр, жел мен табиғат көріністері секілді табиғат құбылыстарының адам психологиясына әсерін бақылауға қызығады. == Тілдерді меңгеруі == * '''Ана тілі:''' [[Қазақ тілі]] — қатысушының ана тілі, оның тазалығы мен қолданыс аясын кеңейтуді басты мақсаттарының бірі деп санайды. * '''Үйренгісі келетін тілдері:''' [[Корей тілі|кәріс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]], [[Түрік тілі|түрік]] == Қатысушы шаблондары == {{Userbox/AITU студенті}} {{Userbox/Қазақ тілі}} {{Userbox/Ақын}} {{User/INFP}} == Қосқан үлесі == {| style="float: right; border: 1px solid #a2a9b1; background: #f8f9fa; padding: 5px; font-size: 85%; width: 240px;" | style="background: #4B0082; color: white; text-align: center; font-weight: bold;" | Менің үлесім |- | '''Тіркелген күні:''' 2025-10-07 |- | '''Жалпы өңдемелер:''' 45 |- | '''Үлкен өңдемелер:''' 7 |- | style="text-align: center; font-size: 90%;" | [https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolat_Zhora Толық статистиканы көру] |} * [https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolat_Zhora Менің статистикам] 72gq5lajypriny0lfnccdy18hl3d8i1 3620384 3620382 2026-06-21T14:55:26Z Bolat Zhora 172024 3620384 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:23em; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px;" |- ! colspan="2" style="font-size:120%; text-align:center; background-color:#b0c4de;" | Қатысушы мәліметі |- | '''Есімі''' || Bolat Zhora |- | '''Шынайы есімі''' || Болат |- | '''Туған күні''' || 29 қазан |- | '''Туған жері''' || [[Түркістан облысы]] |- | '''Шыққан тегі''' || [[Ұлы Жүз]], [[Суан]] |- | '''Азаматтығы''' || {{KAZ}} |- | '''Тіркелген уақыты''' || 2025 ж. қыркүйек |- | '''Өңдеме саны''' || 6 |- | '''Мамандығы''' || Болашақ IT маманы |- | '''Күйі''' || Студент |- | '''Университеті''' || [[Astana IT University]] |} == Жалпы мәлімет == Бұл қатысушы — шығармашылық қызметпен, соның ішінде поэзия және проза бағытында көркем мәтіндер жазумен айналысатын тұлға. Психологиялық жіктеу жүйесі бойынша '''INFP-T''' типіне жатады. Негізгі құндылықтары — тұлғалық шынайылық, ішкі тепе-теңдік және мәдени-рухани бірегейлікті сақтау. == Білімі мен академиялық ұстанымы == * '''Оқу орны:''' [[Astana IT University]] (AITU) студенті. * '''Тілдік ұстанымы:''' Оқу және әлеуметтік ортада мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейтуді, кәсіби терминдер мен күнделікті лексиканың қазақша баламаларын дамытуды қолдайды. <div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #b0c4de; margin: 1em 0; padding: 0.5em 1em; font-style: italic;"> «Тіл сақтауға мүмкін болғанда, тіл сақталуы тиіс. Біз тілімізді қанша сақтасақ, ұлтымызды сонша сақтаған боламыз.» <div style="text-align: right; font-style: normal; font-weight: bold;">— Ғұмар Қараш</div> </div> <div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #b0c4de; margin: 1em 0; padding: 0.5em 1em; font-style: italic;"> «Ұлттық рухтың негізі — ұлттық тіл. Кешегі Ресей тіліміздің дамуына жол бермеді. Ол кезде біздің ұлттық басылымдар шығару құқығымыз жоқ болатын.» <div style="text-align: right; font-style: normal; font-weight: bold;">— Мұстафа Шоқай</div> </div> == Қызығушылықтары == * '''Шығармашылық пен әдебиет:''' Өлеңдер мен лирикалық шығармалар жазумен айналысады, көркем әдебиет пен кітап оқуды жаны сүйеді. * '''Музыка:''' Классикалық, поп, к-поп (k-pop) және фонк (phonk) жанрларын тыңдайды. * '''Кино:''' Шығыс Азия кинематографиясы, соның ішінде әлеуметтік-психологиялық туындылар мен лирикалық драмалар (дорама). * '''Табиғат пен жан дүние:''' Жаңбыр, жел мен табиғат көріністері секілді табиғат құбылыстарының адам психологиясына әсерін бақылауға қызығады. == Тілдерді меңгеруі == * '''Ана тілі:''' [[Қазақ тілі]] — қатысушының ана тілі, оның тазалығы мен қолданыс аясын кеңейтуді басты мақсаттарының бірі деп санайды. * '''Үйренгісі келетін тілдері:''' [[Корей тілі|кәріс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]], [[Түрік тілі|түрік]] == Қатысушы шаблондары == {{Userbox/AITU студенті}} {{Userbox/Қазақ тілі}} {{Userbox/Ақын}} {{User/INFP}} 99k7gux9edwpbdfdfav5tbud8te5wpw 0 782769 3620338 2026-06-21T12:18:31Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Салтанат Болатқызы Қалимолдаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.01.1957 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} қаласы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |А... 3620338 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Салтанат Болатқызы Қалимолдаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.01.1957 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} қаласы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Медицина |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық медицина университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Медщицина ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = Алматы мемлекеттік медицина институты (қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]), интернатурасы, клиникалық ординатурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Алматы қаласының үздік дәрігері (2006); * {{Денсаулық сақтау ісінің үздігі медалі}} (2008). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Салтанат Болатқызы Қалимолдаева''' — медицина ғылымының докторы ([[2008 жыл|2008]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1957 жыл|1957]] жылы 21 қаңтарда [[Алматы]] қаласында туған.<br> Алматы мемлекеттік медицина институтын ([[1980 жыл|1980]], қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]), интернатурасын ([[1982 жыл|1982]]), клиникалық ординатурасын ([[1989 жыл|1989]]) бітірген.<br> [[1982 жыл|1982]]-[[1987 жыл|87]] жылдары Қазақ КСР Шеттік патология ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, [[1996 жыл|1996]]-[[2006 жыл|2006]] жылдары Алматы қаласы Аймақтық диагностикалық орталығында дәрігер-иммунолог, бөлім меңгерушісі, 1996-[[2012 жыл|2012]] жылдары ҚР Президенті істерін басқару медициналық орталығының орталық ауруханасында кеңесші-иммунолог, [[2007 жыл|2007]] жылдан Қазақ ұлттық медицина университетінің профессоры, [[2012 жыл|2012]] жылдан Диагностикалық клиниканың зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарды. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Созылмалы есекжем: этнопатогенетикалық емдік профилактикалық түзетулер әдісін құру және Heliobacter pylori инфекцияларының рөлі" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> Негізгі ғылыми бағыты – инфекциялық иммунология және аллергология.<br> Квинке ісінуі және есекжем сияқты аллергиялық аурулардың жұқпалық себебін дәлелдеп, анықтады.<br> 97 ғылыми еңбектің, 1 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Алматы қаласының үздік дәрігері (2006); * Қазақстан Республикасы [[Денсаулық сақтау ісінің үздігі медалі]] (2008).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]] g85r10769yo44guzhutpkbq8z5amexg 3620339 3620338 2026-06-21T12:20:46Z Салиха 17167 3620339 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Салтанат Болатқызы Қалимолдаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.01.1957 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} қаласы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Медицина |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық медицина университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Медицина ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = Алматы мемлекеттік медицина институты (қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]), интернатурасы, клиникалық ординатурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Алматы қаласының үздік дәрігері (2006); * {{Денсаулық сақтау ісінің үздігі медалі}} (2008). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Салтанат Болатқызы Қалимолдаева''' — медицина ғылымының докторы ([[2008 жыл|2008]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1957 жыл|1957]] жылы 21 қаңтарда [[Алматы]] қаласында туған.<br> Алматы мемлекеттік медицина институтын ([[1980 жыл|1980]], қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]), интернатурасын ([[1982 жыл|1982]]), клиникалық ординатурасын ([[1989 жыл|1989]]) бітірген.<br> [[1982 жыл|1982]]-[[1987 жыл|87]] жылдары Қазақ КСР Шеттік патология ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, [[1996 жыл|1996]]-[[2006 жыл|2006]] жылдары Алматы қаласы Аймақтық диагностикалық орталығында дәрігер-иммунолог, бөлім меңгерушісі, 1996-[[2012 жыл|2012]] жылдары ҚР Президенті істерін басқару медициналық орталығының орталық ауруханасында кеңесші-иммунолог, [[2007 жыл|2007]] жылдан Қазақ ұлттық медицина университетінің профессоры, [[2012 жыл|2012]] жылдан Диагностикалық клиниканың зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарды. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Созылмалы есекжем: этнопатогенетикалық емдік профилактикалық түзетулер әдісін құру және Heliobacter pylori инфекцияларының рөлі" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> Негізгі ғылыми бағыты – инфекциялық иммунология және аллергология.<br> Квинке ісінуі және есекжем сияқты аллергиялық аурулардың жұқпалық себебін дәлелдеп, анықтады.<br> 97 ғылыми еңбектің, 1 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Алматы қаласының үздік дәрігері (2006); * Қазақстан Республикасы [[Денсаулық сақтау ісінің үздігі медалі]] (2008).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]] dllxxro7fqtphatjpog2fzor22sxbn3 3620343 3620339 2026-06-21T12:22:43Z Салиха 17167 3620343 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Салтанат Болатқызы Қалимолдаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.01.1957 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} қаласы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Медицина |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық медицина университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Медицина ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = Алматы мемлекеттік медицина институты (қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]), интернатурасы, клиникалық ординатурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Алматы қаласының үздік дәрігері (2006); * {{Денсаулық сақтау ісінің үздігі медалі}} (2008). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Салтанат Болатқызы Қалимолдаева''' — медицина ғылымының докторы ([[2008 жыл|2008]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1957 жыл|1957]] жылы 21 қаңтарда [[Алматы]] қаласында туған.<br> Алматы мемлекеттік медицина институтын ([[1980 жыл|1980]], қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]), интернатурасын ([[1982 жыл|1982]]), клиникалық ординатурасын ([[1989 жыл|1989]]) бітірген.<br> [[1982 жыл|1982]]-[[1987 жыл|87]] жылдары Қазақ КСР Шеттік патология ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, [[1996 жыл|1996]]-[[2006 жыл|2006]] жылдары Алматы қаласы Аймақтық диагностикалық орталығында дәрігер-иммунолог, бөлім меңгерушісі, 1996-[[2012 жыл|2012]] жылдары ҚР Президенті істерін басқару медициналық орталығының орталық ауруханасында кеңесші-иммунолог, [[2007 жыл|2007]] жылдан Қазақ ұлттық медицина университетінің профессоры, [[2012 жыл|2012]] жылдан Диагностикалық клиниканың зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарды. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Созылмалы [[есекжем]]: этнопатогенетикалық емдік профилактикалық түзетулер әдісін құру және Heliobacter pylori инфекцияларының рөлі" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> Негізгі ғылыми бағыты – инфекциялық иммунология және аллергология.<br> [[Квинке ісінуі]] және есекжем сияқты аллергиялық аурулардың жұқпалық себебін дәлелдеп, анықтады.<br> 97 ғылыми еңбектің, 1 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Алматы қаласының үздік дәрігері (2006); * Қазақстан Республикасы [[Денсаулық сақтау ісінің үздігі медалі]] (2008).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]] me4jvrbkznzyc5g7vv0z2pq740bol14 0 782770 3620341 2026-06-21T12:21:00Z Nurken 111493 Nurken [[Элия Джаст]] бетін [[Элайджа Джаст]] бетіне жылжытты 3620341 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Элайджа Джаст]] 82h7u09gvrimadgnwl5aw7b0xu8dyi7 14 782771 3620342 2026-06-21T12:21:59Z Madi Dos 18369 Бос бет бастады 3620342 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3620607 3620342 2026-06-22T10:18:11Z Madi Dos 18369 «[[Санат:Телеарналар бойынша Қазақстан телесериалдары|Телеарналар бойынша Қазақстан телесериалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620607 wikitext text/x-wiki [[Санат:Телеарналар бойынша Қазақстан телесериалдары]] onhuxglg3a7h2cnz18ouxv4vn79cg4j 3620624 3620607 2026-06-22T10:49:50Z Madi Dos 18369 «[[Санат:Телеарналар бойынша телесериалдар|Телеарналар бойынша телесериалдар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620624 wikitext text/x-wiki [[Санат:Телеарналар бойынша Қазақстан телесериалдары]] [[Санат:Телеарналар бойынша телесериалдар]] 103vxvzk234pwy427pgck4md49snd07 15 782772 3620344 2026-06-21T12:23:16Z Madi Dos 18369 /* Жоюға негіз жоқ */ жаңа бөлім 3620344 wikitext text/x-wiki == Жоюға негіз жоқ == Жоюға негіз жоқ. Не үшін екендігі жазылмаған. Санат қойсаң , жояды. Қанша рет өшіресіз, сонша рет қосамын. [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 17:23, 2026 ж. маусымның 21 (+05) jn36xm54q22xt94osdab06az02r7s2q 0 782773 3620357 2026-06-21T13:39:59Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова қалалары]] 3620357 wikitext text/x-wiki '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова қалалары]] 27xzdm6ab38ga94q0jxo02f5m8th8sj 3620358 3620357 2026-06-21T13:40:39Z Мағыпар 100137 үлгі 3620358 wikitext text/x-wiki '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 03d3n9iqmd80vghnzan0a7qwc8weo8o 3620361 3620358 2026-06-21T13:44:41Z Мағыпар 100137 толықтыру 3620361 wikitext text/x-wiki '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] f541rqehyjbzrqfcr92rxhukyse7ffv 3620362 3620361 2026-06-21T13:45:56Z Мағыпар 100137 дереккөз 3620362 wikitext text/x-wiki '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 4dw01pfzaiewd7hn3m350znb1x43h81 3620364 3620362 2026-06-21T13:48:10Z Мағыпар 100137 толықтыру 3620364 wikitext text/x-wiki '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың оңтүстігіндегі Прут өзенінің маңындағы үстіртте, Кишинев-Леова-Кахул тас жолының бойында орналасқан. [[Кишинев]]тен оңтүстікке қарай 126 шақырым және Бессарабка-Кахул желісіндегі Прут теміржол стансасынан 1 шақырым жерде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] b1g6qrueqrmd7ricsn3iny9oxbqnrjw 3620365 3620364 2026-06-21T13:49:30Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ дереккөз 3620365 wikitext text/x-wiki '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың оңтүстігіндегі Прут өзенінің маңындағы үстіртте, Кишинев-Леова-Кахул тас жолының бойында орналасқан. [[Кишинев]]тен оңтүстікке қарай 126 шақырым және Бессарабка-Кахул желісіндегі Прут теміржол стансасынан 1 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://travellers.ru/city-kantemir-gorod|title=Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] bj2fuiijza2jng8ozbqkb223x9ibjmy 3620367 3620365 2026-06-21T13:55:30Z Мағыпар 100137 толықтыру 3620367 wikitext text/x-wiki '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың оңтүстігіндегі Прут өзенінің маңындағы үстіртте, Кишинев-Леова-Кахул тас жолының бойында орналасқан. [[Кишинев]]тен оңтүстікке қарай 126 шақырым және Бессарабка-Кахул желісіндегі Прут теміржол стансасынан 1 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://travellers.ru/city-kantemir-gorod|title=Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Тарихы == 1973 жылдың сәуірінде құрылған. Молдавия княздігінің ханзадасы Дмитрий Кантемирдің туғанына 300 жыл толуына орай оның құрметіне аталған. Қала Прут консервілеу зауыты ауылынан өсіп шыққан. Прут консервілеу зауыты Леова ауданындағы Кания ауылынан үш шақырым жерде салынған. Алғашқы тұрғын үй аудандары 1963 жылы, консервілеу зауытының құрылысы басталған кезде пайда болды, және онымен бірге өскен ауданның тарихы осы кәсіпорынмен тығыз байланысты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] e66i6tl7qfcilq01jqdn3m6rb2xvgqv 3620369 3620367 2026-06-21T14:06:03Z Мағыпар 100137 толықтыру 3620369 wikitext text/x-wiki '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың оңтүстігіндегі Прут өзенінің маңындағы үстіртте, Кишинев-Леова-Кахул тас жолының бойында орналасқан. [[Кишинев]]тен оңтүстікке қарай 126 шақырым және Бессарабка-Кахул желісіндегі Прут теміржол стансасынан 1 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://travellers.ru/city-kantemir-gorod|title=Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Тарихы == 1973 жылдың сәуірінде құрылған. Молдавия княздігінің ханзадасы Дмитрий Кантемирдің туғанына 300 жыл толуына орай оның құрметіне аталған. Қала Прут консервілеу зауыты ауылынан өсіп шыққан. Прут консервілеу зауыты Леова ауданындағы Кания ауылынан үш шақырым жерде салынған. Алғашқы тұрғын үй аудандары 1963 жылы, консервілеу зауытының құрылысы басталған кезде пайда болды, және онымен бірге өскен ауданның тарихы осы кәсіпорынмен тығыз байланысты. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кантемирде 38 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 13 акционерлік қоғам жұмыс істейді. 1994 жылы консервілеу фабрикасы шикізат пен өткізу нарығының жетіспеушілігіне байланысты жұмысын тоқтатты. 1999 жылдан бері оның орнында шағын фабрика жұмыс істейді. Шаруашылықаралық ет өңдеу зауыты да жұмысын тоқтатты, ал қазір оның орнында жеке компания жұмыс істейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] cq9tnjjujmy5wjoy3o9awewzme26zkh 3620370 3620369 2026-06-21T14:08:37Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3620370 wikitext text/x-wiki '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың оңтүстігіндегі Прут өзенінің маңындағы үстіртте, Кишинев-Леова-Кахул тас жолының бойында орналасқан. [[Кишинев]]тен оңтүстікке қарай 126 шақырым және Бессарабка-Кахул желісіндегі Прут теміржол стансасынан 1 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://travellers.ru/city-kantemir-gorod|title=Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Тарихы == 1973 жылдың сәуірінде құрылған. Молдавия княздігінің ханзадасы Дмитрий Кантемирдің туғанына 300 жыл толуына орай оның құрметіне аталған. Қала Прут консервілеу зауыты ауылынан өсіп шыққан. Прут консервілеу зауыты Леова ауданындағы Кания ауылынан үш шақырым жерде салынған. Алғашқы тұрғын үй аудандары 1963 жылы, консервілеу зауытының құрылысы басталған кезде пайда болды, және онымен бірге өскен ауданның тарихы осы кәсіпорынмен тығыз байланысты. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кантемирде 38 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 13 акционерлік қоғам жұмыс істейді. 1994 жылы консервілеу фабрикасы шикізат пен өткізу нарығының жетіспеушілігіне байланысты жұмысын тоқтатты. 1999 жылдан бері оның орнында шағын фабрика жұмыс істейді. Шаруашылықаралық ет өңдеу зауыты да жұмысын тоқтатты, ал қазір оның орнында жеке компания жұмыс істейді. Кантемирдегі білім беру желісі үш мектепке дейінгі мекемеден, орта мектептен, екі теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлік орталық, жедел жәрдем станциясы және бес дәріхана кіреді. Аудан орталығында қоғамдық орталық, үш кітапхана және Валерия Хангану атындағы музыка мектебі бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 5f9dz2ovozldwhxqgq3md97zt0q6315 3620371 3620370 2026-06-21T14:10:05Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3620371 wikitext text/x-wiki '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың оңтүстігіндегі Прут өзенінің маңындағы үстіртте, Кишинев-Леова-Кахул тас жолының бойында орналасқан. [[Кишинев]]тен оңтүстікке қарай 126 шақырым және Бессарабка-Кахул желісіндегі Прут теміржол стансасынан 1 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://travellers.ru/city-kantemir-gorod|title=Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Тарихы == 1973 жылдың сәуірінде құрылған. Молдавия княздігінің ханзадасы Дмитрий Кантемирдің туғанына 300 жыл толуына орай оның құрметіне аталған. Қала Прут консервілеу зауыты ауылынан өсіп шыққан. Прут консервілеу зауыты Леова ауданындағы Кания ауылынан үш шақырым жерде салынған. Алғашқы тұрғын үй аудандары 1963 жылы, консервілеу зауытының құрылысы басталған кезде пайда болды, және онымен бірге өскен ауданның тарихы осы кәсіпорынмен тығыз байланысты. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кантемирде 38 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 13 акционерлік қоғам жұмыс істейді. 1994 жылы консервілеу фабрикасы шикізат пен өткізу нарығының жетіспеушілігіне байланысты жұмысын тоқтатты. 1999 жылдан бері оның орнында шағын фабрика жұмыс істейді. Шаруашылықаралық ет өңдеу зауыты да жұмысын тоқтатты, ал қазір оның орнында жеке компания жұмыс істейді. Кантемирдегі білім беру желісі үш мектепке дейінгі мекемеден, орта мектептен, екі теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлік орталық, жедел жәрдем станциясы және бес дәріхана кіреді. Аудан орталығында қоғамдық орталық, үш кітапхана және Валерия Хангану атындағы музыка мектебі бар.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/82?ysclid=mqnuxne24s50501826|title=Кантемир, района Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] r1webr91m4nck8gr24154p9iaxiguzj 3620373 3620371 2026-06-21T14:12:16Z Мағыпар 100137 толықтыру 3620373 wikitext text/x-wiki '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың оңтүстігіндегі Прут өзенінің маңындағы үстіртте, Кишинев-Леова-Кахул тас жолының бойында орналасқан. [[Кишинев]]тен оңтүстікке қарай 126 шақырым және Бессарабка-Кахул желісіндегі Прут теміржол стансасынан 1 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://travellers.ru/city-kantemir-gorod|title=Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Тарихы == 1973 жылдың сәуірінде құрылған. Молдавия княздігінің ханзадасы Дмитрий Кантемирдің туғанына 300 жыл толуына орай оның құрметіне аталған. Қала Прут консервілеу зауыты ауылынан өсіп шыққан. Прут консервілеу зауыты Леова ауданындағы Кания ауылынан үш шақырым жерде салынған. Алғашқы тұрғын үй аудандары 1963 жылы, консервілеу зауытының құрылысы басталған кезде пайда болды, және онымен бірге өскен ауданның тарихы осы кәсіпорынмен тығыз байланысты. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кантемирде 38 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 13 акционерлік қоғам жұмыс істейді. 1994 жылы консервілеу фабрикасы шикізат пен өткізу нарығының жетіспеушілігіне байланысты жұмысын тоқтатты. 1999 жылдан бері оның орнында шағын фабрика жұмыс істейді. Шаруашылықаралық ет өңдеу зауыты да жұмысын тоқтатты, ал қазір оның орнында жеке компания жұмыс істейді. Кантемирдегі білім беру желісі үш мектепке дейінгі мекемеден, орта мектептен, екі теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлік орталық, жедел жәрдем станциясы және бес дәріхана кіреді. Аудан орталығында қоғамдық орталық, үш кітапхана және Валерия Хангану атындағы музыка мектебі бар.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/82?ysclid=mqnuxne24s50501826|title=Кантемир, района Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кантемирдің негізгі көрікті жерлеріне жергілікті тарих мұражайы, Кантемир жүзімдігі және шамамен 20 шақырым жерде орналасқан ортағасырлық Орхейул Вечи қаласының қирандылары жатады. Қала өзінің әдемі табиғатымен және дәстүрлі молдован қонақжайлылығымен танымал. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] jq8qlb7rq7xt5hkqh4tg3wc4d13mqqa 3620374 3620373 2026-06-21T14:13:33Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3620374 wikitext text/x-wiki '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың оңтүстігіндегі Прут өзенінің маңындағы үстіртте, Кишинев-Леова-Кахул тас жолының бойында орналасқан. [[Кишинев]]тен оңтүстікке қарай 126 шақырым және Бессарабка-Кахул желісіндегі Прут теміржол стансасынан 1 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://travellers.ru/city-kantemir-gorod|title=Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Тарихы == 1973 жылдың сәуірінде құрылған. Молдавия княздігінің ханзадасы Дмитрий Кантемирдің туғанына 300 жыл толуына орай оның құрметіне аталған. Қала Прут консервілеу зауыты ауылынан өсіп шыққан. Прут консервілеу зауыты Леова ауданындағы Кания ауылынан үш шақырым жерде салынған. Алғашқы тұрғын үй аудандары 1963 жылы, консервілеу зауытының құрылысы басталған кезде пайда болды, және онымен бірге өскен ауданның тарихы осы кәсіпорынмен тығыз байланысты. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кантемирде 38 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 13 акционерлік қоғам жұмыс істейді. 1994 жылы консервілеу фабрикасы шикізат пен өткізу нарығының жетіспеушілігіне байланысты жұмысын тоқтатты. 1999 жылдан бері оның орнында шағын фабрика жұмыс істейді. Шаруашылықаралық ет өңдеу зауыты да жұмысын тоқтатты, ал қазір оның орнында жеке компания жұмыс істейді. Кантемирдегі білім беру желісі үш мектепке дейінгі мекемеден, орта мектептен, екі теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлік орталық, жедел жәрдем станциясы және бес дәріхана кіреді. Аудан орталығында қоғамдық орталық, үш кітапхана және Валерия Хангану атындағы музыка мектебі бар.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/82?ysclid=mqnuxne24s50501826|title=Кантемир, района Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кантемирдің негізгі көрікті жерлеріне жергілікті тарих мұражайы, Кантемир жүзімдігі және шамамен 20 шақырым жерде орналасқан ортағасырлық Орхейул Вечи қаласының қирандылары жатады. Қала өзінің әдемі табиғатымен және дәстүрлі молдован қонақжайлылығымен танымал. *'''Кантемир мұражайы''' — қаланың тарихы мен мәдениетін көрсететін шағын мұражай. Онда Кантемирдің жылдар бойы дамуын көрсететін бірнеше артефактілер мен құжаттар бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] pxgows4iz2rau9e0bzdtrz5wm3y2a1g 3620375 3620374 2026-06-21T14:16:21Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3620375 wikitext text/x-wiki '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың оңтүстігіндегі Прут өзенінің маңындағы үстіртте, Кишинев-Леова-Кахул тас жолының бойында орналасқан. [[Кишинев]]тен оңтүстікке қарай 126 шақырым және Бессарабка-Кахул желісіндегі Прут теміржол стансасынан 1 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://travellers.ru/city-kantemir-gorod|title=Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Тарихы == 1973 жылдың сәуірінде құрылған. Молдавия княздігінің ханзадасы Дмитрий Кантемирдің туғанына 300 жыл толуына орай оның құрметіне аталған. Қала Прут консервілеу зауыты ауылынан өсіп шыққан. Прут консервілеу зауыты Леова ауданындағы Кания ауылынан үш шақырым жерде салынған. Алғашқы тұрғын үй аудандары 1963 жылы, консервілеу зауытының құрылысы басталған кезде пайда болды, және онымен бірге өскен ауданның тарихы осы кәсіпорынмен тығыз байланысты. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кантемирде 38 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 13 акционерлік қоғам жұмыс істейді. 1994 жылы консервілеу фабрикасы шикізат пен өткізу нарығының жетіспеушілігіне байланысты жұмысын тоқтатты. 1999 жылдан бері оның орнында шағын фабрика жұмыс істейді. Шаруашылықаралық ет өңдеу зауыты да жұмысын тоқтатты, ал қазір оның орнында жеке компания жұмыс істейді. Кантемирдегі білім беру желісі үш мектепке дейінгі мекемеден, орта мектептен, екі теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлік орталық, жедел жәрдем станциясы және бес дәріхана кіреді. Аудан орталығында қоғамдық орталық, үш кітапхана және Валерия Хангану атындағы музыка мектебі бар.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/82?ysclid=mqnuxne24s50501826|title=Кантемир, района Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кантемирдің негізгі көрікті жерлеріне жергілікті тарих мұражайы, Кантемир жүзімдігі және шамамен 20 шақырым жерде орналасқан ортағасырлық Орхейул Вечи қаласының қирандылары жатады. Қала өзінің әдемі табиғатымен және дәстүрлі молдован қонақжайлылығымен танымал. *'''Кантемир мұражайы''' — қаланың тарихы мен мәдениетін көрсететін шағын мұражай. Онда Кантемирдің жылдар бойы дамуын көрсететін бірнеше артефактілер мен құжаттар бар. *'''Әулие Георгий шіркеуі''' — Кантемирдің орталығында 18 ғасырда салынған шағын православиелік шіркеу. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] ekwqvdejscklvo7b23d10xulsze9ldn 3620377 3620375 2026-06-21T14:18:45Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3620377 wikitext text/x-wiki '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың оңтүстігіндегі Прут өзенінің маңындағы үстіртте, Кишинев-Леова-Кахул тас жолының бойында орналасқан. [[Кишинев]]тен оңтүстікке қарай 126 шақырым және Бессарабка-Кахул желісіндегі Прут теміржол стансасынан 1 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://travellers.ru/city-kantemir-gorod|title=Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Тарихы == 1973 жылдың сәуірінде құрылған. Молдавия княздігінің ханзадасы Дмитрий Кантемирдің туғанына 300 жыл толуына орай оның құрметіне аталған. Қала Прут консервілеу зауыты ауылынан өсіп шыққан. Прут консервілеу зауыты Леова ауданындағы Кания ауылынан үш шақырым жерде салынған. Алғашқы тұрғын үй аудандары 1963 жылы, консервілеу зауытының құрылысы басталған кезде пайда болды, және онымен бірге өскен ауданның тарихы осы кәсіпорынмен тығыз байланысты. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кантемирде 38 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 13 акционерлік қоғам жұмыс істейді. 1994 жылы консервілеу фабрикасы шикізат пен өткізу нарығының жетіспеушілігіне байланысты жұмысын тоқтатты. 1999 жылдан бері оның орнында шағын фабрика жұмыс істейді. Шаруашылықаралық ет өңдеу зауыты да жұмысын тоқтатты, ал қазір оның орнында жеке компания жұмыс істейді. Кантемирдегі білім беру желісі үш мектепке дейінгі мекемеден, орта мектептен, екі теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлік орталық, жедел жәрдем станциясы және бес дәріхана кіреді. Аудан орталығында қоғамдық орталық, үш кітапхана және Валерия Хангану атындағы музыка мектебі бар.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/82?ysclid=mqnuxne24s50501826|title=Кантемир, района Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кантемирдің негізгі көрікті жерлеріне жергілікті тарих мұражайы, Кантемир жүзімдігі және шамамен 20 шақырым жерде орналасқан ортағасырлық Орхейул Вечи қаласының қирандылары жатады. Қала өзінің әдемі табиғатымен және дәстүрлі молдован қонақжайлылығымен танымал. *'''Кантемир мұражайы''' — қаланың тарихы мен мәдениетін көрсететін шағын мұражай. Онда Кантемирдің жылдар бойы дамуын көрсететін бірнеше артефактілер мен құжаттар бар. *'''Әулие Георгий шіркеуі''' — Кантемирдің орталығында 18 ғасырда салынған шағын православиелік шіркеу. *'''Кантемир көлі''' — қаланың шетінде орналасқан шағын көл. Бұл балық аулау және қайықпен жүзу үшін қолайлы орын. Көл көркем көріністермен қоршалған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 5i21vv4ojc64rc8o2fhcjbgohdt6jqd 3620378 3620377 2026-06-21T14:20:10Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3620378 wikitext text/x-wiki '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың оңтүстігіндегі Прут өзенінің маңындағы үстіртте, Кишинев-Леова-Кахул тас жолының бойында орналасқан. [[Кишинев]]тен оңтүстікке қарай 126 шақырым және Бессарабка-Кахул желісіндегі Прут теміржол стансасынан 1 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://travellers.ru/city-kantemir-gorod|title=Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Тарихы == 1973 жылдың сәуірінде құрылған. Молдавия княздігінің ханзадасы Дмитрий Кантемирдің туғанына 300 жыл толуына орай оның құрметіне аталған. Қала Прут консервілеу зауыты ауылынан өсіп шыққан. Прут консервілеу зауыты Леова ауданындағы Кания ауылынан үш шақырым жерде салынған. Алғашқы тұрғын үй аудандары 1963 жылы, консервілеу зауытының құрылысы басталған кезде пайда болды, және онымен бірге өскен ауданның тарихы осы кәсіпорынмен тығыз байланысты. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кантемирде 38 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 13 акционерлік қоғам жұмыс істейді. 1994 жылы консервілеу фабрикасы шикізат пен өткізу нарығының жетіспеушілігіне байланысты жұмысын тоқтатты. 1999 жылдан бері оның орнында шағын фабрика жұмыс істейді. Шаруашылықаралық ет өңдеу зауыты да жұмысын тоқтатты, ал қазір оның орнында жеке компания жұмыс істейді. Кантемирдегі білім беру желісі үш мектепке дейінгі мекемеден, орта мектептен, екі теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлік орталық, жедел жәрдем станциясы және бес дәріхана кіреді. Аудан орталығында қоғамдық орталық, үш кітапхана және Валерия Хангану атындағы музыка мектебі бар.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/82?ysclid=mqnuxne24s50501826|title=Кантемир, района Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кантемирдің негізгі көрікті жерлеріне жергілікті тарих мұражайы, Кантемир жүзімдігі және шамамен 20 шақырым жерде орналасқан ортағасырлық Орхейул Вечи қаласының қирандылары жатады. Қала өзінің әдемі табиғатымен және дәстүрлі молдован қонақжайлылығымен танымал. *'''Кантемир мұражайы''' — қаланың тарихы мен мәдениетін көрсететін шағын мұражай. Онда Кантемирдің жылдар бойы дамуын көрсететін бірнеше артефактілер мен құжаттар бар. *'''Әулие Георгий шіркеуі''' — Кантемирдің орталығында 18 ғасырда салынған шағын православиелік шіркеу. *'''Кантемир көлі''' — қаланың шетінде орналасқан шағын көл. Бұл балық аулау және қайықпен жүзу үшін қолайлы орын. Көл көркем көріністермен қоршалған. *'''Ноул-Нямт монастыры''' — Кантемирден бірнеше шақырым жерде орналасқан шағын монастырь. Бұл діни туристер үшін танымал орын және кейбір ерекше сәулет ерекшеліктерімен бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] ls2s55n8u5elopdwdaw0mg9q6uytba1 3620379 3620378 2026-06-21T14:21:16Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ дереккөз 3620379 wikitext text/x-wiki '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың оңтүстігіндегі Прут өзенінің маңындағы үстіртте, Кишинев-Леова-Кахул тас жолының бойында орналасқан. [[Кишинев]]тен оңтүстікке қарай 126 шақырым және Бессарабка-Кахул желісіндегі Прут теміржол стансасынан 1 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://travellers.ru/city-kantemir-gorod|title=Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Тарихы == 1973 жылдың сәуірінде құрылған. Молдавия княздігінің ханзадасы Дмитрий Кантемирдің туғанына 300 жыл толуына орай оның құрметіне аталған. Қала Прут консервілеу зауыты ауылынан өсіп шыққан. Прут консервілеу зауыты Леова ауданындағы Кания ауылынан үш шақырым жерде салынған. Алғашқы тұрғын үй аудандары 1963 жылы, консервілеу зауытының құрылысы басталған кезде пайда болды, және онымен бірге өскен ауданның тарихы осы кәсіпорынмен тығыз байланысты. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кантемирде 38 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 13 акционерлік қоғам жұмыс істейді. 1994 жылы консервілеу фабрикасы шикізат пен өткізу нарығының жетіспеушілігіне байланысты жұмысын тоқтатты. 1999 жылдан бері оның орнында шағын фабрика жұмыс істейді. Шаруашылықаралық ет өңдеу зауыты да жұмысын тоқтатты, ал қазір оның орнында жеке компания жұмыс істейді. Кантемирдегі білім беру желісі үш мектепке дейінгі мекемеден, орта мектептен, екі теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлік орталық, жедел жәрдем станциясы және бес дәріхана кіреді. Аудан орталығында қоғамдық орталық, үш кітапхана және Валерия Хангану атындағы музыка мектебі бар.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/82?ysclid=mqnuxne24s50501826|title=Кантемир, района Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кантемирдің негізгі көрікті жерлеріне жергілікті тарих мұражайы, Кантемир жүзімдігі және шамамен 20 шақырым жерде орналасқан ортағасырлық Орхейул Вечи қаласының қирандылары жатады. Қала өзінің әдемі табиғатымен және дәстүрлі молдован қонақжайлылығымен танымал. *'''Кантемир мұражайы''' — қаланың тарихы мен мәдениетін көрсететін шағын мұражай. Онда Кантемирдің жылдар бойы дамуын көрсететін бірнеше артефактілер мен құжаттар бар. *'''Әулие Георгий шіркеуі''' — Кантемирдің орталығында 18 ғасырда салынған шағын православиелік шіркеу. *'''Кантемир көлі''' — қаланың шетінде орналасқан шағын көл. Бұл балық аулау және қайықпен жүзу үшін қолайлы орын. Көл көркем көріністермен қоршалған. *'''Ноул-Нямт монастыры''' — Кантемирден бірнеше шақырым жерде орналасқан шағын монастырь. Бұл діни туристер үшін танымал орын және кейбір ерекше сәулет ерекшеліктерімен бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-cantemir.htm|title=Карта Кантемира|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] js92nkyd5htiblr879z6fc17eilcm9d 3620414 3620379 2026-06-21T16:45:01Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3620414 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кантемир |шынайы атауы = {{lang-ro|Cantemir}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың оңтүстігіндегі Прут өзенінің маңындағы үстіртте, Кишинев-Леова-Кахул тас жолының бойында орналасқан. [[Кишинев]]тен оңтүстікке қарай 126 шақырым және Бессарабка-Кахул желісіндегі Прут теміржол стансасынан 1 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://travellers.ru/city-kantemir-gorod|title=Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Тарихы == 1973 жылдың сәуірінде құрылған. Молдавия княздігінің ханзадасы Дмитрий Кантемирдің туғанына 300 жыл толуына орай оның құрметіне аталған. Қала Прут консервілеу зауыты ауылынан өсіп шыққан. Прут консервілеу зауыты Леова ауданындағы Кания ауылынан үш шақырым жерде салынған. Алғашқы тұрғын үй аудандары 1963 жылы, консервілеу зауытының құрылысы басталған кезде пайда болды, және онымен бірге өскен ауданның тарихы осы кәсіпорынмен тығыз байланысты. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кантемирде 38 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 13 акционерлік қоғам жұмыс істейді. 1994 жылы консервілеу фабрикасы шикізат пен өткізу нарығының жетіспеушілігіне байланысты жұмысын тоқтатты. 1999 жылдан бері оның орнында шағын фабрика жұмыс істейді. Шаруашылықаралық ет өңдеу зауыты да жұмысын тоқтатты, ал қазір оның орнында жеке компания жұмыс істейді. Кантемирдегі білім беру желісі үш мектепке дейінгі мекемеден, орта мектептен, екі теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлік орталық, жедел жәрдем станциясы және бес дәріхана кіреді. Аудан орталығында қоғамдық орталық, үш кітапхана және Валерия Хангану атындағы музыка мектебі бар.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/82?ysclid=mqnuxne24s50501826|title=Кантемир, района Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кантемирдің негізгі көрікті жерлеріне жергілікті тарих мұражайы, Кантемир жүзімдігі және шамамен 20 шақырым жерде орналасқан ортағасырлық Орхейул Вечи қаласының қирандылары жатады. Қала өзінің әдемі табиғатымен және дәстүрлі молдован қонақжайлылығымен танымал. *'''Кантемир мұражайы''' — қаланың тарихы мен мәдениетін көрсететін шағын мұражай. Онда Кантемирдің жылдар бойы дамуын көрсететін бірнеше артефактілер мен құжаттар бар. *'''Әулие Георгий шіркеуі''' — Кантемирдің орталығында 18 ғасырда салынған шағын православиелік шіркеу. *'''Кантемир көлі''' — қаланың шетінде орналасқан шағын көл. Бұл балық аулау және қайықпен жүзу үшін қолайлы орын. Көл көркем көріністермен қоршалған. *'''Ноул-Нямт монастыры''' — Кантемирден бірнеше шақырым жерде орналасқан шағын монастырь. Бұл діни туристер үшін танымал орын және кейбір ерекше сәулет ерекшеліктерімен бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-cantemir.htm|title=Карта Кантемира|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 9htdeviqei1xwp7v1998ztd2eg5ektl 3620417 3620414 2026-06-21T16:47:06Z Мағыпар 100137 үлгі 3620417 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кантемир |шынайы атауы = {{lang-ro|Cantemir}} |сурет = Cantemir county.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың оңтүстігіндегі Прут өзенінің маңындағы үстіртте, Кишинев-Леова-Кахул тас жолының бойында орналасқан. [[Кишинев]]тен оңтүстікке қарай 126 шақырым және Бессарабка-Кахул желісіндегі Прут теміржол стансасынан 1 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://travellers.ru/city-kantemir-gorod|title=Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Тарихы == 1973 жылдың сәуірінде құрылған. Молдавия княздігінің ханзадасы Дмитрий Кантемирдің туғанына 300 жыл толуына орай оның құрметіне аталған. Қала Прут консервілеу зауыты ауылынан өсіп шыққан. Прут консервілеу зауыты Леова ауданындағы Кания ауылынан үш шақырым жерде салынған. Алғашқы тұрғын үй аудандары 1963 жылы, консервілеу зауытының құрылысы басталған кезде пайда болды, және онымен бірге өскен ауданның тарихы осы кәсіпорынмен тығыз байланысты. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кантемирде 38 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 13 акционерлік қоғам жұмыс істейді. 1994 жылы консервілеу фабрикасы шикізат пен өткізу нарығының жетіспеушілігіне байланысты жұмысын тоқтатты. 1999 жылдан бері оның орнында шағын фабрика жұмыс істейді. Шаруашылықаралық ет өңдеу зауыты да жұмысын тоқтатты, ал қазір оның орнында жеке компания жұмыс істейді. Кантемирдегі білім беру желісі үш мектепке дейінгі мекемеден, орта мектептен, екі теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлік орталық, жедел жәрдем станциясы және бес дәріхана кіреді. Аудан орталығында қоғамдық орталық, үш кітапхана және Валерия Хангану атындағы музыка мектебі бар.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/82?ysclid=mqnuxne24s50501826|title=Кантемир, района Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кантемирдің негізгі көрікті жерлеріне жергілікті тарих мұражайы, Кантемир жүзімдігі және шамамен 20 шақырым жерде орналасқан ортағасырлық Орхейул Вечи қаласының қирандылары жатады. Қала өзінің әдемі табиғатымен және дәстүрлі молдован қонақжайлылығымен танымал. *'''Кантемир мұражайы''' — қаланың тарихы мен мәдениетін көрсететін шағын мұражай. Онда Кантемирдің жылдар бойы дамуын көрсететін бірнеше артефактілер мен құжаттар бар. *'''Әулие Георгий шіркеуі''' — Кантемирдің орталығында 18 ғасырда салынған шағын православиелік шіркеу. *'''Кантемир көлі''' — қаланың шетінде орналасқан шағын көл. Бұл балық аулау және қайықпен жүзу үшін қолайлы орын. Көл көркем көріністермен қоршалған. *'''Ноул-Нямт монастыры''' — Кантемирден бірнеше шақырым жерде орналасқан шағын монастырь. Бұл діни туристер үшін танымал орын және кейбір ерекше сәулет ерекшеліктерімен бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-cantemir.htm|title=Карта Кантемира|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 7jo51th14k2xao6t6n0bd4airdcqafi 3620418 3620417 2026-06-21T16:47:59Z Мағыпар 100137 үлгі 3620418 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кантемир |шынайы атауы = {{lang-ro|Cantemir}} |сурет = Cantemir county.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Cantemir Bandera.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың оңтүстігіндегі Прут өзенінің маңындағы үстіртте, Кишинев-Леова-Кахул тас жолының бойында орналасқан. [[Кишинев]]тен оңтүстікке қарай 126 шақырым және Бессарабка-Кахул желісіндегі Прут теміржол стансасынан 1 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://travellers.ru/city-kantemir-gorod|title=Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Тарихы == 1973 жылдың сәуірінде құрылған. Молдавия княздігінің ханзадасы Дмитрий Кантемирдің туғанына 300 жыл толуына орай оның құрметіне аталған. Қала Прут консервілеу зауыты ауылынан өсіп шыққан. Прут консервілеу зауыты Леова ауданындағы Кания ауылынан үш шақырым жерде салынған. Алғашқы тұрғын үй аудандары 1963 жылы, консервілеу зауытының құрылысы басталған кезде пайда болды, және онымен бірге өскен ауданның тарихы осы кәсіпорынмен тығыз байланысты. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кантемирде 38 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 13 акционерлік қоғам жұмыс істейді. 1994 жылы консервілеу фабрикасы шикізат пен өткізу нарығының жетіспеушілігіне байланысты жұмысын тоқтатты. 1999 жылдан бері оның орнында шағын фабрика жұмыс істейді. Шаруашылықаралық ет өңдеу зауыты да жұмысын тоқтатты, ал қазір оның орнында жеке компания жұмыс істейді. Кантемирдегі білім беру желісі үш мектепке дейінгі мекемеден, орта мектептен, екі теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлік орталық, жедел жәрдем станциясы және бес дәріхана кіреді. Аудан орталығында қоғамдық орталық, үш кітапхана және Валерия Хангану атындағы музыка мектебі бар.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/82?ysclid=mqnuxne24s50501826|title=Кантемир, района Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кантемирдің негізгі көрікті жерлеріне жергілікті тарих мұражайы, Кантемир жүзімдігі және шамамен 20 шақырым жерде орналасқан ортағасырлық Орхейул Вечи қаласының қирандылары жатады. Қала өзінің әдемі табиғатымен және дәстүрлі молдован қонақжайлылығымен танымал. *'''Кантемир мұражайы''' — қаланың тарихы мен мәдениетін көрсететін шағын мұражай. Онда Кантемирдің жылдар бойы дамуын көрсететін бірнеше артефактілер мен құжаттар бар. *'''Әулие Георгий шіркеуі''' — Кантемирдің орталығында 18 ғасырда салынған шағын православиелік шіркеу. *'''Кантемир көлі''' — қаланың шетінде орналасқан шағын көл. Бұл балық аулау және қайықпен жүзу үшін қолайлы орын. Көл көркем көріністермен қоршалған. *'''Ноул-Нямт монастыры''' — Кантемирден бірнеше шақырым жерде орналасқан шағын монастырь. Бұл діни туристер үшін танымал орын және кейбір ерекше сәулет ерекшеліктерімен бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-cantemir.htm|title=Карта Кантемира|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 83qn5yvp34qe3aadcunjft2nrtmjnb0 3620419 3620418 2026-06-21T16:48:29Z Мағыпар 100137 үлгі 3620419 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кантемир |шынайы атауы = {{lang-ro|Cantemir}} |сурет = Cantemir county.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Cantemir CoatOfArms.png |ту = Cantemir Bandera.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың оңтүстігіндегі Прут өзенінің маңындағы үстіртте, Кишинев-Леова-Кахул тас жолының бойында орналасқан. [[Кишинев]]тен оңтүстікке қарай 126 шақырым және Бессарабка-Кахул желісіндегі Прут теміржол стансасынан 1 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://travellers.ru/city-kantemir-gorod|title=Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Тарихы == 1973 жылдың сәуірінде құрылған. Молдавия княздігінің ханзадасы Дмитрий Кантемирдің туғанына 300 жыл толуына орай оның құрметіне аталған. Қала Прут консервілеу зауыты ауылынан өсіп шыққан. Прут консервілеу зауыты Леова ауданындағы Кания ауылынан үш шақырым жерде салынған. Алғашқы тұрғын үй аудандары 1963 жылы, консервілеу зауытының құрылысы басталған кезде пайда болды, және онымен бірге өскен ауданның тарихы осы кәсіпорынмен тығыз байланысты. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кантемирде 38 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 13 акционерлік қоғам жұмыс істейді. 1994 жылы консервілеу фабрикасы шикізат пен өткізу нарығының жетіспеушілігіне байланысты жұмысын тоқтатты. 1999 жылдан бері оның орнында шағын фабрика жұмыс істейді. Шаруашылықаралық ет өңдеу зауыты да жұмысын тоқтатты, ал қазір оның орнында жеке компания жұмыс істейді. Кантемирдегі білім беру желісі үш мектепке дейінгі мекемеден, орта мектептен, екі теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлік орталық, жедел жәрдем станциясы және бес дәріхана кіреді. Аудан орталығында қоғамдық орталық, үш кітапхана және Валерия Хангану атындағы музыка мектебі бар.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/82?ysclid=mqnuxne24s50501826|title=Кантемир, района Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кантемирдің негізгі көрікті жерлеріне жергілікті тарих мұражайы, Кантемир жүзімдігі және шамамен 20 шақырым жерде орналасқан ортағасырлық Орхейул Вечи қаласының қирандылары жатады. Қала өзінің әдемі табиғатымен және дәстүрлі молдован қонақжайлылығымен танымал. *'''Кантемир мұражайы''' — қаланың тарихы мен мәдениетін көрсететін шағын мұражай. Онда Кантемирдің жылдар бойы дамуын көрсететін бірнеше артефактілер мен құжаттар бар. *'''Әулие Георгий шіркеуі''' — Кантемирдің орталығында 18 ғасырда салынған шағын православиелік шіркеу. *'''Кантемир көлі''' — қаланың шетінде орналасқан шағын көл. Бұл балық аулау және қайықпен жүзу үшін қолайлы орын. Көл көркем көріністермен қоршалған. *'''Ноул-Нямт монастыры''' — Кантемирден бірнеше шақырым жерде орналасқан шағын монастырь. Бұл діни туристер үшін танымал орын және кейбір ерекше сәулет ерекшеліктерімен бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-cantemir.htm|title=Карта Кантемира|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] rug6g78tp5qr9fja9jd15295659s36u 3620424 3620419 2026-06-21T16:49:57Z Мағыпар 100137 үлгі 3620424 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кантемир |шынайы атауы = {{lang-ro|Cantemir}} |сурет = Cantemir county.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Cantemir CoatOfArms.png |ту = Cantemir Bandera.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =16 |lat_sec =41 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =12 |lon_sec =03 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың оңтүстігіндегі Прут өзенінің маңындағы үстіртте, Кишинев-Леова-Кахул тас жолының бойында орналасқан. [[Кишинев]]тен оңтүстікке қарай 126 шақырым және Бессарабка-Кахул желісіндегі Прут теміржол стансасынан 1 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://travellers.ru/city-kantemir-gorod|title=Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Тарихы == 1973 жылдың сәуірінде құрылған. Молдавия княздігінің ханзадасы Дмитрий Кантемирдің туғанына 300 жыл толуына орай оның құрметіне аталған. Қала Прут консервілеу зауыты ауылынан өсіп шыққан. Прут консервілеу зауыты Леова ауданындағы Кания ауылынан үш шақырым жерде салынған. Алғашқы тұрғын үй аудандары 1963 жылы, консервілеу зауытының құрылысы басталған кезде пайда болды, және онымен бірге өскен ауданның тарихы осы кәсіпорынмен тығыз байланысты. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кантемирде 38 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 13 акционерлік қоғам жұмыс істейді. 1994 жылы консервілеу фабрикасы шикізат пен өткізу нарығының жетіспеушілігіне байланысты жұмысын тоқтатты. 1999 жылдан бері оның орнында шағын фабрика жұмыс істейді. Шаруашылықаралық ет өңдеу зауыты да жұмысын тоқтатты, ал қазір оның орнында жеке компания жұмыс істейді. Кантемирдегі білім беру желісі үш мектепке дейінгі мекемеден, орта мектептен, екі теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлік орталық, жедел жәрдем станциясы және бес дәріхана кіреді. Аудан орталығында қоғамдық орталық, үш кітапхана және Валерия Хангану атындағы музыка мектебі бар.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/82?ysclid=mqnuxne24s50501826|title=Кантемир, района Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кантемирдің негізгі көрікті жерлеріне жергілікті тарих мұражайы, Кантемир жүзімдігі және шамамен 20 шақырым жерде орналасқан ортағасырлық Орхейул Вечи қаласының қирандылары жатады. Қала өзінің әдемі табиғатымен және дәстүрлі молдован қонақжайлылығымен танымал. *'''Кантемир мұражайы''' — қаланың тарихы мен мәдениетін көрсететін шағын мұражай. Онда Кантемирдің жылдар бойы дамуын көрсететін бірнеше артефактілер мен құжаттар бар. *'''Әулие Георгий шіркеуі''' — Кантемирдің орталығында 18 ғасырда салынған шағын православиелік шіркеу. *'''Кантемир көлі''' — қаланың шетінде орналасқан шағын көл. Бұл балық аулау және қайықпен жүзу үшін қолайлы орын. Көл көркем көріністермен қоршалған. *'''Ноул-Нямт монастыры''' — Кантемирден бірнеше шақырым жерде орналасқан шағын монастырь. Бұл діни туристер үшін танымал орын және кейбір ерекше сәулет ерекшеліктерімен бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-cantemir.htm|title=Карта Кантемира|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] j41lbdd54p0b2i7gc7kcizcw25irjc9 3620427 3620424 2026-06-21T16:52:30Z Мағыпар 100137 үлгі 3620427 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кантемир |шынайы атауы = {{lang-ro|Cantemir}} |сурет = Cantemir county.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Cantemir CoatOfArms.png |ту = Cantemir Bandera.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =16 |lat_sec =41 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =12 |lon_sec =03 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Кантемир ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 273 --- |пошта индексі = MD-7301 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Cantemir |сайты = |сайт тілі = }} '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың оңтүстігіндегі Прут өзенінің маңындағы үстіртте, Кишинев-Леова-Кахул тас жолының бойында орналасқан. [[Кишинев]]тен оңтүстікке қарай 126 шақырым және Бессарабка-Кахул желісіндегі Прут теміржол стансасынан 1 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://travellers.ru/city-kantemir-gorod|title=Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Тарихы == 1973 жылдың сәуірінде құрылған. Молдавия княздігінің ханзадасы Дмитрий Кантемирдің туғанына 300 жыл толуына орай оның құрметіне аталған. Қала Прут консервілеу зауыты ауылынан өсіп шыққан. Прут консервілеу зауыты Леова ауданындағы Кания ауылынан үш шақырым жерде салынған. Алғашқы тұрғын үй аудандары 1963 жылы, консервілеу зауытының құрылысы басталған кезде пайда болды, және онымен бірге өскен ауданның тарихы осы кәсіпорынмен тығыз байланысты. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кантемирде 38 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 13 акционерлік қоғам жұмыс істейді. 1994 жылы консервілеу фабрикасы шикізат пен өткізу нарығының жетіспеушілігіне байланысты жұмысын тоқтатты. 1999 жылдан бері оның орнында шағын фабрика жұмыс істейді. Шаруашылықаралық ет өңдеу зауыты да жұмысын тоқтатты, ал қазір оның орнында жеке компания жұмыс істейді. Кантемирдегі білім беру желісі үш мектепке дейінгі мекемеден, орта мектептен, екі теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлік орталық, жедел жәрдем станциясы және бес дәріхана кіреді. Аудан орталығында қоғамдық орталық, үш кітапхана және Валерия Хангану атындағы музыка мектебі бар.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/82?ysclid=mqnuxne24s50501826|title=Кантемир, района Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кантемирдің негізгі көрікті жерлеріне жергілікті тарих мұражайы, Кантемир жүзімдігі және шамамен 20 шақырым жерде орналасқан ортағасырлық Орхейул Вечи қаласының қирандылары жатады. Қала өзінің әдемі табиғатымен және дәстүрлі молдован қонақжайлылығымен танымал. *'''Кантемир мұражайы''' — қаланың тарихы мен мәдениетін көрсететін шағын мұражай. Онда Кантемирдің жылдар бойы дамуын көрсететін бірнеше артефактілер мен құжаттар бар. *'''Әулие Георгий шіркеуі''' — Кантемирдің орталығында 18 ғасырда салынған шағын православиелік шіркеу. *'''Кантемир көлі''' — қаланың шетінде орналасқан шағын көл. Бұл балық аулау және қайықпен жүзу үшін қолайлы орын. Көл көркем көріністермен қоршалған. *'''Ноул-Нямт монастыры''' — Кантемирден бірнеше шақырым жерде орналасқан шағын монастырь. Бұл діни туристер үшін танымал орын және кейбір ерекше сәулет ерекшеліктерімен бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-cantemir.htm|title=Карта Кантемира|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] pjuq1pbk2kfndoufof7m8rfj9078icl 3620429 3620427 2026-06-21T16:54:08Z Мағыпар 100137 үлгі 3620429 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кантемир |шынайы атауы = {{lang-ro|Cantemir}} |сурет = Cantemir county.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = Cantemir CoatOfArms.png |ту = Cantemir Bandera.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =16 |lat_sec =41 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =12 |lon_sec =03 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Кантемир ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1973 |алғашқы дерек = 1973 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 51 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5800 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 273 --- |пошта индексі = MD-7301 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Cantemir |сайты = |сайт тілі = }} '''Кантемир''' ({{lang-ro|Cantemir}}) — [[Молдова]]дағы қала, [[Кантемир ауданы]]ның орталығы. Кантемир қаласының халқы 2026 жылы 5800 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-cantemir-10884.html|title=Население Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Республиканың оңтүстігіндегі Прут өзенінің маңындағы үстіртте, Кишинев-Леова-Кахул тас жолының бойында орналасқан. [[Кишинев]]тен оңтүстікке қарай 126 шақырым және Бессарабка-Кахул желісіндегі Прут теміржол стансасынан 1 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://travellers.ru/city-kantemir-gorod|title=Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Тарихы == 1973 жылдың сәуірінде құрылған. Молдавия княздігінің ханзадасы Дмитрий Кантемирдің туғанына 300 жыл толуына орай оның құрметіне аталған. Қала Прут консервілеу зауыты ауылынан өсіп шыққан. Прут консервілеу зауыты Леова ауданындағы Кания ауылынан үш шақырым жерде салынған. Алғашқы тұрғын үй аудандары 1963 жылы, консервілеу зауытының құрылысы басталған кезде пайда болды, және онымен бірге өскен ауданның тарихы осы кәсіпорынмен тығыз байланысты. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кантемирде 38 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 13 акционерлік қоғам жұмыс істейді. 1994 жылы консервілеу фабрикасы шикізат пен өткізу нарығының жетіспеушілігіне байланысты жұмысын тоқтатты. 1999 жылдан бері оның орнында шағын фабрика жұмыс істейді. Шаруашылықаралық ет өңдеу зауыты да жұмысын тоқтатты, ал қазір оның орнында жеке компания жұмыс істейді. Кантемирдегі білім беру желісі үш мектепке дейінгі мекемеден, орта мектептен, екі теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлік орталық, жедел жәрдем станциясы және бес дәріхана кіреді. Аудан орталығында қоғамдық орталық, үш кітапхана және Валерия Хангану атындағы музыка мектебі бар.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/82?ysclid=mqnuxne24s50501826|title=Кантемир, района Кантемир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кантемирдің негізгі көрікті жерлеріне жергілікті тарих мұражайы, Кантемир жүзімдігі және шамамен 20 шақырым жерде орналасқан ортағасырлық Орхейул Вечи қаласының қирандылары жатады. Қала өзінің әдемі табиғатымен және дәстүрлі молдован қонақжайлылығымен танымал. *'''Кантемир мұражайы''' — қаланың тарихы мен мәдениетін көрсететін шағын мұражай. Онда Кантемирдің жылдар бойы дамуын көрсететін бірнеше артефактілер мен құжаттар бар. *'''Әулие Георгий шіркеуі''' — Кантемирдің орталығында 18 ғасырда салынған шағын православиелік шіркеу. *'''Кантемир көлі''' — қаланың шетінде орналасқан шағын көл. Бұл балық аулау және қайықпен жүзу үшін қолайлы орын. Көл көркем көріністермен қоршалған. *'''Ноул-Нямт монастыры''' — Кантемирден бірнеше шақырым жерде орналасқан шағын монастырь. Бұл діни туристер үшін танымал орын және кейбір ерекше сәулет ерекшеліктерімен бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-cantemir.htm|title=Карта Кантемира|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 1hc1v888p1jl1rxfxwh9z0awn3bud14 0 782774 3620392 2026-06-21T16:15:09Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: {{Тұлға |есімі = Қағри хатұн |түпнұсқа есімі = Қағри хатун / Кагри-хатун |суреті = |сипаттамасы = Жошы ханның жары, Тоқа Темірдің анасы |туған күні = XII ғасырдың соңы — XIII ғасырдың басы |туған жері = Меркіт ұлысы |қайтыс болған күні= XIII ғасыр |... 3620392 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |есімі = Қағри хатұн |түпнұсқа есімі = Қағри хатун / Кагри-хатун |суреті = |сипаттамасы = Жошы ханның жары, Тоқа Темірдің анасы |туған күні = XII ғасырдың соңы — XIII ғасырдың басы |туған жері = Меркіт ұлысы |қайтыс болған күні= XIII ғасыр |қайтыс болған жері= Жошы ұлысы (Дешт-и Қыпшақ) |әулеті = Боржігін (неке бойынша) |жұбайы = Жошы хан |балалары = Тоқа Темір }} '''Қағри хатұн''' ({{lang-ru|Кагри-хатун}}) — [[Жошы хан|Жошы ханның]] әйелдерінің (наложницаларының) бірі, [[Меркіттер|меркіт]] тайпасынан шыққан тұлға<ref name="Rashid">Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат-таварих) / Перевод со ср.-перс. Ю. П. Верховского. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — Т. 2. — С. 38-41.</ref>. Ол Жошының он үшінші ұлы, кейіннен [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ыдырау кезеңінде және [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрылуында маңызды рөл атқарған әулеттің негізін салушы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы ретінде тарихқа енді<ref name="WikiToka">Тоқа Темір // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref>. == Шыққан тегі == Қағри хатұн моңғол үстіртіндегі ірі көшпелі бірлестіктердің бірі — меркіт тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] меркіттерді бағындыру жорықтарынан кейін, осы тайпаның көптеген текті қыздары мен ханымдары моңғол ақсүйектеріне, соның ішінде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыға тұрмысқа берілген немесе сыйға тартылған. Тарихи деректерде оның мәртебесі «тоқал» (төменгі дәрежелі әйел) деп көрсетілгенімен, оның есімі Жошының сансыз көп әйелдерінің ішінен ерекше аталып, шежірелерге енген<ref name="Runivers">Джучи // Энциклопедия Руниверсалис. — 2022.</ref>. == Тарихи деректердегі орны == Ортағасырлық әйгілі тарихшы [[Рашид ад-Дин]] өзінің «[[Жамиғ ат-тауарих]]» (Шежірелер жинағы) атты іргелі еңбегінде Жошы ханның отбасы мен ұрпақтарын сипаттай келе, Қағри хатұн туралы былай деп жазады: <blockquote>''«Жошының тоқалдары өте көп болды; солардың ішінде тек екеуінің ғана есімі белгілі: Бухалдың (Бувалдың) анасы Қараджин хатұн және меркіт тайпасынан шыққан, Тоқа-Темірдің анасы Қағри хатұн...»''<ref name="Rashid" />.</blockquote> Осы дерек Қағри хатұнның Жошы ордасындағы белгілі бір дәрежеде ықпалды болғанын және оның ұлының Жошы ұлысының саяси өмірінде заңды мұрагер ретінде танылуына негіз болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілердің пікірінше, Жошы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы [[Берке хан|Берке хан]] ежелгі «левират» (әмеңгерлік) салты бойынша Қағри хатұнды (Кехар-хатун есімімен) өз қамқорлығына алған болуы мүмкін деген болжам бар<ref name="Kushkumbayev">Кушкумбаев А. Политическая история улуса Джучи // КиберЛенинка. — 2020. — С. 34-39.</ref>. == Ұрпақтары мен маңызы == Қағри хатұннан туған жалғыз ұл — Тоқа Темір. Оның ұрпақтары (Тоқатемірліктер) тарихта өте үлкен саяси күшке айналды: * XIV ғасырдағы Алтын Ордадағы «Ұлы дүрбелең» (Великая замятня) кезінде билік үшін күресті. * Әйгілі [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс хан]], [[Ұрыс хан|Орыс хан]] осы әулеттен тарайды. * Ең маңыздысы — Қазақ хандығының негізін салушылар '''[[Керей хан|Керей]]''' мен '''[[Жәнібек хан|Жәнібек]]''' және кейінгі барлық қазақ хандары тікелей осы Қағри хатұн мен Жошы ханнан тараған Тоқа Темірдің ұрпақтары болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Жошы ұлысының ханымдары]] [[Санат:XIII ғасырда өмір сүргендер]] [[Санат:Меркіттер]] 3gasvvjljqtvl2z4fchjg52k0q8sltn 3620393 3620392 2026-06-21T16:15:45Z Sagzhan 29953 /* Шыққан тегі */ 3620393 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |есімі = Қағри хатұн |түпнұсқа есімі = Қағри хатун / Кагри-хатун |суреті = |сипаттамасы = Жошы ханның жары, Тоқа Темірдің анасы |туған күні = XII ғасырдың соңы — XIII ғасырдың басы |туған жері = Меркіт ұлысы |қайтыс болған күні= XIII ғасыр |қайтыс болған жері= Жошы ұлысы (Дешт-и Қыпшақ) |әулеті = Боржігін (неке бойынша) |жұбайы = Жошы хан |балалары = Тоқа Темір }} '''Қағри хатұн''' ({{lang-ru|Кагри-хатун}}) — [[Жошы хан|Жошы ханның]] әйелдерінің (наложницаларының) бірі, [[Меркіттер|меркіт]] тайпасынан шыққан тұлға<ref name="Rashid">Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат-таварих) / Перевод со ср.-перс. Ю. П. Верховского. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — Т. 2. — С. 38-41.</ref>. Ол Жошының он үшінші ұлы, кейіннен [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ыдырау кезеңінде және [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрылуында маңызды рөл атқарған әулеттің негізін салушы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы ретінде тарихқа енді<ref name="WikiToka">Тоқа Темір // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref>. == Шыққан тегі == Қағри хатұн [[моңғол үстірті]]ндегі ірі көшпелі бірлестіктердің бірі — меркіт тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] меркіттерді бағындыру жорықтарынан кейін, осы тайпаның көптеген текті қыздары мен ханымдары моңғол ақсүйектеріне, соның ішінде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыға тұрмысқа берілген немесе сыйға тартылған. Тарихи деректерде оның мәртебесі «тоқал» (төменгі дәрежелі әйел) деп көрсетілгенімен, оның есімі Жошының сансыз көп әйелдерінің ішінен ерекше аталып, шежірелерге енген<ref name="Runivers">Джучи // Энциклопедия Руниверсалис. — 2022.</ref>. == Тарихи деректердегі орны == Ортағасырлық әйгілі тарихшы [[Рашид ад-Дин]] өзінің «[[Жамиғ ат-тауарих]]» (Шежірелер жинағы) атты іргелі еңбегінде Жошы ханның отбасы мен ұрпақтарын сипаттай келе, Қағри хатұн туралы былай деп жазады: <blockquote>''«Жошының тоқалдары өте көп болды; солардың ішінде тек екеуінің ғана есімі белгілі: Бухалдың (Бувалдың) анасы Қараджин хатұн және меркіт тайпасынан шыққан, Тоқа-Темірдің анасы Қағри хатұн...»''<ref name="Rashid" />.</blockquote> Осы дерек Қағри хатұнның Жошы ордасындағы белгілі бір дәрежеде ықпалды болғанын және оның ұлының Жошы ұлысының саяси өмірінде заңды мұрагер ретінде танылуына негіз болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілердің пікірінше, Жошы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы [[Берке хан|Берке хан]] ежелгі «левират» (әмеңгерлік) салты бойынша Қағри хатұнды (Кехар-хатун есімімен) өз қамқорлығына алған болуы мүмкін деген болжам бар<ref name="Kushkumbayev">Кушкумбаев А. Политическая история улуса Джучи // КиберЛенинка. — 2020. — С. 34-39.</ref>. == Ұрпақтары мен маңызы == Қағри хатұннан туған жалғыз ұл — Тоқа Темір. Оның ұрпақтары (Тоқатемірліктер) тарихта өте үлкен саяси күшке айналды: * XIV ғасырдағы Алтын Ордадағы «Ұлы дүрбелең» (Великая замятня) кезінде билік үшін күресті. * Әйгілі [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс хан]], [[Ұрыс хан|Орыс хан]] осы әулеттен тарайды. * Ең маңыздысы — Қазақ хандығының негізін салушылар '''[[Керей хан|Керей]]''' мен '''[[Жәнібек хан|Жәнібек]]''' және кейінгі барлық қазақ хандары тікелей осы Қағри хатұн мен Жошы ханнан тараған Тоқа Темірдің ұрпақтары болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Жошы ұлысының ханымдары]] [[Санат:XIII ғасырда өмір сүргендер]] [[Санат:Меркіттер]] 5ek5yofqou6rf63jyw0ey2qdvimsuxq 3620394 3620393 2026-06-21T16:17:04Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3620394 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |есімі = Қағри хатұн |түпнұсқа есімі = Қағри хатун / Кагри-хатун |суреті = |сипаттамасы = Жошы ханның жары, Тоқа Темірдің анасы |туған күні = XII ғасырдың соңы — XIII ғасырдың басы |туған жері = Меркіт ұлысы |қайтыс болған күні= XIII ғасыр |қайтыс болған жері= Жошы ұлысы (Дешт-и Қыпшақ) |әулеті = Боржігін (неке бойынша) |жұбайы = Жошы хан |балалары = Тоқа Темір }} '''Қағри хатұн''' (XII-XIII ғасырлар) — [[Жошы хан|Жошы ханның]] әйелдерінің (наложницаларының) бірі, [[Меркіттер|меркіт]] тайпасынан шыққан тұлға<ref name="Rashid">Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат-таварих) / Перевод со ср.-перс. Ю. П. Верховского. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — Т. 2. — С. 38-41.</ref>. Ол Жошының он үшінші ұлы, кейіннен [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ыдырау кезеңінде және [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрылуында маңызды рөл атқарған әулеттің негізін салушы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы ретінде тарихқа енді<ref name="WikiToka">Тоқа Темір // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref>. == Шыққан тегі == Қағри хатұн [[моңғол үстірті]]ндегі ірі көшпелі бірлестіктердің бірі — меркіт тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] меркіттерді бағындыру жорықтарынан кейін, осы тайпаның көптеген текті қыздары мен ханымдары моңғол ақсүйектеріне, соның ішінде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыға тұрмысқа берілген немесе сыйға тартылған. Тарихи деректерде оның мәртебесі «тоқал» (төменгі дәрежелі әйел) деп көрсетілгенімен, оның есімі Жошының сансыз көп әйелдерінің ішінен ерекше аталып, шежірелерге енген<ref name="Runivers">Джучи // Энциклопедия Руниверсалис. — 2022.</ref>. == Тарихи деректердегі орны == Ортағасырлық әйгілі тарихшы [[Рашид ад-Дин]] өзінің «[[Жамиғ ат-тауарих]]» (Шежірелер жинағы) атты іргелі еңбегінде Жошы ханның отбасы мен ұрпақтарын сипаттай келе, Қағри хатұн туралы былай деп жазады: <blockquote>''«Жошының тоқалдары өте көп болды; солардың ішінде тек екеуінің ғана есімі белгілі: Бухалдың (Бувалдың) анасы Қараджин хатұн және меркіт тайпасынан шыққан, Тоқа-Темірдің анасы Қағри хатұн...»''<ref name="Rashid" />.</blockquote> Осы дерек Қағри хатұнның Жошы ордасындағы белгілі бір дәрежеде ықпалды болғанын және оның ұлының Жошы ұлысының саяси өмірінде заңды мұрагер ретінде танылуына негіз болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілердің пікірінше, Жошы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы [[Берке хан|Берке хан]] ежелгі «левират» (әмеңгерлік) салты бойынша Қағри хатұнды (Кехар-хатун есімімен) өз қамқорлығына алған болуы мүмкін деген болжам бар<ref name="Kushkumbayev">Кушкумбаев А. Политическая история улуса Джучи // КиберЛенинка. — 2020. — С. 34-39.</ref>. == Ұрпақтары мен маңызы == Қағри хатұннан туған жалғыз ұл — Тоқа Темір. Оның ұрпақтары (Тоқатемірліктер) тарихта өте үлкен саяси күшке айналды: * XIV ғасырдағы Алтын Ордадағы «Ұлы дүрбелең» (Великая замятня) кезінде билік үшін күресті. * Әйгілі [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс хан]], [[Ұрыс хан|Орыс хан]] осы әулеттен тарайды. * Ең маңыздысы — Қазақ хандығының негізін салушылар '''[[Керей хан|Керей]]''' мен '''[[Жәнібек хан|Жәнібек]]''' және кейінгі барлық қазақ хандары тікелей осы Қағри хатұн мен Жошы ханнан тараған Тоқа Темірдің ұрпақтары болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Жошы ұлысының ханымдары]] [[Санат:XIII ғасырда өмір сүргендер]] [[Санат:Меркіттер]] ml39qd8amdid3ci7hy615vz4slzwe20 3620396 3620394 2026-06-21T16:17:53Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3620396 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |есімі = Қағри хатұн |түпнұсқа есімі = Қағри хатун / Кагри-хатун |суреті = |сипаттамасы = Жошы ханның жары, Тоқа Темірдің анасы |туған күні = XII ғасырдың соңы — XIII ғасырдың басы |туған жері = Меркіт ұлысы |қайтыс болған күні= XIII ғасыр |қайтыс болған жері= Жошы ұлысы (Дешт-и Қыпшақ) |әулеті = Боржігін (неке бойынша) |жұбайы = Жошы хан |балалары = Тоқа Темір }} '''Қағри хатұн''' (XII-XIII ғасырлар) — [[Жошы хан|Жошы ханның]] әйелдерінің (тоқалдарының) бірі, [[Меркіттер|меркіт]] тайпасынан шыққан тұлға<ref name="Rashid">Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат-таварих) / Перевод со ср.-перс. Ю. П. Верховского. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — Т. 2. — С. 38-41.</ref>. Ол Жошының он үшінші ұлы, кейіннен [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ыдырау кезеңінде және [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрылуында маңызды рөл атқарған әулеттің негізін салушы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы ретінде тарихқа енді<ref name="WikiToka">Тоқа Темір // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref>. == Шыққан тегі == Қағри хатұн [[моңғол үстірті]]ндегі ірі көшпелі бірлестіктердің бірі — меркіт тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] меркіттерді бағындыру жорықтарынан кейін, осы тайпаның көптеген текті қыздары мен ханымдары моңғол ақсүйектеріне, соның ішінде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыға тұрмысқа берілген немесе сыйға тартылған. Тарихи деректерде оның мәртебесі «тоқал» (төменгі дәрежелі әйел) деп көрсетілгенімен, оның есімі Жошының сансыз көп әйелдерінің ішінен ерекше аталып, шежірелерге енген<ref name="Runivers">Джучи // Энциклопедия Руниверсалис. — 2022.</ref>. == Тарихи деректердегі орны == Ортағасырлық әйгілі тарихшы [[Рашид ад-Дин]] өзінің «[[Жамиғ ат-тауарих]]» (Шежірелер жинағы) атты іргелі еңбегінде Жошы ханның отбасы мен ұрпақтарын сипаттай келе, Қағри хатұн туралы былай деп жазады: <blockquote>''«Жошының тоқалдары өте көп болды; солардың ішінде тек екеуінің ғана есімі белгілі: Бухалдың (Бувалдың) анасы Қараджин хатұн және меркіт тайпасынан шыққан, Тоқа-Темірдің анасы Қағри хатұн...»''<ref name="Rashid" />.</blockquote> Осы дерек Қағри хатұнның Жошы ордасындағы белгілі бір дәрежеде ықпалды болғанын және оның ұлының Жошы ұлысының саяси өмірінде заңды мұрагер ретінде танылуына негіз болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілердің пікірінше, Жошы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы [[Берке хан|Берке хан]] ежелгі «левират» (әмеңгерлік) салты бойынша Қағри хатұнды (Кехар-хатун есімімен) өз қамқорлығына алған болуы мүмкін деген болжам бар<ref name="Kushkumbayev">Кушкумбаев А. Политическая история улуса Джучи // КиберЛенинка. — 2020. — С. 34-39.</ref>. == Ұрпақтары мен маңызы == Қағри хатұннан туған жалғыз ұл — Тоқа Темір. Оның ұрпақтары (Тоқатемірліктер) тарихта өте үлкен саяси күшке айналды: * XIV ғасырдағы Алтын Ордадағы «Ұлы дүрбелең» (Великая замятня) кезінде билік үшін күресті. * Әйгілі [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс хан]], [[Ұрыс хан|Орыс хан]] осы әулеттен тарайды. * Ең маңыздысы — Қазақ хандығының негізін салушылар '''[[Керей хан|Керей]]''' мен '''[[Жәнібек хан|Жәнібек]]''' және кейінгі барлық қазақ хандары тікелей осы Қағри хатұн мен Жошы ханнан тараған Тоқа Темірдің ұрпақтары болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Жошы ұлысының ханымдары]] [[Санат:XIII ғасырда өмір сүргендер]] [[Санат:Меркіттер]] 7dch7o8e5m3i4uokcnil6w0nh3xzoyc 3620397 3620396 2026-06-21T16:18:30Z Sagzhan 29953 /* Тарихи деректердегі орны */ 3620397 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |есімі = Қағри хатұн |түпнұсқа есімі = Қағри хатун / Кагри-хатун |суреті = |сипаттамасы = Жошы ханның жары, Тоқа Темірдің анасы |туған күні = XII ғасырдың соңы — XIII ғасырдың басы |туған жері = Меркіт ұлысы |қайтыс болған күні= XIII ғасыр |қайтыс болған жері= Жошы ұлысы (Дешт-и Қыпшақ) |әулеті = Боржігін (неке бойынша) |жұбайы = Жошы хан |балалары = Тоқа Темір }} '''Қағри хатұн''' (XII-XIII ғасырлар) — [[Жошы хан|Жошы ханның]] әйелдерінің (тоқалдарының) бірі, [[Меркіттер|меркіт]] тайпасынан шыққан тұлға<ref name="Rashid">Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат-таварих) / Перевод со ср.-перс. Ю. П. Верховского. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — Т. 2. — С. 38-41.</ref>. Ол Жошының он үшінші ұлы, кейіннен [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ыдырау кезеңінде және [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрылуында маңызды рөл атқарған әулеттің негізін салушы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы ретінде тарихқа енді<ref name="WikiToka">Тоқа Темір // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref>. == Шыққан тегі == Қағри хатұн [[моңғол үстірті]]ндегі ірі көшпелі бірлестіктердің бірі — меркіт тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] меркіттерді бағындыру жорықтарынан кейін, осы тайпаның көптеген текті қыздары мен ханымдары моңғол ақсүйектеріне, соның ішінде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыға тұрмысқа берілген немесе сыйға тартылған. Тарихи деректерде оның мәртебесі «тоқал» (төменгі дәрежелі әйел) деп көрсетілгенімен, оның есімі Жошының сансыз көп әйелдерінің ішінен ерекше аталып, шежірелерге енген<ref name="Runivers">Джучи // Энциклопедия Руниверсалис. — 2022.</ref>. == Тарихи деректердегі орны == Ортағасырлық әйгілі тарихшы [[Рашид әд-Дин]] өзінің «[[Жамиғ ат-тауарих]]» (Шежірелер жинағы) атты іргелі еңбегінде Жошы ханның отбасы мен ұрпақтарын сипаттай келе, Қағри хатұн туралы былай деп жазады: <blockquote>''«Жошының тоқалдары өте көп болды; солардың ішінде тек екеуінің ғана есімі белгілі: Бухалдың (Бувалдың) анасы Қараджин хатұн және меркіт тайпасынан шыққан, Тоқа-Темірдің анасы Қағри хатұн...»''<ref name="Rashid" />.</blockquote> Осы дерек Қағри хатұнның Жошы ордасындағы белгілі бір дәрежеде ықпалды болғанын және оның ұлының Жошы ұлысының саяси өмірінде заңды мұрагер ретінде танылуына негіз болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілердің пікірінше, Жошы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы [[Берке хан|Берке хан]] ежелгі «левират» (әмеңгерлік) салты бойынша Қағри хатұнды (Кехар-хатун есімімен) өз қамқорлығына алған болуы мүмкін деген болжам бар<ref name="Kushkumbayev">Кушкумбаев А. Политическая история улуса Джучи // КиберЛенинка. — 2020. — С. 34-39.</ref>. == Ұрпақтары мен маңызы == Қағри хатұннан туған жалғыз ұл — Тоқа Темір. Оның ұрпақтары (Тоқатемірліктер) тарихта өте үлкен саяси күшке айналды: * XIV ғасырдағы Алтын Ордадағы «Ұлы дүрбелең» (Великая замятня) кезінде билік үшін күресті. * Әйгілі [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс хан]], [[Ұрыс хан|Орыс хан]] осы әулеттен тарайды. * Ең маңыздысы — Қазақ хандығының негізін салушылар '''[[Керей хан|Керей]]''' мен '''[[Жәнібек хан|Жәнібек]]''' және кейінгі барлық қазақ хандары тікелей осы Қағри хатұн мен Жошы ханнан тараған Тоқа Темірдің ұрпақтары болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Жошы ұлысының ханымдары]] [[Санат:XIII ғасырда өмір сүргендер]] [[Санат:Меркіттер]] 6pvuawqedb4c5skakm2ok927g0yr901 3620398 3620397 2026-06-21T16:23:57Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3620398 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Қағри хатұн |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Қағри |Толық есімі = Қағри хатұн (немесе Кехар хатұн) |Туған күні = XII ғасырдың соңы — XIII ғасырдың басы |Туған жері = Меркіт ұлысы |Қайтыс болған күні = XIII ғасыр |Қайтыс болған жері = Жошы ұлысы (Дешт-и Қыпшақ) |Азаматтығы = [[Моңғол империясы]] |Ұлты = [[Меркіттер|Меркіт]] |Мансабы = Жошы ұлысының ханымы (ханның әйелі) |Белсенді жылдары = XIII ғасыр |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[Жошы хан|Жошы ханның]] жары, [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы, [[Қазақ хандары|Қазақ хандары]] әулетінің (арғы) анасы |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = [[Жошы хан]] (кейіннен әмеңгерлікпен [[Берке хан]]) |Серігі = |Балалары = [[Тоқа Темір]] |Отбасы = [[Боржігін]] (неке бойынша), [[Төре (әулет)|Төре әулеті]] |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қағри хатұн''' (XII-XIII ғасырлар) — [[Жошы хан|Жошы ханның]] әйелдерінің (тоқалдарының) бірі, [[Меркіттер|меркіт]] тайпасынан шыққан тұлға<ref name="Rashid">Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат-таварих) / Перевод со ср.-перс. Ю. П. Верховского. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — Т. 2. — С. 38-41.</ref>. Ол Жошының он үшінші ұлы, кейіннен [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ыдырау кезеңінде және [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрылуында маңызды рөл атқарған әулеттің негізін салушы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы ретінде тарихқа енді<ref name="WikiToka">Тоқа Темір // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref>. == Шыққан тегі == Қағри хатұн [[моңғол үстірті]]ндегі ірі көшпелі бірлестіктердің бірі — меркіт тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] меркіттерді бағындыру жорықтарынан кейін, осы тайпаның көптеген текті қыздары мен ханымдары моңғол ақсүйектеріне, соның ішінде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыға тұрмысқа берілген немесе сыйға тартылған. Тарихи деректерде оның мәртебесі «тоқал» (төменгі дәрежелі әйел) деп көрсетілгенімен, оның есімі Жошының сансыз көп әйелдерінің ішінен ерекше аталып, шежірелерге енген<ref name="Runivers">Джучи // Энциклопедия Руниверсалис. — 2022.</ref>. == Тарихи деректердегі орны == Ортағасырлық әйгілі тарихшы [[Рашид әд-Дин]] өзінің «[[Жамиғ ат-тауарих]]» (Шежірелер жинағы) атты іргелі еңбегінде Жошы ханның отбасы мен ұрпақтарын сипаттай келе, Қағри хатұн туралы былай деп жазады: <blockquote>''«Жошының тоқалдары өте көп болды; солардың ішінде тек екеуінің ғана есімі белгілі: Бухалдың (Бувалдың) анасы Қараджин хатұн және меркіт тайпасынан шыққан, Тоқа-Темірдің анасы Қағри хатұн...»''<ref name="Rashid" />.</blockquote> Осы дерек Қағри хатұнның Жошы ордасындағы белгілі бір дәрежеде ықпалды болғанын және оның ұлының Жошы ұлысының саяси өмірінде заңды мұрагер ретінде танылуына негіз болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілердің пікірінше, Жошы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы [[Берке хан|Берке хан]] ежелгі «левират» (әмеңгерлік) салты бойынша Қағри хатұнды (Кехар-хатун есімімен) өз қамқорлығына алған болуы мүмкін деген болжам бар<ref name="Kushkumbayev">Кушкумбаев А. Политическая история улуса Джучи // КиберЛенинка. — 2020. — С. 34-39.</ref>. == Ұрпақтары мен маңызы == Қағри хатұннан туған жалғыз ұл — Тоқа Темір. Оның ұрпақтары (Тоқатемірліктер) тарихта өте үлкен саяси күшке айналды: * XIV ғасырдағы Алтын Ордадағы «Ұлы дүрбелең» (Великая замятня) кезінде билік үшін күресті. * Әйгілі [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс хан]], [[Ұрыс хан|Орыс хан]] осы әулеттен тарайды. * Ең маңыздысы — Қазақ хандығының негізін салушылар '''[[Керей хан|Керей]]''' мен '''[[Жәнібек хан|Жәнібек]]''' және кейінгі барлық қазақ хандары тікелей осы Қағри хатұн мен Жошы ханнан тараған Тоқа Темірдің ұрпақтары болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Жошы ұлысының ханымдары]] [[Санат:XIII ғасырда өмір сүргендер]] [[Санат:Меркіттер]] 26dqowor5dcidvmtsstv9gsphqenn55 3620399 3620398 2026-06-21T16:25:01Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3620399 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Қағри хатұн |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = Қағри хатұн (немесе Кехар хатұн) |Туған күні = XII ғасырдың соңы — XIII ғасырдың басы |Туған жері = Меркіт ұлысы |Қайтыс болған күні = XIII ғасыр |Қайтыс болған жері = Жошы ұлысы (Дешт-и Қыпшақ) |Азаматтығы = [[Моңғол империясы]] |Ұлты = [[Меркіттер|Меркіт]] |Мансабы = Жошы ұлысының ханымы (ханның әйелі) |Белсенді жылдары = XIII ғасыр |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[Жошы хан|Жошы ханның]] жары, [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы, [[Қазақ хандары|Қазақ хандары]] әулетінің (арғы) анасы |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = [[Жошы хан]] (кейіннен әмеңгерлікпен [[Берке хан]]) |Серігі = |Балалары = [[Тоқа Темір]] |Отбасы = [[Бөржігін]] (неке бойынша), [[Төре (әулет)|Төре әулеті]] |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қағри хатұн''' (XII-XIII ғасырлар) — [[Жошы хан|Жошы ханның]] әйелдерінің (тоқалдарының) бірі, [[Меркіттер|меркіт]] тайпасынан шыққан тұлға<ref name="Rashid">Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат-таварих) / Перевод со ср.-перс. Ю. П. Верховского. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — Т. 2. — С. 38-41.</ref>. Ол Жошының он үшінші ұлы, кейіннен [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ыдырау кезеңінде және [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрылуында маңызды рөл атқарған әулеттің негізін салушы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы ретінде тарихқа енді<ref name="WikiToka">Тоқа Темір // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref>. == Шыққан тегі == Қағри хатұн [[моңғол үстірті]]ндегі ірі көшпелі бірлестіктердің бірі — меркіт тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] меркіттерді бағындыру жорықтарынан кейін, осы тайпаның көптеген текті қыздары мен ханымдары моңғол ақсүйектеріне, соның ішінде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыға тұрмысқа берілген немесе сыйға тартылған. Тарихи деректерде оның мәртебесі «тоқал» (төменгі дәрежелі әйел) деп көрсетілгенімен, оның есімі Жошының сансыз көп әйелдерінің ішінен ерекше аталып, шежірелерге енген<ref name="Runivers">Джучи // Энциклопедия Руниверсалис. — 2022.</ref>. == Тарихи деректердегі орны == Ортағасырлық әйгілі тарихшы [[Рашид әд-Дин]] өзінің «[[Жамиғ ат-тауарих]]» (Шежірелер жинағы) атты іргелі еңбегінде Жошы ханның отбасы мен ұрпақтарын сипаттай келе, Қағри хатұн туралы былай деп жазады: <blockquote>''«Жошының тоқалдары өте көп болды; солардың ішінде тек екеуінің ғана есімі белгілі: Бухалдың (Бувалдың) анасы Қараджин хатұн және меркіт тайпасынан шыққан, Тоқа-Темірдің анасы Қағри хатұн...»''<ref name="Rashid" />.</blockquote> Осы дерек Қағри хатұнның Жошы ордасындағы белгілі бір дәрежеде ықпалды болғанын және оның ұлының Жошы ұлысының саяси өмірінде заңды мұрагер ретінде танылуына негіз болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілердің пікірінше, Жошы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы [[Берке хан|Берке хан]] ежелгі «левират» (әмеңгерлік) салты бойынша Қағри хатұнды (Кехар-хатун есімімен) өз қамқорлығына алған болуы мүмкін деген болжам бар<ref name="Kushkumbayev">Кушкумбаев А. Политическая история улуса Джучи // КиберЛенинка. — 2020. — С. 34-39.</ref>. == Ұрпақтары мен маңызы == Қағри хатұннан туған жалғыз ұл — Тоқа Темір. Оның ұрпақтары (Тоқатемірліктер) тарихта өте үлкен саяси күшке айналды: * XIV ғасырдағы Алтын Ордадағы «Ұлы дүрбелең» (Великая замятня) кезінде билік үшін күресті. * Әйгілі [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс хан]], [[Ұрыс хан|Орыс хан]] осы әулеттен тарайды. * Ең маңыздысы — Қазақ хандығының негізін салушылар '''[[Керей хан|Керей]]''' мен '''[[Жәнібек хан|Жәнібек]]''' және кейінгі барлық қазақ хандары тікелей осы Қағри хатұн мен Жошы ханнан тараған Тоқа Темірдің ұрпақтары болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Жошы ұлысының ханымдары]] [[Санат:XIII ғасырда өмір сүргендер]] [[Санат:Меркіттер]] ekj4qk4y5zkhspx07km9smqmo2029uj 3620400 3620399 2026-06-21T16:25:49Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3620400 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Қағри хатұн |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = Қағри хатұн (немесе Кехар хатұн) |Туған күні = XII ғасырдың соңы — XIII ғасырдың басы |Туған жері = Меркіт ұлысы |Қайтыс болған күні = XIII ғасыр |Қайтыс болған жері = Жошы ұлысы (Дешт-и Қыпшақ) |Азаматтығы = [[Моңғол империясы]] |Ұлты = [[Меркіттер|Меркіт]] |Мансабы = Жошы ұлысының ханымы (ханның әйелі) |Белсенді жылдары = XIII ғасыр |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[Жошы хан|Жошы ханның]] жары, [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы, [[Қазақ хандары|Қазақ хандары]] әулетінің (арғы) анасы |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = [[Жошы хан]] (кейіннен әмеңгерлікпен [[Берке хан]]) |Серігі = |Балалары = [[Тоқа Темір]] |Отбасы = [[Бөржігін]] (неке бойынша) |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қағри хатұн''' (XII-XIII ғасырлар) — [[Жошы хан|Жошы ханның]] әйелдерінің (тоқалдарының) бірі, [[Меркіттер|меркіт]] тайпасынан шыққан тұлға<ref name="Rashid">Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат-таварих) / Перевод со ср.-перс. Ю. П. Верховского. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — Т. 2. — С. 38-41.</ref>. Ол Жошының он үшінші ұлы, кейіннен [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ыдырау кезеңінде және [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрылуында маңызды рөл атқарған әулеттің негізін салушы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы ретінде тарихқа енді<ref name="WikiToka">Тоқа Темір // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref>. == Шыққан тегі == Қағри хатұн [[моңғол үстірті]]ндегі ірі көшпелі бірлестіктердің бірі — меркіт тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] меркіттерді бағындыру жорықтарынан кейін, осы тайпаның көптеген текті қыздары мен ханымдары моңғол ақсүйектеріне, соның ішінде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыға тұрмысқа берілген немесе сыйға тартылған. Тарихи деректерде оның мәртебесі «тоқал» (төменгі дәрежелі әйел) деп көрсетілгенімен, оның есімі Жошының сансыз көп әйелдерінің ішінен ерекше аталып, шежірелерге енген<ref name="Runivers">Джучи // Энциклопедия Руниверсалис. — 2022.</ref>. == Тарихи деректердегі орны == Ортағасырлық әйгілі тарихшы [[Рашид әд-Дин]] өзінің «[[Жамиғ ат-тауарих]]» (Шежірелер жинағы) атты іргелі еңбегінде Жошы ханның отбасы мен ұрпақтарын сипаттай келе, Қағри хатұн туралы былай деп жазады: <blockquote>''«Жошының тоқалдары өте көп болды; солардың ішінде тек екеуінің ғана есімі белгілі: Бухалдың (Бувалдың) анасы Қараджин хатұн және меркіт тайпасынан шыққан, Тоқа-Темірдің анасы Қағри хатұн...»''<ref name="Rashid" />.</blockquote> Осы дерек Қағри хатұнның Жошы ордасындағы белгілі бір дәрежеде ықпалды болғанын және оның ұлының Жошы ұлысының саяси өмірінде заңды мұрагер ретінде танылуына негіз болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілердің пікірінше, Жошы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы [[Берке хан|Берке хан]] ежелгі «левират» (әмеңгерлік) салты бойынша Қағри хатұнды (Кехар-хатун есімімен) өз қамқорлығына алған болуы мүмкін деген болжам бар<ref name="Kushkumbayev">Кушкумбаев А. Политическая история улуса Джучи // КиберЛенинка. — 2020. — С. 34-39.</ref>. == Ұрпақтары мен маңызы == Қағри хатұннан туған жалғыз ұл — Тоқа Темір. Оның ұрпақтары (Тоқатемірліктер) тарихта өте үлкен саяси күшке айналды: * XIV ғасырдағы Алтын Ордадағы «Ұлы дүрбелең» (Великая замятня) кезінде билік үшін күресті. * Әйгілі [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс хан]], [[Ұрыс хан|Орыс хан]] осы әулеттен тарайды. * Ең маңыздысы — Қазақ хандығының негізін салушылар '''[[Керей хан|Керей]]''' мен '''[[Жәнібек хан|Жәнібек]]''' және кейінгі барлық қазақ хандары тікелей осы Қағри хатұн мен Жошы ханнан тараған Тоқа Темірдің ұрпақтары болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Жошы ұлысының ханымдары]] [[Санат:XIII ғасырда өмір сүргендер]] [[Санат:Меркіттер]] q97n1jqlssmcfb5kn1cg9qwns4b2klb 3620401 3620400 2026-06-21T16:26:34Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3620401 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Қағри хатұн |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = XII ғасырдың соңы — XIII ғасырдың басы |Туған жері = Меркіт ұлысы |Қайтыс болған күні = XIII ғасыр |Қайтыс болған жері = Жошы ұлысы (Дешт-и Қыпшақ) |Азаматтығы = [[Моңғол империясы]] |Ұлты = [[Меркіттер|Меркіт]] |Мансабы = Жошы ұлысының ханымы (ханның әйелі) |Белсенді жылдары = XIII ғасыр |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[Жошы хан|Жошы ханның]] жары, [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы, [[Қазақ хандары|Қазақ хандары]] әулетінің (арғы) анасы |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = [[Жошы хан]] (кейіннен әмеңгерлікпен [[Берке хан]]) |Серігі = |Балалары = [[Тоқа Темір]] |Отбасы = [[Бөржігін]] (неке бойынша) |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қағри хатұн''' (XII-XIII ғасырлар) — [[Жошы хан|Жошы ханның]] әйелдерінің (тоқалдарының) бірі, [[Меркіттер|меркіт]] тайпасынан шыққан тұлға.<ref name="Rashid">Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат-таварих) / Перевод со ср.-перс. Ю. П. Верховского. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — Т. 2. — С. 38-41.</ref> Ол Жошының он үшінші ұлы, кейіннен [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ыдырау кезеңінде және [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрылуында маңызды рөл атқарған әулеттің негізін салушы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы ретінде тарихқа енді.<ref name="WikiToka">Тоқа Темір // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref> == Шыққан тегі == Қағри хатұн [[моңғол үстірті]]ндегі ірі көшпелі бірлестіктердің бірі — меркіт тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] меркіттерді бағындыру жорықтарынан кейін, осы тайпаның көптеген текті қыздары мен ханымдары моңғол ақсүйектеріне, соның ішінде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыға тұрмысқа берілген немесе сыйға тартылған. Тарихи деректерде оның мәртебесі «тоқал» (төменгі дәрежелі әйел) деп көрсетілгенімен, оның есімі Жошының сансыз көп әйелдерінің ішінен ерекше аталып, шежірелерге енген<ref name="Runivers">Джучи // Энциклопедия Руниверсалис. — 2022.</ref>. == Тарихи деректердегі орны == Ортағасырлық әйгілі тарихшы [[Рашид әд-Дин]] өзінің «[[Жамиғ ат-тауарих]]» (Шежірелер жинағы) атты іргелі еңбегінде Жошы ханның отбасы мен ұрпақтарын сипаттай келе, Қағри хатұн туралы былай деп жазады: <blockquote>''«Жошының тоқалдары өте көп болды; солардың ішінде тек екеуінің ғана есімі белгілі: Бухалдың (Бувалдың) анасы Қараджин хатұн және меркіт тайпасынан шыққан, Тоқа-Темірдің анасы Қағри хатұн...»''<ref name="Rashid" />.</blockquote> Осы дерек Қағри хатұнның Жошы ордасындағы белгілі бір дәрежеде ықпалды болғанын және оның ұлының Жошы ұлысының саяси өмірінде заңды мұрагер ретінде танылуына негіз болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілердің пікірінше, Жошы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы [[Берке хан|Берке хан]] ежелгі «левират» (әмеңгерлік) салты бойынша Қағри хатұнды (Кехар-хатун есімімен) өз қамқорлығына алған болуы мүмкін деген болжам бар<ref name="Kushkumbayev">Кушкумбаев А. Политическая история улуса Джучи // КиберЛенинка. — 2020. — С. 34-39.</ref>. == Ұрпақтары мен маңызы == Қағри хатұннан туған жалғыз ұл — Тоқа Темір. Оның ұрпақтары (Тоқатемірліктер) тарихта өте үлкен саяси күшке айналды: * XIV ғасырдағы Алтын Ордадағы «Ұлы дүрбелең» (Великая замятня) кезінде билік үшін күресті. * Әйгілі [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс хан]], [[Ұрыс хан|Орыс хан]] осы әулеттен тарайды. * Ең маңыздысы — Қазақ хандығының негізін салушылар '''[[Керей хан|Керей]]''' мен '''[[Жәнібек хан|Жәнібек]]''' және кейінгі барлық қазақ хандары тікелей осы Қағри хатұн мен Жошы ханнан тараған Тоқа Темірдің ұрпақтары болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Жошы ұлысының ханымдары]] [[Санат:XIII ғасырда өмір сүргендер]] [[Санат:Меркіттер]] jtpjmr0k41ya6jhcd2qixo67o1ie32b 3620402 3620401 2026-06-21T16:26:51Z Sagzhan 29953 /* Шыққан тегі */ 3620402 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Қағри хатұн |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = XII ғасырдың соңы — XIII ғасырдың басы |Туған жері = Меркіт ұлысы |Қайтыс болған күні = XIII ғасыр |Қайтыс болған жері = Жошы ұлысы (Дешт-и Қыпшақ) |Азаматтығы = [[Моңғол империясы]] |Ұлты = [[Меркіттер|Меркіт]] |Мансабы = Жошы ұлысының ханымы (ханның әйелі) |Белсенді жылдары = XIII ғасыр |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[Жошы хан|Жошы ханның]] жары, [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы, [[Қазақ хандары|Қазақ хандары]] әулетінің (арғы) анасы |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = [[Жошы хан]] (кейіннен әмеңгерлікпен [[Берке хан]]) |Серігі = |Балалары = [[Тоқа Темір]] |Отбасы = [[Бөржігін]] (неке бойынша) |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қағри хатұн''' (XII-XIII ғасырлар) — [[Жошы хан|Жошы ханның]] әйелдерінің (тоқалдарының) бірі, [[Меркіттер|меркіт]] тайпасынан шыққан тұлға.<ref name="Rashid">Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат-таварих) / Перевод со ср.-перс. Ю. П. Верховского. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — Т. 2. — С. 38-41.</ref> Ол Жошының он үшінші ұлы, кейіннен [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ыдырау кезеңінде және [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрылуында маңызды рөл атқарған әулеттің негізін салушы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы ретінде тарихқа енді.<ref name="WikiToka">Тоқа Темір // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref> == Шыққан тегі == Қағри хатұн [[моңғол үстірті]]ндегі ірі көшпелі бірлестіктердің бірі — меркіт тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] меркіттерді бағындыру жорықтарынан кейін, осы тайпаның көптеген текті қыздары мен ханымдары моңғол ақсүйектеріне, соның ішінде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыға тұрмысқа берілген немесе сыйға тартылған. Тарихи деректерде оның мәртебесі «тоқал» (төменгі дәрежелі әйел) деп көрсетілгенімен, оның есімі Жошының сансыз көп әйелдерінің ішінен ерекше аталып, шежірелерге енген.<ref name="Runivers">Джучи // Энциклопедия Руниверсалис. — 2022.</ref> == Тарихи деректердегі орны == Ортағасырлық әйгілі тарихшы [[Рашид әд-Дин]] өзінің «[[Жамиғ ат-тауарих]]» (Шежірелер жинағы) атты іргелі еңбегінде Жошы ханның отбасы мен ұрпақтарын сипаттай келе, Қағри хатұн туралы былай деп жазады: <blockquote>''«Жошының тоқалдары өте көп болды; солардың ішінде тек екеуінің ғана есімі белгілі: Бухалдың (Бувалдың) анасы Қараджин хатұн және меркіт тайпасынан шыққан, Тоқа-Темірдің анасы Қағри хатұн...»''<ref name="Rashid" />.</blockquote> Осы дерек Қағри хатұнның Жошы ордасындағы белгілі бір дәрежеде ықпалды болғанын және оның ұлының Жошы ұлысының саяси өмірінде заңды мұрагер ретінде танылуына негіз болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілердің пікірінше, Жошы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы [[Берке хан|Берке хан]] ежелгі «левират» (әмеңгерлік) салты бойынша Қағри хатұнды (Кехар-хатун есімімен) өз қамқорлығына алған болуы мүмкін деген болжам бар<ref name="Kushkumbayev">Кушкумбаев А. Политическая история улуса Джучи // КиберЛенинка. — 2020. — С. 34-39.</ref>. == Ұрпақтары мен маңызы == Қағри хатұннан туған жалғыз ұл — Тоқа Темір. Оның ұрпақтары (Тоқатемірліктер) тарихта өте үлкен саяси күшке айналды: * XIV ғасырдағы Алтын Ордадағы «Ұлы дүрбелең» (Великая замятня) кезінде билік үшін күресті. * Әйгілі [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс хан]], [[Ұрыс хан|Орыс хан]] осы әулеттен тарайды. * Ең маңыздысы — Қазақ хандығының негізін салушылар '''[[Керей хан|Керей]]''' мен '''[[Жәнібек хан|Жәнібек]]''' және кейінгі барлық қазақ хандары тікелей осы Қағри хатұн мен Жошы ханнан тараған Тоқа Темірдің ұрпақтары болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Жошы ұлысының ханымдары]] [[Санат:XIII ғасырда өмір сүргендер]] [[Санат:Меркіттер]] gna5k71y5at06fqeqvol375tc6upfxh 3620403 3620402 2026-06-21T16:27:18Z Sagzhan 29953 /* Тарихи деректердегі орны */ 3620403 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Қағри хатұн |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = XII ғасырдың соңы — XIII ғасырдың басы |Туған жері = Меркіт ұлысы |Қайтыс болған күні = XIII ғасыр |Қайтыс болған жері = Жошы ұлысы (Дешт-и Қыпшақ) |Азаматтығы = [[Моңғол империясы]] |Ұлты = [[Меркіттер|Меркіт]] |Мансабы = Жошы ұлысының ханымы (ханның әйелі) |Белсенді жылдары = XIII ғасыр |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[Жошы хан|Жошы ханның]] жары, [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы, [[Қазақ хандары|Қазақ хандары]] әулетінің (арғы) анасы |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = [[Жошы хан]] (кейіннен әмеңгерлікпен [[Берке хан]]) |Серігі = |Балалары = [[Тоқа Темір]] |Отбасы = [[Бөржігін]] (неке бойынша) |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қағри хатұн''' (XII-XIII ғасырлар) — [[Жошы хан|Жошы ханның]] әйелдерінің (тоқалдарының) бірі, [[Меркіттер|меркіт]] тайпасынан шыққан тұлға.<ref name="Rashid">Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат-таварих) / Перевод со ср.-перс. Ю. П. Верховского. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — Т. 2. — С. 38-41.</ref> Ол Жошының он үшінші ұлы, кейіннен [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ыдырау кезеңінде және [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрылуында маңызды рөл атқарған әулеттің негізін салушы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы ретінде тарихқа енді.<ref name="WikiToka">Тоқа Темір // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref> == Шыққан тегі == Қағри хатұн [[моңғол үстірті]]ндегі ірі көшпелі бірлестіктердің бірі — меркіт тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] меркіттерді бағындыру жорықтарынан кейін, осы тайпаның көптеген текті қыздары мен ханымдары моңғол ақсүйектеріне, соның ішінде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыға тұрмысқа берілген немесе сыйға тартылған. Тарихи деректерде оның мәртебесі «тоқал» (төменгі дәрежелі әйел) деп көрсетілгенімен, оның есімі Жошының сансыз көп әйелдерінің ішінен ерекше аталып, шежірелерге енген.<ref name="Runivers">Джучи // Энциклопедия Руниверсалис. — 2022.</ref> == Тарихи деректердегі орны == Ортағасырлық әйгілі тарихшы [[Рашид әд-Дин]] өзінің «[[Жамиғ ат-тауарих]]» (Шежірелер жинағы) атты іргелі еңбегінде Жошы ханның отбасы мен ұрпақтарын сипаттай келе, Қағри хатұн туралы былай деп жазады: <blockquote>''«Жошының тоқалдары өте көп болды; солардың ішінде тек екеуінің ғана есімі белгілі: Бухалдың (Бувалдың) анасы Қараджин хатұн және меркіт тайпасынан шыққан, Тоқа-Темірдің анасы Қағри хатұн...»''<ref name="Rashid" />.</blockquote> Осы дерек Қағри хатұнның Жошы ордасындағы белгілі бір дәрежеде ықпалды болғанын және оның ұлының Жошы ұлысының саяси өмірінде заңды мұрагер ретінде танылуына негіз болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілердің пікірінше, Жошы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы [[Берке хан|Берке хан]] ежелгі «левират» (әмеңгерлік) салты бойынша Қағри хатұнды (Кехар-хатун есімімен) өз қамқорлығына алған болуы мүмкін деген болжам бар.<ref name="Kushkumbayev">Кушкумбаев А. Политическая история улуса Джучи // КиберЛенинка. — 2020. — С. 34-39.</ref> == Ұрпақтары мен маңызы == Қағри хатұннан туған жалғыз ұл — Тоқа Темір. Оның ұрпақтары (Тоқатемірліктер) тарихта өте үлкен саяси күшке айналды: * XIV ғасырдағы Алтын Ордадағы «Ұлы дүрбелең» (Великая замятня) кезінде билік үшін күресті. * Әйгілі [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс хан]], [[Ұрыс хан|Орыс хан]] осы әулеттен тарайды. * Ең маңыздысы — Қазақ хандығының негізін салушылар '''[[Керей хан|Керей]]''' мен '''[[Жәнібек хан|Жәнібек]]''' және кейінгі барлық қазақ хандары тікелей осы Қағри хатұн мен Жошы ханнан тараған Тоқа Темірдің ұрпақтары болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Жошы ұлысының ханымдары]] [[Санат:XIII ғасырда өмір сүргендер]] [[Санат:Меркіттер]] lj1g15zz5g52ntnqeuvkytxcksb0bv1 3620404 3620403 2026-06-21T16:27:35Z Sagzhan 29953 /* Тарихи деректердегі орны */ 3620404 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Қағри хатұн |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = XII ғасырдың соңы — XIII ғасырдың басы |Туған жері = Меркіт ұлысы |Қайтыс болған күні = XIII ғасыр |Қайтыс болған жері = Жошы ұлысы (Дешт-и Қыпшақ) |Азаматтығы = [[Моңғол империясы]] |Ұлты = [[Меркіттер|Меркіт]] |Мансабы = Жошы ұлысының ханымы (ханның әйелі) |Белсенді жылдары = XIII ғасыр |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[Жошы хан|Жошы ханның]] жары, [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы, [[Қазақ хандары|Қазақ хандары]] әулетінің (арғы) анасы |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = [[Жошы хан]] (кейіннен әмеңгерлікпен [[Берке хан]]) |Серігі = |Балалары = [[Тоқа Темір]] |Отбасы = [[Бөржігін]] (неке бойынша) |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қағри хатұн''' (XII-XIII ғасырлар) — [[Жошы хан|Жошы ханның]] әйелдерінің (тоқалдарының) бірі, [[Меркіттер|меркіт]] тайпасынан шыққан тұлға.<ref name="Rashid">Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат-таварих) / Перевод со ср.-перс. Ю. П. Верховского. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — Т. 2. — С. 38-41.</ref> Ол Жошының он үшінші ұлы, кейіннен [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ыдырау кезеңінде және [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрылуында маңызды рөл атқарған әулеттің негізін салушы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы ретінде тарихқа енді.<ref name="WikiToka">Тоқа Темір // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref> == Шыққан тегі == Қағри хатұн [[моңғол үстірті]]ндегі ірі көшпелі бірлестіктердің бірі — меркіт тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] меркіттерді бағындыру жорықтарынан кейін, осы тайпаның көптеген текті қыздары мен ханымдары моңғол ақсүйектеріне, соның ішінде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыға тұрмысқа берілген немесе сыйға тартылған. Тарихи деректерде оның мәртебесі «тоқал» (төменгі дәрежелі әйел) деп көрсетілгенімен, оның есімі Жошының сансыз көп әйелдерінің ішінен ерекше аталып, шежірелерге енген.<ref name="Runivers">Джучи // Энциклопедия Руниверсалис. — 2022.</ref> == Тарихи деректердегі орны == Ортағасырлық әйгілі тарихшы [[Рашид әд-Дин]] өзінің «[[Жами ат-тауарих]]» (Шежірелер жинағы) атты іргелі еңбегінде Жошы ханның отбасы мен ұрпақтарын сипаттай келе, Қағри хатұн туралы былай деп жазады: <blockquote>''«Жошының тоқалдары өте көп болды; солардың ішінде тек екеуінің ғана есімі белгілі: Бухалдың (Бувалдың) анасы Қараджин хатұн және меркіт тайпасынан шыққан, Тоқа-Темірдің анасы Қағри хатұн...»''<ref name="Rashid" />.</blockquote> Осы дерек Қағри хатұнның Жошы ордасындағы белгілі бір дәрежеде ықпалды болғанын және оның ұлының Жошы ұлысының саяси өмірінде заңды мұрагер ретінде танылуына негіз болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілердің пікірінше, Жошы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы [[Берке хан|Берке хан]] ежелгі «левират» (әмеңгерлік) салты бойынша Қағри хатұнды (Кехар-хатун есімімен) өз қамқорлығына алған болуы мүмкін деген болжам бар.<ref name="Kushkumbayev">Кушкумбаев А. Политическая история улуса Джучи // КиберЛенинка. — 2020. — С. 34-39.</ref> == Ұрпақтары мен маңызы == Қағри хатұннан туған жалғыз ұл — Тоқа Темір. Оның ұрпақтары (Тоқатемірліктер) тарихта өте үлкен саяси күшке айналды: * XIV ғасырдағы Алтын Ордадағы «Ұлы дүрбелең» (Великая замятня) кезінде билік үшін күресті. * Әйгілі [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс хан]], [[Ұрыс хан|Орыс хан]] осы әулеттен тарайды. * Ең маңыздысы — Қазақ хандығының негізін салушылар '''[[Керей хан|Керей]]''' мен '''[[Жәнібек хан|Жәнібек]]''' және кейінгі барлық қазақ хандары тікелей осы Қағри хатұн мен Жошы ханнан тараған Тоқа Темірдің ұрпақтары болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Жошы ұлысының ханымдары]] [[Санат:XIII ғасырда өмір сүргендер]] [[Санат:Меркіттер]] 46nvlu11pf4unq26hmamab2abf6t4fi 3620405 3620404 2026-06-21T16:28:06Z Sagzhan 29953 /* Тарихи деректердегі орны */ 3620405 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Қағри хатұн |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = XII ғасырдың соңы — XIII ғасырдың басы |Туған жері = Меркіт ұлысы |Қайтыс болған күні = XIII ғасыр |Қайтыс болған жері = Жошы ұлысы (Дешт-и Қыпшақ) |Азаматтығы = [[Моңғол империясы]] |Ұлты = [[Меркіттер|Меркіт]] |Мансабы = Жошы ұлысының ханымы (ханның әйелі) |Белсенді жылдары = XIII ғасыр |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[Жошы хан|Жошы ханның]] жары, [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы, [[Қазақ хандары|Қазақ хандары]] әулетінің (арғы) анасы |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = [[Жошы хан]] (кейіннен әмеңгерлікпен [[Берке хан]]) |Серігі = |Балалары = [[Тоқа Темір]] |Отбасы = [[Бөржігін]] (неке бойынша) |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қағри хатұн''' (XII-XIII ғасырлар) — [[Жошы хан|Жошы ханның]] әйелдерінің (тоқалдарының) бірі, [[Меркіттер|меркіт]] тайпасынан шыққан тұлға.<ref name="Rashid">Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат-таварих) / Перевод со ср.-перс. Ю. П. Верховского. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — Т. 2. — С. 38-41.</ref> Ол Жошының он үшінші ұлы, кейіннен [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ыдырау кезеңінде және [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрылуында маңызды рөл атқарған әулеттің негізін салушы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы ретінде тарихқа енді.<ref name="WikiToka">Тоқа Темір // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref> == Шыққан тегі == Қағри хатұн [[моңғол үстірті]]ндегі ірі көшпелі бірлестіктердің бірі — меркіт тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] меркіттерді бағындыру жорықтарынан кейін, осы тайпаның көптеген текті қыздары мен ханымдары моңғол ақсүйектеріне, соның ішінде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыға тұрмысқа берілген немесе сыйға тартылған. Тарихи деректерде оның мәртебесі «тоқал» (төменгі дәрежелі әйел) деп көрсетілгенімен, оның есімі Жошының сансыз көп әйелдерінің ішінен ерекше аталып, шежірелерге енген.<ref name="Runivers">Джучи // Энциклопедия Руниверсалис. — 2022.</ref> == Тарихи деректердегі орны == Ортағасырлық әйгілі тарихшы [[Рашид әд-Дин]] өзінің «Жами ат-тауарих» (Шежірелер жинағы) атты іргелі еңбегінде Жошы ханның отбасы мен ұрпақтарын сипаттай келе, Қағри хатұн туралы былай деп жазады: <blockquote>''«Жошының тоқалдары өте көп болды; солардың ішінде тек екеуінің ғана есімі белгілі: Бухалдың (Бувалдың) анасы Қараджин хатұн және меркіт тайпасынан шыққан, Тоқа-Темірдің анасы Қағри хатұн...»''<ref name="Rashid" />.</blockquote> Осы дерек Қағри хатұнның Жошы ордасындағы белгілі бір дәрежеде ықпалды болғанын және оның ұлының Жошы ұлысының саяси өмірінде заңды мұрагер ретінде танылуына негіз болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілердің пікірінше, Жошы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы [[Берке хан|Берке хан]] ежелгі «левират» (әмеңгерлік) салты бойынша Қағри хатұнды (Кехар-хатун есімімен) өз қамқорлығына алған болуы мүмкін деген болжам бар.<ref name="Kushkumbayev">Кушкумбаев А. Политическая история улуса Джучи // КиберЛенинка. — 2020. — С. 34-39.</ref> == Ұрпақтары мен маңызы == Қағри хатұннан туған жалғыз ұл — Тоқа Темір. Оның ұрпақтары (Тоқатемірліктер) тарихта өте үлкен саяси күшке айналды: * XIV ғасырдағы Алтын Ордадағы «Ұлы дүрбелең» (Великая замятня) кезінде билік үшін күресті. * Әйгілі [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс хан]], [[Ұрыс хан|Орыс хан]] осы әулеттен тарайды. * Ең маңыздысы — Қазақ хандығының негізін салушылар '''[[Керей хан|Керей]]''' мен '''[[Жәнібек хан|Жәнібек]]''' және кейінгі барлық қазақ хандары тікелей осы Қағри хатұн мен Жошы ханнан тараған Тоқа Темірдің ұрпақтары болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Жошы ұлысының ханымдары]] [[Санат:XIII ғасырда өмір сүргендер]] [[Санат:Меркіттер]] s6n84xtxeuokv857rptrbvbe30qz6bu 0 782775 3620406 2026-06-21T16:36:52Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: {{Тұлға |Есімі = Қара Ноғай хан |Шынайы есімі = Алп-Атгучу бахадур |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Ноғай |Толық есімі = Қара Ноғай хан |Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы |Туған жері... 3620406 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Қара Ноғай хан |Шынайы есімі = Алп-Атгучу бахадур |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Ноғай |Толық есімі = Қара Ноғай хан |Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы |Туған жері = Дешт-и Қыпшақ |Қайтыс болған күні = 1364 жыл |Қайтыс болған жері = Сығанақ, Сырдария ұлысы |Азаматтығы = [[Алтын Орда]] (Ақ Орда / Сол қанат) |Ұлты = [[Қазақ ақсүйектері|Төре]] |Мансабы = Сырдария (Сығанақ) вилайетінің ханы |Белсенді жылдары = 1360—1364 жылдары |Білімі = |Мамандығы = Хан, қолбасшы, мерген |Не үшін белгілі = Сарай-Берке тағы үшін таластан бас тартып, Сырдария бойында дербес ұлыстың негізін қалауы, атақты қолбасшы [[Едіге|Едігенің]] әкесі Балтышақ бекті беклербек етіп тағайындауы |Партиясы = |Әкесі = Сасы-Бұқа хан (немесе Мангутай) |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = Мүбәрак-Қожа (кейбір деректерде немере інісі) |Отбасы = [[Боржігін]] (Жошы әулеті, Тоқатемірліктер немесе Ордаежендіктер тармағы) |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қара Ноғай хан''' ({{lang-ru|Кара-Ногай}}) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда|Ақ Ордада]]) билік жүргізген Шыңғыс ханның ұрпағы, хан<ref name="Utemish">Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.</ref>. Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «Ұлы дүрбелең» басталған тұста, Сырдария бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.</ref>. == Шыққан тегі == Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады<ref name="Abuseitova">Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.</ref>. Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі<ref name="WikiSasy">Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref>. Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді<ref name="Utemish" />. == Саяси қызметі == 1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында Бердібек хан өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста Теңіз-Бұға бастаған бектердің озбырлығына қарсы Сырдария бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады<ref name="CivilWar">Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.</ref>. Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды: <blockquote>''«Хызыр хан мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Хызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''<ref name="Utemish" />.</blockquote> Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен Түркістан вилайеттерінде шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес (надел) үлестіріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты<ref name="CivilWar" />. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен Ноғай Ордасының негізін қалайтын Едіге бидің әкесі — '''Балтышақ (Құттықия)''' қызмет етті<ref name="Sabitov" />. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды. == Ұрпақтары мен тарихи маңызы == Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды<ref name="Abuseitova" />. Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Орыс хан|Орыс ханның]]''' қолына өтті<ref name="Abuseitova" />. Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады<ref name="Eurasica">Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Ақ Орда хандары]] [[Санат:XIV ғасырда өмір сүргендер]] dnw8wgh0rmsfl9l9r1cjyfkril6g6ze 3620408 3620406 2026-06-21T16:39:10Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3620408 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Қара Ноғай хан | Шынайы есімі = 𐦪𐦫𐦋 𐦎𐦄𐦇 | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ақ Орда|Ақ Орданың]] (Сырдария ұлысының) ханы | Лақап аты = Алп-Атгучу бахадур (Алып мерген батыр) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1360 / 1361 жыл | Басқаруын аяқтады = 1364 жыл | Басқарған кезеңі = 3-4 жыл | Ізашары = Теңіз-Бұға (беклербек ретінде)<br>Сасы-Бұқа хан (хан ретінде) | Ізбасары = Тұғлық Темір хан (немесе Мүбәрак-Қожа) | Тәж кигізу жорасы = 1360/1361 жыл, Сырдария өңірі | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = Тұғлық Темір хан | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | regent2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Балтышақ]] (беклербек) | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Түсініктемелер = Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» басталғанда, Сарай тағы үшін таластан бас тартып, Сыр бойында дербес хандық құрған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = [[Алтын Орда]] | Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = Дешт-и Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1364 жыл | Қайтыс болған жері = Сығанақ, Сырдария ұлысы | Жерленді = Сығанақ (болжаммен) | Династия = [[Боржігін]] (Жошы әулеті, Тоқатемірліктер не Ордаежендіктер) | Туған кездегі есімі = Ноғай | Әкесі = Сасы-Бұқа хан (немесе Мангутай) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = Атты әскер | Атағы = Хан, Бахадур | Басқарды = Сол қанат (Ақ Орда) әскерін | Шайқасы = Сырдария бойындағы Теңіз-Бұғаға қарсы тайпалар көтерілісі (1360) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = Хан, әскери қолбасшы | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қара Ноғай хан''' ({{lang-ru|Кара-Ногай}}) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда|Ақ Ордада]]) билік жүргізген Шыңғыс ханның ұрпағы, хан<ref name="Utemish">Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.</ref>. Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «Ұлы дүрбелең» басталған тұста, Сырдария бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.</ref>. == Шыққан тегі == Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады<ref name="Abuseitova">Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.</ref>. Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі<ref name="WikiSasy">Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref>. Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді<ref name="Utemish" />. == Саяси қызметі == 1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында Бердібек хан өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста Теңіз-Бұға бастаған бектердің озбырлығына қарсы Сырдария бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады<ref name="CivilWar">Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.</ref>. Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды: <blockquote>''«Хызыр хан мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Хызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''<ref name="Utemish" />.</blockquote> Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен Түркістан вилайеттерінде шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес (надел) үлестіріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты<ref name="CivilWar" />. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен Ноғай Ордасының негізін қалайтын Едіге бидің әкесі — '''Балтышақ (Құттықия)''' қызмет етті<ref name="Sabitov" />. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды. == Ұрпақтары мен тарихи маңызы == Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды<ref name="Abuseitova" />. Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Орыс хан|Орыс ханның]]''' қолына өтті<ref name="Abuseitova" />. Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады<ref name="Eurasica">Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Ақ Орда хандары]] [[Санат:XIV ғасырда өмір сүргендер]] s25n4wp28c3qyfte1mdb877zz3fzbhf 3620409 3620408 2026-06-21T16:39:24Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3620409 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қара Ноғай хан | Шынайы есімі = 𐦪𐦫𐦋 𐦎𐦄𐦇 | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ақ Орда|Ақ Орданың]] (Сырдария ұлысының) ханы | Лақап аты = Алп-Атгучу бахадур (Алып мерген батыр) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1360 / 1361 жыл | Басқаруын аяқтады = 1364 жыл | Басқарған кезеңі = 3-4 жыл | Ізашары = Теңіз-Бұға (беклербек ретінде)<br>Сасы-Бұқа хан (хан ретінде) | Ізбасары = Тұғлық Темір хан (немесе Мүбәрак-Қожа) | Тәж кигізу жорасы = 1360/1361 жыл, Сырдария өңірі | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = Тұғлық Темір хан | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | regent2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Балтышақ]] (беклербек) | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Түсініктемелер = Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» басталғанда, Сарай тағы үшін таластан бас тартып, Сыр бойында дербес хандық құрған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = [[Алтын Орда]] | Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = Дешт-и Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1364 жыл | Қайтыс болған жері = Сығанақ, Сырдария ұлысы | Жерленді = Сығанақ (болжаммен) | Династия = [[Боржігін]] (Жошы әулеті, Тоқатемірліктер не Ордаежендіктер) | Туған кездегі есімі = Ноғай | Әкесі = Сасы-Бұқа хан (немесе Мангутай) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = Атты әскер | Атағы = Хан, Бахадур | Басқарды = Сол қанат (Ақ Орда) әскерін | Шайқасы = Сырдария бойындағы Теңіз-Бұғаға қарсы тайпалар көтерілісі (1360) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = Хан, әскери қолбасшы | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қара Ноғай хан''' ({{lang-ru|Кара-Ногай}}) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда|Ақ Ордада]]) билік жүргізген Шыңғыс ханның ұрпағы, хан<ref name="Utemish">Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.</ref>. Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «Ұлы дүрбелең» басталған тұста, Сырдария бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.</ref>. == Шыққан тегі == Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады<ref name="Abuseitova">Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.</ref>. Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі<ref name="WikiSasy">Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref>. Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді<ref name="Utemish" />. == Саяси қызметі == 1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында Бердібек хан өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста Теңіз-Бұға бастаған бектердің озбырлығына қарсы Сырдария бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады<ref name="CivilWar">Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.</ref>. Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды: <blockquote>''«Хызыр хан мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Хызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''<ref name="Utemish" />.</blockquote> Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен Түркістан вилайеттерінде шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес (надел) үлестіріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты<ref name="CivilWar" />. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен Ноғай Ордасының негізін қалайтын Едіге бидің әкесі — '''Балтышақ (Құттықия)''' қызмет етті<ref name="Sabitov" />. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды. == Ұрпақтары мен тарихи маңызы == Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды<ref name="Abuseitova" />. Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Орыс хан|Орыс ханның]]''' қолына өтті<ref name="Abuseitova" />. Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады<ref name="Eurasica">Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Ақ Орда хандары]] [[Санат:XIV ғасырда өмір сүргендер]] 9wyo6vd9cb7pacj6nare1bhw065gsce 3620410 3620409 2026-06-21T16:40:24Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3620410 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қара Ноғай хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ақ Орда|Ақ Орданың]] (Сырдария ұлысының) ханы | Лақап аты = Алп-Атгучу бахадур (Алып мерген батыр) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1360 / 1361 жыл | Басқаруын аяқтады = 1364 жыл | Басқарған кезеңі = 3-4 жыл | Ізашары = Теңіз-Бұға (беклербек ретінде)<br>Сасы-Бұқа хан (хан ретінде) | Ізбасары = Тұғлық Темір хан (немесе Мүбәрак-Қожа) | Тәж кигізу жорасы = 1360/1361 жыл, Сырдария өңірі | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = Тұғлық Темір хан | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | regent2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Балтышақ]] (беклербек) | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Түсініктемелер = Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» басталғанда, Сарай тағы үшін таластан бас тартып, Сыр бойында дербес хандық құрған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = [[Алтын Орда]] | Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = Дешт-и Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1364 жыл | Қайтыс болған жері = Сығанақ, Сырдария ұлысы | Жерленді = Сығанақ (болжаммен) | Династия = [[Боржігін]] (Жошы әулеті, Тоқатемірліктер не Ордаежендіктер) | Туған кездегі есімі = Ноғай | Әкесі = Сасы-Бұқа хан (немесе Мангутай) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = Атты әскер | Атағы = Хан, Бахадур | Басқарды = Сол қанат (Ақ Орда) әскерін | Шайқасы = Сырдария бойындағы Теңіз-Бұғаға қарсы тайпалар көтерілісі (1360) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = Хан, әскери қолбасшы | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қара Ноғай хан''' (? - 1361) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда|Ақ Ордада]]) билік жүргізген Шыңғыс ханның ұрпағы, хан<ref name="Utemish">Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.</ref>. Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «Ұлы дүрбелең» басталған тұста, Сырдария бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.</ref>. == Шыққан тегі == Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады<ref name="Abuseitova">Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.</ref>. Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі<ref name="WikiSasy">Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref>. Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді<ref name="Utemish" />. == Саяси қызметі == 1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында Бердібек хан өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста Теңіз-Бұға бастаған бектердің озбырлығына қарсы Сырдария бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады<ref name="CivilWar">Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.</ref>. Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды: <blockquote>''«Хызыр хан мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Хызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''<ref name="Utemish" />.</blockquote> Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен Түркістан вилайеттерінде шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес (надел) үлестіріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты<ref name="CivilWar" />. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен Ноғай Ордасының негізін қалайтын Едіге бидің әкесі — '''Балтышақ (Құттықия)''' қызмет етті<ref name="Sabitov" />. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды. == Ұрпақтары мен тарихи маңызы == Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды<ref name="Abuseitova" />. Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Орыс хан|Орыс ханның]]''' қолына өтті<ref name="Abuseitova" />. Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады<ref name="Eurasica">Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Ақ Орда хандары]] [[Санат:XIV ғасырда өмір сүргендер]] 1d7z3rs23neyruoeu4v23bxm8ppekxs 3620411 3620410 2026-06-21T16:41:20Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3620411 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қара Ноғай хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ақ Орда (мемлекет)|Сол Қанаттың]] (Сырдария ұлысының) ханы | Лақап аты = Алп-Атгучу бахадур (Алып мерген батыр) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1360 / 1361 жыл | Басқаруын аяқтады = 1364 жыл | Басқарған кезеңі = 3-4 жыл | Ізашары = Теңіз-Бұға (беклербек ретінде)<br>Сасы-Бұқа хан (хан ретінде) | Ізбасары = Тұғлық Темір хан (немесе Мүбәрак-Қожа) | Тәж кигізу жорасы = 1360/1361 жыл, Сырдария өңірі | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = Тұғлық Темір хан | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | regent2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Балтышақ]] (беклербек) | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Түсініктемелер = Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» басталғанда, Сарай тағы үшін таластан бас тартып, Сыр бойында дербес хандық құрған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = [[Алтын Орда]] | Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = Дешт-и Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1364 жыл | Қайтыс болған жері = Сығанақ, Сырдария ұлысы | Жерленді = Сығанақ (болжаммен) | Династия = [[Боржігін]] (Жошы әулеті, Тоқатемірліктер не Ордаежендіктер) | Туған кездегі есімі = Ноғай | Әкесі = Сасы-Бұқа хан (немесе Мангутай) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = Атты әскер | Атағы = Хан, Бахадур | Басқарды = Сол қанат (Ақ Орда) әскерін | Шайқасы = Сырдария бойындағы Теңіз-Бұғаға қарсы тайпалар көтерілісі (1360) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = Хан, әскери қолбасшы | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қара Ноғай хан''' (? - 1361) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда|Ақ Ордада]]) билік жүргізген Шыңғыс ханның ұрпағы, хан<ref name="Utemish">Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.</ref>. Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «Ұлы дүрбелең» басталған тұста, Сырдария бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.</ref>. == Шыққан тегі == Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады<ref name="Abuseitova">Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.</ref>. Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі<ref name="WikiSasy">Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref>. Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді<ref name="Utemish" />. == Саяси қызметі == 1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында Бердібек хан өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста Теңіз-Бұға бастаған бектердің озбырлығына қарсы Сырдария бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады<ref name="CivilWar">Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.</ref>. Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды: <blockquote>''«Хызыр хан мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Хызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''<ref name="Utemish" />.</blockquote> Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен Түркістан вилайеттерінде шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес (надел) үлестіріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты<ref name="CivilWar" />. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен Ноғай Ордасының негізін қалайтын Едіге бидің әкесі — '''Балтышақ (Құттықия)''' қызмет етті<ref name="Sabitov" />. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды. == Ұрпақтары мен тарихи маңызы == Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды<ref name="Abuseitova" />. Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Орыс хан|Орыс ханның]]''' қолына өтті<ref name="Abuseitova" />. Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады<ref name="Eurasica">Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Ақ Орда хандары]] [[Санат:XIV ғасырда өмір сүргендер]] sahs4pz7fb8gzwtbli4nt3fxi61x8sj 3620412 3620411 2026-06-21T16:42:15Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3620412 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қара Ноғай хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ақ Орда (мемлекет)|Сол Қанаттың]] (Сырдария ұлысының) ханы | Лақап аты = Алп-Атгучу бахадур (Алып мерген батыр) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1360 / 1361 жыл | Басқаруын аяқтады = 1364 жыл | Басқарған кезеңі = 3-4 жыл | Ізашары = Теңіз-Бұға (беклербек ретінде)<br>Сасы-Бұқа хан (хан ретінде) | Ізбасары = Тұғлық Темір хан (немесе Мүбәрак-Қожа) | Тәж кигізу жорасы = 1360/1361 жыл, Сырдария өңірі | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = Тұғлық Темір хан | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | regent2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Балтышақ]] (беклербек) | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Түсініктемелер = Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» басталғанда, Сарай тағы үшін таластан бас тартып, Сыр бойында дербес хандық құрған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = [[Алтын Орда]] | Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = Дешт-и Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1364 жыл | Қайтыс болған жері = Сығанақ, Сырдария ұлысы | Жерленді = Сығанақ (болжаммен) | Династия = [[Боржігін]] (Жошы әулеті, Тоқатемірліктер не Ордаежендіктер) | Туған кездегі есімі = Ноғай | Әкесі = Сасы-Бұқа хан (немесе Мангутай) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = Атты әскер | Атағы = Хан, Бахадур | Басқарды = Сол қанат (Ақ Орда) әскерін | Шайқасы = Сырдария бойындағы Теңіз-Бұғаға қарсы тайпалар көтерілісі (1360) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = Хан, әскери қолбасшы | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қара Ноғай хан''' (? - 1361) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордада]]) билік жүргізген Шыңғыс ханның ұрпағы, хан.<ref name="Utemish">Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.</ref> Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «Ұлы дүрбелең» басталған тұста, Сырдария бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға.<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.</ref> == Шыққан тегі == Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады<ref name="Abuseitova">Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.</ref>. Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі<ref name="WikiSasy">Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref>. Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді<ref name="Utemish" />. == Саяси қызметі == 1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында Бердібек хан өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста Теңіз-Бұға бастаған бектердің озбырлығына қарсы Сырдария бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады<ref name="CivilWar">Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.</ref>. Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды: <blockquote>''«Хызыр хан мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Хызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''<ref name="Utemish" />.</blockquote> Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен Түркістан вилайеттерінде шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес (надел) үлестіріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты<ref name="CivilWar" />. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен Ноғай Ордасының негізін қалайтын Едіге бидің әкесі — '''Балтышақ (Құттықия)''' қызмет етті<ref name="Sabitov" />. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды. == Ұрпақтары мен тарихи маңызы == Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды<ref name="Abuseitova" />. Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Орыс хан|Орыс ханның]]''' қолына өтті<ref name="Abuseitova" />. Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады<ref name="Eurasica">Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Ақ Орда хандары]] [[Санат:XIV ғасырда өмір сүргендер]] s8hugnj620lrmrd4sjbcwwts2c9s2kc 3620413 3620412 2026-06-21T16:42:53Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3620413 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қара Ноғай хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ақ Орда (мемлекет)|Сол Қанаттың]] (Сырдария ұлысының) ханы | Лақап аты = Алп-Атгучу бахадүр (Алып мерген батыр) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1360 / 1361 жыл | Басқаруын аяқтады = 1364 жыл | Басқарған кезеңі = 3-4 жыл | Ізашары = Теңіз-Бұға (беклербек ретінде)<br>Сасы-Бұқа хан (хан ретінде) | Ізбасары = Тұғлық Темір хан (немесе Мүбәрак-Қожа) | Тәж кигізу жорасы = 1360/1361 жыл, Сырдария өңірі | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = Тұғлық Темір хан | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | regent2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Балтышақ]] (беклербек) | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Түсініктемелер = Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» басталғанда, Сарай тағы үшін таластан бас тартып, Сыр бойында дербес хандық құрған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = [[Алтын Орда]] | Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = Дешт-и Қыпшақ | Қайтыс болған күні = 1364 жыл | Қайтыс болған жері = Сығанақ, Сырдария ұлысы | Жерленді = Сығанақ (болжаммен) | Династия = [[Боржігін]] (Жошы әулеті, Тоқатемірліктер не Ордаежендіктер) | Туған кездегі есімі = Ноғай | Әкесі = Сасы-Бұқа хан (немесе Мангутай) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = Атты әскер | Атағы = Хан, Бахадур | Басқарды = Сол қанат (Ақ Орда) әскерін | Шайқасы = Сырдария бойындағы Теңіз-Бұғаға қарсы тайпалар көтерілісі (1360) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = Хан, әскери қолбасшы | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қара Ноғай хан''' (? - 1361) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордада]]) билік жүргізген Шыңғыс ханның ұрпағы, хан.<ref name="Utemish">Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.</ref> Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «Ұлы дүрбелең» басталған тұста, Сырдария бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға.<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.</ref> == Шыққан тегі == Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады<ref name="Abuseitova">Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.</ref>. Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі<ref name="WikiSasy">Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref>. Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді<ref name="Utemish" />. == Саяси қызметі == 1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында Бердібек хан өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста Теңіз-Бұға бастаған бектердің озбырлығына қарсы Сырдария бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады<ref name="CivilWar">Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.</ref>. Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды: <blockquote>''«Хызыр хан мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Хызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''<ref name="Utemish" />.</blockquote> Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен Түркістан вилайеттерінде шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес (надел) үлестіріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты<ref name="CivilWar" />. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен Ноғай Ордасының негізін қалайтын Едіге бидің әкесі — '''Балтышақ (Құттықия)''' қызмет етті<ref name="Sabitov" />. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды. == Ұрпақтары мен тарихи маңызы == Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды<ref name="Abuseitova" />. Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Орыс хан|Орыс ханның]]''' қолына өтті<ref name="Abuseitova" />. Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады<ref name="Eurasica">Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Ақ Орда хандары]] [[Санат:XIV ғасырда өмір сүргендер]] tio70jkvfe7wmshd33wz2ro0mwngjrp 3620416 3620413 2026-06-21T16:46:50Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3620416 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қара Ноғай хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ақ Орда (мемлекет)|Сол Қанаттың]] (Сырдария ұлысының) ханы | Лақап аты = Алп-Атгучу бахадүр (Алып мерген батыр) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1360 / 1361 жыл | Басқаруын аяқтады = 1364 жыл | Басқарған кезеңі = 3-4 жыл | Ізашары = Теңіз-Бұға (беклербек ретінде)<br>Сасы-Бұқа хан (хан ретінде) | Ізбасары = Тұғлық Темір хан (немесе Мүбәрак-Қожа) | Тәж кигізу жорасы = 1360/1361 жыл, Сырдария өңірі | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = Тұғлық Темір хан | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | regent2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Балтышақ]] (беклербек) | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Түсініктемелер = Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» басталғанда, Сарай тағы үшін таластан бас тартып, Сыр бойында дербес хандық құрған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = [[Алтын Орда]] | Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = Қыпшақ даласы | Қайтыс болған күні = 1364 | Қайтыс болған жері = Сығанақ, Сырдария ұлысы | Жерленді = Сығанақ (болжаммен) | Династия = [[Бөржігін]] ([[Жошы әулеті]], Тоқатемірліктер не Ордаежендіктер) | Туған кездегі есімі = Ноғай | Әкесі = [[Сасы-Бұқа хан]] (немесе [[Маңғұтай]]) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = Атты әскер | Атағы = Хан, Бахадүр | Басқарды = Сол қанат (Ақ Орда) әскері | Шайқасы = Сырдария бойындағы Теңіз-Бұғаға қарсы тайпалар көтерілісі (1360) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = Хан, әскери қолбасшы | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қара Ноғай хан''' (? - 1361) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордада]]) билік жүргізген Шыңғыс ханның ұрпағы, хан.<ref name="Utemish">Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.</ref> Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «Ұлы дүрбелең» басталған тұста, Сырдария бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға.<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.</ref> == Шыққан тегі == Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады<ref name="Abuseitova">Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.</ref>. Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі<ref name="WikiSasy">Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref>. Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді<ref name="Utemish" />. == Саяси қызметі == 1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында Бердібек хан өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста Теңіз-Бұға бастаған бектердің озбырлығына қарсы Сырдария бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады<ref name="CivilWar">Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.</ref>. Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды: <blockquote>''«Хызыр хан мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Хызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''<ref name="Utemish" />.</blockquote> Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен Түркістан вилайеттерінде шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес (надел) үлестіріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты<ref name="CivilWar" />. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен Ноғай Ордасының негізін қалайтын Едіге бидің әкесі — '''Балтышақ (Құттықия)''' қызмет етті<ref name="Sabitov" />. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды. == Ұрпақтары мен тарихи маңызы == Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды<ref name="Abuseitova" />. Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Орыс хан|Орыс ханның]]''' қолына өтті<ref name="Abuseitova" />. Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады<ref name="Eurasica">Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Ақ Орда хандары]] [[Санат:XIV ғасырда өмір сүргендер]] jsgyw85h1bc6aebzuvvo3c4k8f41ei0 3620420 3620416 2026-06-21T16:49:01Z Sagzhan 29953 3620420 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қара Ноғай хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ақ Орда (мемлекет)|Сол Қанаттың]] (Сырдария ұлысының) ханы | Лақап аты = Алп-Атгучу бахадүр (Алып мерген батыр) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1360 / 1361 жыл | Басқаруын аяқтады = 1364 жыл | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Теңіз-Бұға (беклербек ретінде)<br>Сасы-Бұқа хан (хан ретінде) | Ізбасары = Тұғлық Темір хан (немесе Мүбәрак-Қожа) | Тәж кигізу жорасы = 1360/1361 жыл, Сырдария өңірі | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = Тұғлық Темір хан | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | regent2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Балтышақ]] (беклербек) | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Түсініктемелер = Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» басталғанда, Сарай тағы үшін таластан бас тартып, Сыр бойында дербес хандық құрған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = [[Алтын Орда]] | Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = Қыпшақ даласы | Қайтыс болған күні = 1364 | Қайтыс болған жері = Сығанақ, Сырдария ұлысы | Жерленді = Сығанақ (болжаммен) | Династия = [[Бөржігін]] ([[Жошы әулеті]], Тоқатемірліктер не Ордаежендіктер) | Туған кездегі есімі = Ноғай | Әкесі = [[Сасы-Бұқа хан]] (немесе [[Маңғұтай]]) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = Атты әскер | Атағы = Хан, Бахадүр | Басқарды = Сол қанат (Ақ Орда) әскері | Шайқасы = Сырдария бойындағы Теңіз-Бұғаға қарсы тайпалар көтерілісі (1360) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = Хан, әскери қолбасшы | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қара Ноғай хан''' (? - 1361) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордада]]) билік жүргізген Шыңғыс ханның ұрпағы, хан.<ref name="Utemish">Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.</ref> Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «Ұлы дүрбелең» басталған тұста, Сырдария бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға.<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.</ref> == Шыққан тегі == Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады.<ref name="Abuseitova">Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.</ref> Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі.<ref name="WikiSasy">Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref> Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді.<ref name="Utemish" /> == Саяси қызметі == 1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында Бердібек хан өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста Теңіз-Бұға бастаған бектердің озбырлығына қарсы Сырдария бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады.<ref name="CivilWar">Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.</ref> Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды: <blockquote>''«Хызыр хан мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Хызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''.<ref name="Utemish" /></blockquote> Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен Түркістан вилайеттерінде шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес (надел) үлестіріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты<ref name="CivilWar" />. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен Ноғай Ордасының негізін қалайтын Едіге бидің әкесі — '''Балтышақ (Құттықия)''' қызмет етті<ref name="Sabitov" />. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды. == Ұрпақтары мен тарихи маңызы == Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды<ref name="Abuseitova" />. Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Орыс хан|Орыс ханның]]''' қолына өтті.<ref name="Abuseitova" /> Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады.<ref name="Eurasica">Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Ақ Орда хандары]] [[Санат:XIV ғасырда өмір сүргендер]] f9m9tl43ebeoqau0hoc9trh4caplvga 3620421 3620420 2026-06-21T16:49:12Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Алтын Орда хандары|Алтын Орда хандары]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620421 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қара Ноғай хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ақ Орда (мемлекет)|Сол Қанаттың]] (Сырдария ұлысының) ханы | Лақап аты = Алп-Атгучу бахадүр (Алып мерген батыр) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1360 / 1361 жыл | Басқаруын аяқтады = 1364 жыл | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Теңіз-Бұға (беклербек ретінде)<br>Сасы-Бұқа хан (хан ретінде) | Ізбасары = Тұғлық Темір хан (немесе Мүбәрак-Қожа) | Тәж кигізу жорасы = 1360/1361 жыл, Сырдария өңірі | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = Тұғлық Темір хан | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | regent2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Балтышақ]] (беклербек) | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Түсініктемелер = Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» басталғанда, Сарай тағы үшін таластан бас тартып, Сыр бойында дербес хандық құрған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = [[Алтын Орда]] | Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = Қыпшақ даласы | Қайтыс болған күні = 1364 | Қайтыс болған жері = Сығанақ, Сырдария ұлысы | Жерленді = Сығанақ (болжаммен) | Династия = [[Бөржігін]] ([[Жошы әулеті]], Тоқатемірліктер не Ордаежендіктер) | Туған кездегі есімі = Ноғай | Әкесі = [[Сасы-Бұқа хан]] (немесе [[Маңғұтай]]) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = Атты әскер | Атағы = Хан, Бахадүр | Басқарды = Сол қанат (Ақ Орда) әскері | Шайқасы = Сырдария бойындағы Теңіз-Бұғаға қарсы тайпалар көтерілісі (1360) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = Хан, әскери қолбасшы | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қара Ноғай хан''' (? - 1361) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордада]]) билік жүргізген Шыңғыс ханның ұрпағы, хан.<ref name="Utemish">Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.</ref> Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «Ұлы дүрбелең» басталған тұста, Сырдария бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға.<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.</ref> == Шыққан тегі == Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады.<ref name="Abuseitova">Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.</ref> Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі.<ref name="WikiSasy">Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref> Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді.<ref name="Utemish" /> == Саяси қызметі == 1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында Бердібек хан өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста Теңіз-Бұға бастаған бектердің озбырлығына қарсы Сырдария бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады.<ref name="CivilWar">Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.</ref> Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды: <blockquote>''«Хызыр хан мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Хызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''.<ref name="Utemish" /></blockquote> Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен Түркістан вилайеттерінде шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес (надел) үлестіріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты<ref name="CivilWar" />. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен Ноғай Ордасының негізін қалайтын Едіге бидің әкесі — '''Балтышақ (Құттықия)''' қызмет етті<ref name="Sabitov" />. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды. == Ұрпақтары мен тарихи маңызы == Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды<ref name="Abuseitova" />. Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Орыс хан|Орыс ханның]]''' қолына өтті.<ref name="Abuseitova" /> Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады.<ref name="Eurasica">Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. [[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]] [[Санат:Ақ Орда хандары]] [[Санат:XIV ғасырда өмір сүргендер]] 4hxpleitp0u0getky2zr0q57m8nkumn 3620422 3620421 2026-06-21T16:49:24Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша|Тұлғалар алфавит бойынша]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620422 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қара Ноғай хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ақ Орда (мемлекет)|Сол Қанаттың]] (Сырдария ұлысының) ханы | Лақап аты = Алп-Атгучу бахадүр (Алып мерген батыр) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1360 / 1361 жыл | Басқаруын аяқтады = 1364 жыл | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Теңіз-Бұға (беклербек ретінде)<br>Сасы-Бұқа хан (хан ретінде) | Ізбасары = Тұғлық Темір хан (немесе Мүбәрак-Қожа) | Тәж кигізу жорасы = 1360/1361 жыл, Сырдария өңірі | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = Тұғлық Темір хан | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | regent2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Балтышақ]] (беклербек) | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Түсініктемелер = Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» басталғанда, Сарай тағы үшін таластан бас тартып, Сыр бойында дербес хандық құрған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = [[Алтын Орда]] | Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = Қыпшақ даласы | Қайтыс болған күні = 1364 | Қайтыс болған жері = Сығанақ, Сырдария ұлысы | Жерленді = Сығанақ (болжаммен) | Династия = [[Бөржігін]] ([[Жошы әулеті]], Тоқатемірліктер не Ордаежендіктер) | Туған кездегі есімі = Ноғай | Әкесі = [[Сасы-Бұқа хан]] (немесе [[Маңғұтай]]) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = Атты әскер | Атағы = Хан, Бахадүр | Басқарды = Сол қанат (Ақ Орда) әскері | Шайқасы = Сырдария бойындағы Теңіз-Бұғаға қарсы тайпалар көтерілісі (1360) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = Хан, әскери қолбасшы | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қара Ноғай хан''' (? - 1361) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордада]]) билік жүргізген Шыңғыс ханның ұрпағы, хан.<ref name="Utemish">Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.</ref> Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «Ұлы дүрбелең» басталған тұста, Сырдария бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға.<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.</ref> == Шыққан тегі == Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады.<ref name="Abuseitova">Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.</ref> Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі.<ref name="WikiSasy">Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref> Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді.<ref name="Utemish" /> == Саяси қызметі == 1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында Бердібек хан өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста Теңіз-Бұға бастаған бектердің озбырлығына қарсы Сырдария бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады.<ref name="CivilWar">Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.</ref> Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды: <blockquote>''«Хызыр хан мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Хызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''.<ref name="Utemish" /></blockquote> Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен Түркістан вилайеттерінде шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес (надел) үлестіріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты<ref name="CivilWar" />. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен Ноғай Ордасының негізін қалайтын Едіге бидің әкесі — '''Балтышақ (Құттықия)''' қызмет етті<ref name="Sabitov" />. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды. == Ұрпақтары мен тарихи маңызы == Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды<ref name="Abuseitova" />. Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Орыс хан|Орыс ханның]]''' қолына өтті.<ref name="Abuseitova" /> Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады.<ref name="Eurasica">Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. [[Санат:Ақ Орда хандары]] [[Санат:XIV ғасырда өмір сүргендер]] mqx2g6avigdw9q6u5ofxqitx8j513ap 3620423 3620422 2026-06-21T16:49:32Z Sagzhan 29953 «[[Санат:XIV ғасырда өмір сүргендер|XIV ғасырда өмір сүргендер]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620423 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қара Ноғай хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ақ Орда (мемлекет)|Сол Қанаттың]] (Сырдария ұлысының) ханы | Лақап аты = Алп-Атгучу бахадүр (Алып мерген батыр) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1360 / 1361 жыл | Басқаруын аяқтады = 1364 жыл | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Теңіз-Бұға (беклербек ретінде)<br>Сасы-Бұқа хан (хан ретінде) | Ізбасары = Тұғлық Темір хан (немесе Мүбәрак-Қожа) | Тәж кигізу жорасы = 1360/1361 жыл, Сырдария өңірі | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = Тұғлық Темір хан | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | regent2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Балтышақ]] (беклербек) | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Түсініктемелер = Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» басталғанда, Сарай тағы үшін таластан бас тартып, Сыр бойында дербес хандық құрған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = [[Алтын Орда]] | Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = Қыпшақ даласы | Қайтыс болған күні = 1364 | Қайтыс болған жері = Сығанақ, Сырдария ұлысы | Жерленді = Сығанақ (болжаммен) | Династия = [[Бөржігін]] ([[Жошы әулеті]], Тоқатемірліктер не Ордаежендіктер) | Туған кездегі есімі = Ноғай | Әкесі = [[Сасы-Бұқа хан]] (немесе [[Маңғұтай]]) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = Атты әскер | Атағы = Хан, Бахадүр | Басқарды = Сол қанат (Ақ Орда) әскері | Шайқасы = Сырдария бойындағы Теңіз-Бұғаға қарсы тайпалар көтерілісі (1360) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = Хан, әскери қолбасшы | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қара Ноғай хан''' (? - 1361) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордада]]) билік жүргізген Шыңғыс ханның ұрпағы, хан.<ref name="Utemish">Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.</ref> Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «Ұлы дүрбелең» басталған тұста, Сырдария бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға.<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.</ref> == Шыққан тегі == Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады.<ref name="Abuseitova">Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.</ref> Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі.<ref name="WikiSasy">Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref> Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді.<ref name="Utemish" /> == Саяси қызметі == 1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында Бердібек хан өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста Теңіз-Бұға бастаған бектердің озбырлығына қарсы Сырдария бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады.<ref name="CivilWar">Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.</ref> Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды: <blockquote>''«Хызыр хан мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Хызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''.<ref name="Utemish" /></blockquote> Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен Түркістан вилайеттерінде шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес (надел) үлестіріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты<ref name="CivilWar" />. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен Ноғай Ордасының негізін қалайтын Едіге бидің әкесі — '''Балтышақ (Құттықия)''' қызмет етті<ref name="Sabitov" />. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды. == Ұрпақтары мен тарихи маңызы == Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды<ref name="Abuseitova" />. Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Орыс хан|Орыс ханның]]''' қолына өтті.<ref name="Abuseitova" /> Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады.<ref name="Eurasica">Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. [[Санат:Ақ Орда хандары]] oakh21a34s1kmegodp543py11fbkquz 3620425 3620423 2026-06-21T16:50:58Z Sagzhan 29953 /* Ұрпақтары мен тарихи маңызы */ 3620425 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қара Ноғай хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ақ Орда (мемлекет)|Сол Қанаттың]] (Сырдария ұлысының) ханы | Лақап аты = Алп-Атгучу бахадүр (Алып мерген батыр) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1360 / 1361 жыл | Басқаруын аяқтады = 1364 жыл | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Теңіз-Бұға (беклербек ретінде)<br>Сасы-Бұқа хан (хан ретінде) | Ізбасары = Тұғлық Темір хан (немесе Мүбәрак-Қожа) | Тәж кигізу жорасы = 1360/1361 жыл, Сырдария өңірі | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = Тұғлық Темір хан | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | regent2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Балтышақ]] (беклербек) | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Түсініктемелер = Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» басталғанда, Сарай тағы үшін таластан бас тартып, Сыр бойында дербес хандық құрған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = [[Алтын Орда]] | Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = Қыпшақ даласы | Қайтыс болған күні = 1364 | Қайтыс болған жері = Сығанақ, Сырдария ұлысы | Жерленді = Сығанақ (болжаммен) | Династия = [[Бөржігін]] ([[Жошы әулеті]], Тоқатемірліктер не Ордаежендіктер) | Туған кездегі есімі = Ноғай | Әкесі = [[Сасы-Бұқа хан]] (немесе [[Маңғұтай]]) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = Атты әскер | Атағы = Хан, Бахадүр | Басқарды = Сол қанат (Ақ Орда) әскері | Шайқасы = Сырдария бойындағы Теңіз-Бұғаға қарсы тайпалар көтерілісі (1360) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = Хан, әскери қолбасшы | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қара Ноғай хан''' (? - 1361) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордада]]) билік жүргізген Шыңғыс ханның ұрпағы, хан.<ref name="Utemish">Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.</ref> Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «Ұлы дүрбелең» басталған тұста, Сырдария бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға.<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.</ref> == Шыққан тегі == Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады.<ref name="Abuseitova">Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.</ref> Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі.<ref name="WikiSasy">Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref> Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді.<ref name="Utemish" /> == Саяси қызметі == 1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында Бердібек хан өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста Теңіз-Бұға бастаған бектердің озбырлығына қарсы Сырдария бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады.<ref name="CivilWar">Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.</ref> Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды: <blockquote>''«Хызыр хан мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Хызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''.<ref name="Utemish" /></blockquote> Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен Түркістан вилайеттерінде шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес (надел) үлестіріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты<ref name="CivilWar" />. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен Ноғай Ордасының негізін қалайтын Едіге бидің әкесі — '''Балтышақ (Құттықия)''' қызмет етті<ref name="Sabitov" />. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды. == Ұрпақтары мен тарихи маңызы == Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды.<ref name="Abuseitova" /> Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Орыс хан|Орыс ханның]]''' қолына өтті.<ref name="Abuseitova" /> Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады.<ref name="Eurasica">Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. [[Санат:Ақ Орда хандары]] b2pfdw7vp0czl4gxz2ddflx807u8ykg 3620426 3620425 2026-06-21T16:52:00Z Sagzhan 29953 /* Ұрпақтары мен тарихи маңызы */ 3620426 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қара Ноғай хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ақ Орда (мемлекет)|Сол Қанаттың]] (Сырдария ұлысының) ханы | Лақап аты = Алп-Атгучу бахадүр (Алып мерген батыр) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1360 / 1361 жыл | Басқаруын аяқтады = 1364 жыл | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Теңіз-Бұға (беклербек ретінде)<br>Сасы-Бұқа хан (хан ретінде) | Ізбасары = Тұғлық Темір хан (немесе Мүбәрак-Қожа) | Тәж кигізу жорасы = 1360/1361 жыл, Сырдария өңірі | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = Тұғлық Темір хан | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | regent2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Балтышақ]] (беклербек) | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Түсініктемелер = Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» басталғанда, Сарай тағы үшін таластан бас тартып, Сыр бойында дербес хандық құрған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = [[Алтын Орда]] | Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = Қыпшақ даласы | Қайтыс болған күні = 1364 | Қайтыс болған жері = Сығанақ, Сырдария ұлысы | Жерленді = Сығанақ (болжаммен) | Династия = [[Бөржігін]] ([[Жошы әулеті]], Тоқатемірліктер не Ордаежендіктер) | Туған кездегі есімі = Ноғай | Әкесі = [[Сасы-Бұқа хан]] (немесе [[Маңғұтай]]) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = Атты әскер | Атағы = Хан, Бахадүр | Басқарды = Сол қанат (Ақ Орда) әскері | Шайқасы = Сырдария бойындағы Теңіз-Бұғаға қарсы тайпалар көтерілісі (1360) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = Хан, әскери қолбасшы | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қара Ноғай хан''' (? - 1361) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордада]]) билік жүргізген Шыңғыс ханның ұрпағы, хан.<ref name="Utemish">Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.</ref> Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «Ұлы дүрбелең» басталған тұста, Сырдария бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға.<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.</ref> == Шыққан тегі == Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады.<ref name="Abuseitova">Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.</ref> Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі.<ref name="WikiSasy">Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref> Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді.<ref name="Utemish" /> == Саяси қызметі == 1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында Бердібек хан өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста Теңіз-Бұға бастаған бектердің озбырлығына қарсы Сырдария бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады.<ref name="CivilWar">Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.</ref> Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды: <blockquote>''«Хызыр хан мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Хызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''.<ref name="Utemish" /></blockquote> Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен Түркістан вилайеттерінде шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес (надел) үлестіріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты<ref name="CivilWar" />. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен Ноғай Ордасының негізін қалайтын Едіге бидің әкесі — '''Балтышақ (Құттықия)''' қызмет етті<ref name="Sabitov" />. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды. == Ұрпақтары мен тарихи маңызы == Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды.<ref name="Abuseitova" /> Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Ұрыс хан]]ның''' қолына өтті.<ref name="Abuseitova" /> Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады.<ref name="Eurasica">Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. [[Санат:Ақ Орда хандары]] 5h4opd68gyuojq5zlhtwoya6cq24uha 3620428 3620426 2026-06-21T16:52:40Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3620428 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қара Ноғай хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ақ Орда (мемлекет)|Сол Қанаттың]] (Сырдария ұлысының) ханы | Лақап аты = Алп-Атгучу бахадүр (Алып мерген батыр) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1360 / 1361 жыл | Басқаруын аяқтады = 1364 жыл | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Теңіз-Бұға (беклербек ретінде)<br>Сасы-Бұқа хан (хан ретінде) | Ізбасары = Тұғлық Темір хан (немесе Мүбәрак-Қожа) | Тәж кигізу жорасы = 1360/1361 жыл, Сырдария өңірі | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = Тұғлық Темір хан | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | regent2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Балтышақ]] (беклербек) | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Түсініктемелер = Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» басталғанда, Сарай тағы үшін таластан бас тартып, Сыр бойында дербес хандық құрған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = [[Алтын Орда]] | Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = Қыпшақ даласы | Қайтыс болған күні = 1364 | Қайтыс болған жері = Сығанақ, Сырдария ұлысы | Жерленді = Сығанақ (болжаммен) | Династия = [[Бөржігін]] ([[Жошы әулеті]], Тоқатемірліктер не Ордаежендіктер) | Туған кездегі есімі = Ноғай | Әкесі = [[Сасы Бұқа хан]] (немесе [[Маңғұтай]]) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = Атты әскер | Атағы = Хан, Бахадүр | Басқарды = Сол қанат (Ақ Орда) әскері | Шайқасы = Сырдария бойындағы Теңіз-Бұғаға қарсы тайпалар көтерілісі (1360) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = Хан, әскери қолбасшы | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қара Ноғай хан''' (? - 1361) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордада]]) билік жүргізген Шыңғыс ханның ұрпағы, хан.<ref name="Utemish">Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.</ref> Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «Ұлы дүрбелең» басталған тұста, Сырдария бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға.<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.</ref> == Шыққан тегі == Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады.<ref name="Abuseitova">Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.</ref> Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі.<ref name="WikiSasy">Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref> Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді.<ref name="Utemish" /> == Саяси қызметі == 1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында Бердібек хан өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста Теңіз-Бұға бастаған бектердің озбырлығына қарсы Сырдария бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады.<ref name="CivilWar">Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.</ref> Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды: <blockquote>''«Хызыр хан мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Хызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''.<ref name="Utemish" /></blockquote> Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен Түркістан вилайеттерінде шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес (надел) үлестіріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты<ref name="CivilWar" />. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен Ноғай Ордасының негізін қалайтын Едіге бидің әкесі — '''Балтышақ (Құттықия)''' қызмет етті<ref name="Sabitov" />. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды. == Ұрпақтары мен тарихи маңызы == Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды.<ref name="Abuseitova" /> Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Ұрыс хан]]ның''' қолына өтті.<ref name="Abuseitova" /> Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады.<ref name="Eurasica">Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. [[Санат:Ақ Орда хандары]] 8e76xl59xiq5efokp4tjuho4r4phim2 3620430 3620428 2026-06-21T16:54:39Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3620430 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қара Ноғай хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ақ Орда (мемлекет)|Сол Қанаттың]] (Сырдария ұлысының) ханы | Лақап аты = Алп-Атгучу бахадүр (Алып мерген батыр) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1360 / 1361 жыл | Басқаруын аяқтады = 1364 жыл | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Теңіз-Бұға (беклербек ретінде)<br>Сасы-Бұқа хан (хан ретінде) | Ізбасары = Тұғлық Темір хан (немесе Мүбәрак-Қожа) | Тәж кигізу жорасы = 1360/1361 жыл, Сырдария өңірі | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = Тұғлық Темір хан | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | regent2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Балтышақ]] (беклербек) | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Түсініктемелер = Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» басталғанда, Сарай тағы үшін таластан бас тартып, Сыр бойында дербес хандық құрған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = [[Алтын Орда]] | Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = Қыпшақ даласы | Қайтыс болған күні = 1364 | Қайтыс болған жері = Сығанақ, Сырдария ұлысы | Жерленді = Сығанақ (болжаммен) | Династия = [[Бөржігін]] ([[Жошы әулеті]], Тоқатемірліктер не Ордаежендіктер) | Туған кездегі есімі = Ноғай | Әкесі = [[Сасы Бұқа хан]] (немесе [[Маңғұтай]]) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = Атты әскер | Атағы = Хан, Бахадүр | Басқарды = Сол қанат (Ақ Орда) әскері | Шайқасы = Сырдария бойындағы Теңіз-Бұғаға қарсы тайпалар көтерілісі (1360) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = Хан, әскери қолбасшы | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қара Ноғай хан''' (? - 1361) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордада]]) билік жүргізген [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, хан.<ref name="Utemish">Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.</ref> Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «[[Ұлы дүрбелең]]» басталған тұста, [[Сырдария]] бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға.<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.</ref> == Шыққан тегі == Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады.<ref name="Abuseitova">Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.</ref> Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі.<ref name="WikiSasy">Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref> Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді.<ref name="Utemish" /> == Саяси қызметі == 1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында Бердібек хан өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста Теңіз-Бұға бастаған бектердің озбырлығына қарсы Сырдария бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады.<ref name="CivilWar">Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.</ref> Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды: <blockquote>''«Хызыр хан мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Хызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''.<ref name="Utemish" /></blockquote> Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен Түркістан вилайеттерінде шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес (надел) үлестіріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты<ref name="CivilWar" />. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен Ноғай Ордасының негізін қалайтын Едіге бидің әкесі — '''Балтышақ (Құттықия)''' қызмет етті<ref name="Sabitov" />. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды. == Ұрпақтары мен тарихи маңызы == Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды.<ref name="Abuseitova" /> Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Ұрыс хан]]ның''' қолына өтті.<ref name="Abuseitova" /> Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады.<ref name="Eurasica">Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. [[Санат:Ақ Орда хандары]] 2bgnlv490u6tjy7qnez89c9gcappn3e 3620470 3620430 2026-06-22T02:06:11Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3620470 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қара Ноғай хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ақ Орда (мемлекет)|Сол Қанаттың]] (Сырдария ұлысының) ханы | Лақап аты = Алп-Атгучу бахадүр (Алып мерген батыр) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1360 / 1361 жыл | Басқаруын аяқтады = 1364 жыл | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Теңіз-Бұға (беклербек ретінде)<br>Сасы-Бұқа хан (хан ретінде) | Ізбасары = Тұғлық Темір хан (немесе Мүбәрак-Қожа) | Тәж кигізу жорасы = 1360/1361 жыл, Сырдария өңірі | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = Тұғлық Темір хан | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | regent2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Балтышақ]] (беклербек) | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Түсініктемелер = Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» басталғанда, Сарай тағы үшін таластан бас тартып, Сыр бойында дербес хандық құрған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = [[Алтын Орда]] | Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = Қыпшақ даласы | Қайтыс болған күні = 1364 | Қайтыс болған жері = Сығанақ, Сырдария ұлысы | Жерленді = Сығанақ (болжаммен) | Династия = [[Бөржігін]] ([[Жошы әулеті]], Тоқатемірліктер не Ордаежендіктер) | Туған кездегі есімі = Ноғай | Әкесі = [[Сасы Бұқа хан]] (немесе [[Маңғұтай]]) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = Атты әскер | Атағы = Хан, Бахадүр | Басқарды = Сол қанат (Ақ Орда) әскері | Шайқасы = Сырдария бойындағы Теңіз-Бұғаға қарсы тайпалар көтерілісі (1360) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = Хан, әскери қолбасшы | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қара Ноғай хан''' (? - 1364) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордада]]) билік жүргізген [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, хан.<ref name="Utemish">Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.</ref> Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «[[Ұлы дүрбелең]]» басталған тұста, [[Сырдария]] бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға.<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.</ref> == Шыққан тегі == Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады.<ref name="Abuseitova">Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.</ref> Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі.<ref name="WikiSasy">Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref> Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді.<ref name="Utemish" /> == Саяси қызметі == 1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында Бердібек хан өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста Теңіз-Бұға бастаған бектердің озбырлығына қарсы Сырдария бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады.<ref name="CivilWar">Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.</ref> Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды: <blockquote>''«Хызыр хан мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Хызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''.<ref name="Utemish" /></blockquote> Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен Түркістан вилайеттерінде шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес (надел) үлестіріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты<ref name="CivilWar" />. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен Ноғай Ордасының негізін қалайтын Едіге бидің әкесі — '''Балтышақ (Құттықия)''' қызмет етті<ref name="Sabitov" />. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды. == Ұрпақтары мен тарихи маңызы == Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды.<ref name="Abuseitova" /> Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Ұрыс хан]]ның''' қолына өтті.<ref name="Abuseitova" /> Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады.<ref name="Eurasica">Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. [[Санат:Ақ Орда хандары]] 0uwl4am0iin8rc3c3cwr2b2khizum1h 3620471 3620470 2026-06-22T02:06:41Z Sagzhan 29953 /* Әдебиет */ 3620471 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қара Ноғай хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ақ Орда (мемлекет)|Сол Қанаттың]] (Сырдария ұлысының) ханы | Лақап аты = Алп-Атгучу бахадүр (Алып мерген батыр) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1360 / 1361 жыл | Басқаруын аяқтады = 1364 жыл | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Теңіз-Бұға (беклербек ретінде)<br>Сасы-Бұқа хан (хан ретінде) | Ізбасары = Тұғлық Темір хан (немесе Мүбәрак-Қожа) | Тәж кигізу жорасы = 1360/1361 жыл, Сырдария өңірі | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = Тұғлық Темір хан | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | regent2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Балтышақ]] (беклербек) | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Түсініктемелер = Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» басталғанда, Сарай тағы үшін таластан бас тартып, Сыр бойында дербес хандық құрған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = [[Алтын Орда]] | Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = Қыпшақ даласы | Қайтыс болған күні = 1364 | Қайтыс болған жері = Сығанақ, Сырдария ұлысы | Жерленді = Сығанақ (болжаммен) | Династия = [[Бөржігін]] ([[Жошы әулеті]], Тоқатемірліктер не Ордаежендіктер) | Туған кездегі есімі = Ноғай | Әкесі = [[Сасы Бұқа хан]] (немесе [[Маңғұтай]]) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = Атты әскер | Атағы = Хан, Бахадүр | Басқарды = Сол қанат (Ақ Орда) әскері | Шайқасы = Сырдария бойындағы Теңіз-Бұғаға қарсы тайпалар көтерілісі (1360) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = Хан, әскери қолбасшы | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қара Ноғай хан''' (? - 1364) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордада]]) билік жүргізген [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, хан.<ref name="Utemish">Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.</ref> Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «[[Ұлы дүрбелең]]» басталған тұста, [[Сырдария]] бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға.<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.</ref> == Шыққан тегі == Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады.<ref name="Abuseitova">Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.</ref> Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі.<ref name="WikiSasy">Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref> Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді.<ref name="Utemish" /> == Саяси қызметі == 1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында Бердібек хан өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста Теңіз-Бұға бастаған бектердің озбырлығына қарсы Сырдария бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады.<ref name="CivilWar">Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.</ref> Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды: <blockquote>''«Хызыр хан мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Хызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''.<ref name="Utemish" /></blockquote> Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен Түркістан вилайеттерінде шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес (надел) үлестіріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты<ref name="CivilWar" />. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен Ноғай Ордасының негізін қалайтын Едіге бидің әкесі — '''Балтышақ (Құттықия)''' қызмет етті<ref name="Sabitov" />. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды. == Ұрпақтары мен тарихи маңызы == Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды.<ref name="Abuseitova" /> Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Ұрыс хан]]ның''' қолына өтті.<ref name="Abuseitova" /> Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады.<ref name="Eurasica">Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. {{Ақ Орда хандары}} [[Санат:Ақ Орда хандары]] s74vymnwtf0jyvnst1t39iqhy7phztq 3620474 3620471 2026-06-22T02:09:20Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3620474 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қара Ноғай хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ақ Орда (мемлекет)|Алтын Орда Сол Қанатының]] ханы | Лақап аты = Алп-Атгучу бахадүр (Алып мерген батыр) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1360 / 1361 жыл | Басқаруын аяқтады = 1364 жыл | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Теңіз-Бұға (беклербек ретінде)<br>Сасы-Бұқа хан (хан ретінде) | Ізбасары = Тұғлық Темір хан (немесе Мүбәрак-Қожа) | Тәж кигізу жорасы = 1360/1361 жыл, Сырдария өңірі | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = Тұғлық Темір хан | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | regent2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Балтышақ]] (беклербек) | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Түсініктемелер = Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» басталғанда, Сарай тағы үшін таластан бас тартып, Сыр бойында дербес хандық құрған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = [[Алтын Орда]] | Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = Қыпшақ даласы | Қайтыс болған күні = 1364 | Қайтыс болған жері = Сығанақ, Сырдария ұлысы | Жерленді = Сығанақ (болжаммен) | Династия = [[Бөржігін]] ([[Жошы әулеті]], Тоқатемірліктер не Ордаежендіктер) | Туған кездегі есімі = Ноғай | Әкесі = [[Сасы Бұқа хан]] (немесе [[Маңғұтай]]) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = Атты әскер | Атағы = Хан, Бахадүр | Басқарды = Сол қанат (Ақ Орда) әскері | Шайқасы = Сырдария бойындағы Теңіз-Бұғаға қарсы тайпалар көтерілісі (1360) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = Хан, әскери қолбасшы | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қара Ноғай хан''' (? - 1364) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордада]]) билік жүргізген [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, хан.<ref name="Utemish">Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.</ref> Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «[[Ұлы дүрбелең]]» басталған тұста, [[Сырдария]] бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға.<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.</ref> == Шыққан тегі == Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады.<ref name="Abuseitova">Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.</ref> Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі.<ref name="WikiSasy">Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref> Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді.<ref name="Utemish" /> == Саяси қызметі == 1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында Бердібек хан өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста Теңіз-Бұға бастаған бектердің озбырлығына қарсы Сырдария бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады.<ref name="CivilWar">Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.</ref> Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды: <blockquote>''«Хызыр хан мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Хызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''.<ref name="Utemish" /></blockquote> Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен Түркістан вилайеттерінде шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес (надел) үлестіріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты<ref name="CivilWar" />. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен Ноғай Ордасының негізін қалайтын Едіге бидің әкесі — '''Балтышақ (Құттықия)''' қызмет етті<ref name="Sabitov" />. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды. == Ұрпақтары мен тарихи маңызы == Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды.<ref name="Abuseitova" /> Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Ұрыс хан]]ның''' қолына өтті.<ref name="Abuseitova" /> Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады.<ref name="Eurasica">Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. {{Ақ Орда хандары}} [[Санат:Ақ Орда хандары]] k8pqr7n20zrw8i9qgqcigtl9rpeq4v5 3620475 3620474 2026-06-22T02:11:37Z Sagzhan 29953 /* Саяси қызметі */ 3620475 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қара Ноғай хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ақ Орда (мемлекет)|Алтын Орда Сол Қанатының]] ханы | Лақап аты = Алп-Атгучу бахадүр (Алып мерген батыр) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1360 / 1361 жыл | Басқаруын аяқтады = 1364 жыл | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Теңіз-Бұға (беклербек ретінде)<br>Сасы-Бұқа хан (хан ретінде) | Ізбасары = Тұғлық Темір хан (немесе Мүбәрак-Қожа) | Тәж кигізу жорасы = 1360/1361 жыл, Сырдария өңірі | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = Тұғлық Темір хан | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | regent2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Балтышақ]] (беклербек) | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Түсініктемелер = Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» басталғанда, Сарай тағы үшін таластан бас тартып, Сыр бойында дербес хандық құрған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = [[Алтын Орда]] | Туған күні = XIV ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = Қыпшақ даласы | Қайтыс болған күні = 1364 | Қайтыс болған жері = Сығанақ, Сырдария ұлысы | Жерленді = Сығанақ (болжаммен) | Династия = [[Бөржігін]] ([[Жошы әулеті]], Тоқатемірліктер не Ордаежендіктер) | Туған кездегі есімі = Ноғай | Әкесі = [[Сасы Бұқа хан]] (немесе [[Маңғұтай]]) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = Атты әскер | Атағы = Хан, Бахадүр | Басқарды = Сол қанат (Ақ Орда) әскері | Шайқасы = Сырдария бойындағы Теңіз-Бұғаға қарсы тайпалар көтерілісі (1360) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = Хан, әскери қолбасшы | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қара Ноғай хан''' (? - 1364) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордада]]) билік жүргізген [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, хан.<ref name="Utemish">Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.</ref> Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «[[Ұлы дүрбелең]]» басталған тұста, [[Сырдария]] бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға.<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.</ref> == Шыққан тегі == Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады.<ref name="Abuseitova">Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.</ref> Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі.<ref name="WikiSasy">Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref> Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді.<ref name="Utemish" /> == Саяси қызметі == 1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында [[Бердібек хан]] өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста [[Теңіз Бұқа]] бастаған бектердің озбырлығына қарсы [[Сырдария]] бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады.<ref name="CivilWar">Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.</ref> Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды: <blockquote>''«[[Қызыр хан]] мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Қызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''.<ref name="Utemish" /></blockquote> Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен [[Түркістан]] вилайеттерінде шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес (надел) үлестіріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты<ref name="CivilWar" />. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен [[Ноғай Ордасы]]ның негізін қалайтын [[Едіге]] бидің әкесі — '''[[Балтышақ]] (Құттықия)''' қызмет етті<ref name="Sabitov" />. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды. == Ұрпақтары мен тарихи маңызы == Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды.<ref name="Abuseitova" /> Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Ұрыс хан]]ның''' қолына өтті.<ref name="Abuseitova" /> Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады.<ref name="Eurasica">Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. {{Ақ Орда хандары}} [[Санат:Ақ Орда хандары]] fi39ajv0md7kbixy4x0l0cmfh7v5a2q 10 782776 3620434 2026-06-21T18:00:20Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-06-22|POTD 2026-06-22]]: filename only 3620434 wikitext text/x-wiki Yellow-eyed Babbler in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 09.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> 7xntwva7nuv08sfrdjswiv6koz6aof8 0 782777 3620440 2026-06-21T18:55:42Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Тұлға |Есімі = Телемах |Шынайы есімі = {{lang-el|Τηλέμαχος}} |Сурет = Telemachus departing from Nestor - Henry Howard - Project Gutenberg eText 13725.jpg |ені = 210px |Сурет атауы = Генри Говард. Телемах пен Нестор |Туған күні = |Туған жері = [[Итака]] |Қайтыс... 3620440 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Телемах |Шынайы есімі = {{lang-el|Τηλέμαχος}} |Сурет = Telemachus departing from Nestor - Henry Howard - Project Gutenberg eText 13725.jpg |ені = 210px |Сурет атауы = Генри Говард. Телемах пен Нестор |Туған күні = |Туған жері = [[Итака]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Ұлты = [[Гректер|грек]] |Не үшін белгілі = |Әкесі = [[Одиссей]] |Анасы = [[Пенелопа]] |Жұбайы = [[Поликаста]] / [[Наусикая]] / Цирцея |Балалары = [[Персепол]] |Commons = }}[[Сурет:The Sorrow of Telemachus MET DP169392.jpg|нобай|[[Ангелика Кауфман]]. Телемахтың қайғысы, 1783]] '''Телемах''' — [[Итака]] патшасы [[Одиссей]]дің ұлы, [[Гомер]]дің ''[[Одиссея]]сындағы'' басты кейіпкерлердің бірі. 24 кітаптан тұратын ''[[Одиссея]]ның'' алғашқы 4 кітабында Телемахтың [[Троя соғысы]]нан қайтып келмеген әкесін іздеуі туралы баяндалады. Бұл бөлікті зерттеушілер ''Телемахия'' деп атап кеткен.<ref>''The Odyssey'' (проза). [[Джордж Герберт Палмер]], 1921.</ref> == Одиссеяда == Әйел тәңірі [[Афина Паллада|Афина]] тафийлер патшасы Менттің кейпіне еніп, Итакаға келеді. [[Пенелопа]]ға құда түсіп жүрген күйеулер көп ай күтіп, той жасар алдында өздерін ойындармен және ішімдіктермен алдарқатып жүрген. Афинаны алдымен Телемах көреді. Оны жекеше отырғызып, кейін оған үміткер күйеулерден көрген қорлығын айта бастайды. Әкесі Одиссейдің көптен бері хабарсыз кеткені, егер есен-сау оралатын болса мына топалаң бірден басылып, өзінің және анасының өмірлері бірқалыпқа түсетініне кәміл сенетінін айтты. Әбден тыңдап болғаннан кейін Афина Телемахқа [[Пилос]]тағы [[Нестор (мифология)|Нестор]] қарт пен [[Спарта]]дағы [[Менелай]] патшаға барып, Одиссейдің тағдырын сұра деп ақыл айтты. Сосын құс бейнесіне айналып, көзден ғайып болды. Телемах көп күтпей сапарға аттанады. Афина оның жолын оңғарып, сәтті сапар сыйлайды. Пилосқа келгенде, Нестор оған әкесі жөнінде ешнәрсе айта алмайды. Бірақ келесі күні Афинаның құрметіне құрбандыққа мүйізі алтындаған тана сойды және өз кіші ұлы [[Писистрат (мифология)|Писистратты]] Телемахқа сапарындағы дос бол деп бата береді. Екеуі Спартаға жеткенде, мұнда ұлан-асыр той болып жатыр еді. Менелай Троя түбінде берген уәдесіне тұрып өзінің қызын [[Ахилл]]дің [[Неоптолем]]ге ұзатып жатқан. Мұнымен бірге ұлы Мегапенттің үйлену тойын да орайластырған. Тойдың нағыз қызған кезінде келген шет жерліктерді Менелай өзінің қасына отырғызды. Бір кезде ол Одиссейдің басына түскен михнат-азаптары туралы сөз сөйлесе, Телемахтың көзінен жас аға бастайды. Осы кезде той залына Менелайдың әйелі сүмбіл шашты [[Елена]] кіріп келді. Жат жерліктерге көзі түскенде, Елена олардың бірі Одиссейге өте ұқсайтынына таң қалды. Мұны ол Менелайға айтқан. Писистрат бұл шынында да Одиссейдің ұлы Телемах екенін айтты. Менелай бұған қатты қуанады және Одиссейдің ерліктері туралы тағы айта бастайды. Одиссейді Елена да есіне алады. Әкесі туралы айтылған осынау сөздер Телемахтың көзінен тағы да жас ағызды. Келесі күні Менелай Телемахқа өз басынан өткен барлық оқиғаны айтып береді және теңіз тәңірі [[Протей (Нестордың ұлы)|Протеймен]] кездескендегі естіген хабарын жеткізеді. Соған сәйкес Одиссей үр қызы Калипсоның аралында тұтқында жүр, бұдан басқа хабар жоғын айтады. [[Сурет:Telemachus Map.jpg|нобай|Телемахтың сапары]] Телемах үйіне қайтады. Бірақ одан бұрын Одиссейдің өзі үйіне жетеді. Көп ұзамай әкесі баласымен кездеседі.<ref>Кун Н. А. ''Ежелгі Греция мифтері мен аңыздары'' — Алматы: «Мектеп», 1980.</ref> == Телегонияда == Бізге жетпеген бұл ежелгі грек поэмасы туралы біраз мәлімет белгілі. Оларға сәйкес Телемах Одиссейдің өлімінен кейін Ээя аралына келеді. Сонда ол Цирцея әйел құдайымен жар болады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ежелгі грек мифтері батырлары]] [[Санат:Одиссей]] tfnbzt5zdewciy2oe4syr4monvdxq8v 0 782778 3620477 2026-06-22T02:22:25Z Sagzhan 29953 Sagzhan [[Ноғай ордасы]] бетін [[Ноғай Ордасы]] бетіне жылжытты: Орда, Ордасы тіркесі үнемі бас әріппен жазылып жүр. Алтын Орда, Ақ Орда, Көк Орда, Бөкей Ордасы, Ішкі Қазақ Ордасы деген сияқты сөз тіркестерінде. Республикасы деген сөз сияқты 3620477 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Ноғай Ордасы]] 4an92rv8fajchwlbtq9qztg9mo8dtvl 0 782779 3620523 2026-06-22T05:53:22Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова қалалары]] 3620523 wikitext text/x-wiki '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Молдова қалалары]] 19mgzs4n865f2c1qaeine0lt7mkryd2 3620524 3620523 2026-06-22T05:53:47Z Мағыпар 100137 үлгі 3620524 wikitext text/x-wiki '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] m113zqdrhvbimc3gezv6gjiklsum9r7 3620526 3620524 2026-06-22T05:56:06Z Мағыпар 100137 толықтыру 3620526 wikitext text/x-wiki '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] kt5j94o2h5i8om5h76qdct6es0w83rs 3620528 3620526 2026-06-22T05:56:55Z Мағыпар 100137 дереккөз 3620528 wikitext text/x-wiki '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] aafpv44ss3xf85xbuabyp87wi6lhbjp 3620533 3620528 2026-06-22T05:59:42Z Мағыпар 100137 толықтыру 3620533 wikitext text/x-wiki '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] bivnk77y5mqoo1lu98uvpl4dk1olug9 3620535 3620533 2026-06-22T06:00:53Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ дереккөз 3620535 wikitext text/x-wiki '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] ehs3bqli50prz97fmg1sqguabs7r6f5 3620537 3620535 2026-06-22T06:02:47Z Мағыпар 100137 толықтыру 3620537 wikitext text/x-wiki '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] cfnscdbmip4o51a85992xaso64s0vjw 3620539 3620537 2026-06-22T06:08:30Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3620539 wikitext text/x-wiki '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. XX ғасырдың басында қалада 430 үй шаруашылығы болған. Мектептер, үш еврей дұға үйі және екі православие шіркеуі болды. Азық-түлік дүкендері, тоқыма дүкендері және шам зауыты да жұмыс істеді. Сол кезде негізінен қолөнермен айналысатын және астық пен шарап саудасымен айналысатын еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Олардың көпшілігі аштық пен суықтан зардап шекті. 1922 жылы қалада кедей балаларға арналған асхана ашылды. Оның негізін Румыния Қызыл Кресті қалаған. 1930 жылдардың аяғында қалада алты синагога жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар қирады. Тек бір синагоганың қалдықтары ғана сақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] m23cyxqh5wfikzyd388v6kiston9vxe 3620545 3620539 2026-06-22T06:16:42Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3620545 wikitext text/x-wiki '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. XX ғасырдың басында қалада 430 үй шаруашылығы болған. Мектептер, үш еврей дұға үйі және екі православие шіркеуі болды. Азық-түлік дүкендері, тоқыма дүкендері және шам зауыты да жұмыс істеді. Сол кезде негізінен қолөнермен айналысатын және астық пен шарап саудасымен айналысатын еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Олардың көпшілігі аштық пен суықтан зардап шекті. 1922 жылы қалада кедей балаларға арналған асхана ашылды. Оның негізін Румыния Қызыл Кресті қалаған. 1930 жылдардың аяғында қалада алты синагога жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар қирады. Тек бір синагоганың қалдықтары ғана сақталған. 1949 жылдың 1 маусымынан бастап ол Каушан ауданының орталығы болды. 1965 жылдың 7 сәуірінде Кэушень аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін ол муниципия және Тигин округінің әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16720-Kaushany.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 1teb6jio8wasauzme00sqeldnda765l 3620548 3620545 2026-06-22T06:19:45Z Мағыпар 100137 толықтыру 3620548 wikitext text/x-wiki '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. XX ғасырдың басында қалада 430 үй шаруашылығы болған. Мектептер, үш еврей дұға үйі және екі православие шіркеуі болды. Азық-түлік дүкендері, тоқыма дүкендері және шам зауыты да жұмыс істеді. Сол кезде негізінен қолөнермен айналысатын және астық пен шарап саудасымен айналысатын еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Олардың көпшілігі аштық пен суықтан зардап шекті. 1922 жылы қалада кедей балаларға арналған асхана ашылды. Оның негізін Румыния Қызыл Кресті қалаған. 1930 жылдардың аяғында қалада алты синагога жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар қирады. Тек бір синагоганың қалдықтары ғана сақталған. 1949 жылдың 1 маусымынан бастап ол Каушан ауданының орталығы болды. 1965 жылдың 7 сәуірінде Кэушень аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін ол муниципия және Тигин округінің әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16720-Kaushany.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың негізгі экономикалық салалары - тамақ өнеркәсібі, наубайхана және құрылыс материалдарын өндіру. Ең ірі кәсіпорындар — «Semințe-Agro» АҚ және «Elevatorul» АҚ. Кэушеньде бес коммерциялық банк кеңсесі, 27 дүкен және сақтандыру компанияларының филиалдары жұмыс істейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] jhk3wnptal4lgzadgmfw5eq3fytxhc5 3620550 3620548 2026-06-22T06:22:32Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3620550 wikitext text/x-wiki '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. XX ғасырдың басында қалада 430 үй шаруашылығы болған. Мектептер, үш еврей дұға үйі және екі православие шіркеуі болды. Азық-түлік дүкендері, тоқыма дүкендері және шам зауыты да жұмыс істеді. Сол кезде негізінен қолөнермен айналысатын және астық пен шарап саудасымен айналысатын еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Олардың көпшілігі аштық пен суықтан зардап шекті. 1922 жылы қалада кедей балаларға арналған асхана ашылды. Оның негізін Румыния Қызыл Кресті қалаған. 1930 жылдардың аяғында қалада алты синагога жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар қирады. Тек бір синагоганың қалдықтары ғана сақталған. 1949 жылдың 1 маусымынан бастап ол Каушан ауданының орталығы болды. 1965 жылдың 7 сәуірінде Кэушень аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін ол муниципия және Тигин округінің әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16720-Kaushany.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың негізгі экономикалық салалары - тамақ өнеркәсібі, наубайхана және құрылыс материалдарын өндіру. Ең ірі кәсіпорындар — «Semințe-Agro» АҚ және «Elevatorul» АҚ. Кэушеньде бес коммерциялық банк кеңсесі, 27 дүкен және сақтандыру компанияларының филиалдары жұмыс істейді. Білім беру жүйесі алты мектепке дейінгі мекемеден, екі орта мектептен, үш теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Сондай-ақ, балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектебі бар. Балалар шығармашылығы орталығында спорт және заманауи би, картинг, ұшақ модельдеу және бағдарлау үйірмелері бар. Қалада жыл сайын ұлттық күрес бойынша халықаралық жарыстар өткізіледі.<br /> Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлер орталығы, жедел жәрдем стансасы және теміржол вокзалындағы алғашқы медициналық көмек стансасы кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 1d3urn3vu2v2u0wwgmsg9xjg7uokxov 3620552 3620550 2026-06-22T06:23:30Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3620552 wikitext text/x-wiki '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. XX ғасырдың басында қалада 430 үй шаруашылығы болған. Мектептер, үш еврей дұға үйі және екі православие шіркеуі болды. Азық-түлік дүкендері, тоқыма дүкендері және шам зауыты да жұмыс істеді. Сол кезде негізінен қолөнермен айналысатын және астық пен шарап саудасымен айналысатын еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Олардың көпшілігі аштық пен суықтан зардап шекті. 1922 жылы қалада кедей балаларға арналған асхана ашылды. Оның негізін Румыния Қызыл Кресті қалаған. 1930 жылдардың аяғында қалада алты синагога жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар қирады. Тек бір синагоганың қалдықтары ғана сақталған. 1949 жылдың 1 маусымынан бастап ол Каушан ауданының орталығы болды. 1965 жылдың 7 сәуірінде Кэушень аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін ол муниципия және Тигин округінің әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16720-Kaushany.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың негізгі экономикалық салалары - тамақ өнеркәсібі, наубайхана және құрылыс материалдарын өндіру. Ең ірі кәсіпорындар — «Semințe-Agro» АҚ және «Elevatorul» АҚ. Кэушеньде бес коммерциялық банк кеңсесі, 27 дүкен және сақтандыру компанияларының филиалдары жұмыс істейді. Білім беру жүйесі алты мектепке дейінгі мекемеден, екі орта мектептен, үш теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Сондай-ақ, балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектебі бар. Балалар шығармашылығы орталығында спорт және заманауи би, картинг, ұшақ модельдеу және бағдарлау үйірмелері бар. Қалада жыл сайын ұлттық күрес бойынша халықаралық жарыстар өткізіледі.<br /> Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлер орталығы, жедел жәрдем стансасы және теміржол вокзалындағы алғашқы медициналық көмек стансасы кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/79?ysclid=mqosoqgatn690646767|title=Кэушень, района Кэушень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] l185bayccu2o14v8lf804i52yaynhd0 3620561 3620552 2026-06-22T06:38:49Z Мағыпар 100137 толықтыру 3620561 wikitext text/x-wiki '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. XX ғасырдың басында қалада 430 үй шаруашылығы болған. Мектептер, үш еврей дұға үйі және екі православие шіркеуі болды. Азық-түлік дүкендері, тоқыма дүкендері және шам зауыты да жұмыс істеді. Сол кезде негізінен қолөнермен айналысатын және астық пен шарап саудасымен айналысатын еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Олардың көпшілігі аштық пен суықтан зардап шекті. 1922 жылы қалада кедей балаларға арналған асхана ашылды. Оның негізін Румыния Қызыл Кресті қалаған. 1930 жылдардың аяғында қалада алты синагога жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар қирады. Тек бір синагоганың қалдықтары ғана сақталған. 1949 жылдың 1 маусымынан бастап ол Каушан ауданының орталығы болды. 1965 жылдың 7 сәуірінде Кэушень аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін ол муниципия және Тигин округінің әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16720-Kaushany.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың негізгі экономикалық салалары - тамақ өнеркәсібі, наубайхана және құрылыс материалдарын өндіру. Ең ірі кәсіпорындар — «Semințe-Agro» АҚ және «Elevatorul» АҚ. Кэушеньде бес коммерциялық банк кеңсесі, 27 дүкен және сақтандыру компанияларының филиалдары жұмыс істейді. Білім беру жүйесі алты мектепке дейінгі мекемеден, екі орта мектептен, үш теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Сондай-ақ, балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектебі бар. Балалар шығармашылығы орталығында спорт және заманауи би, картинг, ұшақ модельдеу және бағдарлау үйірмелері бар. Қалада жыл сайын ұлттық күрес бойынша халықаралық жарыстар өткізіледі.<br /> Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлер орталығы, жедел жәрдем стансасы және теміржол вокзалындағы алғашқы медициналық көмек стансасы кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/79?ysclid=mqosoqgatn690646767|title=Кэушень, района Кэушень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кэушень қаласы тарихи ескерткіштерімен, мысалы, ортағасырлық Кэушеньи бекінісімен және XIX ғасырдағы Әулие Николай шіркеуімен танымал, бұл екеуі де танымал туристік орындар. Қалада бірнеше саябақтар мен қорықтар бар.<br /> Сондай-ақ, Кэушеньде көптеген дәстүрлі молдован қолөнер шеберханалары мен базарлары орналасқан, онда келушілер қолдан жасалған ерекше кәдесыйлар мен жергілікті өнімдерді сатып ала алады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] loqoz83lpwlg3sssa6xe6uk2cqxo68d 3620562 3620561 2026-06-22T06:40:29Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3620562 wikitext text/x-wiki '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. XX ғасырдың басында қалада 430 үй шаруашылығы болған. Мектептер, үш еврей дұға үйі және екі православие шіркеуі болды. Азық-түлік дүкендері, тоқыма дүкендері және шам зауыты да жұмыс істеді. Сол кезде негізінен қолөнермен айналысатын және астық пен шарап саудасымен айналысатын еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Олардың көпшілігі аштық пен суықтан зардап шекті. 1922 жылы қалада кедей балаларға арналған асхана ашылды. Оның негізін Румыния Қызыл Кресті қалаған. 1930 жылдардың аяғында қалада алты синагога жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар қирады. Тек бір синагоганың қалдықтары ғана сақталған. 1949 жылдың 1 маусымынан бастап ол Каушан ауданының орталығы болды. 1965 жылдың 7 сәуірінде Кэушень аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін ол муниципия және Тигин округінің әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16720-Kaushany.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың негізгі экономикалық салалары - тамақ өнеркәсібі, наубайхана және құрылыс материалдарын өндіру. Ең ірі кәсіпорындар — «Semințe-Agro» АҚ және «Elevatorul» АҚ. Кэушеньде бес коммерциялық банк кеңсесі, 27 дүкен және сақтандыру компанияларының филиалдары жұмыс істейді. Білім беру жүйесі алты мектепке дейінгі мекемеден, екі орта мектептен, үш теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Сондай-ақ, балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектебі бар. Балалар шығармашылығы орталығында спорт және заманауи би, картинг, ұшақ модельдеу және бағдарлау үйірмелері бар. Қалада жыл сайын ұлттық күрес бойынша халықаралық жарыстар өткізіледі.<br /> Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлер орталығы, жедел жәрдем стансасы және теміржол вокзалындағы алғашқы медициналық көмек стансасы кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/79?ysclid=mqosoqgatn690646767|title=Кэушень, района Кэушень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кэушень қаласы тарихи ескерткіштерімен, мысалы, ортағасырлық Кэушеньи бекінісімен және XIX ғасырдағы Әулие Николай шіркеуімен танымал, бұл екеуі де танымал туристік орындар. Қалада бірнеше саябақтар мен қорықтар бар.<br /> Сондай-ақ, Кэушеньде көптеген дәстүрлі молдован қолөнер шеберханалары мен базарлары орналасқан, онда келушілер қолдан жасалған ерекше кәдесыйлар мен жергілікті өнімдерді сатып ала алады. *'''Кэушень аймақтық мұражайы''' — қала мен оның айналасындағы ауылдардың тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстырады. Онда тарихқа дейінгі артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі киімдер, ауылшаруашылық құралдары және музыкалық аспаптар коллекциясы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] h8te4vkt4qa328s6v1e7e9a7qxzs5j2 3620563 3620562 2026-06-22T06:41:39Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3620563 wikitext text/x-wiki '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. XX ғасырдың басында қалада 430 үй шаруашылығы болған. Мектептер, үш еврей дұға үйі және екі православие шіркеуі болды. Азық-түлік дүкендері, тоқыма дүкендері және шам зауыты да жұмыс істеді. Сол кезде негізінен қолөнермен айналысатын және астық пен шарап саудасымен айналысатын еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Олардың көпшілігі аштық пен суықтан зардап шекті. 1922 жылы қалада кедей балаларға арналған асхана ашылды. Оның негізін Румыния Қызыл Кресті қалаған. 1930 жылдардың аяғында қалада алты синагога жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар қирады. Тек бір синагоганың қалдықтары ғана сақталған. 1949 жылдың 1 маусымынан бастап ол Каушан ауданының орталығы болды. 1965 жылдың 7 сәуірінде Кэушень аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін ол муниципия және Тигин округінің әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16720-Kaushany.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың негізгі экономикалық салалары - тамақ өнеркәсібі, наубайхана және құрылыс материалдарын өндіру. Ең ірі кәсіпорындар — «Semințe-Agro» АҚ және «Elevatorul» АҚ. Кэушеньде бес коммерциялық банк кеңсесі, 27 дүкен және сақтандыру компанияларының филиалдары жұмыс істейді. Білім беру жүйесі алты мектепке дейінгі мекемеден, екі орта мектептен, үш теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Сондай-ақ, балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектебі бар. Балалар шығармашылығы орталығында спорт және заманауи би, картинг, ұшақ модельдеу және бағдарлау үйірмелері бар. Қалада жыл сайын ұлттық күрес бойынша халықаралық жарыстар өткізіледі.<br /> Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлер орталығы, жедел жәрдем стансасы және теміржол вокзалындағы алғашқы медициналық көмек стансасы кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/79?ysclid=mqosoqgatn690646767|title=Кэушень, района Кэушень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кэушень қаласы тарихи ескерткіштерімен, мысалы, ортағасырлық Кэушеньи бекінісімен және XIX ғасырдағы Әулие Николай шіркеуімен танымал, бұл екеуі де танымал туристік орындар. Қалада бірнеше саябақтар мен қорықтар бар.<br /> Сондай-ақ, Кэушеньде көптеген дәстүрлі молдован қолөнер шеберханалары мен базарлары орналасқан, онда келушілер қолдан жасалған ерекше кәдесыйлар мен жергілікті өнімдерді сатып ала алады. *'''Кэушень аймақтық мұражайы''' — қала мен оның айналасындағы ауылдардың тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстырады. Онда тарихқа дейінгі артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі киімдер, ауылшаруашылық құралдары және музыкалық аспаптар коллекциясы бар. *'''Мигдал бекінісі''' — төбеде орналасқан бұл бекініс XVI ғасырда салынған. Ол Осман шапқыншылығынан қорғаныс қызметін атқарды және Кеңес дәуірінде түрме ретінде пайдаланылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] 2nrbjs2o39hao56hhy87n496i3ui9u7 3620564 3620563 2026-06-22T06:42:39Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3620564 wikitext text/x-wiki '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. XX ғасырдың басында қалада 430 үй шаруашылығы болған. Мектептер, үш еврей дұға үйі және екі православие шіркеуі болды. Азық-түлік дүкендері, тоқыма дүкендері және шам зауыты да жұмыс істеді. Сол кезде негізінен қолөнермен айналысатын және астық пен шарап саудасымен айналысатын еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Олардың көпшілігі аштық пен суықтан зардап шекті. 1922 жылы қалада кедей балаларға арналған асхана ашылды. Оның негізін Румыния Қызыл Кресті қалаған. 1930 жылдардың аяғында қалада алты синагога жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар қирады. Тек бір синагоганың қалдықтары ғана сақталған. 1949 жылдың 1 маусымынан бастап ол Каушан ауданының орталығы болды. 1965 жылдың 7 сәуірінде Кэушень аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін ол муниципия және Тигин округінің әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16720-Kaushany.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың негізгі экономикалық салалары - тамақ өнеркәсібі, наубайхана және құрылыс материалдарын өндіру. Ең ірі кәсіпорындар — «Semințe-Agro» АҚ және «Elevatorul» АҚ. Кэушеньде бес коммерциялық банк кеңсесі, 27 дүкен және сақтандыру компанияларының филиалдары жұмыс істейді. Білім беру жүйесі алты мектепке дейінгі мекемеден, екі орта мектептен, үш теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Сондай-ақ, балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектебі бар. Балалар шығармашылығы орталығында спорт және заманауи би, картинг, ұшақ модельдеу және бағдарлау үйірмелері бар. Қалада жыл сайын ұлттық күрес бойынша халықаралық жарыстар өткізіледі.<br /> Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлер орталығы, жедел жәрдем стансасы және теміржол вокзалындағы алғашқы медициналық көмек стансасы кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/79?ysclid=mqosoqgatn690646767|title=Кэушень, района Кэушень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кэушень қаласы тарихи ескерткіштерімен, мысалы, ортағасырлық Кэушеньи бекінісімен және XIX ғасырдағы Әулие Николай шіркеуімен танымал, бұл екеуі де танымал туристік орындар. Қалада бірнеше саябақтар мен қорықтар бар.<br /> Сондай-ақ, Кэушеньде көптеген дәстүрлі молдован қолөнер шеберханалары мен базарлары орналасқан, онда келушілер қолдан жасалған ерекше кәдесыйлар мен жергілікті өнімдерді сатып ала алады. *'''Кэушень аймақтық мұражайы''' — қала мен оның айналасындағы ауылдардың тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстырады. Онда тарихқа дейінгі артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі киімдер, ауылшаруашылық құралдары және музыкалық аспаптар коллекциясы бар. *'''Мигдал бекінісі''' — төбеде орналасқан бұл бекініс XVI ғасырда салынған. Ол Осман шапқыншылығынан қорғаныс қызметін атқарды және Кеңес дәуірінде түрме ретінде пайдаланылды. *'''Кэушень шіркеуі''' - XX ғасырдың басында салынған православиелік шіркеу, онда әсерлі фрескалар мен әдемі белгішелер бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] byekhuox5dlywi5dy5kl9egijbn1dov 3620565 3620564 2026-06-22T06:43:41Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3620565 wikitext text/x-wiki '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. XX ғасырдың басында қалада 430 үй шаруашылығы болған. Мектептер, үш еврей дұға үйі және екі православие шіркеуі болды. Азық-түлік дүкендері, тоқыма дүкендері және шам зауыты да жұмыс істеді. Сол кезде негізінен қолөнермен айналысатын және астық пен шарап саудасымен айналысатын еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Олардың көпшілігі аштық пен суықтан зардап шекті. 1922 жылы қалада кедей балаларға арналған асхана ашылды. Оның негізін Румыния Қызыл Кресті қалаған. 1930 жылдардың аяғында қалада алты синагога жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар қирады. Тек бір синагоганың қалдықтары ғана сақталған. 1949 жылдың 1 маусымынан бастап ол Каушан ауданының орталығы болды. 1965 жылдың 7 сәуірінде Кэушень аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін ол муниципия және Тигин округінің әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16720-Kaushany.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың негізгі экономикалық салалары - тамақ өнеркәсібі, наубайхана және құрылыс материалдарын өндіру. Ең ірі кәсіпорындар — «Semințe-Agro» АҚ және «Elevatorul» АҚ. Кэушеньде бес коммерциялық банк кеңсесі, 27 дүкен және сақтандыру компанияларының филиалдары жұмыс істейді. Білім беру жүйесі алты мектепке дейінгі мекемеден, екі орта мектептен, үш теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Сондай-ақ, балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектебі бар. Балалар шығармашылығы орталығында спорт және заманауи би, картинг, ұшақ модельдеу және бағдарлау үйірмелері бар. Қалада жыл сайын ұлттық күрес бойынша халықаралық жарыстар өткізіледі.<br /> Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлер орталығы, жедел жәрдем стансасы және теміржол вокзалындағы алғашқы медициналық көмек стансасы кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/79?ysclid=mqosoqgatn690646767|title=Кэушень, района Кэушень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кэушень қаласы тарихи ескерткіштерімен, мысалы, ортағасырлық Кэушеньи бекінісімен және XIX ғасырдағы Әулие Николай шіркеуімен танымал, бұл екеуі де танымал туристік орындар. Қалада бірнеше саябақтар мен қорықтар бар.<br /> Сондай-ақ, Кэушеньде көптеген дәстүрлі молдован қолөнер шеберханалары мен базарлары орналасқан, онда келушілер қолдан жасалған ерекше кәдесыйлар мен жергілікті өнімдерді сатып ала алады. *'''Кэушень аймақтық мұражайы''' — қала мен оның айналасындағы ауылдардың тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстырады. Онда тарихқа дейінгі артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі киімдер, ауылшаруашылық құралдары және музыкалық аспаптар коллекциясы бар. *'''Мигдал бекінісі''' — төбеде орналасқан бұл бекініс XVI ғасырда салынған. Ол Осман шапқыншылығынан қорғаныс қызметін атқарды және Кеңес дәуірінде түрме ретінде пайдаланылды. *'''Кэушень шіркеуі''' - XX ғасырдың басында салынған православиелік шіркеу, онда әсерлі фрескалар мен әдемі белгішелер бар. *'''Ескі су диірмені''' — қаланың шетінде орналасқан бұл су диірмені астықты ұнтақтаудың дәстүрлі әдісімен танысуға мүмкіндік береді. Туристер механизмнің жұмысын көріп, дәмді жүгері нанын татып көре алады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] hl8f873w113i0eucwp9ojzy466vui1z 3620566 3620565 2026-06-22T06:44:51Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3620566 wikitext text/x-wiki '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. XX ғасырдың басында қалада 430 үй шаруашылығы болған. Мектептер, үш еврей дұға үйі және екі православие шіркеуі болды. Азық-түлік дүкендері, тоқыма дүкендері және шам зауыты да жұмыс істеді. Сол кезде негізінен қолөнермен айналысатын және астық пен шарап саудасымен айналысатын еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Олардың көпшілігі аштық пен суықтан зардап шекті. 1922 жылы қалада кедей балаларға арналған асхана ашылды. Оның негізін Румыния Қызыл Кресті қалаған. 1930 жылдардың аяғында қалада алты синагога жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар қирады. Тек бір синагоганың қалдықтары ғана сақталған. 1949 жылдың 1 маусымынан бастап ол Каушан ауданының орталығы болды. 1965 жылдың 7 сәуірінде Кэушень аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін ол муниципия және Тигин округінің әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16720-Kaushany.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың негізгі экономикалық салалары - тамақ өнеркәсібі, наубайхана және құрылыс материалдарын өндіру. Ең ірі кәсіпорындар — «Semințe-Agro» АҚ және «Elevatorul» АҚ. Кэушеньде бес коммерциялық банк кеңсесі, 27 дүкен және сақтандыру компанияларының филиалдары жұмыс істейді. Білім беру жүйесі алты мектепке дейінгі мекемеден, екі орта мектептен, үш теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Сондай-ақ, балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектебі бар. Балалар шығармашылығы орталығында спорт және заманауи би, картинг, ұшақ модельдеу және бағдарлау үйірмелері бар. Қалада жыл сайын ұлттық күрес бойынша халықаралық жарыстар өткізіледі.<br /> Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлер орталығы, жедел жәрдем стансасы және теміржол вокзалындағы алғашқы медициналық көмек стансасы кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/79?ysclid=mqosoqgatn690646767|title=Кэушень, района Кэушень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кэушень қаласы тарихи ескерткіштерімен, мысалы, ортағасырлық Кэушеньи бекінісімен және XIX ғасырдағы Әулие Николай шіркеуімен танымал, бұл екеуі де танымал туристік орындар. Қалада бірнеше саябақтар мен қорықтар бар.<br /> Сондай-ақ, Кэушеньде көптеген дәстүрлі молдован қолөнер шеберханалары мен базарлары орналасқан, онда келушілер қолдан жасалған ерекше кәдесыйлар мен жергілікті өнімдерді сатып ала алады. *'''Кэушень аймақтық мұражайы''' — қала мен оның айналасындағы ауылдардың тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстырады. Онда тарихқа дейінгі артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі киімдер, ауылшаруашылық құралдары және музыкалық аспаптар коллекциясы бар. *'''Мигдал бекінісі''' — төбеде орналасқан бұл бекініс XVI ғасырда салынған. Ол Осман шапқыншылығынан қорғаныс қызметін атқарды және Кеңес дәуірінде түрме ретінде пайдаланылды. *'''Кэушень шіркеуі''' - XX ғасырдың басында салынған православиелік шіркеу, онда әсерлі фрескалар мен әдемі белгішелер бар. *'''Ескі су диірмені''' — қаланың шетінде орналасқан бұл су диірмені астықты ұнтақтаудың дәстүрлі әдісімен танысуға мүмкіндік береді. Туристер механизмнің жұмысын көріп, дәмді жүгері нанын татып көре алады. *'''Суворов мұражайы''' — жақын маңдағы Бендеры ауылында орналасқан және орыс қолбасшысы Александр Суворовқа арналған. Онда әскери артефактілер жинағы сақталған, сонымен қатар Ресей империясы мен сол кезеңдегі соғыстардың тарихын баяндайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] n3b2hw9avbxdexv6pu1o4wilc76ydte 3620567 3620566 2026-06-22T06:45:43Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ дереккөз 3620567 wikitext text/x-wiki '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. XX ғасырдың басында қалада 430 үй шаруашылығы болған. Мектептер, үш еврей дұға үйі және екі православие шіркеуі болды. Азық-түлік дүкендері, тоқыма дүкендері және шам зауыты да жұмыс істеді. Сол кезде негізінен қолөнермен айналысатын және астық пен шарап саудасымен айналысатын еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Олардың көпшілігі аштық пен суықтан зардап шекті. 1922 жылы қалада кедей балаларға арналған асхана ашылды. Оның негізін Румыния Қызыл Кресті қалаған. 1930 жылдардың аяғында қалада алты синагога жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар қирады. Тек бір синагоганың қалдықтары ғана сақталған. 1949 жылдың 1 маусымынан бастап ол Каушан ауданының орталығы болды. 1965 жылдың 7 сәуірінде Кэушень аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін ол муниципия және Тигин округінің әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16720-Kaushany.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың негізгі экономикалық салалары - тамақ өнеркәсібі, наубайхана және құрылыс материалдарын өндіру. Ең ірі кәсіпорындар — «Semințe-Agro» АҚ және «Elevatorul» АҚ. Кэушеньде бес коммерциялық банк кеңсесі, 27 дүкен және сақтандыру компанияларының филиалдары жұмыс істейді. Білім беру жүйесі алты мектепке дейінгі мекемеден, екі орта мектептен, үш теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Сондай-ақ, балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектебі бар. Балалар шығармашылығы орталығында спорт және заманауи би, картинг, ұшақ модельдеу және бағдарлау үйірмелері бар. Қалада жыл сайын ұлттық күрес бойынша халықаралық жарыстар өткізіледі.<br /> Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлер орталығы, жедел жәрдем стансасы және теміржол вокзалындағы алғашқы медициналық көмек стансасы кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/79?ysclid=mqosoqgatn690646767|title=Кэушень, района Кэушень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кэушень қаласы тарихи ескерткіштерімен, мысалы, ортағасырлық Кэушеньи бекінісімен және XIX ғасырдағы Әулие Николай шіркеуімен танымал, бұл екеуі де танымал туристік орындар. Қалада бірнеше саябақтар мен қорықтар бар.<br /> Сондай-ақ, Кэушеньде көптеген дәстүрлі молдован қолөнер шеберханалары мен базарлары орналасқан, онда келушілер қолдан жасалған ерекше кәдесыйлар мен жергілікті өнімдерді сатып ала алады. *'''Кэушень аймақтық мұражайы''' — қала мен оның айналасындағы ауылдардың тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстырады. Онда тарихқа дейінгі артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі киімдер, ауылшаруашылық құралдары және музыкалық аспаптар коллекциясы бар. *'''Мигдал бекінісі''' — төбеде орналасқан бұл бекініс XVI ғасырда салынған. Ол Осман шапқыншылығынан қорғаныс қызметін атқарды және Кеңес дәуірінде түрме ретінде пайдаланылды. *'''Кэушень шіркеуі''' - XX ғасырдың басында салынған православиелік шіркеу, онда әсерлі фрескалар мен әдемі белгішелер бар. *'''Ескі су диірмені''' — қаланың шетінде орналасқан бұл су диірмені астықты ұнтақтаудың дәстүрлі әдісімен танысуға мүмкіндік береді. Туристер механизмнің жұмысын көріп, дәмді жүгері нанын татып көре алады. *'''Суворов мұражайы''' — жақын маңдағы Бендеры ауылында орналасқан және орыс қолбасшысы Александр Суворовқа арналған. Онда әскери артефактілер жинағы сақталған, сонымен қатар Ресей империясы мен сол кезеңдегі соғыстардың тарихын баяндайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-causeni.htm|title=Карта Каушан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] dphgf0a9liaejd2lz51q3uvzjoa746s 3620574 3620567 2026-06-22T08:15:36Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3620574 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кэушень |шынайы атауы = {{lang-ro|Căușeni}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. XX ғасырдың басында қалада 430 үй шаруашылығы болған. Мектептер, үш еврей дұға үйі және екі православие шіркеуі болды. Азық-түлік дүкендері, тоқыма дүкендері және шам зауыты да жұмыс істеді. Сол кезде негізінен қолөнермен айналысатын және астық пен шарап саудасымен айналысатын еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Олардың көпшілігі аштық пен суықтан зардап шекті. 1922 жылы қалада кедей балаларға арналған асхана ашылды. Оның негізін Румыния Қызыл Кресті қалаған. 1930 жылдардың аяғында қалада алты синагога жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар қирады. Тек бір синагоганың қалдықтары ғана сақталған. 1949 жылдың 1 маусымынан бастап ол Каушан ауданының орталығы болды. 1965 жылдың 7 сәуірінде Кэушень аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін ол муниципия және Тигин округінің әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16720-Kaushany.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың негізгі экономикалық салалары - тамақ өнеркәсібі, наубайхана және құрылыс материалдарын өндіру. Ең ірі кәсіпорындар — «Semințe-Agro» АҚ және «Elevatorul» АҚ. Кэушеньде бес коммерциялық банк кеңсесі, 27 дүкен және сақтандыру компанияларының филиалдары жұмыс істейді. Білім беру жүйесі алты мектепке дейінгі мекемеден, екі орта мектептен, үш теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Сондай-ақ, балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектебі бар. Балалар шығармашылығы орталығында спорт және заманауи би, картинг, ұшақ модельдеу және бағдарлау үйірмелері бар. Қалада жыл сайын ұлттық күрес бойынша халықаралық жарыстар өткізіледі.<br /> Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлер орталығы, жедел жәрдем стансасы және теміржол вокзалындағы алғашқы медициналық көмек стансасы кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/79?ysclid=mqosoqgatn690646767|title=Кэушень, района Кэушень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кэушень қаласы тарихи ескерткіштерімен, мысалы, ортағасырлық Кэушеньи бекінісімен және XIX ғасырдағы Әулие Николай шіркеуімен танымал, бұл екеуі де танымал туристік орындар. Қалада бірнеше саябақтар мен қорықтар бар.<br /> Сондай-ақ, Кэушеньде көптеген дәстүрлі молдован қолөнер шеберханалары мен базарлары орналасқан, онда келушілер қолдан жасалған ерекше кәдесыйлар мен жергілікті өнімдерді сатып ала алады. *'''Кэушень аймақтық мұражайы''' — қала мен оның айналасындағы ауылдардың тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстырады. Онда тарихқа дейінгі артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі киімдер, ауылшаруашылық құралдары және музыкалық аспаптар коллекциясы бар. *'''Мигдал бекінісі''' — төбеде орналасқан бұл бекініс XVI ғасырда салынған. Ол Осман шапқыншылығынан қорғаныс қызметін атқарды және Кеңес дәуірінде түрме ретінде пайдаланылды. *'''Кэушень шіркеуі''' - XX ғасырдың басында салынған православиелік шіркеу, онда әсерлі фрескалар мен әдемі белгішелер бар. *'''Ескі су диірмені''' — қаланың шетінде орналасқан бұл су диірмені астықты ұнтақтаудың дәстүрлі әдісімен танысуға мүмкіндік береді. Туристер механизмнің жұмысын көріп, дәмді жүгері нанын татып көре алады. *'''Суворов мұражайы''' — жақын маңдағы Бендеры ауылында орналасқан және орыс қолбасшысы Александр Суворовқа арналған. Онда әскери артефактілер жинағы сақталған, сонымен қатар Ресей империясы мен сол кезеңдегі соғыстардың тарихын баяндайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-causeni.htm|title=Карта Каушан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] o19nmen92bikbkzy6ksos5o9ixam4wr 3620575 3620574 2026-06-22T08:16:08Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3620575 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кэушень |шынайы атауы = {{lang-ro|Căușeni}} |сурет = R30, Căușeni, Moldova - panoramio (11).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. XX ғасырдың басында қалада 430 үй шаруашылығы болған. Мектептер, үш еврей дұға үйі және екі православие шіркеуі болды. Азық-түлік дүкендері, тоқыма дүкендері және шам зауыты да жұмыс істеді. Сол кезде негізінен қолөнермен айналысатын және астық пен шарап саудасымен айналысатын еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Олардың көпшілігі аштық пен суықтан зардап шекті. 1922 жылы қалада кедей балаларға арналған асхана ашылды. Оның негізін Румыния Қызыл Кресті қалаған. 1930 жылдардың аяғында қалада алты синагога жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар қирады. Тек бір синагоганың қалдықтары ғана сақталған. 1949 жылдың 1 маусымынан бастап ол Каушан ауданының орталығы болды. 1965 жылдың 7 сәуірінде Кэушень аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін ол муниципия және Тигин округінің әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16720-Kaushany.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың негізгі экономикалық салалары - тамақ өнеркәсібі, наубайхана және құрылыс материалдарын өндіру. Ең ірі кәсіпорындар — «Semințe-Agro» АҚ және «Elevatorul» АҚ. Кэушеньде бес коммерциялық банк кеңсесі, 27 дүкен және сақтандыру компанияларының филиалдары жұмыс істейді. Білім беру жүйесі алты мектепке дейінгі мекемеден, екі орта мектептен, үш теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Сондай-ақ, балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектебі бар. Балалар шығармашылығы орталығында спорт және заманауи би, картинг, ұшақ модельдеу және бағдарлау үйірмелері бар. Қалада жыл сайын ұлттық күрес бойынша халықаралық жарыстар өткізіледі.<br /> Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлер орталығы, жедел жәрдем стансасы және теміржол вокзалындағы алғашқы медициналық көмек стансасы кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/79?ysclid=mqosoqgatn690646767|title=Кэушень, района Кэушень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кэушень қаласы тарихи ескерткіштерімен, мысалы, ортағасырлық Кэушеньи бекінісімен және XIX ғасырдағы Әулие Николай шіркеуімен танымал, бұл екеуі де танымал туристік орындар. Қалада бірнеше саябақтар мен қорықтар бар.<br /> Сондай-ақ, Кэушеньде көптеген дәстүрлі молдован қолөнер шеберханалары мен базарлары орналасқан, онда келушілер қолдан жасалған ерекше кәдесыйлар мен жергілікті өнімдерді сатып ала алады. *'''Кэушень аймақтық мұражайы''' — қала мен оның айналасындағы ауылдардың тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстырады. Онда тарихқа дейінгі артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі киімдер, ауылшаруашылық құралдары және музыкалық аспаптар коллекциясы бар. *'''Мигдал бекінісі''' — төбеде орналасқан бұл бекініс XVI ғасырда салынған. Ол Осман шапқыншылығынан қорғаныс қызметін атқарды және Кеңес дәуірінде түрме ретінде пайдаланылды. *'''Кэушень шіркеуі''' - XX ғасырдың басында салынған православиелік шіркеу, онда әсерлі фрескалар мен әдемі белгішелер бар. *'''Ескі су диірмені''' — қаланың шетінде орналасқан бұл су диірмені астықты ұнтақтаудың дәстүрлі әдісімен танысуға мүмкіндік береді. Туристер механизмнің жұмысын көріп, дәмді жүгері нанын татып көре алады. *'''Суворов мұражайы''' — жақын маңдағы Бендеры ауылында орналасқан және орыс қолбасшысы Александр Суворовқа арналған. Онда әскери артефактілер жинағы сақталған, сонымен қатар Ресей империясы мен сол кезеңдегі соғыстардың тарихын баяндайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-causeni.htm|title=Карта Каушан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] r8nab9j2tbrn6l7b5hgf4dchyvekrv3 3620576 3620575 2026-06-22T08:16:39Z Мағыпар 100137 үлгі 3620576 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кэушень |шынайы атауы = {{lang-ro|Căușeni}} |сурет = R30, Căușeni, Moldova - panoramio (11).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Căușeni.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. XX ғасырдың басында қалада 430 үй шаруашылығы болған. Мектептер, үш еврей дұға үйі және екі православие шіркеуі болды. Азық-түлік дүкендері, тоқыма дүкендері және шам зауыты да жұмыс істеді. Сол кезде негізінен қолөнермен айналысатын және астық пен шарап саудасымен айналысатын еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Олардың көпшілігі аштық пен суықтан зардап шекті. 1922 жылы қалада кедей балаларға арналған асхана ашылды. Оның негізін Румыния Қызыл Кресті қалаған. 1930 жылдардың аяғында қалада алты синагога жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар қирады. Тек бір синагоганың қалдықтары ғана сақталған. 1949 жылдың 1 маусымынан бастап ол Каушан ауданының орталығы болды. 1965 жылдың 7 сәуірінде Кэушень аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін ол муниципия және Тигин округінің әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16720-Kaushany.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың негізгі экономикалық салалары - тамақ өнеркәсібі, наубайхана және құрылыс материалдарын өндіру. Ең ірі кәсіпорындар — «Semințe-Agro» АҚ және «Elevatorul» АҚ. Кэушеньде бес коммерциялық банк кеңсесі, 27 дүкен және сақтандыру компанияларының филиалдары жұмыс істейді. Білім беру жүйесі алты мектепке дейінгі мекемеден, екі орта мектептен, үш теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Сондай-ақ, балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектебі бар. Балалар шығармашылығы орталығында спорт және заманауи би, картинг, ұшақ модельдеу және бағдарлау үйірмелері бар. Қалада жыл сайын ұлттық күрес бойынша халықаралық жарыстар өткізіледі.<br /> Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлер орталығы, жедел жәрдем стансасы және теміржол вокзалындағы алғашқы медициналық көмек стансасы кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/79?ysclid=mqosoqgatn690646767|title=Кэушень, района Кэушень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кэушень қаласы тарихи ескерткіштерімен, мысалы, ортағасырлық Кэушеньи бекінісімен және XIX ғасырдағы Әулие Николай шіркеуімен танымал, бұл екеуі де танымал туристік орындар. Қалада бірнеше саябақтар мен қорықтар бар.<br /> Сондай-ақ, Кэушеньде көптеген дәстүрлі молдован қолөнер шеберханалары мен базарлары орналасқан, онда келушілер қолдан жасалған ерекше кәдесыйлар мен жергілікті өнімдерді сатып ала алады. *'''Кэушень аймақтық мұражайы''' — қала мен оның айналасындағы ауылдардың тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстырады. Онда тарихқа дейінгі артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі киімдер, ауылшаруашылық құралдары және музыкалық аспаптар коллекциясы бар. *'''Мигдал бекінісі''' — төбеде орналасқан бұл бекініс XVI ғасырда салынған. Ол Осман шапқыншылығынан қорғаныс қызметін атқарды және Кеңес дәуірінде түрме ретінде пайдаланылды. *'''Кэушень шіркеуі''' - XX ғасырдың басында салынған православиелік шіркеу, онда әсерлі фрескалар мен әдемі белгішелер бар. *'''Ескі су диірмені''' — қаланың шетінде орналасқан бұл су диірмені астықты ұнтақтаудың дәстүрлі әдісімен танысуға мүмкіндік береді. Туристер механизмнің жұмысын көріп, дәмді жүгері нанын татып көре алады. *'''Суворов мұражайы''' — жақын маңдағы Бендеры ауылында орналасқан және орыс қолбасшысы Александр Суворовқа арналған. Онда әскери артефактілер жинағы сақталған, сонымен қатар Ресей империясы мен сол кезеңдегі соғыстардың тарихын баяндайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-causeni.htm|title=Карта Каушан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] t0ue31fowju4nworope3wcf25vdagz6 3620577 3620576 2026-06-22T08:17:06Z Мағыпар 100137 үлгі 3620577 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кэушень |шынайы атауы = {{lang-ro|Căușeni}} |сурет = R30, Căușeni, Moldova - panoramio (11).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = CoA of Căușeni.gif |ту = Flag of Căușeni.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. XX ғасырдың басында қалада 430 үй шаруашылығы болған. Мектептер, үш еврей дұға үйі және екі православие шіркеуі болды. Азық-түлік дүкендері, тоқыма дүкендері және шам зауыты да жұмыс істеді. Сол кезде негізінен қолөнермен айналысатын және астық пен шарап саудасымен айналысатын еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Олардың көпшілігі аштық пен суықтан зардап шекті. 1922 жылы қалада кедей балаларға арналған асхана ашылды. Оның негізін Румыния Қызыл Кресті қалаған. 1930 жылдардың аяғында қалада алты синагога жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар қирады. Тек бір синагоганың қалдықтары ғана сақталған. 1949 жылдың 1 маусымынан бастап ол Каушан ауданының орталығы болды. 1965 жылдың 7 сәуірінде Кэушень аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін ол муниципия және Тигин округінің әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16720-Kaushany.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың негізгі экономикалық салалары - тамақ өнеркәсібі, наубайхана және құрылыс материалдарын өндіру. Ең ірі кәсіпорындар — «Semințe-Agro» АҚ және «Elevatorul» АҚ. Кэушеньде бес коммерциялық банк кеңсесі, 27 дүкен және сақтандыру компанияларының филиалдары жұмыс істейді. Білім беру жүйесі алты мектепке дейінгі мекемеден, екі орта мектептен, үш теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Сондай-ақ, балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектебі бар. Балалар шығармашылығы орталығында спорт және заманауи би, картинг, ұшақ модельдеу және бағдарлау үйірмелері бар. Қалада жыл сайын ұлттық күрес бойынша халықаралық жарыстар өткізіледі.<br /> Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлер орталығы, жедел жәрдем стансасы және теміржол вокзалындағы алғашқы медициналық көмек стансасы кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/79?ysclid=mqosoqgatn690646767|title=Кэушень, района Кэушень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кэушень қаласы тарихи ескерткіштерімен, мысалы, ортағасырлық Кэушеньи бекінісімен және XIX ғасырдағы Әулие Николай шіркеуімен танымал, бұл екеуі де танымал туристік орындар. Қалада бірнеше саябақтар мен қорықтар бар.<br /> Сондай-ақ, Кэушеньде көптеген дәстүрлі молдован қолөнер шеберханалары мен базарлары орналасқан, онда келушілер қолдан жасалған ерекше кәдесыйлар мен жергілікті өнімдерді сатып ала алады. *'''Кэушень аймақтық мұражайы''' — қала мен оның айналасындағы ауылдардың тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстырады. Онда тарихқа дейінгі артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі киімдер, ауылшаруашылық құралдары және музыкалық аспаптар коллекциясы бар. *'''Мигдал бекінісі''' — төбеде орналасқан бұл бекініс XVI ғасырда салынған. Ол Осман шапқыншылығынан қорғаныс қызметін атқарды және Кеңес дәуірінде түрме ретінде пайдаланылды. *'''Кэушень шіркеуі''' - XX ғасырдың басында салынған православиелік шіркеу, онда әсерлі фрескалар мен әдемі белгішелер бар. *'''Ескі су диірмені''' — қаланың шетінде орналасқан бұл су диірмені астықты ұнтақтаудың дәстүрлі әдісімен танысуға мүмкіндік береді. Туристер механизмнің жұмысын көріп, дәмді жүгері нанын татып көре алады. *'''Суворов мұражайы''' — жақын маңдағы Бендеры ауылында орналасқан және орыс қолбасшысы Александр Суворовқа арналған. Онда әскери артефактілер жинағы сақталған, сонымен қатар Ресей империясы мен сол кезеңдегі соғыстардың тарихын баяндайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-causeni.htm|title=Карта Каушан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] nus9ukoeq4kfj2msgwwx9omthekvzqc 3620578 3620577 2026-06-22T08:18:59Z Мағыпар 100137 үлгі 3620578 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кэушень |шынайы атауы = {{lang-ro|Căușeni}} |сурет = R30, Căușeni, Moldova - panoramio (11).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = CoA of Căușeni.gif |ту = Flag of Căușeni.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =38 |lat_sec =39 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =24 |lon_sec =50 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Каушан ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. XX ғасырдың басында қалада 430 үй шаруашылығы болған. Мектептер, үш еврей дұға үйі және екі православие шіркеуі болды. Азық-түлік дүкендері, тоқыма дүкендері және шам зауыты да жұмыс істеді. Сол кезде негізінен қолөнермен айналысатын және астық пен шарап саудасымен айналысатын еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Олардың көпшілігі аштық пен суықтан зардап шекті. 1922 жылы қалада кедей балаларға арналған асхана ашылды. Оның негізін Румыния Қызыл Кресті қалаған. 1930 жылдардың аяғында қалада алты синагога жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар қирады. Тек бір синагоганың қалдықтары ғана сақталған. 1949 жылдың 1 маусымынан бастап ол Каушан ауданының орталығы болды. 1965 жылдың 7 сәуірінде Кэушень аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін ол муниципия және Тигин округінің әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16720-Kaushany.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың негізгі экономикалық салалары - тамақ өнеркәсібі, наубайхана және құрылыс материалдарын өндіру. Ең ірі кәсіпорындар — «Semințe-Agro» АҚ және «Elevatorul» АҚ. Кэушеньде бес коммерциялық банк кеңсесі, 27 дүкен және сақтандыру компанияларының филиалдары жұмыс істейді. Білім беру жүйесі алты мектепке дейінгі мекемеден, екі орта мектептен, үш теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Сондай-ақ, балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектебі бар. Балалар шығармашылығы орталығында спорт және заманауи би, картинг, ұшақ модельдеу және бағдарлау үйірмелері бар. Қалада жыл сайын ұлттық күрес бойынша халықаралық жарыстар өткізіледі.<br /> Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлер орталығы, жедел жәрдем стансасы және теміржол вокзалындағы алғашқы медициналық көмек стансасы кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/79?ysclid=mqosoqgatn690646767|title=Кэушень, района Кэушень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кэушень қаласы тарихи ескерткіштерімен, мысалы, ортағасырлық Кэушеньи бекінісімен және XIX ғасырдағы Әулие Николай шіркеуімен танымал, бұл екеуі де танымал туристік орындар. Қалада бірнеше саябақтар мен қорықтар бар.<br /> Сондай-ақ, Кэушеньде көптеген дәстүрлі молдован қолөнер шеберханалары мен базарлары орналасқан, онда келушілер қолдан жасалған ерекше кәдесыйлар мен жергілікті өнімдерді сатып ала алады. *'''Кэушень аймақтық мұражайы''' — қала мен оның айналасындағы ауылдардың тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстырады. Онда тарихқа дейінгі артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі киімдер, ауылшаруашылық құралдары және музыкалық аспаптар коллекциясы бар. *'''Мигдал бекінісі''' — төбеде орналасқан бұл бекініс XVI ғасырда салынған. Ол Осман шапқыншылығынан қорғаныс қызметін атқарды және Кеңес дәуірінде түрме ретінде пайдаланылды. *'''Кэушень шіркеуі''' - XX ғасырдың басында салынған православиелік шіркеу, онда әсерлі фрескалар мен әдемі белгішелер бар. *'''Ескі су диірмені''' — қаланың шетінде орналасқан бұл су диірмені астықты ұнтақтаудың дәстүрлі әдісімен танысуға мүмкіндік береді. Туристер механизмнің жұмысын көріп, дәмді жүгері нанын татып көре алады. *'''Суворов мұражайы''' — жақын маңдағы Бендеры ауылында орналасқан және орыс қолбасшысы Александр Суворовқа арналған. Онда әскери артефактілер жинағы сақталған, сонымен қатар Ресей империясы мен сол кезеңдегі соғыстардың тарихын баяндайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-causeni.htm|title=Карта Каушан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] ipo752l3cs28w4kerqj7rnwnunipgge 3620579 3620578 2026-06-22T08:21:11Z Мағыпар 100137 үлгі 3620579 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кэушень |шынайы атауы = {{lang-ro|Căușeni}} |сурет = R30, Căușeni, Moldova - panoramio (11).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = CoA of Căușeni.gif |ту = Flag of Căușeni.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =38 |lat_sec =39 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =24 |lon_sec =50 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Каушан ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 243 ----- |пошта индексі = MD-4301 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Căușeni |сайты = |сайт тілі = }} '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. XX ғасырдың басында қалада 430 үй шаруашылығы болған. Мектептер, үш еврей дұға үйі және екі православие шіркеуі болды. Азық-түлік дүкендері, тоқыма дүкендері және шам зауыты да жұмыс істеді. Сол кезде негізінен қолөнермен айналысатын және астық пен шарап саудасымен айналысатын еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Олардың көпшілігі аштық пен суықтан зардап шекті. 1922 жылы қалада кедей балаларға арналған асхана ашылды. Оның негізін Румыния Қызыл Кресті қалаған. 1930 жылдардың аяғында қалада алты синагога жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар қирады. Тек бір синагоганың қалдықтары ғана сақталған. 1949 жылдың 1 маусымынан бастап ол Каушан ауданының орталығы болды. 1965 жылдың 7 сәуірінде Кэушень аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін ол муниципия және Тигин округінің әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16720-Kaushany.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың негізгі экономикалық салалары - тамақ өнеркәсібі, наубайхана және құрылыс материалдарын өндіру. Ең ірі кәсіпорындар — «Semințe-Agro» АҚ және «Elevatorul» АҚ. Кэушеньде бес коммерциялық банк кеңсесі, 27 дүкен және сақтандыру компанияларының филиалдары жұмыс істейді. Білім беру жүйесі алты мектепке дейінгі мекемеден, екі орта мектептен, үш теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Сондай-ақ, балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектебі бар. Балалар шығармашылығы орталығында спорт және заманауи би, картинг, ұшақ модельдеу және бағдарлау үйірмелері бар. Қалада жыл сайын ұлттық күрес бойынша халықаралық жарыстар өткізіледі.<br /> Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлер орталығы, жедел жәрдем стансасы және теміржол вокзалындағы алғашқы медициналық көмек стансасы кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/79?ysclid=mqosoqgatn690646767|title=Кэушень, района Кэушень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кэушень қаласы тарихи ескерткіштерімен, мысалы, ортағасырлық Кэушеньи бекінісімен және XIX ғасырдағы Әулие Николай шіркеуімен танымал, бұл екеуі де танымал туристік орындар. Қалада бірнеше саябақтар мен қорықтар бар.<br /> Сондай-ақ, Кэушеньде көптеген дәстүрлі молдован қолөнер шеберханалары мен базарлары орналасқан, онда келушілер қолдан жасалған ерекше кәдесыйлар мен жергілікті өнімдерді сатып ала алады. *'''Кэушень аймақтық мұражайы''' — қала мен оның айналасындағы ауылдардың тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстырады. Онда тарихқа дейінгі артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі киімдер, ауылшаруашылық құралдары және музыкалық аспаптар коллекциясы бар. *'''Мигдал бекінісі''' — төбеде орналасқан бұл бекініс XVI ғасырда салынған. Ол Осман шапқыншылығынан қорғаныс қызметін атқарды және Кеңес дәуірінде түрме ретінде пайдаланылды. *'''Кэушень шіркеуі''' - XX ғасырдың басында салынған православиелік шіркеу, онда әсерлі фрескалар мен әдемі белгішелер бар. *'''Ескі су диірмені''' — қаланың шетінде орналасқан бұл су диірмені астықты ұнтақтаудың дәстүрлі әдісімен танысуға мүмкіндік береді. Туристер механизмнің жұмысын көріп, дәмді жүгері нанын татып көре алады. *'''Суворов мұражайы''' — жақын маңдағы Бендеры ауылында орналасқан және орыс қолбасшысы Александр Суворовқа арналған. Онда әскери артефактілер жинағы сақталған, сонымен қатар Ресей империясы мен сол кезеңдегі соғыстардың тарихын баяндайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-causeni.htm|title=Карта Каушан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] lkgrf3rqotqlnomvz69npvnsvl6yj39 3620580 3620579 2026-06-22T08:22:27Z Мағыпар 100137 үлгі 3620580 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кэушень |шынайы атауы = {{lang-ro|Căușeni}} |сурет = R30, Căușeni, Moldova - panoramio (11).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Молдова |елтаңба = CoA of Căușeni.gif |ту = Flag of Căușeni.gif |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =38 |lat_sec =39 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =24 |lon_sec =50 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аудан |аймағы = Каушан ауданы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = XVII ғ. |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1965 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = 7 |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 19 900 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +373 243 ----- |пошта индексі = MD-4301 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Căușeni |сайты = |сайт тілі = }} '''Кэушень''' ({{lang-ro|Căușeni}}) — [[Молдова]] Республикасындағы қала, [[Каушан ауданы]]ның орталығы. Кэушень қаласының халқы 2026 жылы 19 900 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-causeni-10856.html|title=Население Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Молдованың оңтүстік-шығысында, [[Кишинев]]тен 83 км қашықтықта орналасқан. Қала арқылы Ботна өзені және оның саласы Лунгутца ағып өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Causeni|title=Каушаны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Тарихы == Кэушень қаласы алғаш рет XVII ғасырға жататын дереккөздерде аталған. 1789 жылдың күзінде онда орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь Григорий Потемкин-Таврическийдің штаб-пәтері орналасқан. XX ғасырдың басында қалада 430 үй шаруашылығы болған. Мектептер, үш еврей дұға үйі және екі православие шіркеуі болды. Азық-түлік дүкендері, тоқыма дүкендері және шам зауыты да жұмыс істеді. Сол кезде негізінен қолөнермен айналысатын және астық пен шарап саудасымен айналысатын еврейлер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврейлердің экономикалық жағдайы айтарлықтай нашарлады. Олардың көпшілігі аштық пен суықтан зардап шекті. 1922 жылы қалада кедей балаларға арналған асхана ашылды. Оның негізін Румыния Қызыл Кресті қалаған. 1930 жылдардың аяғында қалада алты синагога жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар қирады. Тек бір синагоганың қалдықтары ғана сақталған. 1949 жылдың 1 маусымынан бастап ол Каушан ауданының орталығы болды. 1965 жылдың 7 сәуірінде Кэушень аудандық бағыныстағы қала мәртебесін алды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін ол муниципия және Тигин округінің әкімшілік орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16720-Kaushany.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың негізгі экономикалық салалары - тамақ өнеркәсібі, наубайхана және құрылыс материалдарын өндіру. Ең ірі кәсіпорындар — «Semințe-Agro» АҚ және «Elevatorul» АҚ. Кэушеньде бес коммерциялық банк кеңсесі, 27 дүкен және сақтандыру компанияларының филиалдары жұмыс істейді. Білім беру жүйесі алты мектепке дейінгі мекемеден, екі орта мектептен, үш теориялық лицейден және кәсіптік мектептен тұрады. Сондай-ақ, балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектебі бар. Балалар шығармашылығы орталығында спорт және заманауи би, картинг, ұшақ модельдеу және бағдарлау үйірмелері бар. Қалада жыл сайын ұлттық күрес бойынша халықаралық жарыстар өткізіледі.<br /> Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне аурухана, отбасылық дәрігерлер орталығы, жедел жәрдем стансасы және теміржол вокзалындағы алғашқы медициналық көмек стансасы кіреді.<ref>{{citeweb|url=https://moldovenii.md/ru/city/details/id/79?ysclid=mqosoqgatn690646767|title=Кэушень, района Кэушень|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Кэушень қаласы тарихи ескерткіштерімен, мысалы, ортағасырлық Кэушеньи бекінісімен және XIX ғасырдағы Әулие Николай шіркеуімен танымал, бұл екеуі де танымал туристік орындар. Қалада бірнеше саябақтар мен қорықтар бар.<br /> Сондай-ақ, Кэушеньде көптеген дәстүрлі молдован қолөнер шеберханалары мен базарлары орналасқан, онда келушілер қолдан жасалған ерекше кәдесыйлар мен жергілікті өнімдерді сатып ала алады. *'''Кэушень аймақтық мұражайы''' — қала мен оның айналасындағы ауылдардың тарихымен, мәдениетімен және дәстүрлерімен таныстырады. Онда тарихқа дейінгі артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі киімдер, ауылшаруашылық құралдары және музыкалық аспаптар коллекциясы бар. *'''Мигдал бекінісі''' — төбеде орналасқан бұл бекініс XVI ғасырда салынған. Ол Осман шапқыншылығынан қорғаныс қызметін атқарды және Кеңес дәуірінде түрме ретінде пайдаланылды. *'''Кэушень шіркеуі''' - XX ғасырдың басында салынған православиелік шіркеу, онда әсерлі фрескалар мен әдемі белгішелер бар. *'''Ескі су диірмені''' — қаланың шетінде орналасқан бұл су диірмені астықты ұнтақтаудың дәстүрлі әдісімен танысуға мүмкіндік береді. Туристер механизмнің жұмысын көріп, дәмді жүгері нанын татып көре алады. *'''Суворов мұражайы''' — жақын маңдағы Бендеры ауылында орналасқан және орыс қолбасшысы Александр Суворовқа арналған. Онда әскери артефактілер жинағы сақталған, сонымен қатар Ресей империясы мен сол кезеңдегі соғыстардың тарихын баяндайды.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/moldova-causeni.htm|title=Карта Каушан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Молдова}} [[Санат:Молдова қалалары]] ijhsh6djgkz81qaxu3o7i668yhoxmr1 3 782780 3620527 2026-06-22T05:56:34Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3620527 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=DilnazDukenbaeva}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 10:56, 2026 ж. маусымның 22 (+05) 4xiqd2a70sl60h5l18g36til81nrm63 0 782781 3620531 2026-06-22T05:59:12Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері =... 3620531 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' (13 наурыз 1956 жыл)<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері JPMorgan Chase компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры қызметтерін атқарып келеді. 5f4umtcdag7an07rx1o64rhahv7ww75 3620532 3620531 2026-06-22T05:59:35Z 1nter pares 146705 3620532 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' (13 наурыз 1956 жыл)<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері JPMorgan Chase компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры қызметтерін атқарып келеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} n8npwhpmv7l659zqdlmtde3frsu7r3z 3620534 3620532 2026-06-22T06:00:44Z 1nter pares 146705 /* */ 3620534 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ([[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} owfarlkmhldozrjh9tbmcas5fpbofop 3620538 3620534 2026-06-22T06:07:22Z 1nter pares 146705 3620538 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ([[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} j54pdi6zo77hy9hn4ivnbvlbn6y6nj4 3620541 3620538 2026-06-22T06:11:32Z 1nter pares 146705 3620541 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ([[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} m1j27xqe4lpbmpp5lri1ifyphp0fb5x 3620543 3620541 2026-06-22T06:13:05Z 1nter pares 146705 3620543 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ([[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} nu1z8ic8fopfl8snaqgkbn67wuh2mls 3620544 3620543 2026-06-22T06:13:48Z 1nter pares 146705 /* */ 3620544 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jr28sah9s2ohir8x5jw7y64lhp91opv 3620547 3620544 2026-06-22T06:16:50Z 1nter pares 146705 /* Ерте өмірі */ 3620547 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.<ref>{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}</ref> Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.<ref name="politico">{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}</ref> Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.<ref name="politico" /><ref>{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}</ref> Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.<ref>{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon & Schuster]] |date=2003 |page=50}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} npwkmrl389dlmtjihvhhkdina6i7fht 3620549 3620547 2026-06-22T06:20:14Z 1nter pares 146705 /* Ерте өмірі */ 3620549 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.<ref>{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}</ref> Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.<ref name="politico">{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}</ref> Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.<ref name="politico" /><ref>{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}</ref> Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.<ref>{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon & Schuster]] |date=2003 |page=50}}</ref> Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.<ref>{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}</ref> Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1uquwqlxahdy0196kks27ezedf6o9x4 3620551 3620549 2026-06-22T06:22:57Z 1nter pares 146705 /* Ерте өмірі */ 3620551 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.<ref>{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}</ref> Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.<ref name="politico">{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}</ref> Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.<ref name="politico" /><ref>{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}</ref> Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.<ref>{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon & Schuster]] |date=2003 |page=50}}</ref> Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.<ref>{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}</ref> Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}</ref> 1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.<ref name=nyt95a>{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}</ref> Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік әкімшілендіру магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.<ref name=nyf15a>{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 44vhbbzh6p6726b9rh0abczifte907d 3620553 3620551 2026-06-22T06:24:25Z 1nter pares 146705 3620553 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.<ref>{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}</ref> Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.<ref name="politico">{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}</ref> Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.<ref name="politico" /><ref>{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}</ref> Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.<ref>{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon & Schuster]] |date=2003 |page=50}}</ref> Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.<ref>{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}</ref> Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}</ref> 1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.<ref name=nyt95a>{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}</ref> Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.<ref name=nyf15a>{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ole0euauk704dar01zkhap96ajnpumk 3620554 3620553 2026-06-22T06:24:40Z 1nter pares 146705 3620554 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.<ref>{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}</ref> Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.<ref name="politico">{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}</ref> Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.<ref name="politico" /><ref>{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}</ref> Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.<ref>{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon & Schuster]] |date=2003 |page=50}}</ref> Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.<ref>{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}</ref> Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}</ref> 1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.<ref name=nyt95a>{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}</ref> Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.<ref name=nyf15a>{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}</ref> == Мансабы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} k1rqzlgsv4e6kel1ladfuh9n5c79kdv 3620555 3620554 2026-06-22T06:28:17Z 1nter pares 146705 /* Мансабы */ 3620555 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.<ref>{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}</ref> Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.<ref name="politico">{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}</ref> Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.<ref name="politico" /><ref>{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}</ref> Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.<ref>{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon & Schuster]] |date=2003 |page=50}}</ref> Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.<ref>{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}</ref> Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}</ref> 1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.<ref name=nyt95a>{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}</ref> Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.<ref name=nyf15a>{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}</ref> == Мансабы == Іскерлік басқару магистрі (MBA) дәрежесін алғаннан кейін, [[Сэнди Уэйл]] Даймонды [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Lehman Brothers]] компанияларының жұмыс ұсыныстарынан бас тартып, [[American Express]] компаниясында өз көмекшісі ретінде жұмыс істеуге көндірді.<ref name=langley03>Langley, Monica. ''Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All''. Simon & Schuster, 2003, p.74</ref> Уэйл инвестициялық банктер ұсынған жалақымен бәсекелесе алмағанымен, Даймонға бұл жұмыстың қызықты болатынын айтты.<ref>Langley, 2003, p.74"</ref> Даймонның әкесі Теодор Даймон American Express компаниясының атқарушы вице-президенті болған.<ref>{{Cite news|last=Cuff|first=Daniel F.|url=https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|title=Business People|date=January 13, 1984|work=The New York Times|access-date=March 18, 2020|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=March 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318210417/https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} keuug67jyqy139hfuodx0fsukn39722 3620556 3620555 2026-06-22T06:30:55Z 1nter pares 146705 /* Мансабы */ 3620556 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.<ref>{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}</ref> Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.<ref name="politico">{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}</ref> Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.<ref name="politico" /><ref>{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}</ref> Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.<ref>{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon & Schuster]] |date=2003 |page=50}}</ref> Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.<ref>{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}</ref> Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}</ref> 1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.<ref name=nyt95a>{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}</ref> Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.<ref name=nyf15a>{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}</ref> == Мансабы == Іскерлік басқару магистрі (MBA) дәрежесін алғаннан кейін, [[Сэнди Уэйл]] Даймонды [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Lehman Brothers]] компанияларының жұмыс ұсыныстарынан бас тартып, [[American Express]] компаниясында өз көмекшісі ретінде жұмыс істеуге көндірді.<ref name=langley03>Langley, Monica. ''Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All''. Simon & Schuster, 2003, p.74</ref> Уэйл инвестициялық банктер ұсынған жалақымен бәсекелесе алмағанымен, Даймонға бұл жұмыстың қызықты болатынын айтты.<ref>Langley, 2003, p.74"</ref> Даймонның әкесі Теодор Даймон American Express компаниясының атқарушы вице-президенті болған.<ref>{{Cite news|last=Cuff|first=Daniel F.|url=https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|title=Business People|date=January 13, 1984|work=The New York Times|access-date=March 18, 2020|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=March 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318210417/https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|url-status=live}}</ref> === Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі === 1985 жылы Сэнди Уэйл American Express компаниясынан кеткеннен кейін, Даймон да оның соңынан ерді. Кейін екеуі бірге [[Control Data]] компаниясынан тұтынушылық қаржыландырумен айналысатын [[Commercial Credit]] компаниясын сатып алды. 30 жасында Даймон компанияның қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды.<ref>{{cite news | url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | work=Euromoney | title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase | date=June 10, 2019 | access-date=June 14, 2019 | archive-date=June 10, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | url-status=live |author-last1=Lee|author-first1=Peter}}</ref> Ол компанияның қаржылық жағдайын жақсартуға және оның қызметін қайта жандандыруға елеулі үлес қосты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8vy16fnfi8ny7sqsana9pkhy5k4jg01 3620558 3620556 2026-06-22T06:35:09Z 1nter pares 146705 /* Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі */ 3620558 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.<ref>{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}</ref> Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.<ref name="politico">{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}</ref> Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.<ref name="politico" /><ref>{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}</ref> Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.<ref>{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon & Schuster]] |date=2003 |page=50}}</ref> Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.<ref>{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}</ref> Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}</ref> 1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.<ref name=nyt95a>{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}</ref> Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.<ref name=nyf15a>{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}</ref> == Мансабы == Іскерлік басқару магистрі (MBA) дәрежесін алғаннан кейін, [[Сэнди Уэйл]] Даймонды [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Lehman Brothers]] компанияларының жұмыс ұсыныстарынан бас тартып, [[American Express]] компаниясында өз көмекшісі ретінде жұмыс істеуге көндірді.<ref name=langley03>Langley, Monica. ''Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All''. Simon & Schuster, 2003, p.74</ref> Уэйл инвестициялық банктер ұсынған жалақымен бәсекелесе алмағанымен, Даймонға бұл жұмыстың қызықты болатынын айтты.<ref>Langley, 2003, p.74"</ref> Даймонның әкесі Теодор Даймон American Express компаниясының атқарушы вице-президенті болған.<ref>{{Cite news|last=Cuff|first=Daniel F.|url=https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|title=Business People|date=January 13, 1984|work=The New York Times|access-date=March 18, 2020|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=March 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318210417/https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|url-status=live}}</ref> === Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі === 1985 жылы Сэнди Уэйл American Express компаниясынан кеткеннен кейін, Даймон да оның соңынан ерді. Кейін екеуі бірге [[Control Data]] компаниясынан тұтынушылық қаржыландырумен айналысатын [[Commercial Credit]] компаниясын сатып алды. 30 жасында Даймон компанияның қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды.<ref>{{cite news | url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | work=Euromoney | title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase | date=June 10, 2019 | access-date=June 14, 2019 | archive-date=June 10, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | url-status=live |author-last1=Lee|author-first1=Peter}}</ref> Ол компанияның қаржылық жағдайын жақсартуға және оның қызметін қайта жандандыруға елеулі үлес қосты. 1998 жылы бірқатар бірігулер мен сатып алулардың нәтижесінде Даймон мен Уэйл Citigroup атты ірі қаржылық қызметтер конгломератын құрды. Алайда сол жылдың қарашасында Даймон [[Citigroup]] компаниясынан кетті. Бұған Сэнди Уэйлдың демалыс күндері өткен басшылық жиынында одан қызметінен кетуді сұрауы себеп болды.<ref>{{cite book|author-last1=Langley|author-first1=Monica|title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All|publisher=Simon & Schuster|year=2003|page=321}}</ref> Сол кезде тараған қауесеттер бойынша, Даймон мен Уэйл арасында 1997 жылы Уэйлдың қызы Джессика М. Библиовицті қызметте жоғарылату мәселесіне байланысты келіспеушілік туындаған.<ref>{{cite news | last=Nathans Spiro | first=Leah | title=Too crowded under Traveler's umbrella? | date=June 30, 1997 | work=BusinessWeek | url=http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | access-date=November 21, 2004 | archive-date=January 18, 2013 | archive-url=https://archive.today/20130118183647/http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | url-status=dead }}</ref> Алайда бұл оқиға Даймонның компаниядан кетуінен бір жылдан астам уақыт бұрын болған еді. Басқа бір дереккөздерде оның кетуінің негізгі себебі ретінде Даймонның өзін Уэйлмен тең дәрежеде қарастыруды талап еткені көрсетіледі.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | work=The New York Times | first=Paul M. | last=Barrett | title=I, Banker | date=November 1, 2009 | access-date=February 24, 2017 | archive-date=July 17, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170717163958/http://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} s0oi6nalnmjsnd9mjwx1bu3tvqg3p6h 3620559 3620558 2026-06-22T06:36:16Z 1nter pares 146705 /* Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі */ 3620559 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.<ref>{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}</ref> Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.<ref name="politico">{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}</ref> Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.<ref name="politico" /><ref>{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}</ref> Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.<ref>{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon & Schuster]] |date=2003 |page=50}}</ref> Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.<ref>{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}</ref> Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}</ref> 1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.<ref name=nyt95a>{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}</ref> Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.<ref name=nyf15a>{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}</ref> == Мансабы == Іскерлік басқару магистрі (MBA) дәрежесін алғаннан кейін, [[Сэнди Уэйл]] Даймонды [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Lehman Brothers]] компанияларының жұмыс ұсыныстарынан бас тартып, [[American Express]] компаниясында өз көмекшісі ретінде жұмыс істеуге көндірді.<ref name=langley03>Langley, Monica. ''Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All''. Simon & Schuster, 2003, p.74</ref> Уэйл инвестициялық банктер ұсынған жалақымен бәсекелесе алмағанымен, Даймонға бұл жұмыстың қызықты болатынын айтты.<ref>Langley, 2003, p.74"</ref> Даймонның әкесі Теодор Даймон American Express компаниясының атқарушы вице-президенті болған.<ref>{{Cite news|last=Cuff|first=Daniel F.|url=https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|title=Business People|date=January 13, 1984|work=The New York Times|access-date=March 18, 2020|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=March 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318210417/https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|url-status=live}}</ref> === Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі === 1985 жылы Сэнди Уэйл American Express компаниясынан кеткеннен кейін, Даймон да оның соңынан ерді. Кейін екеуі бірге [[Control Data]] компаниясынан тұтынушылық қаржыландырумен айналысатын [[Commercial Credit]] компаниясын сатып алды. 30 жасында Даймон компанияның қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды.<ref>{{cite news | url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | work=Euromoney | title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase | date=June 10, 2019 | access-date=June 14, 2019 | archive-date=June 10, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | url-status=live |author-last1=Lee|author-first1=Peter}}</ref> Ол компанияның қаржылық жағдайын жақсартуға және оның қызметін қайта жандандыруға елеулі үлес қосты. 1998 жылы бірқатар бірігулер мен сатып алулардың нәтижесінде Даймон мен Уэйл Citigroup атты ірі қаржылық қызметтер конгломератын құрды. Алайда сол жылдың қарашасында Даймон [[Citigroup]] компаниясынан кетті. Бұған Сэнди Уэйлдың демалыс күндері өткен басшылық жиынында одан қызметінен кетуді сұрауы себеп болды.<ref>{{cite book|author-last1=Langley|author-first1=Monica|title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All|publisher=Simon & Schuster|year=2003|page=321}}</ref> Сол кезде тараған қауесеттер бойынша, Даймон мен Уэйл арасында 1997 жылы Уэйлдың қызы Джессика М. Библиовицті қызметте жоғарылату мәселесіне байланысты келіспеушілік туындаған.<ref>{{cite news | last=Nathans Spiro | first=Leah | title=Too crowded under Traveler's umbrella? | date=June 30, 1997 | work=BusinessWeek | url=http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | access-date=November 21, 2004 | archive-date=January 18, 2013 | archive-url=https://archive.today/20130118183647/http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | url-status=dead }}</ref> Алайда бұл оқиға Даймонның компаниядан кетуінен бір жылдан астам уақыт бұрын болған еді. Басқа бір дереккөздерде оның кетуінің негізгі себебі ретінде Даймонның өзін Уэйлмен тең дәрежеде қарастыруды талап еткені көрсетіледі.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | work=The New York Times | first=Paul M. | last=Barrett | title=I, Banker | date=November 1, 2009 | access-date=February 24, 2017 | archive-date=July 17, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170717163958/http://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | url-status=live }}</ref> === Bank One (2000–2004) === 2000 жылғы наурызда Даймон АҚШ-тағы бесінші ірі банк саналатын [[Bank One]] банкінің бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды.<ref name=khurana02>[[Rakesh Khurana]], ''Searching for a Corporate Savior: The Irrational Quest for Charismatic CEOs'' (Princeton University Press, 2002)</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 6tz89016v6oxyth7zfil62xarf90wr0 3620560 3620559 2026-06-22T06:38:15Z 1nter pares 146705 /* Bank One (2000–2004) */ 3620560 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.<ref>{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}</ref> Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.<ref name="politico">{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}</ref> Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.<ref name="politico" /><ref>{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}</ref> Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.<ref>{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon & Schuster]] |date=2003 |page=50}}</ref> Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.<ref>{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}</ref> Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}</ref> 1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.<ref name=nyt95a>{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}</ref> Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.<ref name=nyf15a>{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}</ref> == Мансабы == Іскерлік басқару магистрі (MBA) дәрежесін алғаннан кейін, [[Сэнди Уэйл]] Даймонды [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Lehman Brothers]] компанияларының жұмыс ұсыныстарынан бас тартып, [[American Express]] компаниясында өз көмекшісі ретінде жұмыс істеуге көндірді.<ref name=langley03>Langley, Monica. ''Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All''. Simon & Schuster, 2003, p.74</ref> Уэйл инвестициялық банктер ұсынған жалақымен бәсекелесе алмағанымен, Даймонға бұл жұмыстың қызықты болатынын айтты.<ref>Langley, 2003, p.74"</ref> Даймонның әкесі Теодор Даймон American Express компаниясының атқарушы вице-президенті болған.<ref>{{Cite news|last=Cuff|first=Daniel F.|url=https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|title=Business People|date=January 13, 1984|work=The New York Times|access-date=March 18, 2020|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=March 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318210417/https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|url-status=live}}</ref> === Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі === 1985 жылы Сэнди Уэйл American Express компаниясынан кеткеннен кейін, Даймон да оның соңынан ерді. Кейін екеуі бірге [[Control Data]] компаниясынан тұтынушылық қаржыландырумен айналысатын [[Commercial Credit]] компаниясын сатып алды. 30 жасында Даймон компанияның қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды.<ref>{{cite news | url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | work=Euromoney | title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase | date=June 10, 2019 | access-date=June 14, 2019 | archive-date=June 10, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | url-status=live |author-last1=Lee|author-first1=Peter}}</ref> Ол компанияның қаржылық жағдайын жақсартуға және оның қызметін қайта жандандыруға елеулі үлес қосты. 1998 жылы бірқатар бірігулер мен сатып алулардың нәтижесінде Даймон мен Уэйл Citigroup атты ірі қаржылық қызметтер конгломератын құрды. Алайда сол жылдың қарашасында Даймон [[Citigroup]] компаниясынан кетті. Бұған Сэнди Уэйлдың демалыс күндері өткен басшылық жиынында одан қызметінен кетуді сұрауы себеп болды.<ref>{{cite book|author-last1=Langley|author-first1=Monica|title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All|publisher=Simon & Schuster|year=2003|page=321}}</ref> Сол кезде тараған қауесеттер бойынша, Даймон мен Уэйл арасында 1997 жылы Уэйлдың қызы Джессика М. Библиовицті қызметте жоғарылату мәселесіне байланысты келіспеушілік туындаған.<ref>{{cite news | last=Nathans Spiro | first=Leah | title=Too crowded under Traveler's umbrella? | date=June 30, 1997 | work=BusinessWeek | url=http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | access-date=November 21, 2004 | archive-date=January 18, 2013 | archive-url=https://archive.today/20130118183647/http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | url-status=dead }}</ref> Алайда бұл оқиға Даймонның компаниядан кетуінен бір жылдан астам уақыт бұрын болған еді. Басқа бір дереккөздерде оның кетуінің негізгі себебі ретінде Даймонның өзін Уэйлмен тең дәрежеде қарастыруды талап еткені көрсетіледі.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | work=The New York Times | first=Paul M. | last=Barrett | title=I, Banker | date=November 1, 2009 | access-date=February 24, 2017 | archive-date=July 17, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170717163958/http://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | url-status=live }}</ref> === Bank One (2000–2004) === 2000 жылғы наурызда Даймон АҚШ-тағы бесінші ірі банк саналатын [[Bank One]] банкінің бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды.<ref name=khurana02>[[Rakesh Khurana]], ''Searching for a Corporate Savior: The Irrational Quest for Charismatic CEOs'' (Princeton University Press, 2002)</ref> === J.P. Morgan (2004 жылдан) === [[Сурет:MacriDimon.jpg|thumb|Даймон Аргентина президенті [[Маурисио Макри]]мен бірге, 2016 жыл]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hyjqsxefocerzctzbthtrro4i0krwtr 3620568 3620560 2026-06-22T06:54:47Z 1nter pares 146705 /* J.P. Morgan (2004 жылдан) */ 3620568 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.<ref>{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}</ref> Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.<ref name="politico">{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}</ref> Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.<ref name="politico" /><ref>{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}</ref> Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.<ref>{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon & Schuster]] |date=2003 |page=50}}</ref> Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.<ref>{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}</ref> Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}</ref> 1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.<ref name=nyt95a>{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}</ref> Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.<ref name=nyf15a>{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}</ref> == Мансабы == Іскерлік басқару магистрі (MBA) дәрежесін алғаннан кейін, [[Сэнди Уэйл]] Даймонды [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Lehman Brothers]] компанияларының жұмыс ұсыныстарынан бас тартып, [[American Express]] компаниясында өз көмекшісі ретінде жұмыс істеуге көндірді.<ref name=langley03>Langley, Monica. ''Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All''. Simon & Schuster, 2003, p.74</ref> Уэйл инвестициялық банктер ұсынған жалақымен бәсекелесе алмағанымен, Даймонға бұл жұмыстың қызықты болатынын айтты.<ref>Langley, 2003, p.74"</ref> Даймонның әкесі Теодор Даймон American Express компаниясының атқарушы вице-президенті болған.<ref>{{Cite news|last=Cuff|first=Daniel F.|url=https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|title=Business People|date=January 13, 1984|work=The New York Times|access-date=March 18, 2020|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=March 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318210417/https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|url-status=live}}</ref> === Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі === 1985 жылы Сэнди Уэйл American Express компаниясынан кеткеннен кейін, Даймон да оның соңынан ерді. Кейін екеуі бірге [[Control Data]] компаниясынан тұтынушылық қаржыландырумен айналысатын [[Commercial Credit]] компаниясын сатып алды. 30 жасында Даймон компанияның қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды.<ref>{{cite news | url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | work=Euromoney | title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase | date=June 10, 2019 | access-date=June 14, 2019 | archive-date=June 10, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | url-status=live |author-last1=Lee|author-first1=Peter}}</ref> Ол компанияның қаржылық жағдайын жақсартуға және оның қызметін қайта жандандыруға елеулі үлес қосты. 1998 жылы бірқатар бірігулер мен сатып алулардың нәтижесінде Даймон мен Уэйл Citigroup атты ірі қаржылық қызметтер конгломератын құрды. Алайда сол жылдың қарашасында Даймон [[Citigroup]] компаниясынан кетті. Бұған Сэнди Уэйлдың демалыс күндері өткен басшылық жиынында одан қызметінен кетуді сұрауы себеп болды.<ref>{{cite book|author-last1=Langley|author-first1=Monica|title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All|publisher=Simon & Schuster|year=2003|page=321}}</ref> Сол кезде тараған қауесеттер бойынша, Даймон мен Уэйл арасында 1997 жылы Уэйлдың қызы Джессика М. Библиовицті қызметте жоғарылату мәселесіне байланысты келіспеушілік туындаған.<ref>{{cite news | last=Nathans Spiro | first=Leah | title=Too crowded under Traveler's umbrella? | date=June 30, 1997 | work=BusinessWeek | url=http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | access-date=November 21, 2004 | archive-date=January 18, 2013 | archive-url=https://archive.today/20130118183647/http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | url-status=dead }}</ref> Алайда бұл оқиға Даймонның компаниядан кетуінен бір жылдан астам уақыт бұрын болған еді. Басқа бір дереккөздерде оның кетуінің негізгі себебі ретінде Даймонның өзін Уэйлмен тең дәрежеде қарастыруды талап еткені көрсетіледі.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | work=The New York Times | first=Paul M. | last=Barrett | title=I, Banker | date=November 1, 2009 | access-date=February 24, 2017 | archive-date=July 17, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170717163958/http://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | url-status=live }}</ref> === Bank One (2000–2004) === 2000 жылғы наурызда Даймон АҚШ-тағы бесінші ірі банк саналатын [[Bank One]] банкінің бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды.<ref name=khurana02>[[Rakesh Khurana]], ''Searching for a Corporate Savior: The Irrational Quest for Charismatic CEOs'' (Princeton University Press, 2002)</ref> === J.P. Morgan (2004 жылдан) === [[Сурет:MacriDimon.jpg|thumb|Даймон Аргентина президенті [[Маурисио Макри]]мен бірге, 2016 жыл]] 2004 жылғы шілдеде [[JPMorgan Chase]] пен Bank One банктері біріктірілгеннен кейін, Даймон біріккен компанияның президенті және операциялық директоры (COO) болды. 2005 жылғы 31 желтоқсанда ол JPMorgan Chase компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды, ал 2006 жылғы 31 желтоқсанда директорлар кеңесінің төрағасы және президенті қызметтеріне кірісті.<ref>{{cite web|title=Board Member Bios|url=http://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|publisher=JPMorgan Chase|access-date=June 7, 2011|archive-date=January 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105073827/https://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы наурызда Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің А класты директорлар кеңесінің мүшесі болды. Даймонның басшылығы кезеңінде жүзеге асқан сатып алулардың нәтижесінде JPMorgan Chase басқарудағы активтер көлемі, нарықтық капитализациясы және ашық саудадағы акцияларының құны бойынша АҚШ-тың жетекші банктерінің біріне айналды.<ref name="Forbes">{{cite news|url=https://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |title=The Market's Best Managers |work=Forbes |access-date=February 2, 2016 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://archive.today/20120731070440/http://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |archive-date=July 31, 2012 }}</ref><ref name="Reuters">[https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914+10-Jun-2009+MW20090610.php] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118203820/https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914%2B10-Jun-2009%2BMW20090610.php|date=January 18, 2016}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Даймон Ұлыбританияның қаржы министрі [[Аластер Дарлинг]]ке қоңырау шалып, 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін енгізілген, көлемі 25 мың фунт стерлингтен асатын банкирлердің сыйақыларына салынатын 50 пайыздық салықтың тым қатаң екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=JPMorgan's Dimon called Darling over bonus tax |url=https://www.reuters.com/article/markets/funds/jpmorgans-dimon-called-darling-over-bonus-tax-idUSLNE5BT00M/ |access-date=February 21, 2026 |work=Reuters |date=December 30, 2009}}</ref> 2026 жылы жарияланған [[Эпштейн файлдары|Эпштейн құжаттарына]] сәйкес, сол кездегі Ұлыбританияның бизнес мәселелері жөніндегі министрі [[Питер Манделсон]] Даймонға аталған салыққа байланысты Дарлингке «жанама қысым көрсетуге» кеңес берген.<ref>{{cite news |title=Faisal Islam: Mandelson, Darling and the conversation I can't forget |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cx2kzmnr14lo |access-date=February 21, 2026 |work=BBC News |date=February 2, 2026}}</ref> 2009 жылы Даймон Brendan Wood International консалтингтік компаниясы тарапынан «TopGun CEO» атағына лайық деп танылды.<ref name="Forbes" /><ref name="Reuters" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} merwffb52ifwd6x5zy7cpixu5z7y7xs 3620596 3620568 2026-06-22T09:39:18Z 1nter pares 146705 /* J.P. Morgan (2004 жылдан) */ 3620596 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.<ref>{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}</ref> Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.<ref name="politico">{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}</ref> Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.<ref name="politico" /><ref>{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}</ref> Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.<ref>{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon & Schuster]] |date=2003 |page=50}}</ref> Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.<ref>{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}</ref> Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}</ref> 1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.<ref name=nyt95a>{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}</ref> Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.<ref name=nyf15a>{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}</ref> == Мансабы == Іскерлік басқару магистрі (MBA) дәрежесін алғаннан кейін, [[Сэнди Уэйл]] Даймонды [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Lehman Brothers]] компанияларының жұмыс ұсыныстарынан бас тартып, [[American Express]] компаниясында өз көмекшісі ретінде жұмыс істеуге көндірді.<ref name=langley03>Langley, Monica. ''Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All''. Simon & Schuster, 2003, p.74</ref> Уэйл инвестициялық банктер ұсынған жалақымен бәсекелесе алмағанымен, Даймонға бұл жұмыстың қызықты болатынын айтты.<ref>Langley, 2003, p.74"</ref> Даймонның әкесі Теодор Даймон American Express компаниясының атқарушы вице-президенті болған.<ref>{{Cite news|last=Cuff|first=Daniel F.|url=https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|title=Business People|date=January 13, 1984|work=The New York Times|access-date=March 18, 2020|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=March 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318210417/https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|url-status=live}}</ref> === Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі === 1985 жылы Сэнди Уэйл American Express компаниясынан кеткеннен кейін, Даймон да оның соңынан ерді. Кейін екеуі бірге [[Control Data]] компаниясынан тұтынушылық қаржыландырумен айналысатын [[Commercial Credit]] компаниясын сатып алды. 30 жасында Даймон компанияның қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды.<ref>{{cite news | url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | work=Euromoney | title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase | date=June 10, 2019 | access-date=June 14, 2019 | archive-date=June 10, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | url-status=live |author-last1=Lee|author-first1=Peter}}</ref> Ол компанияның қаржылық жағдайын жақсартуға және оның қызметін қайта жандандыруға елеулі үлес қосты. 1998 жылы бірқатар бірігулер мен сатып алулардың нәтижесінде Даймон мен Уэйл Citigroup атты ірі қаржылық қызметтер конгломератын құрды. Алайда сол жылдың қарашасында Даймон [[Citigroup]] компаниясынан кетті. Бұған Сэнди Уэйлдың демалыс күндері өткен басшылық жиынында одан қызметінен кетуді сұрауы себеп болды.<ref>{{cite book|author-last1=Langley|author-first1=Monica|title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All|publisher=Simon & Schuster|year=2003|page=321}}</ref> Сол кезде тараған қауесеттер бойынша, Даймон мен Уэйл арасында 1997 жылы Уэйлдың қызы Джессика М. Библиовицті қызметте жоғарылату мәселесіне байланысты келіспеушілік туындаған.<ref>{{cite news | last=Nathans Spiro | first=Leah | title=Too crowded under Traveler's umbrella? | date=June 30, 1997 | work=BusinessWeek | url=http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | access-date=November 21, 2004 | archive-date=January 18, 2013 | archive-url=https://archive.today/20130118183647/http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | url-status=dead }}</ref> Алайда бұл оқиға Даймонның компаниядан кетуінен бір жылдан астам уақыт бұрын болған еді. Басқа бір дереккөздерде оның кетуінің негізгі себебі ретінде Даймонның өзін Уэйлмен тең дәрежеде қарастыруды талап еткені көрсетіледі.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | work=The New York Times | first=Paul M. | last=Barrett | title=I, Banker | date=November 1, 2009 | access-date=February 24, 2017 | archive-date=July 17, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170717163958/http://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | url-status=live }}</ref> === Bank One (2000–2004) === 2000 жылғы наурызда Даймон АҚШ-тағы бесінші ірі банк саналатын [[Bank One]] банкінің бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды.<ref name=khurana02>[[Rakesh Khurana]], ''Searching for a Corporate Savior: The Irrational Quest for Charismatic CEOs'' (Princeton University Press, 2002)</ref> === J.P. Morgan (2004 жылдан) === [[Сурет:MacriDimon.jpg|thumb|Даймон Аргентина президенті [[Маурисио Макри]]мен бірге, 2016 жыл]] 2004 жылғы шілдеде [[JPMorgan Chase]] пен Bank One банктері біріктірілгеннен кейін, Даймон біріккен компанияның президенті және операциялық директоры (COO) болды. 2005 жылғы 31 желтоқсанда ол JPMorgan Chase компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды, ал 2006 жылғы 31 желтоқсанда директорлар кеңесінің төрағасы және президенті қызметтеріне кірісті.<ref>{{cite web|title=Board Member Bios|url=http://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|publisher=JPMorgan Chase|access-date=June 7, 2011|archive-date=January 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105073827/https://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы наурызда Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің А класты директорлар кеңесінің мүшесі болды. Даймонның басшылығы кезеңінде жүзеге асқан сатып алулардың нәтижесінде JPMorgan Chase басқарудағы активтер көлемі, нарықтық капитализациясы және ашық саудадағы акцияларының құны бойынша АҚШ-тың жетекші банктерінің біріне айналды.<ref name="Forbes">{{cite news|url=https://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |title=The Market's Best Managers |work=Forbes |access-date=February 2, 2016 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://archive.today/20120731070440/http://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |archive-date=July 31, 2012 }}</ref><ref name="Reuters">[https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914+10-Jun-2009+MW20090610.php] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118203820/https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914%2B10-Jun-2009%2BMW20090610.php|date=January 18, 2016}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Даймон Ұлыбританияның қаржы министрі [[Аластер Дарлинг]]ке қоңырау шалып, 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін енгізілген, көлемі 25 мың фунт стерлингтен асатын банкирлердің сыйақыларына салынатын 50 пайыздық салықтың тым қатаң екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=JPMorgan's Dimon called Darling over bonus tax |url=https://www.reuters.com/article/markets/funds/jpmorgans-dimon-called-darling-over-bonus-tax-idUSLNE5BT00M/ |access-date=February 21, 2026 |work=Reuters |date=December 30, 2009}}</ref> 2026 жылы жарияланған [[Эпштейн файлдары|Эпштейн құжаттарына]] сәйкес, сол кездегі Ұлыбританияның бизнес мәселелері жөніндегі министрі [[Питер Манделсон]] Даймонға аталған салыққа байланысты Дарлингке «жанама қысым көрсетуге» кеңес берген.<ref>{{cite news |title=Faisal Islam: Mandelson, Darling and the conversation I can't forget |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cx2kzmnr14lo |access-date=February 21, 2026 |work=BBC News |date=February 2, 2026}}</ref> 2009 жылы Даймон Brendan Wood International консалтингтік компаниясы тарапынан «TopGun CEO» атағына лайық деп танылды.<ref name="Forbes" /><ref name="Reuters" /> 2011 жылғы 26 қыркүйекте Даймон [[Канада банкі]]нің басқарушысы [[Марк Карни]]мен болған көпшілік назарын аударған қызу пікірталасқа қатысты. Сол кезде Даймон [[Basel III]] халықаралық қаржылық реттеу талаптары АҚШ банктеріне қатысты кемсітушілік сипатқа ие және «америкалық мүдделерге қарсы» деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|last=Braithwaite |first=Tom |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/b62779c6-e7a4-11e0-9da3-00144feab49a.html |title=Dimon in attack on Canada's bank chief |website=FT.com |date=September 26, 2011 |access-date=February 2, 2016}}</ref> 2012 жылғы 10 мамырда JPMorgan Chase банкі шұғыл конференциялық қоңырау өткізіп, кемінде 2 миллиард АҚШ долларын құраған сауда шығындары туралы хабарлады. Даймонның айтуынша, бұл операциялар банктің жалпы несиелік тәуекелдерін хеджирлеуге арналған болатын. Даймон кейінірек аталған стратегияны «қате құрылған, күрделі, жеткілікті түрде тексерілмеген, тиімсіз жүзеге асырылған және тиісінше бақыланбаған» деп сипаттады.<ref>{{cite web |author=A |url=http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |title=Two billion dollar 'hedge' &#124; FT Alphaville |website=Ftalphaville.ft.com |date=May 14, 2012 |access-date=February 2, 2016 |archive-date=September 11, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120911005731/http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |url-status=live }}</ref> Бұл оқиғаға байланысты [[Федералдық резерв]] жүйесі, [[АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] (SEC) және [[Федералдық тергеу бюросы]] (FBI) тергеу жүргізді. Істің негізгі қатысушысы бұқаралық ақпарат құралдарында «Лондон киті» деген лақап атпен белгілі болды.<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |title=More Bad News For JPMorgan As FBI Gets Involved |website=Forbes.com |access-date=February 2, 2016 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} s5fd1d7bxmlyekkxuiwklus5wii79t2 3620598 3620596 2026-06-22T09:42:41Z 1nter pares 146705 /* J.P. Morgan (2004 жылдан) */ 3620598 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.<ref>{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}</ref> Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.<ref name="politico">{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}</ref> Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.<ref name="politico" /><ref>{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}</ref> Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.<ref>{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon & Schuster]] |date=2003 |page=50}}</ref> Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.<ref>{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}</ref> Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}</ref> 1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.<ref name=nyt95a>{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}</ref> Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.<ref name=nyf15a>{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}</ref> == Мансабы == Іскерлік басқару магистрі (MBA) дәрежесін алғаннан кейін, [[Сэнди Уэйл]] Даймонды [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Lehman Brothers]] компанияларының жұмыс ұсыныстарынан бас тартып, [[American Express]] компаниясында өз көмекшісі ретінде жұмыс істеуге көндірді.<ref name=langley03>Langley, Monica. ''Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All''. Simon & Schuster, 2003, p.74</ref> Уэйл инвестициялық банктер ұсынған жалақымен бәсекелесе алмағанымен, Даймонға бұл жұмыстың қызықты болатынын айтты.<ref>Langley, 2003, p.74"</ref> Даймонның әкесі Теодор Даймон American Express компаниясының атқарушы вице-президенті болған.<ref>{{Cite news|last=Cuff|first=Daniel F.|url=https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|title=Business People|date=January 13, 1984|work=The New York Times|access-date=March 18, 2020|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=March 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318210417/https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|url-status=live}}</ref> === Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі === 1985 жылы Сэнди Уэйл American Express компаниясынан кеткеннен кейін, Даймон да оның соңынан ерді. Кейін екеуі бірге [[Control Data]] компаниясынан тұтынушылық қаржыландырумен айналысатын [[Commercial Credit]] компаниясын сатып алды. 30 жасында Даймон компанияның қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды.<ref>{{cite news | url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | work=Euromoney | title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase | date=June 10, 2019 | access-date=June 14, 2019 | archive-date=June 10, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | url-status=live |author-last1=Lee|author-first1=Peter}}</ref> Ол компанияның қаржылық жағдайын жақсартуға және оның қызметін қайта жандандыруға елеулі үлес қосты. 1998 жылы бірқатар бірігулер мен сатып алулардың нәтижесінде Даймон мен Уэйл Citigroup атты ірі қаржылық қызметтер конгломератын құрды. Алайда сол жылдың қарашасында Даймон [[Citigroup]] компаниясынан кетті. Бұған Сэнди Уэйлдың демалыс күндері өткен басшылық жиынында одан қызметінен кетуді сұрауы себеп болды.<ref>{{cite book|author-last1=Langley|author-first1=Monica|title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All|publisher=Simon & Schuster|year=2003|page=321}}</ref> Сол кезде тараған қауесеттер бойынша, Даймон мен Уэйл арасында 1997 жылы Уэйлдың қызы Джессика М. Библиовицті қызметте жоғарылату мәселесіне байланысты келіспеушілік туындаған.<ref>{{cite news | last=Nathans Spiro | first=Leah | title=Too crowded under Traveler's umbrella? | date=June 30, 1997 | work=BusinessWeek | url=http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | access-date=November 21, 2004 | archive-date=January 18, 2013 | archive-url=https://archive.today/20130118183647/http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | url-status=dead }}</ref> Алайда бұл оқиға Даймонның компаниядан кетуінен бір жылдан астам уақыт бұрын болған еді. Басқа бір дереккөздерде оның кетуінің негізгі себебі ретінде Даймонның өзін Уэйлмен тең дәрежеде қарастыруды талап еткені көрсетіледі.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | work=The New York Times | first=Paul M. | last=Barrett | title=I, Banker | date=November 1, 2009 | access-date=February 24, 2017 | archive-date=July 17, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170717163958/http://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | url-status=live }}</ref> === Bank One (2000–2004) === 2000 жылғы наурызда Даймон АҚШ-тағы бесінші ірі банк саналатын [[Bank One]] банкінің бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды.<ref name=khurana02>[[Rakesh Khurana]], ''Searching for a Corporate Savior: The Irrational Quest for Charismatic CEOs'' (Princeton University Press, 2002)</ref> === J.P. Morgan (2004 жылдан) === [[Сурет:MacriDimon.jpg|thumb|Даймон Аргентина президенті [[Маурисио Макри]]мен бірге, 2016 жыл]] 2004 жылғы шілдеде [[JPMorgan Chase]] пен Bank One банктері біріктірілгеннен кейін, Даймон біріккен компанияның президенті және операциялық директоры (COO) болды. 2005 жылғы 31 желтоқсанда ол JPMorgan Chase компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды, ал 2006 жылғы 31 желтоқсанда директорлар кеңесінің төрағасы және президенті қызметтеріне кірісті.<ref>{{cite web|title=Board Member Bios|url=http://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|publisher=JPMorgan Chase|access-date=June 7, 2011|archive-date=January 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105073827/https://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы наурызда Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің А класты директорлар кеңесінің мүшесі болды. Даймонның басшылығы кезеңінде жүзеге асқан сатып алулардың нәтижесінде JPMorgan Chase басқарудағы активтер көлемі, нарықтық капитализациясы және ашық саудадағы акцияларының құны бойынша АҚШ-тың жетекші банктерінің біріне айналды.<ref name="Forbes">{{cite news|url=https://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |title=The Market's Best Managers |work=Forbes |access-date=February 2, 2016 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://archive.today/20120731070440/http://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |archive-date=July 31, 2012 }}</ref><ref name="Reuters">[https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914+10-Jun-2009+MW20090610.php] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118203820/https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914%2B10-Jun-2009%2BMW20090610.php|date=January 18, 2016}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Даймон Ұлыбританияның қаржы министрі [[Аластер Дарлинг]]ке қоңырау шалып, 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін енгізілген, көлемі 25 мың фунт стерлингтен асатын банкирлердің сыйақыларына салынатын 50 пайыздық салықтың тым қатаң екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=JPMorgan's Dimon called Darling over bonus tax |url=https://www.reuters.com/article/markets/funds/jpmorgans-dimon-called-darling-over-bonus-tax-idUSLNE5BT00M/ |access-date=February 21, 2026 |work=Reuters |date=December 30, 2009}}</ref> 2026 жылы жарияланған [[Эпштейн файлдары|Эпштейн құжаттарына]] сәйкес, сол кездегі Ұлыбританияның бизнес мәселелері жөніндегі министрі [[Питер Манделсон]] Даймонға аталған салыққа байланысты Дарлингке «жанама қысым көрсетуге» кеңес берген.<ref>{{cite news |title=Faisal Islam: Mandelson, Darling and the conversation I can't forget |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cx2kzmnr14lo |access-date=February 21, 2026 |work=BBC News |date=February 2, 2026}}</ref> 2009 жылы Даймон Brendan Wood International консалтингтік компаниясы тарапынан «TopGun CEO» атағына лайық деп танылды.<ref name="Forbes" /><ref name="Reuters" /> 2011 жылғы 26 қыркүйекте Даймон [[Канада банкі]]нің басқарушысы [[Марк Карни]]мен болған көпшілік назарын аударған қызу пікірталасқа қатысты. Сол кезде Даймон [[Basel III]] халықаралық қаржылық реттеу талаптары АҚШ банктеріне қатысты кемсітушілік сипатқа ие және «америкалық мүдделерге қарсы» деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|last=Braithwaite |first=Tom |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/b62779c6-e7a4-11e0-9da3-00144feab49a.html |title=Dimon in attack on Canada's bank chief |website=FT.com |date=September 26, 2011 |access-date=February 2, 2016}}</ref> 2012 жылғы 10 мамырда JPMorgan Chase банкі шұғыл конференциялық қоңырау өткізіп, кемінде 2 миллиард АҚШ долларын құраған сауда шығындары туралы хабарлады. Даймонның айтуынша, бұл операциялар банктің жалпы несиелік тәуекелдерін хеджирлеуге арналған болатын. Даймон кейінірек аталған стратегияны «қате құрылған, күрделі, жеткілікті түрде тексерілмеген, тиімсіз жүзеге асырылған және тиісінше бақыланбаған» деп сипаттады.<ref>{{cite web |author=A |url=http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |title=Two billion dollar 'hedge' &#124; FT Alphaville |website=Ftalphaville.ft.com |date=May 14, 2012 |access-date=February 2, 2016 |archive-date=September 11, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120911005731/http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |url-status=live }}</ref> Бұл оқиғаға байланысты [[Федералдық резерв]] жүйесі, [[АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] (SEC) және [[Федералдық тергеу бюросы]] (FBI) тергеу жүргізді. Істің негізгі қатысушысы бұқаралық ақпарат құралдарында «Лондон киті» деген лақап атпен белгілі болды.<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |title=More Bad News For JPMorgan As FBI Gets Involved |website=Forbes.com |access-date=February 2, 2016 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы мамырда Джейми Даймон JPMorgan Chase банкіне қарсы қозғалған екі сот ісіне байланысты антпен куәлік берді.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon, JPMorgan board defeat shareholders' Jeffrey Epstein lawsuit |url=https://www.reuters.com/legal/jamie-dimon-jpmorgan-board-defeat-shareholders-jeffrey-epstein-lawsuit-2023-08-10/ |website=Reuters|date=August 10, 2023 |last1=Stempel |first1=Jonathan }}</ref> Талапкерлер банкті 1998–2013 жылдары клиенті болған, кейін жыныстық қылмыстар жасағаны үшін айыпталған [[Джеффри Эпштейн]]ге қызмет көрсетті деп айыптады. Олардың айтуынша, банк ішінде Эпштейннің заңсыз әрекеттері туралы ескертулер болғанына қарамастан, оған қызмет көрсету жалғасқан. Ал JPMorgan Chase бұл айыптауларды негізсіз деп сипаттады.<ref>{{Cite web |last=Mangan |first=Dan |date=2023-05-26 |title=JPMorgan CEO Jamie Dimon testifies he had no involvement with Jeffrey Epstein account, bank says |url=https://www.cnbc.com/2023/05/26/jpmorgan-ceo-jamie-dimon-epstein-deposition.html |access-date=2024-06-20 |website=CNBC |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Miller |first1=Joe |last2=Franklin |first2=Joshua |date=March 28, 2023 |title=JPMorgan's Jamie Dimon to be deposed in Epstein lawsuits |url=https://www.ft.com/content/f5e7d581-6369-4b0b-92f4-b5fe9a55b2f2 |url-access=subscription |website=[[Financial Times]]}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} oxn6xpabcdgkekp3lb8rbbouetj1ugq 3620599 3620598 2026-06-22T09:45:13Z 1nter pares 146705 /* J.P. Morgan (2004 жылдан) */ 3620599 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.<ref>{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}</ref> Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.<ref name="politico">{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}</ref> Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.<ref name="politico" /><ref>{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}</ref> Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.<ref>{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon & Schuster]] |date=2003 |page=50}}</ref> Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.<ref>{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}</ref> Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}</ref> 1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.<ref name=nyt95a>{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}</ref> Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.<ref name=nyf15a>{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}</ref> == Мансабы == Іскерлік басқару магистрі (MBA) дәрежесін алғаннан кейін, [[Сэнди Уэйл]] Даймонды [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Lehman Brothers]] компанияларының жұмыс ұсыныстарынан бас тартып, [[American Express]] компаниясында өз көмекшісі ретінде жұмыс істеуге көндірді.<ref name=langley03>Langley, Monica. ''Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All''. Simon & Schuster, 2003, p.74</ref> Уэйл инвестициялық банктер ұсынған жалақымен бәсекелесе алмағанымен, Даймонға бұл жұмыстың қызықты болатынын айтты.<ref>Langley, 2003, p.74"</ref> Даймонның әкесі Теодор Даймон American Express компаниясының атқарушы вице-президенті болған.<ref>{{Cite news|last=Cuff|first=Daniel F.|url=https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|title=Business People|date=January 13, 1984|work=The New York Times|access-date=March 18, 2020|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=March 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318210417/https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|url-status=live}}</ref> === Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі === 1985 жылы Сэнди Уэйл American Express компаниясынан кеткеннен кейін, Даймон да оның соңынан ерді. Кейін екеуі бірге [[Control Data]] компаниясынан тұтынушылық қаржыландырумен айналысатын [[Commercial Credit]] компаниясын сатып алды. 30 жасында Даймон компанияның қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды.<ref>{{cite news | url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | work=Euromoney | title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase | date=June 10, 2019 | access-date=June 14, 2019 | archive-date=June 10, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | url-status=live |author-last1=Lee|author-first1=Peter}}</ref> Ол компанияның қаржылық жағдайын жақсартуға және оның қызметін қайта жандандыруға елеулі үлес қосты. 1998 жылы бірқатар бірігулер мен сатып алулардың нәтижесінде Даймон мен Уэйл Citigroup атты ірі қаржылық қызметтер конгломератын құрды. Алайда сол жылдың қарашасында Даймон [[Citigroup]] компаниясынан кетті. Бұған Сэнди Уэйлдың демалыс күндері өткен басшылық жиынында одан қызметінен кетуді сұрауы себеп болды.<ref>{{cite book|author-last1=Langley|author-first1=Monica|title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All|publisher=Simon & Schuster|year=2003|page=321}}</ref> Сол кезде тараған қауесеттер бойынша, Даймон мен Уэйл арасында 1997 жылы Уэйлдың қызы Джессика М. Библиовицті қызметте жоғарылату мәселесіне байланысты келіспеушілік туындаған.<ref>{{cite news | last=Nathans Spiro | first=Leah | title=Too crowded under Traveler's umbrella? | date=June 30, 1997 | work=BusinessWeek | url=http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | access-date=November 21, 2004 | archive-date=January 18, 2013 | archive-url=https://archive.today/20130118183647/http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | url-status=dead }}</ref> Алайда бұл оқиға Даймонның компаниядан кетуінен бір жылдан астам уақыт бұрын болған еді. Басқа бір дереккөздерде оның кетуінің негізгі себебі ретінде Даймонның өзін Уэйлмен тең дәрежеде қарастыруды талап еткені көрсетіледі.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | work=The New York Times | first=Paul M. | last=Barrett | title=I, Banker | date=November 1, 2009 | access-date=February 24, 2017 | archive-date=July 17, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170717163958/http://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | url-status=live }}</ref> === Bank One (2000–2004) === 2000 жылғы наурызда Даймон АҚШ-тағы бесінші ірі банк саналатын [[Bank One]] банкінің бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды.<ref name=khurana02>[[Rakesh Khurana]], ''Searching for a Corporate Savior: The Irrational Quest for Charismatic CEOs'' (Princeton University Press, 2002)</ref> === J.P. Morgan (2004 жылдан) === [[Сурет:MacriDimon.jpg|thumb|Даймон Аргентина президенті [[Маурисио Макри]]мен бірге, 2016 жыл]] 2004 жылғы шілдеде [[JPMorgan Chase]] пен Bank One банктері біріктірілгеннен кейін, Даймон біріккен компанияның президенті және операциялық директоры (COO) болды. 2005 жылғы 31 желтоқсанда ол JPMorgan Chase компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды, ал 2006 жылғы 31 желтоқсанда директорлар кеңесінің төрағасы және президенті қызметтеріне кірісті.<ref>{{cite web|title=Board Member Bios|url=http://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|publisher=JPMorgan Chase|access-date=June 7, 2011|archive-date=January 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105073827/https://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы наурызда Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің А класты директорлар кеңесінің мүшесі болды. Даймонның басшылығы кезеңінде жүзеге асқан сатып алулардың нәтижесінде JPMorgan Chase басқарудағы активтер көлемі, нарықтық капитализациясы және ашық саудадағы акцияларының құны бойынша АҚШ-тың жетекші банктерінің біріне айналды.<ref name="Forbes">{{cite news|url=https://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |title=The Market's Best Managers |work=Forbes |access-date=February 2, 2016 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://archive.today/20120731070440/http://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |archive-date=July 31, 2012 }}</ref><ref name="Reuters">[https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914+10-Jun-2009+MW20090610.php] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118203820/https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914%2B10-Jun-2009%2BMW20090610.php|date=January 18, 2016}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Даймон Ұлыбританияның қаржы министрі [[Аластер Дарлинг]]ке қоңырау шалып, 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін енгізілген, көлемі 25 мың фунт стерлингтен асатын банкирлердің сыйақыларына салынатын 50 пайыздық салықтың тым қатаң екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=JPMorgan's Dimon called Darling over bonus tax |url=https://www.reuters.com/article/markets/funds/jpmorgans-dimon-called-darling-over-bonus-tax-idUSLNE5BT00M/ |access-date=February 21, 2026 |work=Reuters |date=December 30, 2009}}</ref> 2026 жылы жарияланған [[Эпштейн файлдары|Эпштейн құжаттарына]] сәйкес, сол кездегі Ұлыбританияның бизнес мәселелері жөніндегі министрі [[Питер Манделсон]] Даймонға аталған салыққа байланысты Дарлингке «жанама қысым көрсетуге» кеңес берген.<ref>{{cite news |title=Faisal Islam: Mandelson, Darling and the conversation I can't forget |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cx2kzmnr14lo |access-date=February 21, 2026 |work=BBC News |date=February 2, 2026}}</ref> 2009 жылы Даймон Brendan Wood International консалтингтік компаниясы тарапынан «TopGun CEO» атағына лайық деп танылды.<ref name="Forbes" /><ref name="Reuters" /> 2011 жылғы 26 қыркүйекте Даймон [[Канада банкі]]нің басқарушысы [[Марк Карни]]мен болған көпшілік назарын аударған қызу пікірталасқа қатысты. Сол кезде Даймон [[Basel III]] халықаралық қаржылық реттеу талаптары АҚШ банктеріне қатысты кемсітушілік сипатқа ие және «америкалық мүдделерге қарсы» деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|last=Braithwaite |first=Tom |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/b62779c6-e7a4-11e0-9da3-00144feab49a.html |title=Dimon in attack on Canada's bank chief |website=FT.com |date=September 26, 2011 |access-date=February 2, 2016}}</ref> 2012 жылғы 10 мамырда JPMorgan Chase банкі шұғыл конференциялық қоңырау өткізіп, кемінде 2 миллиард АҚШ долларын құраған сауда шығындары туралы хабарлады. Даймонның айтуынша, бұл операциялар банктің жалпы несиелік тәуекелдерін хеджирлеуге арналған болатын. Даймон кейінірек аталған стратегияны «қате құрылған, күрделі, жеткілікті түрде тексерілмеген, тиімсіз жүзеге асырылған және тиісінше бақыланбаған» деп сипаттады.<ref>{{cite web |author=A |url=http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |title=Two billion dollar 'hedge' &#124; FT Alphaville |website=Ftalphaville.ft.com |date=May 14, 2012 |access-date=February 2, 2016 |archive-date=September 11, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120911005731/http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |url-status=live }}</ref> Бұл оқиғаға байланысты [[Федералдық резерв]] жүйесі, [[АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] (SEC) және [[Федералдық тергеу бюросы]] (FBI) тергеу жүргізді. Істің негізгі қатысушысы бұқаралық ақпарат құралдарында «Лондон киті» деген лақап атпен белгілі болды.<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |title=More Bad News For JPMorgan As FBI Gets Involved |website=Forbes.com |access-date=February 2, 2016 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы мамырда Джейми Даймон JPMorgan Chase банкіне қарсы қозғалған екі сот ісіне байланысты антпен куәлік берді.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon, JPMorgan board defeat shareholders' Jeffrey Epstein lawsuit |url=https://www.reuters.com/legal/jamie-dimon-jpmorgan-board-defeat-shareholders-jeffrey-epstein-lawsuit-2023-08-10/ |website=Reuters|date=August 10, 2023 |last1=Stempel |first1=Jonathan }}</ref> Талапкерлер банкті 1998–2013 жылдары клиенті болған, кейін жыныстық қылмыстар жасағаны үшін айыпталған [[Джеффри Эпштейн]]ге қызмет көрсетті деп айыптады. Олардың айтуынша, банк ішінде Эпштейннің заңсыз әрекеттері туралы ескертулер болғанына қарамастан, оған қызмет көрсету жалғасқан. Ал JPMorgan Chase бұл айыптауларды негізсіз деп сипаттады.<ref>{{Cite web |last=Mangan |first=Dan |date=2023-05-26 |title=JPMorgan CEO Jamie Dimon testifies he had no involvement with Jeffrey Epstein account, bank says |url=https://www.cnbc.com/2023/05/26/jpmorgan-ceo-jamie-dimon-epstein-deposition.html |access-date=2024-06-20 |website=CNBC |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Miller |first1=Joe |last2=Franklin |first2=Joshua |date=March 28, 2023 |title=JPMorgan's Jamie Dimon to be deposed in Epstein lawsuits |url=https://www.ft.com/content/f5e7d581-6369-4b0b-92f4-b5fe9a55b2f2 |url-access=subscription |website=[[Financial Times]]}}</ref> Даймон жаһандық компаниялардың бас директорларын біріктіретін [[The Business Council]] ұйымының атқарушы комитетінің мүшесі болып табылады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon, Chairman & CEO, JPMorgan Chase on Rebuilding a More Inclusive Economy |url=https://www.hbs-atlanta.org/s/1738/cc/21/page.aspx?sid=1738&gid=12&pgid=71802 |website=Harvard Business School (Club of Atlanta)}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon BusinessRoundtable.org |url=https://www.businessroundtable.org/about/members/jamie-dimon |access-date=2024-06-24 |website=www.businessroundtable.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kuehner-Hebert |first=Katie |date=2018-10-30 |title=Jamie Dimon Is At The Top Of The U.S. Financial World |url=https://chiefexecutive.net/jamie-dimon-is-at-the-top-of-the-u-s-financial-world/ |access-date=2024-06-24 |website=ChiefExecutive.net |language=en-US}}</ref> 2011–2012 жылдары ол ұйымның атқарушы комитетінің төрағасы қызметін атқарды.<ref name="committee">{{cite web |title=Executive Committee 2015–2016 |url=http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722222304/http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |archive-date=July 22, 2012 |publisher=The Business Council}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша Даймон Business Roundtable ұйымының директорлар кеңесінің мүшесі болып табылады. Бұған дейін ол аталған ұйымның төрағасы болған.<ref>{{Cite web |date=2024-06-13 |title=Donald Trump is meeting today with JPMorgan's Jamie Dimon, Apple's Tim Cook, and other top CEOs |url=https://qz.com/donald-trump-jpmorgan-apple-business-roundtable-ceos-1851537207 |access-date=2024-08-13 |website=Quartz |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tankersley |first=Jim |date=2021-11-24 |title=CEOs turn to a top Wall Street banker, JP Morgan's Jamie Dimon, to lead outreach to Trump administration |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/12/07/ceos-turn-to-a-top-wall-street-banker-jp-morgans-jamie-dimon-to-lead-outreach-to-trump-administration/ |access-date=2024-08-13 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cerlvkdftqa3cozmdwci0epnzw63boh 3620600 3620599 2026-06-22T09:47:12Z 1nter pares 146705 /* J.P. Morgan (2004 жылдан) */ 3620600 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.<ref>{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}</ref> Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.<ref name="politico">{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}</ref> Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.<ref name="politico" /><ref>{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}</ref> Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.<ref>{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon & Schuster]] |date=2003 |page=50}}</ref> Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.<ref>{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}</ref> Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}</ref> 1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.<ref name=nyt95a>{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}</ref> Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.<ref name=nyf15a>{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}</ref> == Мансабы == Іскерлік басқару магистрі (MBA) дәрежесін алғаннан кейін, [[Сэнди Уэйл]] Даймонды [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Lehman Brothers]] компанияларының жұмыс ұсыныстарынан бас тартып, [[American Express]] компаниясында өз көмекшісі ретінде жұмыс істеуге көндірді.<ref name=langley03>Langley, Monica. ''Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All''. Simon & Schuster, 2003, p.74</ref> Уэйл инвестициялық банктер ұсынған жалақымен бәсекелесе алмағанымен, Даймонға бұл жұмыстың қызықты болатынын айтты.<ref>Langley, 2003, p.74"</ref> Даймонның әкесі Теодор Даймон American Express компаниясының атқарушы вице-президенті болған.<ref>{{Cite news|last=Cuff|first=Daniel F.|url=https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|title=Business People|date=January 13, 1984|work=The New York Times|access-date=March 18, 2020|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=March 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318210417/https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|url-status=live}}</ref> === Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі === 1985 жылы Сэнди Уэйл American Express компаниясынан кеткеннен кейін, Даймон да оның соңынан ерді. Кейін екеуі бірге [[Control Data]] компаниясынан тұтынушылық қаржыландырумен айналысатын [[Commercial Credit]] компаниясын сатып алды. 30 жасында Даймон компанияның қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды.<ref>{{cite news | url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | work=Euromoney | title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase | date=June 10, 2019 | access-date=June 14, 2019 | archive-date=June 10, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | url-status=live |author-last1=Lee|author-first1=Peter}}</ref> Ол компанияның қаржылық жағдайын жақсартуға және оның қызметін қайта жандандыруға елеулі үлес қосты. 1998 жылы бірқатар бірігулер мен сатып алулардың нәтижесінде Даймон мен Уэйл Citigroup атты ірі қаржылық қызметтер конгломератын құрды. Алайда сол жылдың қарашасында Даймон [[Citigroup]] компаниясынан кетті. Бұған Сэнди Уэйлдың демалыс күндері өткен басшылық жиынында одан қызметінен кетуді сұрауы себеп болды.<ref>{{cite book|author-last1=Langley|author-first1=Monica|title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All|publisher=Simon & Schuster|year=2003|page=321}}</ref> Сол кезде тараған қауесеттер бойынша, Даймон мен Уэйл арасында 1997 жылы Уэйлдың қызы Джессика М. Библиовицті қызметте жоғарылату мәселесіне байланысты келіспеушілік туындаған.<ref>{{cite news | last=Nathans Spiro | first=Leah | title=Too crowded under Traveler's umbrella? | date=June 30, 1997 | work=BusinessWeek | url=http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | access-date=November 21, 2004 | archive-date=January 18, 2013 | archive-url=https://archive.today/20130118183647/http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | url-status=dead }}</ref> Алайда бұл оқиға Даймонның компаниядан кетуінен бір жылдан астам уақыт бұрын болған еді. Басқа бір дереккөздерде оның кетуінің негізгі себебі ретінде Даймонның өзін Уэйлмен тең дәрежеде қарастыруды талап еткені көрсетіледі.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | work=The New York Times | first=Paul M. | last=Barrett | title=I, Banker | date=November 1, 2009 | access-date=February 24, 2017 | archive-date=July 17, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170717163958/http://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | url-status=live }}</ref> === Bank One (2000–2004) === 2000 жылғы наурызда Даймон АҚШ-тағы бесінші ірі банк саналатын [[Bank One]] банкінің бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды.<ref name=khurana02>[[Rakesh Khurana]], ''Searching for a Corporate Savior: The Irrational Quest for Charismatic CEOs'' (Princeton University Press, 2002)</ref> === J.P. Morgan (2004 жылдан) === [[Сурет:MacriDimon.jpg|thumb|Даймон Аргентина президенті [[Маурисио Макри]]мен бірге, 2016 жыл]] 2004 жылғы шілдеде [[JPMorgan Chase]] пен Bank One банктері біріктірілгеннен кейін, Даймон біріккен компанияның президенті және операциялық директоры (COO) болды. 2005 жылғы 31 желтоқсанда ол JPMorgan Chase компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды, ал 2006 жылғы 31 желтоқсанда директорлар кеңесінің төрағасы және президенті қызметтеріне кірісті.<ref>{{cite web|title=Board Member Bios|url=http://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|publisher=JPMorgan Chase|access-date=June 7, 2011|archive-date=January 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105073827/https://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы наурызда Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің А класты директорлар кеңесінің мүшесі болды. Даймонның басшылығы кезеңінде жүзеге асқан сатып алулардың нәтижесінде JPMorgan Chase басқарудағы активтер көлемі, нарықтық капитализациясы және ашық саудадағы акцияларының құны бойынша АҚШ-тың жетекші банктерінің біріне айналды.<ref name="Forbes">{{cite news|url=https://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |title=The Market's Best Managers |work=Forbes |access-date=February 2, 2016 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://archive.today/20120731070440/http://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |archive-date=July 31, 2012 }}</ref><ref name="Reuters">[https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914+10-Jun-2009+MW20090610.php] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118203820/https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914%2B10-Jun-2009%2BMW20090610.php|date=January 18, 2016}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Даймон Ұлыбританияның қаржы министрі [[Аластер Дарлинг]]ке қоңырау шалып, 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін енгізілген, көлемі 25 мың фунт стерлингтен асатын банкирлердің сыйақыларына салынатын 50 пайыздық салықтың тым қатаң екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=JPMorgan's Dimon called Darling over bonus tax |url=https://www.reuters.com/article/markets/funds/jpmorgans-dimon-called-darling-over-bonus-tax-idUSLNE5BT00M/ |access-date=February 21, 2026 |work=Reuters |date=December 30, 2009}}</ref> 2026 жылы жарияланған [[Эпштейн файлдары|Эпштейн құжаттарына]] сәйкес, сол кездегі Ұлыбританияның бизнес мәселелері жөніндегі министрі [[Питер Манделсон]] Даймонға аталған салыққа байланысты Дарлингке «жанама қысым көрсетуге» кеңес берген.<ref>{{cite news |title=Faisal Islam: Mandelson, Darling and the conversation I can't forget |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cx2kzmnr14lo |access-date=February 21, 2026 |work=BBC News |date=February 2, 2026}}</ref> 2009 жылы Даймон Brendan Wood International консалтингтік компаниясы тарапынан «TopGun CEO» атағына лайық деп танылды.<ref name="Forbes" /><ref name="Reuters" /> 2011 жылғы 26 қыркүйекте Даймон [[Канада банкі]]нің басқарушысы [[Марк Карни]]мен болған көпшілік назарын аударған қызу пікірталасқа қатысты. Сол кезде Даймон [[Basel III]] халықаралық қаржылық реттеу талаптары АҚШ банктеріне қатысты кемсітушілік сипатқа ие және «америкалық мүдделерге қарсы» деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|last=Braithwaite |first=Tom |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/b62779c6-e7a4-11e0-9da3-00144feab49a.html |title=Dimon in attack on Canada's bank chief |website=FT.com |date=September 26, 2011 |access-date=February 2, 2016}}</ref> 2012 жылғы 10 мамырда JPMorgan Chase банкі шұғыл конференциялық қоңырау өткізіп, кемінде 2 миллиард АҚШ долларын құраған сауда шығындары туралы хабарлады. Даймонның айтуынша, бұл операциялар банктің жалпы несиелік тәуекелдерін хеджирлеуге арналған болатын. Даймон кейінірек аталған стратегияны «қате құрылған, күрделі, жеткілікті түрде тексерілмеген, тиімсіз жүзеге асырылған және тиісінше бақыланбаған» деп сипаттады.<ref>{{cite web |author=A |url=http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |title=Two billion dollar 'hedge' &#124; FT Alphaville |website=Ftalphaville.ft.com |date=May 14, 2012 |access-date=February 2, 2016 |archive-date=September 11, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120911005731/http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |url-status=live }}</ref> Бұл оқиғаға байланысты [[Федералдық резерв]] жүйесі, [[АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] (SEC) және [[Федералдық тергеу бюросы]] (FBI) тергеу жүргізді. Істің негізгі қатысушысы бұқаралық ақпарат құралдарында «Лондон киті» деген лақап атпен белгілі болды.<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |title=More Bad News For JPMorgan As FBI Gets Involved |website=Forbes.com |access-date=February 2, 2016 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы мамырда Джейми Даймон JPMorgan Chase банкіне қарсы қозғалған екі сот ісіне байланысты антпен куәлік берді.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon, JPMorgan board defeat shareholders' Jeffrey Epstein lawsuit |url=https://www.reuters.com/legal/jamie-dimon-jpmorgan-board-defeat-shareholders-jeffrey-epstein-lawsuit-2023-08-10/ |website=Reuters|date=August 10, 2023 |last1=Stempel |first1=Jonathan }}</ref> Талапкерлер банкті 1998–2013 жылдары клиенті болған, кейін жыныстық қылмыстар жасағаны үшін айыпталған [[Джеффри Эпштейн]]ге қызмет көрсетті деп айыптады. Олардың айтуынша, банк ішінде Эпштейннің заңсыз әрекеттері туралы ескертулер болғанына қарамастан, оған қызмет көрсету жалғасқан. Ал JPMorgan Chase бұл айыптауларды негізсіз деп сипаттады.<ref>{{Cite web |last=Mangan |first=Dan |date=2023-05-26 |title=JPMorgan CEO Jamie Dimon testifies he had no involvement with Jeffrey Epstein account, bank says |url=https://www.cnbc.com/2023/05/26/jpmorgan-ceo-jamie-dimon-epstein-deposition.html |access-date=2024-06-20 |website=CNBC |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Miller |first1=Joe |last2=Franklin |first2=Joshua |date=March 28, 2023 |title=JPMorgan's Jamie Dimon to be deposed in Epstein lawsuits |url=https://www.ft.com/content/f5e7d581-6369-4b0b-92f4-b5fe9a55b2f2 |url-access=subscription |website=[[Financial Times]]}}</ref> Даймон жаһандық компаниялардың бас директорларын біріктіретін [[The Business Council]] ұйымының атқарушы комитетінің мүшесі болып табылады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon, Chairman & CEO, JPMorgan Chase on Rebuilding a More Inclusive Economy |url=https://www.hbs-atlanta.org/s/1738/cc/21/page.aspx?sid=1738&gid=12&pgid=71802 |website=Harvard Business School (Club of Atlanta)}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon BusinessRoundtable.org |url=https://www.businessroundtable.org/about/members/jamie-dimon |access-date=2024-06-24 |website=www.businessroundtable.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kuehner-Hebert |first=Katie |date=2018-10-30 |title=Jamie Dimon Is At The Top Of The U.S. Financial World |url=https://chiefexecutive.net/jamie-dimon-is-at-the-top-of-the-u-s-financial-world/ |access-date=2024-06-24 |website=ChiefExecutive.net |language=en-US}}</ref> 2011–2012 жылдары ол ұйымның атқарушы комитетінің төрағасы қызметін атқарды.<ref name="committee">{{cite web |title=Executive Committee 2015–2016 |url=http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722222304/http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |archive-date=July 22, 2012 |publisher=The Business Council}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша Даймон Business Roundtable ұйымының директорлар кеңесінің мүшесі болып табылады. Бұған дейін ол аталған ұйымның төрағасы болған.<ref>{{Cite web |date=2024-06-13 |title=Donald Trump is meeting today with JPMorgan's Jamie Dimon, Apple's Tim Cook, and other top CEOs |url=https://qz.com/donald-trump-jpmorgan-apple-business-roundtable-ceos-1851537207 |access-date=2024-08-13 |website=Quartz |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tankersley |first=Jim |date=2021-11-24 |title=CEOs turn to a top Wall Street banker, JP Morgan's Jamie Dimon, to lead outreach to Trump administration |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/12/07/ceos-turn-to-a-top-wall-street-banker-jp-morgans-jamie-dimon-to-lead-outreach-to-trump-administration/ |access-date=2024-08-13 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> 2025 жылғы қазанда Даймон [[BBC]]-ге берген сұхбатында алдағы алты айдан екі жылға дейінгі кезеңде АҚШ қор нарығында ірі түзету болуы ықтимал деген пікір білдірді. Сондай-ақ ол АҚШ-ты жаһандық деңгейде бұрынғыға қарағанда сенімділігі төмен серіктес ретінде сипаттап, Федералдық резерв жүйесінің тәуелсіздігіне сенім білдіретінін тағы да мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2025-10-08 |title=JP Morgan boss Jamie Dimon sounds warning on US stock market fall |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg5ej03p604o |access-date=2025-10-13 |website=[[BBC]] |language=en-GB}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gwjq1itfnx96dnb9yazi2p34jhziljj 3620601 3620600 2026-06-22T09:48:59Z 1nter pares 146705 3620601 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.<ref>{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}</ref> Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.<ref name="politico">{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}</ref> Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.<ref name="politico" /><ref>{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}</ref> Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.<ref>{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon & Schuster]] |date=2003 |page=50}}</ref> Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.<ref>{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}</ref> Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}</ref> 1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.<ref name=nyt95a>{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}</ref> Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.<ref name=nyf15a>{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}</ref> == Мансабы == Іскерлік басқару магистрі (MBA) дәрежесін алғаннан кейін, [[Сэнди Уэйл]] Даймонды [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Lehman Brothers]] компанияларының жұмыс ұсыныстарынан бас тартып, [[American Express]] компаниясында өз көмекшісі ретінде жұмыс істеуге көндірді.<ref name=langley03>Langley, Monica. ''Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All''. Simon & Schuster, 2003, p.74</ref> Уэйл инвестициялық банктер ұсынған жалақымен бәсекелесе алмағанымен, Даймонға бұл жұмыстың қызықты болатынын айтты.<ref>Langley, 2003, p.74"</ref> Даймонның әкесі Теодор Даймон American Express компаниясының атқарушы вице-президенті болған.<ref>{{Cite news|last=Cuff|first=Daniel F.|url=https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|title=Business People|date=January 13, 1984|work=The New York Times|access-date=March 18, 2020|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=March 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318210417/https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|url-status=live}}</ref> === Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі === 1985 жылы Сэнди Уэйл American Express компаниясынан кеткеннен кейін, Даймон да оның соңынан ерді. Кейін екеуі бірге [[Control Data]] компаниясынан тұтынушылық қаржыландырумен айналысатын [[Commercial Credit]] компаниясын сатып алды. 30 жасында Даймон компанияның қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды.<ref>{{cite news | url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | work=Euromoney | title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase | date=June 10, 2019 | access-date=June 14, 2019 | archive-date=June 10, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | url-status=live |author-last1=Lee|author-first1=Peter}}</ref> Ол компанияның қаржылық жағдайын жақсартуға және оның қызметін қайта жандандыруға елеулі үлес қосты. 1998 жылы бірқатар бірігулер мен сатып алулардың нәтижесінде Даймон мен Уэйл Citigroup атты ірі қаржылық қызметтер конгломератын құрды. Алайда сол жылдың қарашасында Даймон [[Citigroup]] компаниясынан кетті. Бұған Сэнди Уэйлдың демалыс күндері өткен басшылық жиынында одан қызметінен кетуді сұрауы себеп болды.<ref>{{cite book|author-last1=Langley|author-first1=Monica|title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All|publisher=Simon & Schuster|year=2003|page=321}}</ref> Сол кезде тараған қауесеттер бойынша, Даймон мен Уэйл арасында 1997 жылы Уэйлдың қызы Джессика М. Библиовицті қызметте жоғарылату мәселесіне байланысты келіспеушілік туындаған.<ref>{{cite news | last=Nathans Spiro | first=Leah | title=Too crowded under Traveler's umbrella? | date=June 30, 1997 | work=BusinessWeek | url=http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | access-date=November 21, 2004 | archive-date=January 18, 2013 | archive-url=https://archive.today/20130118183647/http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | url-status=dead }}</ref> Алайда бұл оқиға Даймонның компаниядан кетуінен бір жылдан астам уақыт бұрын болған еді. Басқа бір дереккөздерде оның кетуінің негізгі себебі ретінде Даймонның өзін Уэйлмен тең дәрежеде қарастыруды талап еткені көрсетіледі.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | work=The New York Times | first=Paul M. | last=Barrett | title=I, Banker | date=November 1, 2009 | access-date=February 24, 2017 | archive-date=July 17, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170717163958/http://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | url-status=live }}</ref> === Bank One (2000–2004) === 2000 жылғы наурызда Даймон АҚШ-тағы бесінші ірі банк саналатын [[Bank One]] банкінің бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды.<ref name=khurana02>[[Rakesh Khurana]], ''Searching for a Corporate Savior: The Irrational Quest for Charismatic CEOs'' (Princeton University Press, 2002)</ref> === J.P. Morgan (2004 жылдан) === [[Сурет:MacriDimon.jpg|thumb|Даймон Аргентина президенті [[Маурисио Макри]]мен бірге, 2016 жыл]] 2004 жылғы шілдеде [[JPMorgan Chase]] пен Bank One банктері біріктірілгеннен кейін, Даймон біріккен компанияның президенті және операциялық директоры (COO) болды. 2005 жылғы 31 желтоқсанда ол JPMorgan Chase компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды, ал 2006 жылғы 31 желтоқсанда директорлар кеңесінің төрағасы және президенті қызметтеріне кірісті.<ref>{{cite web|title=Board Member Bios|url=http://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|publisher=JPMorgan Chase|access-date=June 7, 2011|archive-date=January 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105073827/https://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы наурызда Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің А класты директорлар кеңесінің мүшесі болды. Даймонның басшылығы кезеңінде жүзеге асқан сатып алулардың нәтижесінде JPMorgan Chase басқарудағы активтер көлемі, нарықтық капитализациясы және ашық саудадағы акцияларының құны бойынша АҚШ-тың жетекші банктерінің біріне айналды.<ref name="Forbes">{{cite news|url=https://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |title=The Market's Best Managers |work=Forbes |access-date=February 2, 2016 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://archive.today/20120731070440/http://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |archive-date=July 31, 2012 }}</ref><ref name="Reuters">[https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914+10-Jun-2009+MW20090610.php] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118203820/https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914%2B10-Jun-2009%2BMW20090610.php|date=January 18, 2016}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Даймон Ұлыбританияның қаржы министрі [[Аластер Дарлинг]]ке қоңырау шалып, 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін енгізілген, көлемі 25 мың фунт стерлингтен асатын банкирлердің сыйақыларына салынатын 50 пайыздық салықтың тым қатаң екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=JPMorgan's Dimon called Darling over bonus tax |url=https://www.reuters.com/article/markets/funds/jpmorgans-dimon-called-darling-over-bonus-tax-idUSLNE5BT00M/ |access-date=February 21, 2026 |work=Reuters |date=December 30, 2009}}</ref> 2026 жылы жарияланған [[Эпштейн файлдары|Эпштейн құжаттарына]] сәйкес, сол кездегі Ұлыбританияның бизнес мәселелері жөніндегі министрі [[Питер Манделсон]] Даймонға аталған салыққа байланысты Дарлингке «жанама қысым көрсетуге» кеңес берген.<ref>{{cite news |title=Faisal Islam: Mandelson, Darling and the conversation I can't forget |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cx2kzmnr14lo |access-date=February 21, 2026 |work=BBC News |date=February 2, 2026}}</ref> 2009 жылы Даймон Brendan Wood International консалтингтік компаниясы тарапынан «TopGun CEO» атағына лайық деп танылды.<ref name="Forbes" /><ref name="Reuters" /> 2011 жылғы 26 қыркүйекте Даймон [[Канада банкі]]нің басқарушысы [[Марк Карни]]мен болған көпшілік назарын аударған қызу пікірталасқа қатысты. Сол кезде Даймон [[Basel III]] халықаралық қаржылық реттеу талаптары АҚШ банктеріне қатысты кемсітушілік сипатқа ие және «америкалық мүдделерге қарсы» деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|last=Braithwaite |first=Tom |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/b62779c6-e7a4-11e0-9da3-00144feab49a.html |title=Dimon in attack on Canada's bank chief |website=FT.com |date=September 26, 2011 |access-date=February 2, 2016}}</ref> 2012 жылғы 10 мамырда JPMorgan Chase банкі шұғыл конференциялық қоңырау өткізіп, кемінде 2 миллиард АҚШ долларын құраған сауда шығындары туралы хабарлады. Даймонның айтуынша, бұл операциялар банктің жалпы несиелік тәуекелдерін хеджирлеуге арналған болатын. Даймон кейінірек аталған стратегияны «қате құрылған, күрделі, жеткілікті түрде тексерілмеген, тиімсіз жүзеге асырылған және тиісінше бақыланбаған» деп сипаттады.<ref>{{cite web |author=A |url=http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |title=Two billion dollar 'hedge' &#124; FT Alphaville |website=Ftalphaville.ft.com |date=May 14, 2012 |access-date=February 2, 2016 |archive-date=September 11, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120911005731/http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |url-status=live }}</ref> Бұл оқиғаға байланысты [[Федералдық резерв]] жүйесі, [[АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] (SEC) және [[Федералдық тергеу бюросы]] (FBI) тергеу жүргізді. Істің негізгі қатысушысы бұқаралық ақпарат құралдарында «Лондон киті» деген лақап атпен белгілі болды.<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |title=More Bad News For JPMorgan As FBI Gets Involved |website=Forbes.com |access-date=February 2, 2016 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы мамырда Джейми Даймон JPMorgan Chase банкіне қарсы қозғалған екі сот ісіне байланысты антпен куәлік берді.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon, JPMorgan board defeat shareholders' Jeffrey Epstein lawsuit |url=https://www.reuters.com/legal/jamie-dimon-jpmorgan-board-defeat-shareholders-jeffrey-epstein-lawsuit-2023-08-10/ |website=Reuters|date=August 10, 2023 |last1=Stempel |first1=Jonathan }}</ref> Талапкерлер банкті 1998–2013 жылдары клиенті болған, кейін жыныстық қылмыстар жасағаны үшін айыпталған [[Джеффри Эпштейн]]ге қызмет көрсетті деп айыптады. Олардың айтуынша, банк ішінде Эпштейннің заңсыз әрекеттері туралы ескертулер болғанына қарамастан, оған қызмет көрсету жалғасқан. Ал JPMorgan Chase бұл айыптауларды негізсіз деп сипаттады.<ref>{{Cite web |last=Mangan |first=Dan |date=2023-05-26 |title=JPMorgan CEO Jamie Dimon testifies he had no involvement with Jeffrey Epstein account, bank says |url=https://www.cnbc.com/2023/05/26/jpmorgan-ceo-jamie-dimon-epstein-deposition.html |access-date=2024-06-20 |website=CNBC |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Miller |first1=Joe |last2=Franklin |first2=Joshua |date=March 28, 2023 |title=JPMorgan's Jamie Dimon to be deposed in Epstein lawsuits |url=https://www.ft.com/content/f5e7d581-6369-4b0b-92f4-b5fe9a55b2f2 |url-access=subscription |website=[[Financial Times]]}}</ref> Даймон жаһандық компаниялардың бас директорларын біріктіретін [[The Business Council]] ұйымының атқарушы комитетінің мүшесі болып табылады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon, Chairman & CEO, JPMorgan Chase on Rebuilding a More Inclusive Economy |url=https://www.hbs-atlanta.org/s/1738/cc/21/page.aspx?sid=1738&gid=12&pgid=71802 |website=Harvard Business School (Club of Atlanta)}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon BusinessRoundtable.org |url=https://www.businessroundtable.org/about/members/jamie-dimon |access-date=2024-06-24 |website=www.businessroundtable.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kuehner-Hebert |first=Katie |date=2018-10-30 |title=Jamie Dimon Is At The Top Of The U.S. Financial World |url=https://chiefexecutive.net/jamie-dimon-is-at-the-top-of-the-u-s-financial-world/ |access-date=2024-06-24 |website=ChiefExecutive.net |language=en-US}}</ref> 2011–2012 жылдары ол ұйымның атқарушы комитетінің төрағасы қызметін атқарды.<ref name="committee">{{cite web |title=Executive Committee 2015–2016 |url=http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722222304/http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |archive-date=July 22, 2012 |publisher=The Business Council}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша Даймон Business Roundtable ұйымының директорлар кеңесінің мүшесі болып табылады. Бұған дейін ол аталған ұйымның төрағасы болған.<ref>{{Cite web |date=2024-06-13 |title=Donald Trump is meeting today with JPMorgan's Jamie Dimon, Apple's Tim Cook, and other top CEOs |url=https://qz.com/donald-trump-jpmorgan-apple-business-roundtable-ceos-1851537207 |access-date=2024-08-13 |website=Quartz |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tankersley |first=Jim |date=2021-11-24 |title=CEOs turn to a top Wall Street banker, JP Morgan's Jamie Dimon, to lead outreach to Trump administration |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/12/07/ceos-turn-to-a-top-wall-street-banker-jp-morgans-jamie-dimon-to-lead-outreach-to-trump-administration/ |access-date=2024-08-13 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> 2025 жылғы қазанда Даймон [[BBC]]-ге берген сұхбатында алдағы алты айдан екі жылға дейінгі кезеңде АҚШ қор нарығында ірі түзету болуы ықтимал деген пікір білдірді. Сондай-ақ ол АҚШ-ты жаһандық деңгейде бұрынғыға қарағанда сенімділігі төмен серіктес ретінде сипаттап, Федералдық резерв жүйесінің тәуелсіздігіне сенім білдіретінін тағы да мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2025-10-08 |title=JP Morgan boss Jamie Dimon sounds warning on US stock market fall |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg5ej03p604o |access-date=2025-10-13 |website=[[BBC]] |language=en-GB}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда Дональд Трамп JPMorgan Chase банкі мен Даймонға қарсы 5 миллиард АҚШ доллары көлемінде талап арыз берді. Трамп өз шоттарының «саяси себептермен» жабылғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Sweet |first=-Ken |date=2026-01-22 |title=Trump sues JPMorgan and its CEO, alleging bank closed his accounts for political reasons |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/trump-sues-jpmorgan-and-its-ceo-alleging-bank-closed-his-accounts-for-political-reasons |access-date=2026-02-02 |website=PBS News |language=en-us}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bgi3opua31nab2ncwzrvoks3qz3pqex 3620602 3620601 2026-06-22T09:49:49Z 1nter pares 146705 /* J.P. Morgan (2004 жылдан) */ 3620602 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.<ref>{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}</ref> Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.<ref name="politico">{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}</ref> Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.<ref name="politico" /><ref>{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}</ref> Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.<ref>{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon & Schuster]] |date=2003 |page=50}}</ref> Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.<ref>{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}</ref> Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}</ref> 1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.<ref name=nyt95a>{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}</ref> Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.<ref name=nyf15a>{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}</ref> == Мансабы == Іскерлік басқару магистрі (MBA) дәрежесін алғаннан кейін, [[Сэнди Уэйл]] Даймонды [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Lehman Brothers]] компанияларының жұмыс ұсыныстарынан бас тартып, [[American Express]] компаниясында өз көмекшісі ретінде жұмыс істеуге көндірді.<ref name=langley03>Langley, Monica. ''Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All''. Simon & Schuster, 2003, p.74</ref> Уэйл инвестициялық банктер ұсынған жалақымен бәсекелесе алмағанымен, Даймонға бұл жұмыстың қызықты болатынын айтты.<ref>Langley, 2003, p.74"</ref> Даймонның әкесі Теодор Даймон American Express компаниясының атқарушы вице-президенті болған.<ref>{{Cite news|last=Cuff|first=Daniel F.|url=https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|title=Business People|date=January 13, 1984|work=The New York Times|access-date=March 18, 2020|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=March 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318210417/https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|url-status=live}}</ref> === Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі === 1985 жылы Сэнди Уэйл American Express компаниясынан кеткеннен кейін, Даймон да оның соңынан ерді. Кейін екеуі бірге [[Control Data]] компаниясынан тұтынушылық қаржыландырумен айналысатын [[Commercial Credit]] компаниясын сатып алды. 30 жасында Даймон компанияның қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды.<ref>{{cite news | url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | work=Euromoney | title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase | date=June 10, 2019 | access-date=June 14, 2019 | archive-date=June 10, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | url-status=live |author-last1=Lee|author-first1=Peter}}</ref> Ол компанияның қаржылық жағдайын жақсартуға және оның қызметін қайта жандандыруға елеулі үлес қосты. 1998 жылы бірқатар бірігулер мен сатып алулардың нәтижесінде Даймон мен Уэйл Citigroup атты ірі қаржылық қызметтер конгломератын құрды. Алайда сол жылдың қарашасында Даймон [[Citigroup]] компаниясынан кетті. Бұған Сэнди Уэйлдың демалыс күндері өткен басшылық жиынында одан қызметінен кетуді сұрауы себеп болды.<ref>{{cite book|author-last1=Langley|author-first1=Monica|title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All|publisher=Simon & Schuster|year=2003|page=321}}</ref> Сол кезде тараған қауесеттер бойынша, Даймон мен Уэйл арасында 1997 жылы Уэйлдың қызы Джессика М. Библиовицті қызметте жоғарылату мәселесіне байланысты келіспеушілік туындаған.<ref>{{cite news | last=Nathans Spiro | first=Leah | title=Too crowded under Traveler's umbrella? | date=June 30, 1997 | work=BusinessWeek | url=http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | access-date=November 21, 2004 | archive-date=January 18, 2013 | archive-url=https://archive.today/20130118183647/http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | url-status=dead }}</ref> Алайда бұл оқиға Даймонның компаниядан кетуінен бір жылдан астам уақыт бұрын болған еді. Басқа бір дереккөздерде оның кетуінің негізгі себебі ретінде Даймонның өзін Уэйлмен тең дәрежеде қарастыруды талап еткені көрсетіледі.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | work=The New York Times | first=Paul M. | last=Barrett | title=I, Banker | date=November 1, 2009 | access-date=February 24, 2017 | archive-date=July 17, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170717163958/http://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | url-status=live }}</ref> === Bank One (2000–2004) === 2000 жылғы наурызда Даймон АҚШ-тағы бесінші ірі банк саналатын [[Bank One]] банкінің бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды.<ref name=khurana02>[[Rakesh Khurana]], ''Searching for a Corporate Savior: The Irrational Quest for Charismatic CEOs'' (Princeton University Press, 2002)</ref> === J.P. Morgan (2004 жылдан) === [[Сурет:MacriDimon.jpg|thumb|Даймон Аргентина президенті [[Маурисио Макри]]мен бірге, 2016 жыл]] 2004 жылғы шілдеде [[JPMorgan Chase]] пен Bank One банктері біріктірілгеннен кейін, Даймон біріккен компанияның президенті және операциялық директоры (COO) болды. 2005 жылғы 31 желтоқсанда ол JPMorgan Chase компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды, ал 2006 жылғы 31 желтоқсанда директорлар кеңесінің төрағасы және президенті қызметтеріне кірісті.<ref>{{cite web|title=Board Member Bios|url=http://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|publisher=JPMorgan Chase|access-date=June 7, 2011|archive-date=January 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105073827/https://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы наурызда Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің А класты директорлар кеңесінің мүшесі болды. Даймонның басшылығы кезеңінде жүзеге асқан сатып алулардың нәтижесінде JPMorgan Chase басқарудағы активтер көлемі, нарықтық капитализациясы және ашық саудадағы акцияларының құны бойынша АҚШ-тың жетекші банктерінің біріне айналды.<ref name="Forbes">{{cite news|url=https://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |title=The Market's Best Managers |work=Forbes |access-date=February 2, 2016 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://archive.today/20120731070440/http://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |archive-date=July 31, 2012 }}</ref><ref name="Reuters">[https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914+10-Jun-2009+MW20090610.php] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118203820/https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914%2B10-Jun-2009%2BMW20090610.php|date=January 18, 2016}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Даймон Ұлыбританияның қаржы министрі [[Аластер Дарлинг]]ке қоңырау шалып, 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін енгізілген, көлемі 25 мың фунт стерлингтен асатын банкирлердің сыйақыларына салынатын 50 пайыздық салықтың тым қатаң екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=JPMorgan's Dimon called Darling over bonus tax |url=https://www.reuters.com/article/markets/funds/jpmorgans-dimon-called-darling-over-bonus-tax-idUSLNE5BT00M/ |access-date=February 21, 2026 |work=Reuters |date=December 30, 2009}}</ref> 2026 жылы жарияланған [[Эпштейн файлдары|Эпштейн құжаттарына]] сәйкес, сол кездегі Ұлыбританияның бизнес мәселелері жөніндегі министрі [[Питер Манделсон]] Даймонға аталған салыққа байланысты Дарлингке «жанама қысым көрсетуге» кеңес берген.<ref>{{cite news |title=Faisal Islam: Mandelson, Darling and the conversation I can't forget |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cx2kzmnr14lo |access-date=February 21, 2026 |work=BBC News |date=February 2, 2026}}</ref> 2009 жылы Даймон Brendan Wood International консалтингтік компаниясы тарапынан «TopGun CEO» атағына лайық деп танылды.<ref name="Forbes" /><ref name="Reuters" /> 2011 жылғы 26 қыркүйекте Даймон [[Канада банкі]]нің басқарушысы [[Марк Карни]]мен болған көпшілік назарын аударған қызу пікірталасқа қатысты. Сол кезде Даймон [[Basel III]] халықаралық қаржылық реттеу талаптары АҚШ банктеріне қатысты кемсітушілік сипатқа ие және «америкалық мүдделерге қарсы» деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|last=Braithwaite |first=Tom |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/b62779c6-e7a4-11e0-9da3-00144feab49a.html |title=Dimon in attack on Canada's bank chief |website=FT.com |date=September 26, 2011 |access-date=February 2, 2016}}</ref> 2012 жылғы 10 мамырда JPMorgan Chase банкі шұғыл конференциялық қоңырау өткізіп, кемінде 2 миллиард АҚШ долларын құраған сауда шығындары туралы хабарлады. Даймонның айтуынша, бұл операциялар банктің жалпы несиелік тәуекелдерін хеджирлеуге арналған болатын. Даймон кейінірек аталған стратегияны «қате құрылған, күрделі, жеткілікті түрде тексерілмеген, тиімсіз жүзеге асырылған және тиісінше бақыланбаған» деп сипаттады.<ref>{{cite web |author=A |url=http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |title=Two billion dollar 'hedge' &#124; FT Alphaville |website=Ftalphaville.ft.com |date=May 14, 2012 |access-date=February 2, 2016 |archive-date=September 11, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120911005731/http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |url-status=live }}</ref> Бұл оқиғаға байланысты [[Федералдық резерв]] жүйесі, [[АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] (SEC) және [[Федералдық тергеу бюросы]] (FBI) тергеу жүргізді. Істің негізгі қатысушысы бұқаралық ақпарат құралдарында «Лондон киті» деген лақап атпен белгілі болды.<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |title=More Bad News For JPMorgan As FBI Gets Involved |website=Forbes.com |access-date=February 2, 2016 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы мамырда Джейми Даймон JPMorgan Chase банкіне қарсы қозғалған екі сот ісіне байланысты антпен куәлік берді.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon, JPMorgan board defeat shareholders' Jeffrey Epstein lawsuit |url=https://www.reuters.com/legal/jamie-dimon-jpmorgan-board-defeat-shareholders-jeffrey-epstein-lawsuit-2023-08-10/ |website=Reuters|date=August 10, 2023 |last1=Stempel |first1=Jonathan }}</ref> Талапкерлер банкті 1998–2013 жылдары клиенті болған, кейін жыныстық қылмыстар жасағаны үшін айыпталған [[Джеффри Эпштейн]]ге қызмет көрсетті деп айыптады. Олардың айтуынша, банк ішінде Эпштейннің заңсыз әрекеттері туралы ескертулер болғанына қарамастан, оған қызмет көрсету жалғасқан. Ал JPMorgan Chase бұл айыптауларды негізсіз деп сипаттады.<ref>{{Cite web |last=Mangan |first=Dan |date=2023-05-26 |title=JPMorgan CEO Jamie Dimon testifies he had no involvement with Jeffrey Epstein account, bank says |url=https://www.cnbc.com/2023/05/26/jpmorgan-ceo-jamie-dimon-epstein-deposition.html |access-date=2024-06-20 |website=CNBC |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Miller |first1=Joe |last2=Franklin |first2=Joshua |date=March 28, 2023 |title=JPMorgan's Jamie Dimon to be deposed in Epstein lawsuits |url=https://www.ft.com/content/f5e7d581-6369-4b0b-92f4-b5fe9a55b2f2 |url-access=subscription |website=[[Financial Times]]}}</ref> Даймон жаһандық компаниялардың бас директорларын біріктіретін [[The Business Council]] ұйымының атқарушы комитетінің мүшесі болып табылады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon, Chairman & CEO, JPMorgan Chase on Rebuilding a More Inclusive Economy |url=https://www.hbs-atlanta.org/s/1738/cc/21/page.aspx?sid=1738&gid=12&pgid=71802 |website=Harvard Business School (Club of Atlanta)}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon BusinessRoundtable.org |url=https://www.businessroundtable.org/about/members/jamie-dimon |access-date=2024-06-24 |website=www.businessroundtable.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kuehner-Hebert |first=Katie |date=2018-10-30 |title=Jamie Dimon Is At The Top Of The U.S. Financial World |url=https://chiefexecutive.net/jamie-dimon-is-at-the-top-of-the-u-s-financial-world/ |access-date=2024-06-24 |website=ChiefExecutive.net |language=en-US}}</ref> 2011–2012 жылдары ол ұйымның атқарушы комитетінің төрағасы қызметін атқарды.<ref name="committee">{{cite web |title=Executive Committee 2015–2016 |url=http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722222304/http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |archive-date=July 22, 2012 |publisher=The Business Council}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша Даймон Business Roundtable ұйымының директорлар кеңесінің мүшесі болып табылады. Бұған дейін ол аталған ұйымның төрағасы болған.<ref>{{Cite web |date=2024-06-13 |title=Donald Trump is meeting today with JPMorgan's Jamie Dimon, Apple's Tim Cook, and other top CEOs |url=https://qz.com/donald-trump-jpmorgan-apple-business-roundtable-ceos-1851537207 |access-date=2024-08-13 |website=Quartz |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tankersley |first=Jim |date=2021-11-24 |title=CEOs turn to a top Wall Street banker, JP Morgan's Jamie Dimon, to lead outreach to Trump administration |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/12/07/ceos-turn-to-a-top-wall-street-banker-jp-morgans-jamie-dimon-to-lead-outreach-to-trump-administration/ |access-date=2024-08-13 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> 2025 жылғы қазанда Даймон [[BBC]]-ге берген сұхбатында алдағы алты айдан екі жылға дейінгі кезеңде АҚШ қор нарығында ірі түзету болуы ықтимал деген пікір білдірді. Сондай-ақ ол АҚШ-ты жаһандық деңгейде бұрынғыға қарағанда сенімділігі төмен серіктес ретінде сипаттап, Федералдық резерв жүйесінің тәуелсіздігіне сенім білдіретінін тағы да мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2025-10-08 |title=JP Morgan boss Jamie Dimon sounds warning on US stock market fall |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg5ej03p604o |access-date=2025-10-13 |website=[[BBC]] |language=en-GB}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда Дональд Трамп JPMorgan Chase банкі мен Даймонға қарсы 5 миллиард АҚШ доллары көлемінде талап арыз берді. Трамп өз шоттарының «саяси себептермен» жабылғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Sweet |first=-Ken |date=2026-01-22 |title=Trump sues JPMorgan and its CEO, alleging bank closed his accounts for political reasons |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/trump-sues-jpmorgan-and-its-ceo-alleging-bank-closed-his-accounts-for-political-reasons |access-date=2026-02-02 |website=PBS News |language=en-us}}</ref> 2026 жылғы маусымда Даймон инвесторларға [[SpaceX]] компаниясының алғашқы жария акция орналастыруын ([[IPO]]) таныстыру мақсатында роуд-шоу өткізді.<ref>{{Cite news |last=Hirsch |first=Lauren |date=2026-06-04 |title=Wall Street Is Going Gaga for SpaceX |url=https://www.nytimes.com/2026/06/04/business/wall-street-jamie-dimon-spacex.html |access-date=2026-06-05 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bvlwdjdoc0h2wcn3nebxmqd3iwl6hif 3620603 3620602 2026-06-22T09:52:25Z 1nter pares 146705 3620603 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.<ref>{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}</ref> Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.<ref name="politico">{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}</ref> Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.<ref name="politico" /><ref>{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}</ref> Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.<ref>{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon & Schuster]] |date=2003 |page=50}}</ref> Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.<ref>{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}</ref> Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}</ref> 1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.<ref name=nyt95a>{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}</ref> Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.<ref name=nyf15a>{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}</ref> == Мансабы == Іскерлік басқару магистрі (MBA) дәрежесін алғаннан кейін, [[Сэнди Уэйл]] Даймонды [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Lehman Brothers]] компанияларының жұмыс ұсыныстарынан бас тартып, [[American Express]] компаниясында өз көмекшісі ретінде жұмыс істеуге көндірді.<ref name=langley03>Langley, Monica. ''Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All''. Simon & Schuster, 2003, p.74</ref> Уэйл инвестициялық банктер ұсынған жалақымен бәсекелесе алмағанымен, Даймонға бұл жұмыстың қызықты болатынын айтты.<ref>Langley, 2003, p.74"</ref> Даймонның әкесі Теодор Даймон American Express компаниясының атқарушы вице-президенті болған.<ref>{{Cite news|last=Cuff|first=Daniel F.|url=https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|title=Business People|date=January 13, 1984|work=The New York Times|access-date=March 18, 2020|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=March 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318210417/https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|url-status=live}}</ref> === Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі === 1985 жылы Сэнди Уэйл American Express компаниясынан кеткеннен кейін, Даймон да оның соңынан ерді. Кейін екеуі бірге [[Control Data]] компаниясынан тұтынушылық қаржыландырумен айналысатын [[Commercial Credit]] компаниясын сатып алды. 30 жасында Даймон компанияның қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды.<ref>{{cite news | url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | work=Euromoney | title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase | date=June 10, 2019 | access-date=June 14, 2019 | archive-date=June 10, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | url-status=live |author-last1=Lee|author-first1=Peter}}</ref> Ол компанияның қаржылық жағдайын жақсартуға және оның қызметін қайта жандандыруға елеулі үлес қосты. 1998 жылы бірқатар бірігулер мен сатып алулардың нәтижесінде Даймон мен Уэйл Citigroup атты ірі қаржылық қызметтер конгломератын құрды. Алайда сол жылдың қарашасында Даймон [[Citigroup]] компаниясынан кетті. Бұған Сэнди Уэйлдың демалыс күндері өткен басшылық жиынында одан қызметінен кетуді сұрауы себеп болды.<ref>{{cite book|author-last1=Langley|author-first1=Monica|title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All|publisher=Simon & Schuster|year=2003|page=321}}</ref> Сол кезде тараған қауесеттер бойынша, Даймон мен Уэйл арасында 1997 жылы Уэйлдың қызы Джессика М. Библиовицті қызметте жоғарылату мәселесіне байланысты келіспеушілік туындаған.<ref>{{cite news | last=Nathans Spiro | first=Leah | title=Too crowded under Traveler's umbrella? | date=June 30, 1997 | work=BusinessWeek | url=http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | access-date=November 21, 2004 | archive-date=January 18, 2013 | archive-url=https://archive.today/20130118183647/http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | url-status=dead }}</ref> Алайда бұл оқиға Даймонның компаниядан кетуінен бір жылдан астам уақыт бұрын болған еді. Басқа бір дереккөздерде оның кетуінің негізгі себебі ретінде Даймонның өзін Уэйлмен тең дәрежеде қарастыруды талап еткені көрсетіледі.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | work=The New York Times | first=Paul M. | last=Barrett | title=I, Banker | date=November 1, 2009 | access-date=February 24, 2017 | archive-date=July 17, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170717163958/http://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | url-status=live }}</ref> === Bank One (2000–2004) === 2000 жылғы наурызда Даймон АҚШ-тағы бесінші ірі банк саналатын [[Bank One]] банкінің бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды.<ref name=khurana02>[[Rakesh Khurana]], ''Searching for a Corporate Savior: The Irrational Quest for Charismatic CEOs'' (Princeton University Press, 2002)</ref> === J.P. Morgan (2004 жылдан) === [[Сурет:MacriDimon.jpg|thumb|Даймон Аргентина президенті [[Маурисио Макри]]мен бірге, 2016 жыл]] 2004 жылғы шілдеде [[JPMorgan Chase]] пен Bank One банктері біріктірілгеннен кейін, Даймон біріккен компанияның президенті және операциялық директоры (COO) болды. 2005 жылғы 31 желтоқсанда ол JPMorgan Chase компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды, ал 2006 жылғы 31 желтоқсанда директорлар кеңесінің төрағасы және президенті қызметтеріне кірісті.<ref>{{cite web|title=Board Member Bios|url=http://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|publisher=JPMorgan Chase|access-date=June 7, 2011|archive-date=January 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105073827/https://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы наурызда Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің А класты директорлар кеңесінің мүшесі болды. Даймонның басшылығы кезеңінде жүзеге асқан сатып алулардың нәтижесінде JPMorgan Chase басқарудағы активтер көлемі, нарықтық капитализациясы және ашық саудадағы акцияларының құны бойынша АҚШ-тың жетекші банктерінің біріне айналды.<ref name="Forbes">{{cite news|url=https://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |title=The Market's Best Managers |work=Forbes |access-date=February 2, 2016 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://archive.today/20120731070440/http://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |archive-date=July 31, 2012 }}</ref><ref name="Reuters">[https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914+10-Jun-2009+MW20090610.php] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118203820/https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914%2B10-Jun-2009%2BMW20090610.php|date=January 18, 2016}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Даймон Ұлыбританияның қаржы министрі [[Аластер Дарлинг]]ке қоңырау шалып, 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін енгізілген, көлемі 25 мың фунт стерлингтен асатын банкирлердің сыйақыларына салынатын 50 пайыздық салықтың тым қатаң екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=JPMorgan's Dimon called Darling over bonus tax |url=https://www.reuters.com/article/markets/funds/jpmorgans-dimon-called-darling-over-bonus-tax-idUSLNE5BT00M/ |access-date=February 21, 2026 |work=Reuters |date=December 30, 2009}}</ref> 2026 жылы жарияланған [[Эпштейн файлдары|Эпштейн құжаттарына]] сәйкес, сол кездегі Ұлыбританияның бизнес мәселелері жөніндегі министрі [[Питер Манделсон]] Даймонға аталған салыққа байланысты Дарлингке «жанама қысым көрсетуге» кеңес берген.<ref>{{cite news |title=Faisal Islam: Mandelson, Darling and the conversation I can't forget |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cx2kzmnr14lo |access-date=February 21, 2026 |work=BBC News |date=February 2, 2026}}</ref> 2009 жылы Даймон Brendan Wood International консалтингтік компаниясы тарапынан «TopGun CEO» атағына лайық деп танылды.<ref name="Forbes" /><ref name="Reuters" /> 2011 жылғы 26 қыркүйекте Даймон [[Канада банкі]]нің басқарушысы [[Марк Карни]]мен болған көпшілік назарын аударған қызу пікірталасқа қатысты. Сол кезде Даймон [[Basel III]] халықаралық қаржылық реттеу талаптары АҚШ банктеріне қатысты кемсітушілік сипатқа ие және «америкалық мүдделерге қарсы» деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|last=Braithwaite |first=Tom |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/b62779c6-e7a4-11e0-9da3-00144feab49a.html |title=Dimon in attack on Canada's bank chief |website=FT.com |date=September 26, 2011 |access-date=February 2, 2016}}</ref> 2012 жылғы 10 мамырда JPMorgan Chase банкі шұғыл конференциялық қоңырау өткізіп, кемінде 2 миллиард АҚШ долларын құраған сауда шығындары туралы хабарлады. Даймонның айтуынша, бұл операциялар банктің жалпы несиелік тәуекелдерін хеджирлеуге арналған болатын. Даймон кейінірек аталған стратегияны «қате құрылған, күрделі, жеткілікті түрде тексерілмеген, тиімсіз жүзеге асырылған және тиісінше бақыланбаған» деп сипаттады.<ref>{{cite web |author=A |url=http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |title=Two billion dollar 'hedge' &#124; FT Alphaville |website=Ftalphaville.ft.com |date=May 14, 2012 |access-date=February 2, 2016 |archive-date=September 11, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120911005731/http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |url-status=live }}</ref> Бұл оқиғаға байланысты [[Федералдық резерв]] жүйесі, [[АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] (SEC) және [[Федералдық тергеу бюросы]] (FBI) тергеу жүргізді. Істің негізгі қатысушысы бұқаралық ақпарат құралдарында «Лондон киті» деген лақап атпен белгілі болды.<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |title=More Bad News For JPMorgan As FBI Gets Involved |website=Forbes.com |access-date=February 2, 2016 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы мамырда Джейми Даймон JPMorgan Chase банкіне қарсы қозғалған екі сот ісіне байланысты антпен куәлік берді.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon, JPMorgan board defeat shareholders' Jeffrey Epstein lawsuit |url=https://www.reuters.com/legal/jamie-dimon-jpmorgan-board-defeat-shareholders-jeffrey-epstein-lawsuit-2023-08-10/ |website=Reuters|date=August 10, 2023 |last1=Stempel |first1=Jonathan }}</ref> Талапкерлер банкті 1998–2013 жылдары клиенті болған, кейін жыныстық қылмыстар жасағаны үшін айыпталған [[Джеффри Эпштейн]]ге қызмет көрсетті деп айыптады. Олардың айтуынша, банк ішінде Эпштейннің заңсыз әрекеттері туралы ескертулер болғанына қарамастан, оған қызмет көрсету жалғасқан. Ал JPMorgan Chase бұл айыптауларды негізсіз деп сипаттады.<ref>{{Cite web |last=Mangan |first=Dan |date=2023-05-26 |title=JPMorgan CEO Jamie Dimon testifies he had no involvement with Jeffrey Epstein account, bank says |url=https://www.cnbc.com/2023/05/26/jpmorgan-ceo-jamie-dimon-epstein-deposition.html |access-date=2024-06-20 |website=CNBC |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Miller |first1=Joe |last2=Franklin |first2=Joshua |date=March 28, 2023 |title=JPMorgan's Jamie Dimon to be deposed in Epstein lawsuits |url=https://www.ft.com/content/f5e7d581-6369-4b0b-92f4-b5fe9a55b2f2 |url-access=subscription |website=[[Financial Times]]}}</ref> Даймон жаһандық компаниялардың бас директорларын біріктіретін [[The Business Council]] ұйымының атқарушы комитетінің мүшесі болып табылады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon, Chairman & CEO, JPMorgan Chase on Rebuilding a More Inclusive Economy |url=https://www.hbs-atlanta.org/s/1738/cc/21/page.aspx?sid=1738&gid=12&pgid=71802 |website=Harvard Business School (Club of Atlanta)}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon BusinessRoundtable.org |url=https://www.businessroundtable.org/about/members/jamie-dimon |access-date=2024-06-24 |website=www.businessroundtable.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kuehner-Hebert |first=Katie |date=2018-10-30 |title=Jamie Dimon Is At The Top Of The U.S. Financial World |url=https://chiefexecutive.net/jamie-dimon-is-at-the-top-of-the-u-s-financial-world/ |access-date=2024-06-24 |website=ChiefExecutive.net |language=en-US}}</ref> 2011–2012 жылдары ол ұйымның атқарушы комитетінің төрағасы қызметін атқарды.<ref name="committee">{{cite web |title=Executive Committee 2015–2016 |url=http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722222304/http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |archive-date=July 22, 2012 |publisher=The Business Council}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша Даймон Business Roundtable ұйымының директорлар кеңесінің мүшесі болып табылады. Бұған дейін ол аталған ұйымның төрағасы болған.<ref>{{Cite web |date=2024-06-13 |title=Donald Trump is meeting today with JPMorgan's Jamie Dimon, Apple's Tim Cook, and other top CEOs |url=https://qz.com/donald-trump-jpmorgan-apple-business-roundtable-ceos-1851537207 |access-date=2024-08-13 |website=Quartz |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tankersley |first=Jim |date=2021-11-24 |title=CEOs turn to a top Wall Street banker, JP Morgan's Jamie Dimon, to lead outreach to Trump administration |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/12/07/ceos-turn-to-a-top-wall-street-banker-jp-morgans-jamie-dimon-to-lead-outreach-to-trump-administration/ |access-date=2024-08-13 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> 2025 жылғы қазанда Даймон [[BBC]]-ге берген сұхбатында алдағы алты айдан екі жылға дейінгі кезеңде АҚШ қор нарығында ірі түзету болуы ықтимал деген пікір білдірді. Сондай-ақ ол АҚШ-ты жаһандық деңгейде бұрынғыға қарағанда сенімділігі төмен серіктес ретінде сипаттап, Федералдық резерв жүйесінің тәуелсіздігіне сенім білдіретінін тағы да мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2025-10-08 |title=JP Morgan boss Jamie Dimon sounds warning on US stock market fall |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg5ej03p604o |access-date=2025-10-13 |website=[[BBC]] |language=en-GB}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда Дональд Трамп JPMorgan Chase банкі мен Даймонға қарсы 5 миллиард АҚШ доллары көлемінде талап арыз берді. Трамп өз шоттарының «саяси себептермен» жабылғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Sweet |first=-Ken |date=2026-01-22 |title=Trump sues JPMorgan and its CEO, alleging bank closed his accounts for political reasons |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/trump-sues-jpmorgan-and-its-ceo-alleging-bank-closed-his-accounts-for-political-reasons |access-date=2026-02-02 |website=PBS News |language=en-us}}</ref> 2026 жылғы маусымда Даймон инвесторларға [[SpaceX]] компаниясының алғашқы жария акция орналастыруын ([[IPO]]) таныстыру мақсатында роуд-шоу өткізді.<ref>{{Cite news |last=Hirsch |first=Lauren |date=2026-06-04 |title=Wall Street Is Going Gaga for SpaceX |url=https://www.nytimes.com/2026/06/04/business/wall-street-jamie-dimon-spacex.html |access-date=2026-06-05 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Жеке өмірі == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ifbo0ylt7ieg61788jxr9tr6jyo99kd 3620604 3620603 2026-06-22T10:01:36Z 1nter pares 146705 /* Жеке өмірі */ 3620604 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джеймс Даймон |Шынайы есімі = |Сурет = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg |ені = |Сурет атауы = Даймон, 2025 жыл |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.03.1956 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = кәсіпкер, банкир |Белсенді жылдары = 1979 жылдан |Білімі = [[Тафтс университеті]] (BA)<br>[[Гарвард университеті]] (MBA) |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}} |Серігі = |Балалары = 3 |Отбасы = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])<ref>{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}</ref> — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді. Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды. 2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}</ref> Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.<ref>{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}</ref> 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}</ref> == Ерте өмірі == Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.<ref>{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}</ref> Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.<ref name="politico">{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}</ref> Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.<ref name="politico" /><ref>{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}</ref> Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.<ref>{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon & Schuster]] |date=2003 |page=50}}</ref> Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.<ref>{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}</ref> Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.<ref>{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}</ref> 1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.<ref name=nyt95a>{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}</ref> Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.<ref name=nyf15a>{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}</ref> == Мансабы == Іскерлік басқару магистрі (MBA) дәрежесін алғаннан кейін, [[Сэнди Уэйл]] Даймонды [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Lehman Brothers]] компанияларының жұмыс ұсыныстарынан бас тартып, [[American Express]] компаниясында өз көмекшісі ретінде жұмыс істеуге көндірді.<ref name=langley03>Langley, Monica. ''Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All''. Simon & Schuster, 2003, p.74</ref> Уэйл инвестициялық банктер ұсынған жалақымен бәсекелесе алмағанымен, Даймонға бұл жұмыстың қызықты болатынын айтты.<ref>Langley, 2003, p.74"</ref> Даймонның әкесі Теодор Даймон American Express компаниясының атқарушы вице-президенті болған.<ref>{{Cite news|last=Cuff|first=Daniel F.|url=https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|title=Business People|date=January 13, 1984|work=The New York Times|access-date=March 18, 2020|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=March 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318210417/https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|url-status=live}}</ref> === Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі === 1985 жылы Сэнди Уэйл American Express компаниясынан кеткеннен кейін, Даймон да оның соңынан ерді. Кейін екеуі бірге [[Control Data]] компаниясынан тұтынушылық қаржыландырумен айналысатын [[Commercial Credit]] компаниясын сатып алды. 30 жасында Даймон компанияның қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды.<ref>{{cite news | url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | work=Euromoney | title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase | date=June 10, 2019 | access-date=June 14, 2019 | archive-date=June 10, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | url-status=live |author-last1=Lee|author-first1=Peter}}</ref> Ол компанияның қаржылық жағдайын жақсартуға және оның қызметін қайта жандандыруға елеулі үлес қосты. 1998 жылы бірқатар бірігулер мен сатып алулардың нәтижесінде Даймон мен Уэйл Citigroup атты ірі қаржылық қызметтер конгломератын құрды. Алайда сол жылдың қарашасында Даймон [[Citigroup]] компаниясынан кетті. Бұған Сэнди Уэйлдың демалыс күндері өткен басшылық жиынында одан қызметінен кетуді сұрауы себеп болды.<ref>{{cite book|author-last1=Langley|author-first1=Monica|title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All|publisher=Simon & Schuster|year=2003|page=321}}</ref> Сол кезде тараған қауесеттер бойынша, Даймон мен Уэйл арасында 1997 жылы Уэйлдың қызы Джессика М. Библиовицті қызметте жоғарылату мәселесіне байланысты келіспеушілік туындаған.<ref>{{cite news | last=Nathans Spiro | first=Leah | title=Too crowded under Traveler's umbrella? | date=June 30, 1997 | work=BusinessWeek | url=http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | access-date=November 21, 2004 | archive-date=January 18, 2013 | archive-url=https://archive.today/20130118183647/http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | url-status=dead }}</ref> Алайда бұл оқиға Даймонның компаниядан кетуінен бір жылдан астам уақыт бұрын болған еді. Басқа бір дереккөздерде оның кетуінің негізгі себебі ретінде Даймонның өзін Уэйлмен тең дәрежеде қарастыруды талап еткені көрсетіледі.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | work=The New York Times | first=Paul M. | last=Barrett | title=I, Banker | date=November 1, 2009 | access-date=February 24, 2017 | archive-date=July 17, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170717163958/http://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | url-status=live }}</ref> === Bank One (2000–2004) === 2000 жылғы наурызда Даймон АҚШ-тағы бесінші ірі банк саналатын [[Bank One]] банкінің бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды.<ref name=khurana02>[[Rakesh Khurana]], ''Searching for a Corporate Savior: The Irrational Quest for Charismatic CEOs'' (Princeton University Press, 2002)</ref> === J.P. Morgan (2004 жылдан) === [[Сурет:MacriDimon.jpg|thumb|Даймон Аргентина президенті [[Маурисио Макри]]мен бірге, 2016 жыл]] 2004 жылғы шілдеде [[JPMorgan Chase]] пен Bank One банктері біріктірілгеннен кейін, Даймон біріккен компанияның президенті және операциялық директоры (COO) болды. 2005 жылғы 31 желтоқсанда ол JPMorgan Chase компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды, ал 2006 жылғы 31 желтоқсанда директорлар кеңесінің төрағасы және президенті қызметтеріне кірісті.<ref>{{cite web|title=Board Member Bios|url=http://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|publisher=JPMorgan Chase|access-date=June 7, 2011|archive-date=January 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105073827/https://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы наурызда Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің А класты директорлар кеңесінің мүшесі болды. Даймонның басшылығы кезеңінде жүзеге асқан сатып алулардың нәтижесінде JPMorgan Chase басқарудағы активтер көлемі, нарықтық капитализациясы және ашық саудадағы акцияларының құны бойынша АҚШ-тың жетекші банктерінің біріне айналды.<ref name="Forbes">{{cite news|url=https://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |title=The Market's Best Managers |work=Forbes |access-date=February 2, 2016 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://archive.today/20120731070440/http://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |archive-date=July 31, 2012 }}</ref><ref name="Reuters">[https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914+10-Jun-2009+MW20090610.php] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118203820/https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914%2B10-Jun-2009%2BMW20090610.php|date=January 18, 2016}}</ref> 2008 жылғы желтоқсанда Даймон Ұлыбританияның қаржы министрі [[Аластер Дарлинг]]ке қоңырау шалып, 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін енгізілген, көлемі 25 мың фунт стерлингтен асатын банкирлердің сыйақыларына салынатын 50 пайыздық салықтың тым қатаң екенін мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=JPMorgan's Dimon called Darling over bonus tax |url=https://www.reuters.com/article/markets/funds/jpmorgans-dimon-called-darling-over-bonus-tax-idUSLNE5BT00M/ |access-date=February 21, 2026 |work=Reuters |date=December 30, 2009}}</ref> 2026 жылы жарияланған [[Эпштейн файлдары|Эпштейн құжаттарына]] сәйкес, сол кездегі Ұлыбританияның бизнес мәселелері жөніндегі министрі [[Питер Манделсон]] Даймонға аталған салыққа байланысты Дарлингке «жанама қысым көрсетуге» кеңес берген.<ref>{{cite news |title=Faisal Islam: Mandelson, Darling and the conversation I can't forget |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cx2kzmnr14lo |access-date=February 21, 2026 |work=BBC News |date=February 2, 2026}}</ref> 2009 жылы Даймон Brendan Wood International консалтингтік компаниясы тарапынан «TopGun CEO» атағына лайық деп танылды.<ref name="Forbes" /><ref name="Reuters" /> 2011 жылғы 26 қыркүйекте Даймон [[Канада банкі]]нің басқарушысы [[Марк Карни]]мен болған көпшілік назарын аударған қызу пікірталасқа қатысты. Сол кезде Даймон [[Basel III]] халықаралық қаржылық реттеу талаптары АҚШ банктеріне қатысты кемсітушілік сипатқа ие және «америкалық мүдделерге қарсы» деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|last=Braithwaite |first=Tom |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/b62779c6-e7a4-11e0-9da3-00144feab49a.html |title=Dimon in attack on Canada's bank chief |website=FT.com |date=September 26, 2011 |access-date=February 2, 2016}}</ref> 2012 жылғы 10 мамырда JPMorgan Chase банкі шұғыл конференциялық қоңырау өткізіп, кемінде 2 миллиард АҚШ долларын құраған сауда шығындары туралы хабарлады. Даймонның айтуынша, бұл операциялар банктің жалпы несиелік тәуекелдерін хеджирлеуге арналған болатын. Даймон кейінірек аталған стратегияны «қате құрылған, күрделі, жеткілікті түрде тексерілмеген, тиімсіз жүзеге асырылған және тиісінше бақыланбаған» деп сипаттады.<ref>{{cite web |author=A |url=http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |title=Two billion dollar 'hedge' &#124; FT Alphaville |website=Ftalphaville.ft.com |date=May 14, 2012 |access-date=February 2, 2016 |archive-date=September 11, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120911005731/http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |url-status=live }}</ref> Бұл оқиғаға байланысты [[Федералдық резерв]] жүйесі, [[АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] (SEC) және [[Федералдық тергеу бюросы]] (FBI) тергеу жүргізді. Істің негізгі қатысушысы бұқаралық ақпарат құралдарында «Лондон киті» деген лақап атпен белгілі болды.<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |title=More Bad News For JPMorgan As FBI Gets Involved |website=Forbes.com |access-date=February 2, 2016 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы мамырда Джейми Даймон JPMorgan Chase банкіне қарсы қозғалған екі сот ісіне байланысты антпен куәлік берді.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon, JPMorgan board defeat shareholders' Jeffrey Epstein lawsuit |url=https://www.reuters.com/legal/jamie-dimon-jpmorgan-board-defeat-shareholders-jeffrey-epstein-lawsuit-2023-08-10/ |website=Reuters|date=August 10, 2023 |last1=Stempel |first1=Jonathan }}</ref> Талапкерлер банкті 1998–2013 жылдары клиенті болған, кейін жыныстық қылмыстар жасағаны үшін айыпталған [[Джеффри Эпштейн]]ге қызмет көрсетті деп айыптады. Олардың айтуынша, банк ішінде Эпштейннің заңсыз әрекеттері туралы ескертулер болғанына қарамастан, оған қызмет көрсету жалғасқан. Ал JPMorgan Chase бұл айыптауларды негізсіз деп сипаттады.<ref>{{Cite web |last=Mangan |first=Dan |date=2023-05-26 |title=JPMorgan CEO Jamie Dimon testifies he had no involvement with Jeffrey Epstein account, bank says |url=https://www.cnbc.com/2023/05/26/jpmorgan-ceo-jamie-dimon-epstein-deposition.html |access-date=2024-06-20 |website=CNBC |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Miller |first1=Joe |last2=Franklin |first2=Joshua |date=March 28, 2023 |title=JPMorgan's Jamie Dimon to be deposed in Epstein lawsuits |url=https://www.ft.com/content/f5e7d581-6369-4b0b-92f4-b5fe9a55b2f2 |url-access=subscription |website=[[Financial Times]]}}</ref> Даймон жаһандық компаниялардың бас директорларын біріктіретін [[The Business Council]] ұйымының атқарушы комитетінің мүшесі болып табылады.<ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon, Chairman & CEO, JPMorgan Chase on Rebuilding a More Inclusive Economy |url=https://www.hbs-atlanta.org/s/1738/cc/21/page.aspx?sid=1738&gid=12&pgid=71802 |website=Harvard Business School (Club of Atlanta)}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jamie Dimon BusinessRoundtable.org |url=https://www.businessroundtable.org/about/members/jamie-dimon |access-date=2024-06-24 |website=www.businessroundtable.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kuehner-Hebert |first=Katie |date=2018-10-30 |title=Jamie Dimon Is At The Top Of The U.S. Financial World |url=https://chiefexecutive.net/jamie-dimon-is-at-the-top-of-the-u-s-financial-world/ |access-date=2024-06-24 |website=ChiefExecutive.net |language=en-US}}</ref> 2011–2012 жылдары ол ұйымның атқарушы комитетінің төрағасы қызметін атқарды.<ref name="committee">{{cite web |title=Executive Committee 2015–2016 |url=http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722222304/http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |archive-date=July 22, 2012 |publisher=The Business Council}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша Даймон Business Roundtable ұйымының директорлар кеңесінің мүшесі болып табылады. Бұған дейін ол аталған ұйымның төрағасы болған.<ref>{{Cite web |date=2024-06-13 |title=Donald Trump is meeting today with JPMorgan's Jamie Dimon, Apple's Tim Cook, and other top CEOs |url=https://qz.com/donald-trump-jpmorgan-apple-business-roundtable-ceos-1851537207 |access-date=2024-08-13 |website=Quartz |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tankersley |first=Jim |date=2021-11-24 |title=CEOs turn to a top Wall Street banker, JP Morgan's Jamie Dimon, to lead outreach to Trump administration |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/12/07/ceos-turn-to-a-top-wall-street-banker-jp-morgans-jamie-dimon-to-lead-outreach-to-trump-administration/ |access-date=2024-08-13 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> 2025 жылғы қазанда Даймон [[BBC]]-ге берген сұхбатында алдағы алты айдан екі жылға дейінгі кезеңде АҚШ қор нарығында ірі түзету болуы ықтимал деген пікір білдірді. Сондай-ақ ол АҚШ-ты жаһандық деңгейде бұрынғыға қарағанда сенімділігі төмен серіктес ретінде сипаттап, Федералдық резерв жүйесінің тәуелсіздігіне сенім білдіретінін тағы да мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2025-10-08 |title=JP Morgan boss Jamie Dimon sounds warning on US stock market fall |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg5ej03p604o |access-date=2025-10-13 |website=[[BBC]] |language=en-GB}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда Дональд Трамп JPMorgan Chase банкі мен Даймонға қарсы 5 миллиард АҚШ доллары көлемінде талап арыз берді. Трамп өз шоттарының «саяси себептермен» жабылғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Sweet |first=-Ken |date=2026-01-22 |title=Trump sues JPMorgan and its CEO, alleging bank closed his accounts for political reasons |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/trump-sues-jpmorgan-and-its-ceo-alleging-bank-closed-his-accounts-for-political-reasons |access-date=2026-02-02 |website=PBS News |language=en-us}}</ref> 2026 жылғы маусымда Даймон инвесторларға [[SpaceX]] компаниясының алғашқы жария акция орналастыруын ([[IPO]]) таныстыру мақсатында роуд-шоу өткізді.<ref>{{Cite news |last=Hirsch |first=Lauren |date=2026-06-04 |title=Wall Street Is Going Gaga for SpaceX |url=https://www.nytimes.com/2026/06/04/business/wall-street-jamie-dimon-spacex.html |access-date=2026-06-05 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == Жеке өмірі == 1983 жылы Даймон Гарвард бизнес мектебінде танысқан [[Джудит Кент]]ке үйленді. Олардың Джулия, Лора және Кара Ли есімді үш қызы бар.<ref>''Last Man Standing'', p. 22</ref> Джулия мен Кара [[Дьюк университеті]]нде білім алған. Ал Лора [[Барнард колледжі]]н тәмамдап, штаттан тыс журналист болып жұмыс істеді. Бұрын ''[[New York Daily News]]'' газетінде қызмет атқарған ол қазіргі уақытта ''[[ABC News]]'' арнасының продюсері болып жұмыс істейді.<ref>{{Cite magazine|last=McLean|first=Bethany|title=Tom Brady Called Jamie Dimon During JPMorgan's $6 Billion Loss to Tell Him to "Hang in There"|url=https://www.vanityfair.com/news/business/2012/11/jamie-dimon-tom-brady-hang-in-there|access-date=July 25, 2020|magazine=Vanity Fair|date=October 4, 2012|language=en-us|archive-date=November 1, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101055252/https://www.vanityfair.com/news/business/2012/11/jamie-dimon-tom-brady-hang-in-there|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Who's a Better Writer: Jamie Dimon or His Daughter?|url=https://nymag.com/intelligencer/2013/09/better-writer-jamie-dimon-or-his-daughter.html|access-date=July 25, 2020|website=Intelligencer|date=September 17, 2013 |language=en-us|archive-date=July 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725235424/https://nymag.com/intelligencer/2013/09/better-writer-jamie-dimon-or-his-daughter.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bhuiyan|first=Johana|title=Laura Dimon, daughter of Jamie, catches on at Daily News|url=https://www.politico.com/media/story/2014/06/laura-dimon-daughter-of-jamie-catches-on-at-daily-news-000539/|access-date=July 25, 2020|website=Politico Media|date=June 13, 2014 |language=en|archive-date=July 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725235033/https://www.politico.com/media/story/2014/06/laura-dimon-daughter-of-jamie-catches-on-at-daily-news-000539|url-status=live}}</ref> 2014 жылы Даймонға тамақ қатерлі ісігі диагнозы қойылды.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-28121844|title=JP Morgan boss Jamie Dimon to carry on despite cancer|date=July 1, 2014|work=BBC News|access-date=July 21, 2018|archive-date=March 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306072232/https://www.bbc.com/news/business-28121844|url-status=live}}</ref> Ол сегіз апта бойы сәулелік терапия мен химиотерапиядан өтіп, емдеу курсын 2014 жылғы қыркүйекте аяқтады.<ref>WSJ VOL. CCLXIV No. 62 p.. A1 "JP Morgan Chief Slows a Little to fight cancer</ref> 2020 жылғы наурызда, 63 жасында, Даймон қолқаның жедел ажырауын (аорта диссекциясын) емдеу үшін шұғыл жүрек операциясын жасатты.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-jp-morgan-ceo-surgery-idUSKBN20S33N|title=JPMorgan CEO Jamie Dimon undergoes emergency heart surgery|date=March 6, 2020|work=Reuters|access-date=March 6, 2020|language=en|archive-date=March 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306022421/https://www.reuters.com/article/us-jp-morgan-ceo-surgery-idUSKBN20S33N|url-status=live}}</ref> JPMorgan Chase мәліметінше, ол операциядан кейін сәтті қалпына келді.<ref name="veconomist">{{cite news|title=Should Jamie Dimon, Wall Street's most celebrated boss, call it a day?|url=https://www.economist.com/leaders/2020/03/14/should-jamie-dimon-wall-streets-most-celebrated-boss-call-it-a-day|newspaper=[[The Economist]]|date=March 14, 2020|access-date=March 13, 2020|archive-date=March 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200313023516/https://www.economist.com/leaders/2020/03/14/should-jamie-dimon-wall-streets-most-celebrated-boss-call-it-a-day|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bournemouthecho.co.uk/news/18355700.jp-morgan-boss-jamie-dimon-back-work-heart-surgery/|title=JP Morgan boss Jamie Dimon back at work after heart surgery|last=Slade|first=Darren|date=April 3, 2020|website=Bournemouth Echo|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405184230/https://www.bournemouthecho.co.uk/news/18355700.jp-morgan-boss-jamie-dimon-back-work-heart-surgery/|archive-date=April 5, 2020|access-date=April 16, 2020}}</ref> Даймон қызметіне оралғанға дейін банкті Гордон Смит пен Дэниел Пинто басқарды.<ref name="veconomist1">{{cite news|title=Is Dimon's work done at JPMorgan Chase?|url=https://www.economist.com/briefing/2020/03/12/is-dimons-work-done-at-jpmorgan-chase|newspaper=[[The Economist]]|date=March 12, 2020|access-date=March 16, 2020|archive-date=March 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316033629/https://www.economist.com/briefing/2020/03/12/is-dimons-work-done-at-jpmorgan-chase|url-status=live}}</ref> 2020 жылғы сәуірде [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты Даймон жұмысына қашықтан оралды.<ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2020/04/02/jpmorgan-ceo-jamie-dimon-returns-to-work-after-heart-surgery.html|title=JPMorgan CEO Jamie Dimon returns to work after heart surgery|date=April 2, 2020|work=CNBC |access-date=January 19, 2021}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rhox7m3wx1607iqs7hifugdisk8ocoa 3 782784 3620557 2026-06-22T06:34:10Z New user message 61167 [[Template:Welcome|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3620557 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Nos9877}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 11:34, 2026 ж. маусымның 22 (+05) fxkq1rfd8vdaeyzmmmtrv4cjs6dy1c2 0 782785 3620581 2026-06-22T08:40:24Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Қамарияш Райханқызы Қалкеева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 23.01.1958 |Туған жері = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Аөтоғай ауданында}}. |... 3620581 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Қамарияш Райханқызы Қалкеева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 23.01.1958 |Туған жері = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Аөтоғай ауданында}}. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = Жезқазған педагогикалық институты (қазіргі [[Жезқазған университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} (2011); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2011). * {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2016). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Қамарияш Райханқызы Қалкеева''' — педагогика ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1958 жыл|1958]] жылы 23 қаңтарда [[Қарағанды облысы]], [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]]нда туған.<br> Жезқазған педагогикалық институтын ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[Жезқазған университеті]]) бітірген.<br> Осы институтта оқытушы (1985-[[2006 жыл|2006]]), 2006 жылдан [[Еуразия ұлттық университеті]]нде оқытушылық қызметін атқарады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Қазақстан педагогикасы және білім тарихы мазмұнын жүйелеу және құрастырудың ғылыми методологиялық негізі" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монография, 2 оқулық, 10-нан астам оқу-әдістемелік құралдардың авторы. == Марапаттары == * "[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]" (2011); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2011).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> * [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2016).<ref>[https://x.com/Ark_pi/status/791150377236361216 "Ыбыраевские чтения – 2016".]</ref> == Сыртқы сілтемелер == * [https://smart.enu.kz/api/serve?path=/general/files/17ea8558-f47c-4c28-956f-a03a51fdfb54.pdf Калкеева Камарияш Райхановна.] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] hxloop6akos4o9w1wpdih09lpheedwx 3620583 3620581 2026-06-22T08:42:02Z Салиха 17167 3620583 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Қамарияш Райханқызы Қалкеева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 23.01.1958 |Туған жері = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданында}}. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Жезқазған педагогикалық институты (қазіргі [[Жезқазған университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2011). * {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2016). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Қамарияш Райханқызы Қалкеева''' — педагогика ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1958 жыл|1958]] жылы 23 қаңтарда [[Қарағанды облысы]], [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]]нда туған.<br> Жезқазған педагогикалық институтын ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[Жезқазған университеті]]) бітірген.<br> Осы институтта оқытушы (1985-[[2006 жыл|2006]]), 2006 жылдан [[Еуразия ұлттық университеті]]нде оқытушылық қызметін атқарады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Қазақстан педагогикасы және білім тарихы мазмұнын жүйелеу және құрастырудың ғылыми методологиялық негізі" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монография, 2 оқулық, 10-нан астам оқу-әдістемелік құралдардың авторы. == Марапаттары == * "[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]" (2011); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2011).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> * [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2016).<ref>[https://x.com/Ark_pi/status/791150377236361216 "Ыбыраевские чтения – 2016".]</ref> == Сыртқы сілтемелер == * [https://smart.enu.kz/api/serve?path=/general/files/17ea8558-f47c-4c28-956f-a03a51fdfb54.pdf Калкеева Камарияш Райхановна.] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] o43tjeghf8g0oz571eacl77icp3ccuc 3620584 3620583 2026-06-22T08:42:59Z Салиха 17167 3620584 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Қамарияш Райханқызы Қалкеева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 23.01.1958 |Туған жері = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|[[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданында}}. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Жезқазған педагогикалық институты (қазіргі [[Жезқазған университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2011). * {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2016). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Қамарияш Райханқызы Қалкеева''' — педагогика ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1958 жыл|1958]] жылы 23 қаңтарда [[Қарағанды облысы]], [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]]нда туған.<br> Жезқазған педагогикалық институтын ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[Жезқазған университеті]]) бітірген.<br> Осы институтта оқытушы (1985-[[2006 жыл|2006]]), 2006 жылдан [[Еуразия ұлттық университеті]]нде оқытушылық қызметін атқарады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Қазақстан педагогикасы және білім тарихы мазмұнын жүйелеу және құрастырудың ғылыми методологиялық негізі" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монография, 2 оқулық, 10-нан астам оқу-әдістемелік құралдардың авторы. == Марапаттары == * "[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]" (2011); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2011).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> * [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2016).<ref>[https://x.com/Ark_pi/status/791150377236361216 "Ыбыраевские чтения – 2016".]</ref> == Сыртқы сілтемелер == * [https://smart.enu.kz/api/serve?path=/general/files/17ea8558-f47c-4c28-956f-a03a51fdfb54.pdf Калкеева Камарияш Райхановна.] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] 3st48n3hhy7t0hycydh9zb8l1573nn4 3620585 3620584 2026-06-22T08:43:20Z Салиха 17167 3620585 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Қамарияш Райханқызы Қалкеева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 23.01.1958 |Туған жері = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданында}}. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Жезқазған педагогикалық институты (қазіргі [[Жезқазған университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2011). * {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2016). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Қамарияш Райханқызы Қалкеева''' — педагогика ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1958 жыл|1958]] жылы 23 қаңтарда [[Қарағанды облысы]], [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]]нда туған.<br> Жезқазған педагогикалық институтын ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[Жезқазған университеті]]) бітірген.<br> Осы институтта оқытушы (1985-[[2006 жыл|2006]]), 2006 жылдан [[Еуразия ұлттық университеті]]нде оқытушылық қызметін атқарады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Қазақстан педагогикасы және білім тарихы мазмұнын жүйелеу және құрастырудың ғылыми методологиялық негізі" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монография, 2 оқулық, 10-нан астам оқу-әдістемелік құралдардың авторы. == Марапаттары == * "[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]" (2011); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2011).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> * [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2016).<ref>[https://x.com/Ark_pi/status/791150377236361216 "Ыбыраевские чтения – 2016".]</ref> == Сыртқы сілтемелер == * [https://smart.enu.kz/api/serve?path=/general/files/17ea8558-f47c-4c28-956f-a03a51fdfb54.pdf Калкеева Камарияш Райхановна.] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] o43tjeghf8g0oz571eacl77icp3ccuc 3620586 3620585 2026-06-22T08:43:59Z Салиха 17167 «[[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары|Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620586 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Қамарияш Райханқызы Қалкеева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 23.01.1958 |Туған жері = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданында}}. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Жезқазған педагогикалық институты (қазіргі [[Жезқазған университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2011). * {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2016). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Қамарияш Райханқызы Қалкеева''' — педагогика ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1958 жыл|1958]] жылы 23 қаңтарда [[Қарағанды облысы]], [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]]нда туған.<br> Жезқазған педагогикалық институтын ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[Жезқазған университеті]]) бітірген.<br> Осы институтта оқытушы (1985-[[2006 жыл|2006]]), 2006 жылдан [[Еуразия ұлттық университеті]]нде оқытушылық қызметін атқарады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Қазақстан педагогикасы және білім тарихы мазмұнын жүйелеу және құрастырудың ғылыми методологиялық негізі" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монография, 2 оқулық, 10-нан астам оқу-әдістемелік құралдардың авторы. == Марапаттары == * "[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]" (2011); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2011).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> * [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2016).<ref>[https://x.com/Ark_pi/status/791150377236361216 "Ыбыраевские чтения – 2016".]</ref> == Сыртқы сілтемелер == * [https://smart.enu.kz/api/serve?path=/general/files/17ea8558-f47c-4c28-956f-a03a51fdfb54.pdf Калкеева Камарияш Райхановна.] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]] qqzzkjd701ta3wm6gkf4g74pqluis87 0 782787 3620592 2026-06-22T09:31:45Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Сейсенкүл Ахметқызы Қалқабаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16.03.1953 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Кентау|Кентауда}} қаласы. |Қайтыс болған күні... 3620592 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Сейсенкүл Ахметқызы Қалқабаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16.03.1953 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Кентау|Кентауда}} қаласы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Медицина |Жұмыс орны = [[М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Медицина ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Алматы мемлекеттік медицина институты (қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1990); * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (1998); * Қазақстан Республикасы {{Денсаулық сақтау ісінің үздігі медалі}} (2011); * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Сейсенкүл Ахметқызы Қалқабаева''' — медицина ғылымының докторы ([[2008 жыл|2008]]), профессор ([[2009 жыл|2009]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1953 жыл|1953]] жылы 16 наурызда қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Кентау]] қаласында туған.<br> Алматы мемлекеттік медицина институтын ([[1980 жыл|1980]], қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]) бітірген.<br> Алматы қаласы медициналық жедел жәрдем бекетінің дәрігері (1980-[[1982 жыл|82]]), [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі]]нің Республикалық оқу-әдістемелік кабинетінде аға әдіскер (1982-[[1995 жыл|95]]), оқу-әдістемелік бірлестігінде ғылыми хатшы (1995-[[1998 жыл|98]]), [[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы]]нда басқарма бастығы, кафедра ассистенті, доцент, профессор (1998-[[2007 жыл|2007]]) қызметтерін атқарған. [[2008 жыл|2008]] жылдан Оңтүстік Қазақстан фармацевтика академиясында кафедра меңгерушісі.<br> Қазіргі таңда М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университетінің Биология және География кафедрасында профессор.<ref>[https://auezov.edu.kz/ep/kaz/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80/%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F Профессор-оқытушылар құрамы.]</ref> == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Ауруханаға дейінгі кезеңде гипертензивті криздердің диагностикасы мен емін оңтайландыру жоладры" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 150-ден астам ғылыми еңбектің және 350 әдістемелік нұсқаудың, 2 патенттің авторы. == Марапаттары == * КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1990); * [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (1998); * Қазақстан Республикасы [[Денсаулық сақтау ісінің үздігі медалі]] (2011); * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]] q29cjw676uubinmbxxbu0ow7mxlcmeh 3620593 3620592 2026-06-22T09:33:49Z Салиха 17167 3620593 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Сейсенкүл Ахметқызы Қалқабаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16.03.1953 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Кентау|Кентауда}} қаласы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Медицина |Жұмыс орны = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті|М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Медицина ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Алматы мемлекеттік медицина институты (қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1990); * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (1998); * Қазақстан Республикасы {{Денсаулық сақтау ісінің үздігі медалі}} (2011); * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Сейсенкүл Ахметқызы Қалқабаева''' — медицина ғылымының докторы ([[2008 жыл|2008]]), профессор ([[2009 жыл|2009]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1953 жыл|1953]] жылы 16 наурызда қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Кентау]] қаласында туған.<br> Алматы мемлекеттік медицина институтын ([[1980 жыл|1980]], қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]) бітірген.<br> Алматы қаласы медициналық жедел жәрдем бекетінің дәрігері (1980-[[1982 жыл|82]]), [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі]]нің Республикалық оқу-әдістемелік кабинетінде аға әдіскер (1982-[[1995 жыл|95]]), оқу-әдістемелік бірлестігінде ғылыми хатшы (1995-[[1998 жыл|98]]), [[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы]]нда басқарма бастығы, кафедра ассистенті, доцент, профессор (1998-[[2007 жыл|2007]]), [[2008 жыл|2008]] жылдан Оңтүстік Қазақстан фармацевтика академиясында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған.<br> Қазіргі таңда [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті|М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]]нің Биология және География кафедрасында профессор.<ref>[https://auezov.edu.kz/ep/kaz/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80/%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F Профессор-оқытушылар құрамы.]</ref> == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Ауруханаға дейінгі кезеңде гипертензивті криздердің диагностикасы мен емін оңтайландыру жоладры" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 150-ден астам ғылыми еңбектің және 350 әдістемелік нұсқаудың, 2 патенттің авторы. == Марапаттары == * КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1990); * [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (1998); * Қазақстан Республикасы [[Денсаулық сақтау ісінің үздігі медалі]] (2011); * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]] 4tzfymhmqdhhiyfw7g1ua0ze4rn5dh2 3620594 3620593 2026-06-22T09:34:50Z Салиха 17167 «[[Санат:Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы тұлғалары|Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы тұлғалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620594 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Сейсенкүл Ахметқызы Қалқабаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16.03.1953 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Кентау|Кентауда}} қаласы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Медицина |Жұмыс орны = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті|М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Медицина ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Алматы мемлекеттік медицина институты (қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1990); * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (1998); * Қазақстан Республикасы {{Денсаулық сақтау ісінің үздігі медалі}} (2011); * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Сейсенкүл Ахметқызы Қалқабаева''' — медицина ғылымының докторы ([[2008 жыл|2008]]), профессор ([[2009 жыл|2009]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1953 жыл|1953]] жылы 16 наурызда қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Кентау]] қаласында туған.<br> Алматы мемлекеттік медицина институтын ([[1980 жыл|1980]], қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]) бітірген.<br> Алматы қаласы медициналық жедел жәрдем бекетінің дәрігері (1980-[[1982 жыл|82]]), [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі]]нің Республикалық оқу-әдістемелік кабинетінде аға әдіскер (1982-[[1995 жыл|95]]), оқу-әдістемелік бірлестігінде ғылыми хатшы (1995-[[1998 жыл|98]]), [[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы]]нда басқарма бастығы, кафедра ассистенті, доцент, профессор (1998-[[2007 жыл|2007]]), [[2008 жыл|2008]] жылдан Оңтүстік Қазақстан фармацевтика академиясында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған.<br> Қазіргі таңда [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті|М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]]нің Биология және География кафедрасында профессор.<ref>[https://auezov.edu.kz/ep/kaz/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80/%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F Профессор-оқытушылар құрамы.]</ref> == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Ауруханаға дейінгі кезеңде гипертензивті криздердің диагностикасы мен емін оңтайландыру жоладры" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 150-ден астам ғылыми еңбектің және 350 әдістемелік нұсқаудың, 2 патенттің авторы. == Марапаттары == * КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1990); * [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (1998); * Қазақстан Республикасы [[Денсаулық сақтау ісінің үздігі медалі]] (2011); * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы тұлғалары]] ttbzescfk6xdlzjd3yucg3r7ihvmiuu 3620595 3620594 2026-06-22T09:35:18Z Салиха 17167 /* Ғылыми бағыты, еңбектері */ 3620595 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Сейсенкүл Ахметқызы Қалқабаева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16.03.1953 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Кентау|Кентауда}} қаласы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Медицина |Жұмыс орны = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті|М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Медицина ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Алматы мемлекеттік медицина институты (қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1990); * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (1998); * Қазақстан Республикасы {{Денсаулық сақтау ісінің үздігі медалі}} (2011); * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Сейсенкүл Ахметқызы Қалқабаева''' — медицина ғылымының докторы ([[2008 жыл|2008]]), профессор ([[2009 жыл|2009]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1953 жыл|1953]] жылы 16 наурызда қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Кентау]] қаласында туған.<br> Алматы мемлекеттік медицина институтын ([[1980 жыл|1980]], қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]) бітірген.<br> Алматы қаласы медициналық жедел жәрдем бекетінің дәрігері (1980-[[1982 жыл|82]]), [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі]]нің Республикалық оқу-әдістемелік кабинетінде аға әдіскер (1982-[[1995 жыл|95]]), оқу-әдістемелік бірлестігінде ғылыми хатшы (1995-[[1998 жыл|98]]), [[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы|Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы]]нда басқарма бастығы, кафедра ассистенті, доцент, профессор (1998-[[2007 жыл|2007]]), [[2008 жыл|2008]] жылдан Оңтүстік Қазақстан фармацевтика академиясында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған.<br> Қазіргі таңда [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті|М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]]нің Биология және География кафедрасында профессор.<ref>[https://auezov.edu.kz/ep/kaz/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80/%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F Профессор-оқытушылар құрамы.]</ref> == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Ауруханаға дейінгі кезеңде гипертензивті криздердің диагностикасы мен емін оңтайландыру жолдары" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 150-ден астам ғылыми еңбектің және 350 әдістемелік нұсқаудың, 2 патенттің авторы. == Марапаттары == * КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1990); * [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (1998); * Қазақстан Республикасы [[Денсаулық сақтау ісінің үздігі медалі]] (2011); * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы тұлғалары]] 2fqldq3rm4qzag0vqkjxv64oh20xc1r 2 782788 3620606 2026-06-22T10:13:36Z Ayazhan10 180289 Жаңа бетте: Қазақ тіліндегі еркін энциклопедияның дамуына үлес қосушы. 3620606 wikitext text/x-wiki Қазақ тіліндегі еркін энциклопедияның дамуына үлес қосушы. as760xnyn4p9vsahgw3w6t6oayur2hn 14 782789 3620610 2026-06-22T10:23:28Z Madi Dos 18369 Бос бет бастады 3620610 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3620621 3620610 2026-06-22T10:45:04Z Madi Dos 18369 «[[Санат:Телеарналар бойынша телесериалдар|Телеарналар бойынша телесериалдар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620621 wikitext text/x-wiki [[Санат:Телеарналар бойынша телесериалдар]] f7c550zay81dwni0p52xnulrd37bl0e 10 782790 3620612 2026-06-22T10:25:43Z Madi Dos 18369 Madi Dos [[Үлгі:Unreferenced]] бетін [[Үлгі:Дереккөзі жоқ]] бетіне жылжытты 3620612 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Үлгі:Дереккөзі жоқ]] rlfycr886wrouw2iis42s4d0xdb82l6 14 782791 3620623 2026-06-22T10:48:08Z Madi Dos 18369 Бос бет бастады 3620623 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3620625 3620623 2026-06-22T10:50:47Z Madi Dos 18369 «[[Санат:Телесериалдар|Телесериалдар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3620625 wikitext text/x-wiki [[Санат:Телесериалдар]] c6ej3rw880h3vo2d6chkpxd185awaau 4 782792 3620640 2026-06-22T11:23:14Z Madi Dos 18369 Madi Dos [[Уикипедия:Мазмұнның шынайлығы]] бетін [[Уикипедия:Көзқарастардың салмақтылығы]] бетіне жылжытты 3620640 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Уикипедия:Көзқарастардың салмақтылығы]] r5whgz4nbkouv8j0m8sbsoyxx3ir9ft 5 782793 3620642 2026-06-22T11:23:14Z Madi Dos 18369 Madi Dos [[Уикипедия талқылауы:Мазмұнның шынайлығы]] бетін [[Уикипедия талқылауы:Көзқарастардың салмақтылығы]] бетіне жылжытты 3620642 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Уикипедия талқылауы:Көзқарастардың салмақтылығы]] n8qv9xfmsxw8cm3hx9rb47h6qp61jvl