Сарайшық

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Сарайшық</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3445</id>
    <revision>
      <id>3621041</id>
      <parentid>3594351</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52622" sha1="1u2zgs662jbr8rj7p5uyifs8l6l5e79" xml:space="preserve">{{мағына|Сарайшық (айрық)}}
[[Сурет:Сарайшық. Құрылыс қалдықтары қалған XIII–XVI ғ-ғы қалашық орны.jpg|thumb|right|250px|Сарайшық қалашығы. Құрылыс қалдықтары қалған XIII–XVI ғасырлардағы қалашық орны.]]
'''Сарайшық''' — ортағасырлық қала, [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген археология ескерткіші. Бүгінде ол жерде &quot;Сарайшық&quot; сапар орталығы туристтерге қызмет көрсетіп келеді.  

== Орналасқан жері ==
[[Атырау]] қаласынан солтүстікке 45 км жерде, [[Махамбет ауданы]], [[Сарайшық (ауыл)|Сарайшық]] ауылы маңында, [[Жайық]] өзенінің оң жағалауында орналасқан.

== Қала өмірінің кезеңдері ==
Сарайшық қаласының негізін [[Әбілғазы Баһадүр хан|Әбілғазы Бахадүр]] ханның деректеріне сүйенсек, [[Шыңғыс хан|Шыңғыс]] ханның немересі [[Бату хан|Бату]] хан қалаған екен. [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]] империясындағы ірі қалалардың бірі болды. Мүнда ақсүйектерге арналған салтанатты сарайлар, әкімшілік үйлері салынған, оның айналасында қарапайым қала тұрғындардың, саудагерлер мен қолөнершілердің орамдары пайда болды. Қала [[Ұлы Жібек жолы]]мен жүрген сауда керуендері тоқтайтын ірі орталықтардың біріне айналды.&lt;br&gt;
Қала өмірін төрт кезеңге бөліп қарастыруға болады.

=== Бірінші кезең ===
Біріншісі – XIII ғасыр ортасынан [[Өзбек хан]] билігіне, яғни [[1312 жыл|1312]] жылға дейін қаланың салына бастаған кезеңі. Сарайшық бейберекет емес, бірыңғай жоспар бойынша салынған қала. Үйлерінің сыртқы сәулеті мен ішкі интерьерінде Төменгі Еділ, Хорезм мен Сырдария бойындағы қалалардың архитектуралық дәстүрлері көрініс тапты. Үш-төрт бөлмеден тұратын үйлер негізінен шикі кірпіштен өрілген. Тұрғын үйлердің қабырғасының астыңғы жағына пеш түтіні жүретін айналма құбыр жүргізу арқылы жатын орын – сұпы жасалған. Археологиялық қазба кездерінде сұпылардың үстінен киіз қалдықтары табылды. Қабырғалары сыланып, ақталған. Үй ішінде әртүрлі заттар сақтайтын бөлмелер болған.&lt;br&gt;
Тұрғындар қала төңірегін де игерген. Бұлақ суларының бойындағы елді мекендерде шығыр арқылы суарылатын егістіктер мен бау-бақшалар болғаны байқалады. Ол жерлерден қызғылт саздан жасалған құмыралар мен шығыр ыдыстары табылды. Үлкен ағаш дөңгелектен тұратын шығырға ыдыстар айналдыра бекітіледі. Оның төменгі бөлігі суға тигенде әлгі ыдысқа су құйылып, жоғары көтерілгенде ыдыстағы су ағаш науаға құйылады да әрі қарай арыққа қосылады.

=== Екінші кезең ===
Қала өмірінің екінші хронологиялық кезеңі XIV ғасырдың екінші ширегінде – Өзбек хан (1312–1342) кезіндегі империяның барынша тұрақты және гүлденген кезеңінде басталды. Ол кезде көптеген қалалар бой көтеріп, Сарайшық гүлденді. Бірақ Жайық өзені шектен тыс қатты тасыған шақтарда қала шетін су алып кетті де, қала Жайықтан оңтүстікке қарай шегініп, Сарайшық өзегінің қарсы бетіндегі төбеге қарай жылжыды. Бұрынғы құрылыстарды бұзып, қала тұрғындары сол жерге жаңа үйлер тұрғызды. Сонымен бір мезетте қала жоспары бойынша сол кез үшін кең көшелері (5 м) мен алаңдары бар бірқатар жақсы орамдар бой көтерді. Жаңа құрылыстар бұрынғыдан көп өзгерді. Көп бөлмелі шағындау үйлермен бірге бір шатырдың астында шаруашылық қора-жайлары бар көп бөлмелі түзу үйлер салынды.&lt;br&gt;
Сарайшық пен өзеннің шеткі жарқабағынан монша қалдықтары табылды. Олар әртүрлі қызмет атқаратын бірнеше бөлмеден тұрады. Қабырғалары шикі кірпіштен қаланғанымен артынан су өтпейтін сылақпен сыланып, сәнді тақталармен қапталған. Күйген кірпіштен қаланған еден астынан жылу жүргізілген. Су құбырлары мен су тұндыратын үлкен ыдыс-хумдар болғаны анықталды. Су үлкен шойын, қола қазандарда ысытылды. Бүкіл Алтын Ордадағы сияқты Сарайшықта да ақсүйектерге арналған және жалпы жұртшылыққа арналға моншалар болды.&lt;br&gt;
Суды аулалардағы құдықтардан алған, кейде құмыраларды арбаға салып өзеннен тасыған.&lt;br&gt;
Қала тұрғындары бұл кезде қала мен далаға қажетті әртүрлі тауарлар өндірді. Әсіресе қыш бұйымдарын шығаратын шеберханалар көп жұмыс істеді.&lt;br&gt;
[[1950 жыл|1950]] жылы [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә. Х. Марғұлан]] басқарған ғылыми археологиялық экспедиция Сарайшықтан кірпіш күйдіретін пештің орнын аршыды.

=== Үшінші кезең === 
Қала өмірінің үшінші хронологиялық кезеңі ([[1360 жыл|1360]]–[[1370 жыл|1370]]) Жошы ұлысындағы таққа талас кезеңді қамтиды. Күш-қуаты толысқан ақсүйектер билікке ұмтылды. Қалаларды және солардың иелігіне жататын жерлерді билейтін ірі феодалдар оларды өздеріне қорған қылды. Бұл уақытта Сарайшық Ақ Орда хандарының билігінде болды.&lt;br&gt;
Археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тиындарға қарағанда 1370-ші жылдары Сарайшықта үлкен ғимараттар салынғанын байқауға болады. Олардың бірі [[1997 жыл|1997]]–[[2000 жыл|2000]] жылдар аралығында зерттелді. &quot;Хандар&quot; сәулеттік жоспары сарай типіндегі құрылыс болды, ол құрметті қонақтар, көпестер, қажылар мен саяхатшылар үшін салынды. Олар XIV–XVII ғасырларда ислам әлеміне әйгілі болды. Ғимаратта 25 бөлме бар еді. Портал күйген кірпіштен қапталды және ақ алебастр декормен әшекейленді. Кірер есік алдында алаң болды. Осы құрылысты Жошының ұрпағы [[Ұрыс хан|Орыс хан]] салдырған деуге болады. Бұл кезде ол өз ұлысын күшейтіп, қаусаған империяны қайта қалпына келтіруге әрекеттенді. [[Сығанақ]]та резиденциясы бола тұрып, Сарайшықты да астанаға айналдырғысы келді. Өз атасы [[Ерзен хан|Ерзен]]нің үлгісі бойынша Орыс хан &quot;үлкен бөлігін медресе, ханакалар, мешіт секілді басқа да құрылыстар&quot; салып, қаланың орталық бөлігін абаттандырды.&lt;br&gt;
[[1380 жыл|1380]] жылы [[Әмір Темір]]дің қолдауымен [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Алтын Орда билігіне ие болды. Алайда оның Алтын Орданың мәртебесін көтермек болған талпынысы Темірге жақпай қалып, билік үшін жаңа күрес басталды. Темірдің өмірбаянын жазушы [[Ибн Арабшаһ|ибн Арабшах]] бұл жөнінде: &quot;Оның әскерлері Азаққа дейін жетті де Сарай, Сарайшық, Хажытарханды мен осы өлкені түгел талқандады&quot; деп жазды. Алайда жазба деректермен археологиялық материалдар Сарайшықтың өмірі бұдан кейін де тоқтап қалмағанын көрсетеді. Оның бір бөлігі қалпына келтірілді, ХV ғасыр басында қираған үйлердің орнына жаңа үйлер салынды.

=== Төртінші кезең ===
Қала өмірінің төртінші кезеңі XV–XVI ғасырлар аралығын қамтиды. Бұл кезеңде Жайық өзені бойындағы үйлер босап қалды да, халық қаланың оңтүстік жағына, қазіргі Жайықтан бөлініп, қаланы батыс жағынан айнала ағатын Сарайшық өзегі бойына шоғырланды. Ағысы қатты Жайық өзенінің арнасы үнемі ауысып тұрады. Мүмкін, сол кезде де арнасын өзгерткен болар. Мәскеудегі Австрия елшісі Сигизмунд Герберштейн [[1549 жыл|1549]] жылы былай деп жазады: &quot;Қазан татарларының арғы жағынан ноғай (Nagai) деп аталатын татарларды кезіктіреміз. Олардың патшалары жоқ, князьдары ғана бар. Біздің кезімізде ол князьдіктерді үш ағайынды адам теңдей үшке бөліп басқарды. Олардың біріншісі – Шидақ Сарайшық қаласын, Ра өзенінен ары шығысқа қарай Жайық өзеніне жанасып жатқан елдерді биледі…&quot; Герберштейн өз картасында Сарайшықты Жайықтың сол жақ жағасына орналастырды. Оны [[1558 жыл|1558]] жылы осында келген ағылшын көпесі Антоний Дженкинсон да солай көрсетті. Ноғай Ордасында билік құрған тайпа маңғыттар болатын. Олардан басқа да 20-дан астам найман, қыпшақ, алаш, қаңлы, алшын, қоңырат секілді тағыда басқа рулар мекендеді.&lt;br&gt;
Сарайшық қаласы Жайық өзені арнасы мен одан ағып шыққан Сарайшық өзегінің табиғи жолмен жасап қойған үшбұрышты кеңістігіне орналасты. Қаланы барлық жағынан бекініс-қорғандар қоршап тұрды. Сарайшықтың бұл кезде бой көтерген үйлері көп бөлмелі болды. Бөлмеде дәстүрлі жатын орын - сұпы ([[Софа|суфа]]), тандыр пеш жағып, ішті кан арналары арқылы жылытатын жылу жүйесі бар. Бөлмелердің еденіне күйдірілген кірпіш төселді, жуынатын орын – ташнауы болды. Мұнда қыштан және тағы да басқа заттардан жасалған бұйымдармен қатар жергілікті және ортаазиялық тиындар, сондай-ақ Қырымнан келген күміс теңгелер табылды.&lt;br&gt;
Қала тұрғындары тастап кеткен орамдар біртіндеп қасиетті қорымдарға айналды. Қаланың бос қалған бөліктерінде мыңдаған қабірлер пайда болды. Қабірлердің бірнешеуін қазған кезде бұл жерді мекендеген ру-тайпалардың салт-дәстүрлеріндегі айырмашылықта көзге түсті.&lt;br&gt;
Отбасылық қабірлерге арналған көрхана ([[сағана]]) құрылысына ерекше мән берілгені аңғарылады. Зерттеушілер көрхананың алты түрін бөліп көрсетті. Олар қала мен даланың, ислам мен исламға дейінгі дәстүрлі наным-сенімнің, сондай-ақ тұрғындардың әлеуметтік топтары арасындағы өзара қатынастарды байқауға мүмкіндік береді.

Кикілжіңдер мен әскери қақтығыстардан Сарайшық қаласы да құр қалмады. 1570-ші жылдар өте ауыр кезең болды, қаланы қарақшы [[казактар]] басып алып, тас-талқанын шығарды. Кезінде дүрілдеген қала уақыт өте шағын елді мекенге айналды. XVIII ғасырдан бастап күйген кірпіштен салынған құрылыстар бұзылып, кірпіштері Гурьев бекінісінің құрылыстарына пайдаланылды.&lt;br&gt;
Сарайшық орны жергілікті халықтың да, зерттеушілердің де ұдайы назарында.&lt;ref&gt;АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 3 т.– 476 б., карталар, суреттер ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-218-4&lt;/ref&gt; 

== Тарихи кезеңдер хронологиясы ==
Сарайшық үстімен Еуропа елдері мен Төменгі [[Еділ]] бойындағы Алтын Орда астаналарынан Хорезм қалаларына, сондай-ақ Үндістан, Қытайға басты құрлықтық керуен жолдары өткен. Бірқатар қолайлы жағдайлар салдарынан Сарайшық, көптеген талантты шеберлердің қолдарымен салынған салтанатты сарайлар, ақша сарайы, керуен-сарай, моншалар, мешіттер, медреселер мен басқа да әсем құрылыстарымен, тез арада Жошы Ұлысы империясының басты саяси, сауда-экономикалық және мәдени орталықтарының біріне айналған. Керуен саудасынан келетін түсім, әскери олжа, жергілікті халық төлейтін салық және аса мол арзан еңбек күшінің есебінен Сарайшық қаласы тез өсті. Сарайшық туралы алғашқы естеліктерді, Ұлысу (Жайық) өзеніндегі көпір туралы араб саудагер-саяхатшысы [[Ибн Баттута]] қалдырды. Ол бұл аймаққа 1333 (1334) жылы Өзбек ханның (1312-1342 ж.ж.) билігі тұсында келген. Сарайшықтың қарқынды дамуына [[Берке хан|Берке]] ханның (1257-1266 ж.ж.) жаңа дін – исламды қабылдауы да септігін тигізді. Кейіннен Өзбек ханның тұсында ислам - Алтын Орданың мемлекеттік дініне айналды, едәуір уақыт алшақтығына қарамастан, бұл екі тарихи оқиға да Сарайшық қаласында орын алған. Бұл Сарайшықтың ерекше маңызын, бүкіл Алтын Орданың рухани-идеялогиялық орталығы болғандығын көрсетеді. &lt;br&gt;
Сарайшықта Алтын Орданың бірнеше хандары мен тарихи тұлғалары жерленген, оның ішінде Меңгі-Темір (1266-1281 ж.ж.), Тоқты (1280-1312 ж.ж.), Жәнібек (1342-1357 ж.ж.), Бердібек (1357-1359 ж.ж.), Тоқтамыс ханның басы (1380-1406 ж.ж.), Барақ (1423-1426 ж.ж.)''',''' және қазақ ханы Қасым (1511-1521 ж.ж.) бар. 

Алтын Орданың ыдырауынан кейін Сарайшық XVI ғасырдың 40-жылдарына қарай біртұтас Ноғай Ордасы мемлекеті боп қалыптасқан Маңғыт жұртының астанасы болды. Атақты Қасым хан да (1511-1521 ж.ж.) Сарайшықты Қазақ мемлекетінің астанасы етеді. Қасым ханның кезінде Қазақ хандығының аумағы қазіргі Қазақстанның көлемінде кеңейеді, ал тұрғындар саны миллионнан асады. Бірақ, Қазақ хандығы тарихындағы шиеленісті жағдайлар нәтижесінде, Қасым хан мұрагерлері тұсындағы аумақ тұтастығын және ел тәуелсіздігін қорғауға байланысты, сансыз қақтығыстардың кесірінен Сарайшықтан уақытша айырылуға мәжбүр болды. Ақыры 1568 жылы Хақназар хан (1538-1580 ж.ж.) Қазақ хандығы құрамына Сарайшықты қайтарып алды.

Сарайшық қаласы 1580 жылы казактардың қарақшылық шабуылы нәтижесінде қиратылды. Дегенмен, даңқты қала ретінде дамуын жоғалтса да, өмір сүруін тоқтатпады.  

== Зерттелуі ==
Ортағасырлық Сарайшық қаласы тарихын зерттеу бастамасы ХVІІІ ғасырда қаланды деуімізге болады. Оның басында Орынбор әкімшілігінде жұмыс жасаған П.И. Рычков тұрды. Орыс шенеунігінің «Орынбор топографиясы» еңбегінде Сарайшықтың өз заманында ұлы қала болғаны, бүгінде ол қалада орыс казактардың форпосты тұрғаны, осында атақты адамдардың жерленгені анық жазылады. Кейін ол орыс зерттеушілері П.С. Паллас «бұрын халқы көп татар қаласы Сарайшықтың» болғанын, А.И. Левшин: «Сарайшық бекінісінен Хиуаға дейін Арал мен Каспий теңіздерін бөліп тұрған мойнақ арқылы өтетін бірнеше жол бар. Соның ішінде ең жақсысы – ескі Ноғай жолы» дегенін, К.Ф. Гебель ескі Сарайшықта қазба жүргізгенін жазады. Бір ерекшелігі олардың барлығы Сарайшық қаласының құландыларын өз көзімен көрді. ХХ ғасыр басында Сарайшық қаласы туралы жаңалықтар Орынбор Ғылыми Архивтік комиссиясының «Еңбектерінде» жарияланды. Мәселен, жергілікті пірәдар Лоскутовтің Сарайшықтан табылған үлкен құмыра туралы, В. Григорьевтің ескі сауда-саттық жолдары туралы хабарламалары қызықты.  

К.Ф. Гебельден кейін қазба жүргізген зерттеуші, әскери топограф Алексей Ермолаевич Алексеев. Ол ескерткішке қазбаны 1861 жылы салды. Ол жергілікті қазақтардан ақылы жұмысшылар жалдап төбе үстіндегі құландыларды, склептерді қопарып, табылған бұйымдарды жинаумен айналысқан. Осы күнгі археологиялық методикамен алып қарағанда, бұл қазба «жабайы» сипатта болса да А.Алексеевтің қалдырған жазба мәліметтері, оның сызған қала орнының сызбасы өте құнды боп табылады. Сол кезде патшалы Ресейдің Сарайшық бекінісінде тұрған казактарда А.Алексеевтің жалдамалы жұмысшыларға жақсы ақша төлеп жатқанына қызығып, оларда қала орнының мәдени қабатын қопарып, тапқан бұйымдарын оған сатып отырған. А.Алексеев топырақ қабаттарын аршу барысында ашылған қыш кірпіштен тұрғызылған жерлеу құрылыстарын сипаттап жазады. Көне құлпытастардағы жазуларды жариялап, Мұхамед пайғамбардың ұрпақтары саналатын қожа-сейіттердің құлпытастарын тапқан. Қала орнынан табылған тиындардың басым көпшілігі Сарай-әл-Жәдид қаласында соғылғандықтан, А.Алексеев Сарайшық құландысын сол тиындардағы жазу бойынша «Сараиль Джадить» қаласы деп қате атаған. А.Алексеевтің сызбасында Сарайшықтың толық аумағы салынған, оңтүстік-батыс жағында орналасқан цитадель орны, көне жерленімдер көрсетілген. Сонымен бірге Жайық өзені мен оның Сарайшық саласы да бейнеленген. 

Ортағасырлық Сарайшық қаласына іргелі археологиялық зерттеулер кеңестік заманда басталған. Оның бастамасын кәсіби археолог [[Н.К. Арзютов]] салып, 1937 жылы археологиялық қазба жұмысын жүргізеді. 1950 жылы академик [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә.Х. Марғұлан]] да Сарайшыққа қазба салады. 1996-2008 жылдары Сарайшық қаласы орнына археолог [[З. Самашев|З. Самашевтың]] жетекшілігімен кең көлемді археологиялық қазба жұмыстары жүрді. 2019 жылдан бастап «Сарайшық» музей-қорығының археологтары қала орнында тұрақты зерттеу жүргізуде. 

«Сарайшық» музей-қорығы қаланы зерттеудің келелі мәселелеріне беделді ғалымдарды тартты. Зерттеу жұмыстарына белгілі археологтар З. Самашев, М. Елеуов, В. Плахов, ноғайтанушы А. Исин, ортағасырлық Қазақстан мен Орталық Азия тарихын зерттеуші маман Н. Атығаев, нумизмат П. Петров, реставратор Т. Крупа және т.б. қатысты.

Музей-қорық археологтары тарих ғылымдарының докторы Ә. Мұқтардың жетекшілігімен Сарайшық қаласы мен оның маңайында археологиялық барлау жұмыстарын жүргізіп, көптеген жаңа ескерткіштерді анықтады.

Музей-қорық археологтары А. Тұрарұлы, А. Жұмабаев, Ж. Байғалиев 2020–2021 жылдары Сарайшықтағы «Хан моласы» нысанында қазба жұмыстарын жүргізді. Нәтижесінде екі сағана құрылысы анықталды. Сағаналардың ауыз қуысы оңтүстік-батыс бағытта орналасқан, кіреберіс дәліздері – дромостары бар. Сағаналардың ішкі қабырғалары ақ түсті алебастрмен сыланған, ал кірпіштерді біріктіруге қолданылған құрылыс ерітіндісі де алебастр негізінде дайындалған.

Сағаналардан көптеген адам сүйектері табылды. Сүйектерге жүргізілген радиокөміртектік талдау олардың XV ғасырдың екінші жартысына жататынын көрсетті. Реставратор Т. Крупа мата қалдықтарын тазалау барысында олардың таза жібектен тоқылған, алтын жалатылған күміс түсті жіптермен өрнектелген барқыт мата екенін анықтады. Бұл жәдігер «Хан моласы» сағанасының ерекше мәртебесін айқындап, оның элиталық статусқа тиесілі болғанын көрсетеді.

2021–2023 жылдары «Сарайшық» музей-қорығы «Қазақстанның батыс өңіріндегі алтынордалық қалалар, көне керуен жолдары және керуен-сарайлар» атты ғылыми жоба (жетекшісі – Ұ. Ахметова) аясында №3 қазба орнында көлемді ғимаратты анықтады. Ғимарат құрамынан монша кешені (киім ауыстыратын, жуынатын бөлме және пеш), көптеген бөлмелер мен дәліздер ашылды. Ұзын дәліздерінің болуына байланысты бұл нысан қоғамдық сипаттағы, қонақ қабылдауға арналған ғимарат ретінде бағаланып, керуеншілер мен жолаушыларға қызмет еткен болуы мүмкін деген тұжырым жасалды.

Қазба барысында күміс дирхемдер көмбесі табылды. Табылған барлық тиындардың атрибуциясын П. Петров жүргізіп, нәтижесінде олар ғылыми айналымға енгізілді.

2023–2025 жылдары «Сарайшық» музей-қорығы ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің гранттық қаржыландыруы негізінде «Астаналық Сарайшық қаласы Жошы Ұлысының тарихи-мәдени мұра контекстісінде (ХІІІ–ХVІ ғғ.)» атты ғылыми жобаны (ғылыми жетекшісі – Әбілсейіт Мұқтар) жүзеге асырды. Осы жоба аясында ортағасырлық Сарайшық қаласы орнындағы №2 қазбада археологиялық зерттеулер жүргізілді. №2 қазбада жүргізілген зерттеулер нәтижесінде қала көшесінің бір бөлігі мен тұрғын үйлердің орындары анықталды. Қазба барысында көпбөлмелі ғимараттар кешені, көше құрылымдары және кәріз жүйесінің элементтері ашылып, бұл Сарайшықта дамыған қалалық инфрақұрылым болғанын дәлелдеді. Сонымен қатар, №2 қазбадан көптеген археологиялық олжалар (тиындар, керамика, металл бұйымдар) табылып, музей-қорық экспозициясына қойылды.

2024 жылы «Сарайшық» музей-қорығы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің 2024–2025 жылдарға арналған бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру шеңберінде «Алтынордалық Сарайшық, Ұшқан, Ащысай, Қарағайлы ескерткіштері тарихи-мәдени мұра контекстісінде (ХІІІ–ХV ғғ.)» атты ғылыми бағдарламаны жүзеге асырды. Бағдарламаның ғылыми жетекшісі – тарих ғылымдарының докторы, қауымдастырылған профессор Ұлжан Ахметова.

Музей-қорық археологтары Сарайшықтағы №6 қазба орнынан ірі сағананы ашып, онда жерленген 12 адамның сүйектеріне антропологиялық зерттеулер жүргізді. Сағана құрылысы қыш кірпіштен алебастр ерітіндісімен қаланған және күмбезді архитектурасымен ерекшеленеді.

Бағдарлама аясында зерттеулер пәнаралық негізде жүргізіліп, археология, антропология, нумизматика, остеология және басқа да ғылым салаларын қамтыды. Қазба барысында Хорезмшах Мұхаммедтің XIII ғасырға жататын тиыны табылып, бұл Сарайшықтан алғаш рет анықталған олжа болды.

Сонымен қатар, №6 қазба орнында ірі сәулеттік құрылыс қалдығы ашылып, оның құрылысында қыш кірпіштен қаланған колонналар негіздері анықталды. Құрылысқа қолданылған тәсілдер қала тұрғындарының жоғары құрылыс мәдениеті мен эстетикалық талғамының болғанын дәлелдейді.

Қазба барысында тұрғын бөлмелер ашылып, олардың құрылыс ерекшеліктері, едендері, қабырғалары мен жылу жүйелері зерттелді. Анықталған бөлмелер тек тұрғын үй қызметін ғана атқармаған, кейбірінде шаруашылық және қоймаға тән элементтер де байқалды.

Сонымен қатар, музей-қорықтың Сарайшық ескерткішіндегі қазба жұмыстары барысында геодезиялық технологиялар мен геоақпараттық жүйелер кеңінен қолданылды. Адам сүйектеріне генетикалық сараптамалар жүргізіліп, табылған мал сүйектеріне археозоологиялық талдаулар жасалды.

Сарайшық қаласы құландысындағы зерттеулер нәтижесінде, Алтын Орда кезеңіндегі қала мәдениетінен, ортағасырлық Батыс пен Шығыс өркениеті орталықтарымен мәдени байланыстар және сауда-экономикалық дамудың серпіні жөнінде бай материалдар жинақталды. Қала орнында ондаған көп функционалды бөлмелерден тұратын тұрғын үй-шаруашылық кешені қазылды, жергілікті немесе шеттен келген сырлы және сырланбаған қыш бұйымдардың көптеген үлгілері алынды. Оның ішінде алтынмен әшекейленген, зооморфты немесе өсімдік тәріздес оюларымен ерекшеленетін түрлері де кездеседі. Сырлы қыш бұйымдардың сынықтарында діни немесе басқа тақырыптағы жазулар бар. Бұл қыш материалдардан басқа, түрлі тұрмыстық-шаруашылық маңызы бар заттар, қару-жарақ бұйымдары және сансыз көп тиындар табылды. Сарайшық пен оның төңірегінің қалалық мәдениеті Төменгі Поволжьенің, Хорезмнің және Орта Азияның үйлесімді мәдениетімен салыстырғанда, өзіндік ерекшелікке ие, бұл оның терең далалық тамырын соншалықты дәрежеде қамтуында, Дешті-Қыпшақ пен Ұлы Даланың басқа да шеткі аймақтарымен тығыз байланысында көрінеді. Қаланың өте тамаша жобаланып салынған түзу де кең көшелері мен алаңдары болған. Қаланың келбетінен шығыстың әсері айрықша байқалады. 

== Жазба деректер ==
Сарайшық туралы алғашқы жазба дерек қалдырған арабтың белгілі географ-ғалымы, саяхатшысы - [[Ибн Баттута|Ибн-Баттута]]. Ол өзінің саяхаттарының бірінде [[1334]] ж. «Үлкен Сарай» қаласынан шығып ([[Сарай-Берке]]&amp;nbsp;— [[Алтын Орда]]ның бас қаласы), [[Азия]]ға жасаған сапарында Сарайшық қаласында болған. Бұл жөнінде ол,
&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt;
Сарайдан шыққаннан он күн өткен соң, біз Сарайшық қаласына келдік, шық «кішкентай» дегенді білдіреді. Олар осылайша мұның Кіші Сарай екенін білдіргісі келеді. Бұл қала Ұлысу деп аталатын суы мол ірі өзеннің жағасында орналасқан, оның мағынасы «ұлы су». Одан Бағдаттағыдай қайықтардан көпір тартылған. Бұл қалада біздің атпен арба сүйреткен саяхатымыз аяқталды. Сол жерде біз жылқыларымыздың әрқайсысын төрт динардан, бұл қалада олардың әлсіз болуы мен арзан тұруына байланысты оданда төмен бағаға саттық және арбаларымызды сүйреуге түйелер жалдадық. Бұл қалада түркілер «ата» деп атайтын түріктердің абыз қариясының завиясын бар, ата «әке» деген сөз. Ол завиясында бізді қонақ қып, тамақтандырды және батасын берді. Сондай-ақ бізді бұл қаланың қадиы қабылдады, тек оның есімі менің есімде қалған жоқ.
&lt;/blockquote&gt;

Бұдан кейін Сарайшық жөнінде жазба дерек қалдырған орыс патшасы [[Иван Грозный]]мен дос болған ағылшын көпесі - [[Антоний Дженкинсон|Энтони Дженкинсон]]. Ол [[1558]]—[[1559|59]] жж. [[Каспий теңізі]]нің солтүстік және шығыс жағалауына саяхат жасауы кезінде Сарайшық қаласына соғып былай жазған:&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt;
Теңізден бір күндік сапарда үлкен өзен жағасындағы гүленге Сарайшық деген қалаға келдік. Бұл қала орыс патшасымен көңілдес Измаил деген татар князінің қол астында екен. Шығыс пен батысты байланыстыратын керуен жолының үстінде болғандықтан қолөнері мен саудасы дамыған қала екен.
&lt;/blockquote&gt;

1909 жылы жергілікті балықшылардың ауына ірі қыш құмыра ілініп шыққан. Бұл құмыраның иіні мен бүйірінде жазулар жазылған. Құмыра сол кездегі губерния орталығы Орал қаласындағы музейге тапсырылады. Құмырадағы жазуды белгілі шығыстанушы [[А.Н. Самойлович]] оқып, Жүсіп Баласағұнның “Құтты білік” дастанындағы жазбамен мәндес екенін атап өтеді:
:Адам көркі – жүз,
:бұл жүз көркі – көз,
:Ауыз көркі – тіл,
:бұл тіл көркі – сөз.
:Тағы көрік кісіге – 
:білім мен өнер,
:Жанын құрбан етер 
:білім үшін ер, - деген шумақ шыққан. Ал бүйірінде “Бұл күбіге көз жасын құяр болар” деп жазылған.

== Аңыз әңгімелер ==
Ел ішінде Жәнібек ханның өзі салдырған Сарайшық қаласының іргесіндегі әйгілі “Секер көлі” туралы аңыз әңгіме айтылады. Көлге аққулар үнемі қонып жүрсін деп Жәнібек хан арнайы секер төктіріп қояды екен. Аққулардың көп болғаны сондай, Сарайшықтың қыздары көлден су алғанда, аққуларды ығыстырып жіберіп, шелектерін содан соң ғана суға батырады екен. Бұл көл “Аққу көлі” деп те аталатын болған. Хан қызы өзінің құрбыларымен бірге әкесі жасатып берген аққу мүсінді алтын қайығымен құстарға жем беріп, кісіден үрікпеуге үйретеді. Құс атаулы жаз бойы Секер көлде еркін жүзіп жүреді екен. Жәнібек ханның сол қызы ұзатылғалы жатқанда, 15 жасқа қараған шағында ауырып, кенеттен қайтыс болады. Хан қызын алтын табытпен, барлық жасауымен, алтын қайығымен қоса жерлеуге әмір етіпті. “Қызыңыздың осынша байлықпен қоса жерленгенін білген бір қатыгез моланы ашып, байлықты тонап кетсе, жалғызыңыздың мүрдесі айдалада қалар. Сондықтан қызыңыздың денесін жасырын жерлеңіз” деп ақыл айтқандар болыпты. Осы кеңеске құлақ асқан Жәнібек хан жеті кісіні шақырып, құпия тапсырма беріпті. Қабір қазылып, түнде қызы жерленген соң, әлгі жеті кісі де сол бойда өлтіріледі. Ал қызының қабірін ешкім білмесін, ашпасын деген пиғылмен жас қабірдің үстінен түнімен бірнеше үйір жылқыны өткізіпті. Ат тұяғынан тып-типыл болып тегістелген жерден ертеңіне ханның өзі де қызының моласын таба алмапты, - деседі аңызда.

== Қалашық орындары көріністері мен заттар ==
&lt;gallery&gt;
Сарайшық. Жайық өзенінің жағалауындағыXIII–XVI -ғы құрылыс қалдықтары.jpg|Жайық өзені жағалауындағы XIII–XVI ғ-дағы құрылыс қалдықтары.
Сарайшық. Пеш қалдықтары бар бөлме.jpg|Пеш орындары бар бөлмелер.
Сарайшық. Жататын сұпылар (жататын орындар) мен пештердің қалдықтары қалған бөлме.jpg|Бөлмелердегі жатын сұпылар (кісі жататын, отыратын орындар) мен пеш орындары. 
Сарайшық. Сарай кешені. XIII–XVI ғасырлар.jpg|Кешенді сарай ғимараты - хан. XIII–XVI ғасырлар.
Сарайшық. Сарай кешеніндегі бөлмелер (хана). XIII–XVI ғғ.jpg|Кешенді сарай ғимаратындағы (хан) бөлмелер . XIII–XVI ғасырлар.
Сарайшық. Сарайшықтың қараусыз қалған аумақтарындағы жерлеу құрылыстары – көрханалар.jpg|Сарайшық аумағындағы жерлеу құрылыстары – көрханалар (сағана).
Сарайшық қалашығы. Аэрофототүсірілім.jpg|Сарайшық қалашығының аэрофототүсірілімі. 1983 жыл. 
Сарайшық. Алтын сырғалар. XIV ғ.jpg| Алтын сырғалар.  
Сарайшық. Шыны моншақ. XIV ғ.jpg|Шыны моншақ.  .
Сарайшық. Балаларға арналған шыны шүмектер. XIV ғ.jpg|Балаларға арналған шыны шүмектер.  
Сарайшық. Қола құлып фрагменті. XIV ғ.jpg|Жылқы бейнесіндегі қола құлып.
Сарайшық. Қоян бейнеленген бояулы қыш ыдыстар сынығы.jpg|Қоян бейнеленген сырлы қыш ыдыс фрагменті. 
Сарайшық. Алтын жапсырмалар. XIV ғасыр.jpg|Алтын жапсырмалар.    
&lt;/gallery&gt;

== Әдебиет ==
* Тасмағамбетов И., Самашев З. [https://saraishyq.kz/images/2001.pdf Сарайшық]. – Алматы: «Берел» қоғамдық қоры, 2001. – 320 б.
* Самашев З., Бурнашева Р., Базылхан Н., Плахов В. [https://archeo.kz/media/library/libraryemployer/SAV4W3PFNZE2HPNCUR6IBVX5LU.pdf Сарайшық тиындары]. – Алматы, 2006. – 184 б.
* Самашев З., Кузнецова О., Плахов В. [https://docs.yandex.kz/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FvUKuH4gpw4lKhP6GxP5Rap9FSOpiD7QcsoDDySlAevRlLZeEchiGiHslzKPw96VxRAX03HPYQxcN%2B1YRYcCtZw%3D%3D&amp;name=2008%20%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%87%D0%B8%D0%BA%D0%B0.pdf&amp;nosw=1 Сарайшықтың қыш бұйымдары]. – Алматы, 2008. – 264 б.
* Мұқтар Ә., Сыдықов Е. ХҮІІ-ХІХ ғасырлардағы Қазақ хандығы. Моногрфия: – Алматы: «Мерекенің баспалар үйі», 2015. – 688 б.
* Мұстафин Ж. Ортағасырлық Сарайшық. Монография. – Атырау: «Ағатай» баспасы, 2015. – 177 б.
* Мұқтар Ә., Диярова Ж. «Сарайшық» музей-қорығы тарихы (1963-2019). Монография. –​ Алматы: «Арыс» баспасы, 2019. –​ 192 б.
* Мұқтар Ә. Біріншілер (1938-2019 жылдардағы Атырау облысы тарихынан). Монография. –​ Алматы: «Арыс» баспасы, 2020. –​ 328 б.+ 16 б. сурет.
* Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Атығаев Н., Ахмет А., Жұмабаев А. Қазақ Хандығы құрылымындағы билер, батырлар, кожалар, жасауылдар, аталықтар және тархандар институттары: олардың қызметі және жойылуы (XV - XIX ғғ.). Монография. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2020. – 248 б.
* Мұқтар Ә., Ахметова Ұ,. Ахмет А. Өлке тұлғалары тарихынан (XVIII-XIX ғғ.). Кітап. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2020. –​ 112 б. 
* Әбдешев Б., Сағынбаева О., Байғалиев Ж. Сарайшық жәдігерлері. Кітап-альбом. –​ Алматы: «Арыс» баспасы, 2021. –​ 96 б. + 8б. сурет.
* Мұқтар Ә., Тұрарұлы А., Диярова Ж., Нұғманова Н. Ортағасырлық Сарайшықтағы тарихи ескерткіштер. Кітап. –​ Алматы: «Арыс» баспасы, 2021. –​ 80 б.+8 б. сурет.
* Ахметова У., Иванова Г., Муктар А., Имашев Э., Исмаилов С., Жумабаев А., Абильсеитулы З. Лагерная  система  в  Прикаспийском регионе Казахстана (1932-1953 гг.): Сборник документов и материалов. –​ Алматы: Издательство «Арыс», 2022. –​ 376 с.
* Ахметова Ұ., Мұқтар Ә., Қасенов М., Тұрарұлы А., Жұмабаев А. Батыс Қазақстандағы Алтынорда қалалары, керуен сарайлары және керуен жолдары (ХІІІ-ХҮІ ғғ.). Монография. – Алматы: «Болат медиа» мекемесі, 2023. – 158 б.
* Ахметова Ұ., Мұқтар Ә., Қасенов М., Тұрарұлы А., Жұмабаев А. Жайық бойы Алтынорда қалалары (ХІІІ-ХҮІ ғғ.). Кітап. –​ Алматы: «Болат медиа» мекемесі, 2023. – 148 б.
* Қожа М. Ортағасырлық Сарайшық. Средневековый Сарайчик. Буклет. – Сарайшық: «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы, 2023. – 8 б.
* Мұстафин Ж. Сарайшық тарихындағы аңыздар. Буклет. – Сарайшық: «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы, 2023. – 12 б.
* Мұстафин Ж. Тақ. Сарайшықта жерленген тарихи тұлғалар. Буклет. – Сарайшық: «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы, 2023. – 8 б.
* Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Мұстафин Ж., Диярова Ж., Тұрарұлы А., Жумабаев А. Сарайшық және Еуразияның ортағасырлық әлемі. Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясының материалдар жинағы. –​ Атырау: «Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті» КеАҚ баспаханасы, 2024. –​ 236 б.
* Мұқтар Ә., Ахметова Ұ., Петров П., Тұрарұлы А., Жұмабаев А. Ортағасырлық Сарайшық: тарихи деректері, археологиясы, нумизматикасы, картографиясы. Ұжымдық монография. – ​Алматы: «Қазақ тілі» баспасы, 2024. – 368 б.
* Мұстафин Ж. Әбілғазы Баhадүрдің «Түрік шежіресі» қақында (1603-1664 жж.). Монография. –​ Атырау: «Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті» КеАҚ баспаханасы, 2024. –​ 172 б.
* Шығыс пен Батыс тоғысқан Сарайшық: Ұлы даладағы тарих және мәдениет. Халықаралық ғылыми симпозиум жинағы (2025 ж. 17-18 қараша). – Атырау: «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы, Атырау облыстық тарихи-өлкетану музейі, 2025. – 296 б.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстанның көне қалалары}}
{{Атырау облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Алтын Орда]]
[[Санат:Ноғай Ордасы]]
[[Санат:Қазақ хандығының астаналары]]
[[Санат:Атырау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>1u2zgs662jbr8rj7p5uyifs8l6l5e79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ислам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4300</id>
    <revision>
      <id>3621036</id>
      <parentid>3569088</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="226727" sha1="123bx0leflmna9nblrbq7fegzo4t1r4" xml:space="preserve">{{Ислам}}
[[Сурет:Kaaba at night.jpg|thumb|[[Қағба]] - Ислам дінінде [[Құбыла]], бүгінгі күнгі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Мекке]] қаласында орналасқан. Әлемнің әр елінен жиналған [[мұсылман]]дар [[Аллаһ|Алла]]ға [[бірлік|бірігіп]] құлшылық етуде]]
[[Сурет:Mescidi nebevi.JPG|thumb|[[Медине]] қаласындағы Мұхаммед пайғамбардың (Аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын) мешіті]]

'''Ислам''' ({{lang-ar|الاسلام}}) — әлемдік [[монотеизм|монотеисттік]]-[[Ыбырайымдық діндер|ибраһимдық]] дін. [[Христиандық]]тан кейін дүниеде ең көп таралған дін. «Ислам» сөзі «бейбітшілік», ([[Аллаһ|Алла]]ның заңдарына)&lt;ref name=&quot;EoI-Islam&quot;&gt;{{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | coauthors=J. Jomier}}&lt;/ref&gt; «мойынсыну, бағыну» болып табылады. Ал [[шариғат]] [[терминология]]сында «ислам» — толық мойынсыну, Алланың алдында [[Ислам негіздері|парыздарды]] орындау, одан басқа құдайларға табынбау болып есептеледі. Ислам дінін ұстанушы жан мұсылман деп аталады. Исламның ортақ тұлғасы — [[Мұхаммед]] [[Расул|пайғамбар]]. Мұсылмандардың негізгі діни кітабы — [[Құран]] Кәрім ({{lang-ar|القرآن الكريم}}) — классикалық әдеби [[араб тілі]]нде ({{lang-ar|الفصحى}}) Алла тарапынан түсірілген деп сеніледі.

Исламдық көзқарас бойынша, жаратушы Алла әрдайым адамзат баласын тура жолға салып тұру үшін әр түрлі [[Ислам пайғамбарлары|пайғамбарлар]] жіберіп отырған. Олардың ішінде [[Ибраһим|Ибраһим (Авраам)]], [[Мұса пайғамбар|Мұса (Моисей)]], [[Иса Мәсих|Иса (Иисус)]] т.б. бар.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online}}&lt;/ref&gt;. Мұсылмандардың сенімі бойынша соңғы пайғамбар — Алланың елшісі [[Мұхаммед]] {{Салауат}}.

== Исламның негіздері ==
[[Муслим ибн әл-Хәджадж|Имам Муслим]] хадистер жинағында [[Омар ибн әл-Хаттап|Омар ибн әл-Хаттабтан]] жеткен хадисте Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} Исламның үш мәртебесін айтып, олардың негіздерін атайды&lt;ref&gt;«[[Сахих Муслим]]», 1-ші хадис&lt;/ref&gt;

=== Иман ===
{{Иман негіздері}}
'''Иман''' ({{lang-ar|الإيمان}}) — мұсылмандықтың ең үлкен дәрежесі. Иман алты негізден құралып, көбінесе адамның ішкі қасиеттерін реттейді:
# Аллаға иман келтіру
# Періштелерге иман келтіру
# Қасиетті кітаптарға ([[Құран]], [[Інжіл]], [[Тәурат]], [[Забур]]) иман келтіру
# Пайғамбарларға иман келтіру
# Ақырет күніне иман келтіру
# Тағдыр мен қазаға иман келтіру

Иман сөзі — араб тіліндегі «ә-мә-нә ({{lang-ar|آمن}})» етістігінен шығып, ифғал ({{lang-ar|إفعال}}) бабында қолданылған масдар ({{lang-ar|مصدر}} — түбір сөз) болып саналады. Ал жалпы иман ұғымы — бір адамның сөйлеген сөзін қуаттау, айтқанын қабыл ету, шын көңілімен қабыл ету, күмәнға жол берместен нақты, жүрекпен, шын ықыласпен сену деген мағыналарды береді. Иман еткен кісі «мумин ({{lang-ar|مؤمن}})», иман етілген нәрселерге де «муминун би… ({{lang-ar|مؤمن بـ}})» дейді.

==== Аллаһқа сену ====
{{main|Аллаһ}}
'''Алла́''' ({{lang-ar|الله}}‎‎) — «ләфз әл-джәләлә» (ұлықтық сөзі), бiр ғана құдай бар екенін бiлдiретiн араб сөзi. «Алла» сөзі кейбір ғалымдардың пайымдауынша арабтың «иләһ (құдай)» сөзіне «ال» артиклін жалғау арқылы пайда болған. Бұл есім Алланың ең әуелгісі және ең ұлысы саналады. «Алла» есімін тек қана Аллаға қолдануға болады. Әдеттегіде «Алла» сөзімен қоса «Тағала» немесе «Субханаһу уә Тағала» деген оның ұлықтығын білдіретін сөздер қолданылады&lt;ref&gt;[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&amp;word=%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87&amp;cat_group=1&amp;lang_name=%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A&amp;type_word=2&amp;dspl=0 معنى الله في قاموس المعاني — AlMaany.com]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.

Мұсылмандардың сенiмi бойынша, Алла — бүкіл әлемнің жаратушысы және билеушісі. Алладан басқа ешкім бұндай күш иесі емес. Алланың болуы ғалам үшiн өте керек нәрсе, оның жоқтығы мүмкiн емес. Аллаға тең ешкім жоқ, және бұны дініне қарамастан адамзаттың көпшілігі мойындайды. Алла сөзінің зор маңызы бар. Барлық өте жақсы аттар және сипаттардың иесi, ол жалғыз. Алла мәңгi, ол туылмаған және тумайды да. Оның ойына адамның ақылымен жету мүмкiн емес. Бірақта Оны Құранда жазылған, Сүннеттен жеткен сипаттармен сипаттауға болады. Алланың Жаратушы, барлығын бақылаушы екенін Құран Кәрімдегі мына аяттар баяндайды:
{{quotation|Ей, Адам баласы, сендерді бір адамнан жаратып, оған оның өзінен жұбайын жаратқан, және олардан көптеген ер адамдар мен әйел адамдарды таратқан Алладан қорқыңдар! Оның атымен бір-біріңнен сұрайтын Алладан қорқыңдар және туыстық қарым-қатынасты бұзудан қорқыңдар. Шын мәнінде Аллаһ сендерді бақылаушы|[[Ниса сүресі]], 1-ші аят}}

Алланың [[таухид]]і (бірқұдайшылық) мынадай бөліктерден құралған:
# Алланың бүкіл әлемнің Жаратушысы, Ризықтандырушысы және Басқарушысы екеніне, өлтіретін де, тірілтетін де тек қана Алла екеніне, қиындықта көмектесіп, дұға-тілекті орындайтын тек қана Алла екеніне, Одан басқаның бұл істерге күші мен құдіреті жетпейтініне сену;
# Барлық құлшылықты тек қана Аллаға арнау; өз-өзіңді төмен санау, бағыныштылық, махаббат, иілу және сәжде ету, құрбан шалу мен ант ішуді ешбір серігі жоқ Аллаға арнау;
# Алла Тағаланың Кітабында және Пайғамбарының Сүннетінде келген есім-сипаттарын мойындап, Оны барлық кемшілік атаулыдан, жаратылыстарға ұқсаудан пәктеу;&lt;ref&gt;«Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир, 6-шы бет. ISBN 5-94824-071-1&lt;/ref&gt;

===== &quot;Алла&quot; сөзінің ислам шариғатындағы түсіндірмеcі =====
[[Сурет:Allah in Stone in Rohtas.jpg|thumb|right|[[Пәкістан]]дағы тасқа қашалған Алла сөзі]]
«Алла» сөзі Алла Тағаланың барлық көркем есімдерін жинақтаушы есім. [[Арабтар]] бұл сөзбен құлшылық етілетінді, яғни сол құлшылыққа лайықтыны атайды. Құранда айтылған:
{{quotation|Ол аспанда да, жерде де Құдай. Ол Хикмет Иесі, Білуші.|[[Зухруф сүресі]], 84-ші аят}}
Яғни жерде де, аспанда да оған құлшылық қылынады. «Алла» сөзінің мағынасы: Жаратылыстар махаббатпен, ұлықтаумен және бағыныштылқпен құлшылық қылатын Құдай. Барлық көркем сипаттар жиналған Құдай, Кәміл, Ұлық және Көркем. Барлық жаратылыстарды білімімен қамтыған Білуші, күшінен ештеңе айра алмайтын Құдіретті&lt;ref&gt;[http://www.alagidah.com/vb/showthread.php?t=2068 بيان معنى اسم (الله) جل جلاله — AlAgidah.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529051514/http://www.alagidah.com/vb/showthread.php?t=2068 |date=2010-05-29 }}{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.

===== Аллаһқа серік қосу (ширк) =====
[[Сурет:Flag of Jihad.svg|thumb|right|[[Шаһада|«Лә иләһә илл-Аллаһ»]] куәлігі жазылған байрақ]]
{{main|Ширк}}
Араб тілінде «'''ширк'''» ({{lang-ar|شِرْكٌ}}) сөзі «екі затты тең қылу» деген мағына береді. Ал шариғатта бұл терминнің жалпы және жалқы мағынасы бар:
* Ширктің жалпы мағынасы: Алланың жеке өзіне тән болған сипатын немесе айырмашылығын басқаға телу. Бұндай ширктің үш түрі болады:
*# Біреуді Алланың жаратушылық-раббылық сипатына теңеу, немесе осы сипаттармен Алладан басқаны сипаттау;
*# Тек Аллаға ғана тиесілі болған есім-сипаттарды басқа біреу де иеленеді деп есептеу;
*# Алла Тағалаға құлшылықта серік қосу, яғни құлшылықтың кез келген түрін Алладан басқаға арнау&lt;ref name=&quot;kuliev&quot;&gt;«Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир, 20-шы бет. ISBN 5-94824-071-1&lt;/ref&gt;;
* Ширктің жалқы мағынасы деп Алладан басқадан Оған дұға еткендей дұға қылу, Одан қалай шапағат тілесең солай шапағат тілеу, Оған қалай үміт етсең солай үміт ету, Оны қалай жақсы көрсең басқаны солай жақсы көру. Құран мен Сүннетте ширк туралы айтылса негізінен осы түсініледі&lt;ref name=&quot;kuliev&quot;/&gt;.

Басқа жағынан алсақ ширк екі түрге бөлінеді: үлкен және кіші ширк.
* '''Үлкен ширк''' ({{lang-ar|الشرك الأكبر}}) деп Алладан басқаға құлшылық ету, басқаны Аллаға теңеуді атайды. Үлкен ширк адамды Исламнан шығарып, оның тозақта запталуына себеп болады;
* '''Кіші ширк''' ({{lang-ar|الشرك الأصغر}}) деп үлкен ширкке апаратын істерді немесе Құран мен Сүннетте «ширк» деп аталған, бірақ дәрежесі үлкен ширкке жетпейтін нәрселерді атайды&lt;ref&gt;«Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир, 21-ші бет. ISBN 5-94824-071-1&lt;/ref&gt;.

Ислами сенім ([[ақида]]) бойынша Аллаға серік қосудың зардабы өте ауыр, тіпті сол ширкте қайтыс болған адам мәңгі-бақи тозақта қалады деп есептелінеді. Құранда айтады:
{{quotation|«Шын мәнінде Алла Оған серік қосқанды кешірмейді, одан басқасының (немесе: одан кішінің) барлығын кешіреді, егер қаласа» |[[Ниса сүресі]], 48-ші аят}}

===== Алланың көркем-есімдері =====
{{main|Алланың есімдері}}
Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}}айтқан:
{{quotation|Шын мәнінде Аллада 99 есім бар — бірсіз жүз. Кімде-кім оларды санап шықса жәннәтқа кіреді|«[[Сахих әл-Бұхари]]»: «Таухид кітабы»; «[[Сахих Муслим]]»: «Зікір, дұға және тәубе бабы»; «[[Муснад Ахмад ибн Ханбал]]»: «Әбу Һурайрадан келген есім-сипат хадистері»; «[[Сунан әт-Тирмизи]]»: «Пайғамбардан келген дұғалар бабы»; «[[Сунан Ибн Маджаһ]]»: «Дұға бабы»}}

Алланың көркем есімдеріне сену мұсылманның жанына және оның Жаратушыға деген ғибадатына үлкен әсер етеді. Аллаға жан-тәнімен құлшылық қылудағы мән-мағынаны табу — бұл әсердің бір нәтижесі болып табылады&lt;ref name=&quot;kuliev&quot;&gt;«Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир, 25-ші бет. ISBN 5-94824-071-1&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Аллаһқа сену, Оның есім-сипаттарына сену — адам баласына Алладан қорқыныш сезімін ұялататын ең үлкен факторлардың бірі, себебі адам Жаратушысын көбірек таныған сайын, Одан қорқынышы көбейе береді&lt;ref name=&quot;kuliev&quot;/&gt;.

==== Қасиетті кітаптарға сену ====
Арабтың «китаб» ({{lang-ar|كتاب}}) сөзі «жазу» мағынасын беретін «китаба» ({{lang-ar|كتابة}}) сөзінен шыққан. «Жазба», «жазуы бар бет» мағынасын береді. Ал «қасиетті кітаптар» деп Аллаһтың елшілеріне түсірілген Аллаһтың сөздері жазылған кітаптар мен парақтарды атайды. Бұл кітаптар жазылған күйде ([[Тәурат]] сияқты) немесе түскеннен кейін жазылған аян түрінде түсіріледі.

Ислам дінінде Алладан келген кітаптарға сену иманның шарты болып есептеледі. Кітаптарға сенбеген адамның иманы жоқ деп саналады. Алла кітапта айтады: {{quotation|«Кімде кім Аллаға, Оның періштелеріне, Оның кітаптарына, Оның елшілері мен Ақырет күніне иман келтірмесе, ол үлкен адасуда!» |(Ниса сүресі, 136-шы аят)}}

Исламда [[қасиетті кітаптар]] деп мыналар аталады:
* Алла тарапынан Ибраһим мен Мұсаға түскен парақтар ({{lang-ar|صُحُف}})
* [[Тәурат]] кітабы ({{lang-ar|توراة}}) — Мұса пайғамбарға түсірілген, Исраил ұрпағының ең ұлы кітабы
* [[Забур]] кітабы ({{lang-ar|زبور}}) — Дәуд пайғамбарға түсірілген кітап
* [[Інжіл]] кітабы ({{lang-ar|إنجيل}}) — Мәриям ұлы Иса пайғамбарға түсірілген кітап. Кейбір ғалымдар Інжіл Тәураттан тек Исраил ұрпақтары таласқа түскен кейбір жерлерінде ғана өзгеше деп санайды.
* [[Құран]] Кәрім кітабы — Мұхаммед пайғамбарға {{Салауат}} түсірілген Аллаһтың ақырғы кітабы&lt;ref&gt;«Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир, 38-41-ші беттер. ISBN 5-94824-071-1&lt;/ref&gt;
Ислами сенім бойынша Тәурат, Інжіл секілді кітаптар Аллаһ тарапынан түскенімен, адамдар оларға әртүрлі өзгертулер енгізіп, олардың мағынасын өзгерткен. Ал Құран болса өзгертулерден сақталған боп саналады. Аллаһ айтады:
{{quotation|«Шын мәнінде Біз зікірді түсірдік, және шын мәнінде Біз оны сақтаймыз» |[[Хижр сүресі]], 8-ші аят}}

==== Періштелерге сену ====
Арабтың «'''[[періште]]'''» (жекеше: мәләк {{lang-ar|ملك}}, көпше түрде: мәләикә {{lang-ar|ملائكة}}) сөзі «жолдау» (улук {{lang-ar|ألوك}}) сөзінен шыққан.

Періштелер Ислам дінінде Аллаһқа толығымен бағынышты, Оның кез келген әмірін орындайтын, елшілерге аян жеткізетін жаратылыстар. Құран Кәрімде періштелер жайлы былай делінген:
{{quotation|«Олар Үстеріндегі Раббыларынан қорқады және бұйырылған нәрсені орындайды» |[[Нахл сүресі]], 50-ші аят)}}

Мұхаммед пайғамбар  {{Салауат}} періштелер туралы:
{{quotation|«Періштелер нұрдан жаратылған, жындар оттан жаратылған, ал Адам — сендерге баяндалған заттан жаратылған»|«Сахих Муслим» (2996)}}

[[Әл-Байһақи|Имам әл-Байһақи]] періштелерге сену деген:
# олардың бар екеніне сену,
# олардың мәртебесін мойындап, олардың адамдар мен жындар секілді Аллаһтың құлдары екеніне сену
# олардың ішінде Алла елші қылып жіберетін, Алланың тағын (арш) көтеретін, жәннәт пен тозақы бақылайтын және т.б. періштелер бар екеніне сену. Осының барлығы Құранда келген&lt;ref&gt;[http://ar.wikisource.org/wiki/%D9%85%D8%AE%D8%AA%D8%B5%D8%B1_%D8%B4%D8%B9%D8%A8_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86 «Мухтасар шуғаб әл-иман»] — әл-Байһақи&lt;/ref&gt;.

Періштелерге сиыну, олардан көмек сұрау мүлдем тиым салынған нәрсе. Алла айтады:
{{quotation|«Ол сендерге періштелер мен пайғамбарларды құдай қылуды әмір етпейді. Сендер мұсылман болғаннан кейін Ол сендерге күпір істеуге бұйыра ма?» |[[Әли Имран сүресі]], 80-ші аят}}

Ислам дінінде төмендегідей періштелердің аттары аталады:
* [[Жәбірейіл]] ({{lang-ar|جبريل}}): Пайғамбарларға уахи мен қасиетті кітаптарды әкелуші ең үлкен періштелердің бірі&lt;ref name=&quot;malak&quot;&gt;Бақара сүресі, 97-98 аяттар&lt;/ref&gt;.
* Микәил ({{lang-ar|ميكائيل}})&lt;ref name=&quot;malak&quot;/&gt;
* [[Исрафил]] ({{lang-ar|إسرافيل}}) — Исрафилдың (а.с.) қызметі Сұрды (сырнай) үрлеу&lt;ref&gt;«Сахих Муслим», 770-ші хадис&lt;/ref&gt;.
* [[Малик (періште)|Малик]] — жәннәттің қамқоршысы&lt;ref&gt;Зухруф сүресі, 77-ші аят&lt;/ref&gt;
* Мәләк ул-мәут ({{lang-ar|ملك الموت}}) — тіршілік атаулының жанын алатын періште.
* Киромән катибин — әрбір адамның бұл дүниеде істеген ісін айна қатесіз жазып отыратын екі періштеге берілген есім.
* Мункәр мен Накир ({{lang-ar|منكر و ناكر}}) — бұл екі періште дүниеде дәм тұзы бітіп, қабірге барған адамнан сұрақ алу қызметін атқарады&lt;ref&gt;«Сахих әл-Бұхари» 1374; «Сахих Муслим» 2870&lt;/ref&gt;.
* Хәмәлә ул-арш — Алланың жаратқан нәрселерінің ең үлкені Аршты тасушы 8 періштеге берілген есім.
* Ридуан ({{lang-ar|رضوان}}) — жұмақ қамқоршысы&lt;ref&gt;«Әл-бидая уән-ниһая», 1/53; [[Ибн Кәсир]]&lt;/ref&gt;

==== Пайғамбарлар мен елшілерге сену ====
{{main|Ислам пайғамбарлары}}
{{Ислам пайғамбарлары}}
Арабтың «нәбий» (пайғамбар {{lang-ar|نبيّ}}) сөзі «нәбә» (хабар {{lang-ar|نبأ}}) сөзінен шыққан. Ислам дінінде иман негіздерінің төртіншісі — Алла тарапынан жер бетіне жіберілген пайғамбарларға иман келтіру. Алла Құранда оларды «расул» (елші) және «нәбий» (пайғамбар) деп атаған. Ислам дініндегі ең соңғы пайғамбар Мұхаммед  {{Салауат}} болып есептеледі. [[Ақида|Ислами сенім]] бойынша одан кейін пайғамбарлар жіберілмейді&lt;ref&gt;«Сахих Муслим» (523)&lt;/ref&gt;.

===== Пайғамбарлар мен елшілердің саны =====
Алла жіберген елшілердің саны туралы [[Әбу Умама]]дан келген хадисте айтылған:
{{quotation|Бірде бір адам Пайғамбардан  {{Салауат}}: «Адам пайғамбар болған ба?», — деп сұраған. Пайғамбар: «Йә», — деп жауап берген. «Ол мен Нұхтың арасында қанша уақыт өтті», — деп қайта сұрақ қойды. Пайғамбар айтты: «Он ғасыр», — деп жауап берген. «Йә Аллаһтың елшісі, қанша елші (расул) болды», — деп қайтадан сұрақ қойды. Пайғамбар: «Үш жүз он бес», — деп жауап берді.|Ибн Хиббан (2085); әт-Табарани («әл-Аусат» 1/24) және («әл-Кабир» 8/139); әл-Хаким (2/262); [[Мұхаммед Насыруддин әл-Албани|шейх әл-Албани]] сахих хадис деген: «Силсилә әс-сахиха» (2668)}}
Ал пайғамбарлардың саны туралы кейбір хадистерде олардың саны 124 мың болғаны айтылған. Бірақ кей [[Мухаддис|хадис ғалымдары]] оларды [[Даиф хадис|әлсіз]] санаған&lt;ref&gt;«Силсилә әд-даифа» (6090)&lt;/ref&gt;

===== «Расул» мен «нәбийдің» айрмашылығы =====
Исламда «нәбий» мен «расул» ұғымдарының арасында айырмашылық бар. Шейх әл-Ислам [[Ибн Таймийа]] айтады:
{{quotation|«Әрбір елші — пайғамбар, бірақ әрбір пайғамбар елші емес»|«Маджмуғ әл-Фатауа», 10/290}}
Мұсылман ғалымдарының пікірінше пайғамбар мен елшінің айырмашылығы — елшілер қауымға жаңа шариғат әкеліп, оларға кітаптар берілген, ал пайғамбарлар болса өздерінің алдындағы Кітапқа шақырып, алдыңғы елшінің шариғатын бекіткен&lt;ref&gt;«Тафсир әл-Әлуси» (5/449); «Тафсир әл-Байдауи» (4/57)&lt;/ref&gt;.

===== Құранда аты аталған пайғамбарлар =====
Көптеген пайғамбарлардың есімдері Құранда аталған. Мысалға:
{{quotation|«Шын мәнінде Біз саған Нұхқа және одан кейінгі пайғамбарларға уахи еткендей [[уахи]] еттік. Және Біз Ибраһимге, Исмаилге, Исхаққа, Яқубқа, [[Израиль ұрпақтары|(Израильдің) ұрпақтарына]], Исаға, Әйюбқа, Юнусқа, Һарун мен Сүлейменге уахи еттік. Және біз Дәуітке Забурды бердік. Және Біз бұрын саған айтылған және айтылмаған расулдар (елшілер) жібердік. Және Алла Мұсамен сөйлесті»|[[Ниса сүресі]], 163-164 аяттар}}

{{quotation|«Айтыңдар: „Аллаға иман келтірдік, бізге түсірілгенге және Ибраһимге, Исмаилге, Исхаққа, Яқубқа, (Израиль) ұрпақтарына түсірілгенге, Мұса мен Исаға берілгенге және пайғамбарларға Раббылары бергенге иман келтірдік. Біз олардың арасын бөлмейміз және Оған ғана бағынамыз“»|[[Бақара сүресі]], 136-шы аят}}

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot; width=&quot;98%&quot;
|+[[Құран|Қасиетті Құранда]] есімідері келтірілген пайғамбарлар
!width=&quot;23%&quot;| Есімі
!width=&quot;11%&quot;| [[Пайғамбар]]
!width=&quot;11%&quot;| [[Елші]]
!width=&quot;11%&quot;| Басшы
!width=&quot;11%&quot;| Кітап
!width=&quot;11%&quot;| Жіберілген адамдары
|-
! [[Адам ата|Адам]] (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;Google Books&quot;&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=15 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; |||| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы әрі патриарх || ||Адам ғ.с. балалары
|-
! [[Идрис пайғамбар|Идрис]] (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=45 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cite quran|19|56|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|19|56|s=ns}}&lt;/ref&gt; || || || ||
|-
! [[Нұх пайғамбар|Нұх]] (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=49 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;6:89&quot;&gt;{{Cite quran|6|89|s=ns}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші&lt;ref&gt;{{Cite quran|26|107|s=ns}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Патриарх || || Нұх адамдары&lt;ref&gt;{{Cite quran|26|105|s=ns}}&lt;/ref&gt;
|-
! [[Һұд пайғамбар|Һұд]]  (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=63 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші&lt;ref name=&quot;Cite quran|26|162|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|26|162|s=ns}}&lt;/ref&gt;|| || || Ад адамдары &lt;ref&gt;{{Cite quran|7|65|s=ns}}&lt;/ref&gt;
|-
! [[Салих]] (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=74 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші&lt;ref name=&quot;Cite quran|26|162|s=ns&quot;/&gt;|| || || Талмуд адамдары&lt;ref&gt;{{Cite quran|7|73|s=ns}}&lt;/ref&gt;
|-
! [[Ибраһим]] (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=83 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite quran|19|41|s=ns}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы&lt;ref name=&quot;Cite quran|2|124|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|2|124|s=ns}}&lt;/ref&gt;|| Жазулар &lt;ref&gt;{{Cite quran|87|19|s=ns}}&lt;/ref&gt; || Ибраһим адамдары&lt;ref&gt;{{Cite quran|22|43|s=ns}}&lt;/ref&gt;
|-
! [[Лұт]] (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=118 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші&lt;ref name=&quot;Cite quran|26|162|s=ns&quot;/&gt; ||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Патриарх || || Содом және Гоморра адамдары&lt;ref&gt;{{Cite quran|26|160|s=ns}}&lt;/ref&gt;
|-
! [[Исмаил]] (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=109 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;19:54&quot;&gt;{{Cite quran|19|54|s=ns}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші&lt;ref name=&quot;19:54&quot;/&gt; ||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы әрі патриарх || || [[Арабтар]]
|-
! [[Исхақ пайғамбар|Исхақ]] (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;Isaac&quot;&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=112 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;19:49&quot;&gt;{{Cite quran|19|49|s=ns}}&lt;/ref&gt; ||||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы әрі патриарх&lt;ref name=&quot;21:73&quot;&gt;{{Cite quran|21|73|s=ns}}&lt;/ref&gt; || || Каннан адамдары
|-
! [[Яқуб пайғамбар|Яқуб]] (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;Isaac&quot;/&gt;||||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы әрі патриарх&lt;ref name=&quot;21:73&quot;/&gt; || || [[Израиль|Израильдің 12 баласы]]
|-
! [[Юсуф пайғамбар|Юсуф]] (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=127 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; |||| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы || ||Коптілер
|-
! [[Әйюб]] (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=157 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; ||||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Патриарх || ||Аюб адамдары
|-
! [[Шұғайб]]  (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=146 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші&lt;ref name=&quot;Cite quran|26|162|s=ns&quot;/&gt; || || || Мәдян елі &lt;ref&gt;{{Cite quran|7|85|s=ns}}&lt;/ref&gt;
|-
! [[Мұса пайғамбар|Мұса]] (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=173 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;19:51&quot;&gt;{{Cite quran|19|51|s=ns}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы || [[Тәурат]] (Тора)&lt;ref name=&quot;Q5336&quot;&gt;{{Cite quran|53|36|s=ns}}&lt;/ref&gt; || Израиль ұрпақтары және Коптілер&lt;ref name=&quot;Cite quran|43|46|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|43|46|s=ns}}&lt;/ref&gt;
|-
! [[Һарұн]] (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=238 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite quran|19|53|s=ns}}&lt;/ref&gt; ||||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Патриарх || || Израиль ұрпақтары және Коптілер&lt;ref name=&quot;Cite quran|43|46|s=ns&quot;/&gt;
|-
! [[Дәуіт пайғамбар|Дәуіт]] (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=259 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; |||| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы ([[Израиль патшалығы]]) || [[Забур]] (Псалмдер)&lt;ref&gt;{{Cite quran|17|55|s=ns}}&lt;/ref&gt; || Израиль
|-
! [[Сүлеймен]] (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=266 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; ||||[[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы ([[Израиль патшалығы]]) || || Израиль
|-
! [[Ілияс пайғамбар|Ілияс]] (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=243 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші&lt;ref&gt;{{Cite quran|37|123|s=ns}}&lt;/ref&gt; || || || Ілияс пайғамбар адамдары&lt;ref&gt;{{Cite quran|37|124|s=ns}}&lt;/ref&gt;
|-
! [[Әл-Йаса]] (Елисей) (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=248 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; || || || || Израиль ұрпақтары
|-
! [[Юнус пайғамбар|Юнус]] (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;Google Books&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші&lt;ref name=&quot;Cite quran|37|139|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|37|139|s=ns}}&lt;/ref&gt; || || || Йона адамдары&lt;ref&gt;{{Cite quran|10|98|s=ns}}&lt;/ref&gt;
|-
! [[Зул-Кифл]]  (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=250 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; || || || ||
|-
! [[Зәкәрия]] (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;6:89&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Zechariah&quot;&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=291 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt; |||| || || Израиль ұрпақтары
|-
! [[Йахйа пайғамбар|Йахйа]] (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref name=&quot;Zechariah&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite quran|3|39|s=ns}}&lt;/ref&gt; || || || || Израиль ұрпақтары
|-
! [[Иса]] (عليه السلام)
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=297 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite quran|19|30|s=ns}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы || [[Інжіл]] || Израиль ұрпақтары&lt;ref&gt;{{Cite quran|61|6|s=ns}}&lt;/ref&gt;
|-
! [[Мұхаммад]] {{Салауат}}
| [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Пайғамбар&lt;ref&gt;{{cite book | url=http://books.google.co.uk/books?id=Lo9jAavEHdIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=prophets+in+quran#v=onepage&amp;q&amp;f=false | title=Prophets in the Quran:an introduction to the Quran and Muslim exegesis | author=Brannon M. Wheeler | year=2002 | publisher=Continuum | page=321 | location=New York | isbn=0-8264-4956-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;33:40&quot;&gt;{{Cite quran|33|40|s=ns}}&lt;/ref&gt; || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Елші || [[Сурет:Yes check.svg|20px]] &lt;br /&gt; Басшы&lt;ref name=&quot;Cite quran|2|124|s=ns&quot;/&gt; ||[[Құран]]|| Күллі Адамзат 
|}

===== Мықты рухы бар пайғамбарлар =====
Құранда айтылған:
{{quotation|«Мықты рухы бар елшілер қалай сабыр етсе солай сабыр қыл!» |[[Ахқаф сүресі]], 35-ші аят}}
Бұл пайғамбарларға Нұх, Ибраһим, Мұса. Иса және ақырғы және ең жақсы пайғамбар Мұхаммед кіреді  {{Салауат}}&lt;ref&gt;«Кашф әл-Астар» (3/114), «Маджма әз-Зәуәид» (8/255), «Мустадрак әл-Хаким» (2/546)&lt;/ref&gt;.

==== Қиямет күніне сену ====
{{main|Қиямет}}
'''Ақырет күніне''' иман ету иман негіздерінің бірі. Бұған адамдардың [[Қабір азабы|қабірде сыналуына]], олардың қайта тірілетеніне, адамдардың Аллаһ алдында есеп беретініне және т.б. қияметтің оқиғаларына сену кіреді. Исламда оған сену — парыз деп есептеледі. Құранда Аллаға иман етумен байланысты айтылған аяттарда ақырет күніне ({{lang-ar|يوم الآخر}}) иман ету де бірге айтылады.

«Ақырет» сөзі - соңғы деген ұғымды білдіріп, дүние тіршілігінің соңғы уақытын, біткенін білдіретін діни термин.

===== Ақыреттің белгілері =====
Ақыреттің белгілеріне болып өткен немесе болашақта болуы тиіс Құран мен Сүннетте айтылған оқиғалар жатады:
* Мұхаммедтің  {{Салауат}} пайғамбарлығы Ақыреттің белгісі болып есептеледі&lt;ref&gt;«Сахих әл-Бұхари» (6504), «Сахих Муслим» (2951)&lt;/ref&gt;;
* «Қамар» сүресінде баяндалған айдың қақ айырылуы;
* [[Хиджаз]]дан шыққан жалын (бұл жалын шынымен һижри 654-ші жылы шығып, алауы Шам өлкесіне шейін көрінген&lt;ref&gt;«Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир, 62-ші бет. ISBN 5-94824-071-1&lt;/ref&gt;);
* Күң әйелдің өз қожайынын тууы;
* Аяқ киімі жоқ, жалаңаш, кедей қой бағатын адамдардың үй салып жарысуы;
* 30 шақты өтірік пайғамбарлардың пайда болуы&lt;ref&gt;«Сахих әл-Бұхари» (3609)&lt;/ref&gt;;
* [[Евфрат]]тағы су деңгейі түсіп, оның орнында алтын таудың пайда болуы;

Ең ұлы белгілер:
* Түтіннің шығуы;
* [[Дәжжәл]]дің келуі;
* Жерден жануардың шығуы;
* Күннің батыстан шығу;
* Иса пайғамбардың түсуі;
* Йәджудж бен Маджудждің шығуы;
* Шығыста, батыста және Араб түбегіндегі жердің опырылуы;
* Қағбаның қирауы;
* Құранның аспанға көтерілуі;
* [[Мәһди]]дің келуі;
* [[Йемен]]нен шығатын от&lt;ref&gt;«Сахих Муслим» (2901)&lt;/ref&gt;;

===== Ақырет күнінің сипаты =====
Пайғамбардан  {{Салауат}} келген хадиске сәйкес Исрафил періште Сұрға үрлегеннен кейін Алла қалағандардан басқа аспан мен жердегі барлық жаратылыс жан тапсырады. 40 күн, ай немесе жылдан соң Сұрға қайта үріліп, аспаннан жаңбыр жауады. Адамдар көкөніс сияқты өлгеннен кейін сақталып қалатын құйыршықтағы сүйектен өсіп шығады. Ал ең бірінші боп жерден шығатын адам — Мұхаммед пайғамбар болады&lt;ref&gt;«Сахих әл-Бұхари» (4935), «Сахих Муслим» (2955), «Сахих әл-Бұхари» (3414), «Сахих Муслим» (2373) және т.б.&lt;/ref&gt;.

==== Тағдырдың жақсылығы мен жамандығына сену ====
{{main|Тағдыр мен қаза}}
Иман шарттарының алтыншысы — '''тағдырға''' иман. Тағдыр — араб тіліндегі «қадар» сөзінен шығып «өлшеу, бір нәрсені белгілі бір өлшем бойынша жарату, белгілеу» ұғымдарын білдіреді. Ал діни терминологиядағы мағынасы ‑ әлем жаратылғаннан бастап, болмыста болатын бүтін құбылыстар мен жаратылыстардың қашан болатындығын, мезгілін, орнын, мекенін, ерекшеліктері мен сипатын Аллаһ Тағаланың ежелден яғни әу бастағы ілімімен белгіленіп, өлшеніп қоюымен байланысты. Әһлі Сүннет уәл-жамағат ғалымдары адам кез келген істі өз қалауымен жасайды, оны ешкім мәжбүрлемейді, бірақ оның қалауы Аллаһтың қалауына тәуелді және тек Аллаһтың рұқсатымен іске асады дейді&lt;ref&gt;«Предопределение Аллаха», [[Мұхаммед әл-Усәймин]]; [[Эльмир Кулиев]]тің аудармасы{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

Тағдыр 4 дәрежеден құралған&lt;ref&gt;«Үш негіз және оның дәлелдері» кітабының түсіндірмесі (аудио), Әбу Йахйа Арсен Джалилов әл-Қрыми&lt;/ref&gt;:
# Алланың барлық зат туралы білімі;
# Алланың барлық жаратылыстың тағдырын «Ләух әл-махфузда» жазып қоюы;
# Алланың осы болатын нәрселердің орын алуына рұқсат беруі;
# Алланың осы ісерді жаратуы, себебі Алла кез келген нәрсенің Жаратушысы;

=== Ислам ===
[[Сурет:Mosque.jpg|thumb|right|[[Дамаск]]тегі [[Умәйя әулеті|Умәуи]] мешітінде намаз оқып жатқан мұсылмандар]]
{{main|Ислам негіздері}}
Ислам дінінің екінші мәртебесі — '''Ислам'''. Бес негізден құралып, көбінесе адамның сыртқы қасиеттері мен істерін реттейді:
# Екі куәлікті (шаһадат) «Лә иләһә илл-Аллаһ Мухаммад расулу-Ллаһ» айту
# Бес уақыт парыз [[намаз]]ды орындау
# [[Рамазан]] айында [[ораза]] тұту
# Мал-мүлкі белгілі мөлшерден асқан адамға одан [[зекет]] беру
# Өмірінде бір рет [[қажылық]]қа бару

==== «Лә иләһә илл-Аллаһ» куәлігінің шарттары ====
{{main|Шаһада}}
«Лә иләһә илл-Аллаһ (Алладан басқа құлшылыққа лайықты нәрсе жоқ)» куәлігінің талап ететін бірнеше шарттары бар&lt;ref&gt;«Фатх әл-мәджид», Әбдуррахман ибн Хасан, 190-шы бет&lt;/ref&gt;:
# Білімсіздікті жоятын білім;
# Күманды жоятын нық сенім;
# Жоққа шығарудың терісі болған қабылдау;
# Бағынбаудың терісі бағыныштылық;
# Ширктің терісі [[ықылас]];
# Екіжүзділіктің терісі шыншылдық;
# Жек көрудің терісі махаббат;
# Аллаһтан басқа құлшылық объектілерін жоққа шығарып, олардан аластау;

Яғни мұсылман осы куәліктің мағынасын біліп, одан күмәнданбай, жоққа шығармай, оған бағынып, ықыласты шын көңілмен, шыншыл болып, осыны жүрегімен жақсы көріп, сонымен қоса Аллаһтан басқа пұттар мен құдайшықтарды жоққа шығарса ғана Исламының шарты дұрыс болып, Алланың мейіріміне жетуге мүмкіндік алады.

==== «Мухаммад расулу-Ллаһ» куәлігінің шарттары ====
Мұхаммед пайғамбардың  {{Салауат}} елшілігін мойындаудың да бірнеше шарттары бар:
# Пайғамбардан айтқан заттарға күмансыз сену;
# Пайғамбар әмір еткен нәрселерге бағыну;
# Пайғамбар тиым салған нәрселерден сақтану;
# Ешбір адамның сөзін оныкінен артық қоймау;
# Дінге ол бұйырмаған нәрселерді кіргізбеу, мейлі ол сөз, іс немесе сенім тұрғысынан болсын;
# Пайғамбарға қатысты тек қана ол рұқсат берген нәрселерді орындау (мыс.: оның есімі аталғанда салауат айту)
# Пайғамбарды Аллаға ғана тиесілі болған нәрселерге ие деп санамау, одан тілек тілемеу, көмек сұрамау және т.б.
# Пайғамбардың сөздерін құрметтеп, оның хадистеріне құрметпен қарау;&lt;ref&gt;[http://www.ibnothaimeen.com/publish/cat_index_291.shtml «Шарх әл-арбаин ән-Нәуәуия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121224074808/http://www.ibnothaimeen.com/publish/cat_index_291.shtml |date=2012-12-24 }} — Мұхаммед ибн Салих әл-Усәймин&lt;/ref&gt;

==== Намаз ====
{{main|Намаз}}
'''Соләт''' ({{lang-ar|صلاة}}) — араб тілінде «дұға» мағынасын береді. [[Шариғат]]та: Тәкбирден («Аллаһу әкбар» сөзі) басталып, тәслиммен («әс-сәләму ғалейкум» сөзі) аяқталатын белгілі амалдар мен сөздер жиынтығы. Намаз екі куәліктен кейінгі Исламның ең маңызды тірегі. Алла Тағала намазды Мұхаммед пайғамбарға  {{Салауат}} Миғраж түнінде жеті аспанның үстінен парыз еткен&lt;ref name=&quot;fiqh&quot;&gt;[http://www.islamhouse.com/d/files/ar/ih_books/parts/Feqh_Meesr/ar_feqh_almeesr_from_quran_and_sunnah_b.pdf «Әл-фиқһ әл-муяссар фи дау әл-Китаб уәс-Сунна»; «Патша Фаһдтың Медине қаласындағы Құран Шәрифті басып шығаруға арналған комбинаты», 2004]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

==== Ораза ====
{{main|Ораза}}
'''Саум''' ({{lang-ar|صوم}}) — тілдік мағынасы: «бір нәрседен ұстану». Шариғатта: оразаға ниет етіп таң намазының уақытынан бастап күн батқанға шейін ішіп-жеуден, басқа да оразаны бұзатын нәрселерден тыйылу. Оразаның екі негізі бар&lt;ref name=&quot;fiqh&quot;/&gt;:
* Таң намазының уақытынан күн батқанға шейін ораза бұзатын нәрселерден сақтану;
* Бұл оразамен Аллаһқа құлшылықты ниет ету;

==== Зекет ====
{{main|Зекет}}
'''Зәкәт''' ({{lang-ar|زكاة}}) — тілдік мағынасы: «артық зат», «өсу (егіннің)». Шариғатта: белгілі адамдардың тобының белгілі мөлшерге жеткен дүние-мүлкінен алынатын ақысы. Бұл Алланың құлының жаны үшін тазарыну саналды. Және зекет беру мұсылман жамағатының арасын жақындастырудың, махаббат пен бірліктің себебі&lt;ref name=&quot;fiqh&quot;/&gt;.

==== Қажылық ====
{{main|Қажылық}}
'''Хажж''' ({{lang-ar|حجّ}}) — тілдік мағынасы: «ниеттену, мақсат, қалау, жөнелу». Шариғатта: [[Сүннет]]ке сәйкес белгіленген жерде белгілі уақытта діни рәсімдерді орындау. Қажылық Ислам дінінің тірегі саналады, және мұсылман ғалымдары қажылықты өмірінде бір рет орындау парыз екеніне бір ауыздан келіскен&lt;ref name=&quot;fiqh&quot;/&gt;.

=== Ихсан ===
{{main|Ихсан}}
Ислам дінінің үшінші мәртебесі — '''ихсан''' ({{lang-ar|الإحسان}}). Ихсанда бір негіз бар:
* Аллаға Оны көріп тұрғандай құлшылық қылу, ал егер олай істей алмасаң, Аллаһ сені көріп тұрғандай құлшылық қылу.
Бұл парыздар мұсылманның мойнына бойжеткеннен бастап жүктеледі.

== Ислам шариғаты және фиқһы ==
[[Сурет:Muslim Constitution Religion ar.png|thumb|right|Ислами, исламды ресми дін деп мойындаған және зайырлы мұсылман мемлекеттері]]
{{main|Шариғат}}
'''Ислам шариғаты''' — ол адамның Алламен, басқа адамдармен, қауыммен және қоршаған ортамен қарым-қатынасын, рұқсат етілген және тиым салынған нәрселерді реттейтін [[Құран]], [[Сүннет]] және [[сәләфтар]]дың (шииттерде — [[Әһл әл-Байт|Әһлі-бейттің]]) сөздерімен, ғалымдардың [[иджтиһад]]ымен міндетті болған заңдар жинағы. Бұл заңдардың ең маңыздысы — Исламның бес парызы&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica — Sharïah&lt;/ref&gt;.

=== Шариғаттағы амал түрлері ===
{{Col-begin}}
{{Col-3}}
Шариғат амалдары сегізге бөлінеді&lt;ref&gt;«Ислам ғылымхалы»; Мұхитдин Исаұлы, Қайрат Жолдыбайұлы&lt;/ref&gt;:
# Парыз
# Уәжіп
# Сүннет
# Мұстахаб
# Мубах
# Харам
# Мәкрүһ
# Муфсид
Осы сегіздің алғашқы бесеуін орындауы, соңғы үшеуінен бойын аулақ ұстауы, яғни жасамауы – мұсылманның міндеті.

==== Парыз ====
{{main|Парыз}}
'''Парыз''' – анық, бұлтартпас дәлелдермен әмір етілген діни іс-әрекеттер мен міндеттер. Мәселен, дәрет алу, намаз оқу, ораза ұстау, зекет беру.

Парыз өз ішінде «айн» және «кифая» болып екіге бөлінеді:
* «Айн парыз». Әрбір мұсылманға тікелей жүктеліп, өтеуге борышты парыздар. Мұсылман бұл парыздарды жеке өзі орындауға тиіс. Біреудің парызын басқа біреу өтей алмайды. Намаз бен ораза секілді.
* «Кифая парыз»: жалпы мұсылманға парыз бола тұрса да, кейбір мұсылмандардың іске асыруы арқылы барша мұсылманның мойнынан түсетін парыздар. Алайда, ешкім орындамаса, барлық қоғам жауапты.

==== Уәжіп ====
{{main|Уәжіп}}
'''Уәжіп''' – орындалуы дәл парыз секілді талап етілмеген, бірақ қуатты дәлелдермен анықталған іс-әрекет пен амалдар. Мысалы, құрбан шалу, үтір және айт намазын оқу, т.б.

{{Col-3}}
==== Сүннет ====
{{main|Сүннет}}
'''Сүннет''' – парыз бен уәжіптен бөлек, Мұхаммед пайғамбардың &lt;small&gt;(Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын)&lt;/small&gt; жасаған және «жасаңдар» деген әрі жасалуына ризалығын білдірген іс-әрекеттер.

Сүннет үшке бөлінеді:
# Муәккәд сүннет (бекітілген сүннет)
# Ғайру муәккәд сүннет (бекітілмеген сүннет)
# Зәуәид сүннет (артық сүннет)

==== Мұстахаб ====
{{main|Мұстахаб}}
'''Мұстахаб''' – таңдаулы, ең көркем амал. Діни терминде Мұхаммед пайғамбардың  {{Салауат}} кейде жасап, кейде жасамаған іс-әрекеттері. Сәске намазы секілді кейбір нәпіл намаз бен оразалар осыған жатады. Сонымен қатар таң намазын айналаға жарық түскенде оқу, жаздың шілдесінде бесін намазын салқын түскенге дейін кешіктіріп оқу, ақшам намазын кірісімен оқу – мұстахап. Мұның үкімін жасағанға – сауап, жасамағанға күнә жоқ. Ибн Абидин мәндуб, мұстахаб, нәпіл терминдерінің бір мағына беретінін айтқан&lt;ref&gt;Ибн Абидин, «Радд әл-Мухтар». Египет. т. 1, 115.&lt;/ref&gt;.

{{Col-3}}
==== Мубах ====
'''Мубах''' — жасалуы мен жасалмауында діни жағынан ешқандай тосқауыл болмаған, яғни жауапкердің еркіндегі іс-әрекеттер. Мәселен, тамақ ішу, ұйықтау, т.б.

==== Харам ====
{{main|Харам}}
'''Харам''' — жасалуы мен пайдалануы Исламдық тұрғыдан қатаң тыйым салынған нәрселер. Ішімдік ішу, құмар ойындар ойнау, зина жасау, адам өлтіру, ғайбаттау, жала жабу, т.б. іс-әрекеттер осыған жатады.

==== Мәкрүһ ====
{{main|Мәкрүһ}}
'''Мәкрүһ''' — сөздікте жағымсыз, ұнамсыз, жек көрілген нәрсе деген мағынаны білдіреді. Діни терминге салсақ, дін тұрғысынан ұнамсыз, жаман іс-әрекет. Дәрет пен ғұсыл алғанда суды ысырап ету секілді іс-әрекеттер осы мәкрүһке жатады.

Мәкрүһ екіге бөлінеді:
# Харамға жақын мәкрүһ (Тахримән мәкрүһ). Мысалға: дәрет алғанда суды ысырап ету, т.б.
# Халалға жақын мәкрүһ (Тәнзиһән мәкрүһ). Мысалға: мұрынды оң қолмен шаю, т.б.

==== Муфсид ====
'''Муфсид''' — басталған ғибадатты бұзатын нәрсе. Муфсидтің әдейі жасалуы күнә тудырады. Қателесіп жасаса, күнә мен азап жоқ. Намазда өз-өзін ұстай алмай күлу секілді іс-әрекеттер осыған жатады.
{{Col-3}}
{{Col-end}}

=== Ислам шариғаттының негіздері ===
==== Құран ====
{{main|Құран|Құран тарихы|Құран оқылуы}}
{{Құран Кәрім}}

[[Сурет:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|right|Осман нұсқасының тағы бір суреті]]
'''Құран''' — [[Фатиха сүресі|«Фатиха»]] сүресінен басталып, «Нас» сүресінен бітетін, оған сенушілер үшін ақырғы пайғамбар Аллаһтың елшісі Мұхаммедке  {{Салауат}} түсірілген Алланың сөзі деп есептеледі. Құранда 114 [[сүре]], 6236 [[аят]] бар. Құран әдеби араб тілінде түсіріліп, Ислам шариғатының негізі боп табылады. Алла Тағала Құранды өзгертулер мен қосымшалардан сақтауға уәде берген. Оның ішінде наным-сенім, ғибадат, адамдардың ара-қатынасы және т.б. мәселелердің үкімдері жалпы және жекеше түрде баяндалған.

Ең алғашқы түсірілген уахи болып Құранның [[Аләқ сүресі]] саналады, ал елшіліктің ең алғашқы аяты деп [[Муддәссир сүресі]]нің бастапқы аяттары саналады. Сондықтан кейбір ғалымдар Мұхаммед {{Салауат}} «Алақ» сүресінің түсуімен пайғамбар, «Муддассир» сүресінің түсуімен елші болды деп санайды.

{{Тағы қараңыз|Аяттардың түсу себептері}}

[[Аяттардың түсу себептері|Түсу себебіне]] байланысты Құран аяттары екіге бөлінеді:
# Аллаһ тарапынан ешбір себепсіз түсірілген аяттар;
# Белгілі бір оқиғаға байланысты немесе басқа да себебтемен түсірілген аяттар;

{{Тағы қараңыз|Құран тарихы|Меккелік сүре|Мединелік сүре}}

Құран үзік-үзік болып 23 жыл бойы түсірілген. Бұл уақыттың көп бөлігін Мұхаммед пайғамбар  {{Салауат}} Меккеде өткізген. Сондықтан ғалымдар аяттарды «меккелік» және «мединелік» деп екіге бөледі:
# '''[[Меккелік сүре|Меккелік аяттар]]''' — меккелік Исламға қарсы мұшриктерге арналғандықтан қатал стилді және қысқа да нұсқа болып келеді. Сонымен қатар меккелік аяттар көбінесе таухид, иман, Ақырет күніне сену мәселелерін қозғайды;
# '''[[Мединелік сүре|Мединелік аяттар]]''' — бұл кезде мұсылмандар көбейгесін көбінесе жұмсақ түрде, мұсылмандарға қатысты шариғат үкімдерін баяндайды. Сонымен қатар джиһад заңдастырылғандықтан және мұнафықтардың екіжүзділігі көрінгендіктен джиһад пен екіжүзділер туралы аяттар түсе баятады&lt;ref&gt;[http://www.ibnothaimeen.com/all/index/osool_fi_altafseer_001.pdf «Усуль фит-тафсир»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816065917/http://www.ibnothaimeen.com/all/index/osool_fi_altafseer_001.pdf |date=2012-08-16 }} — [[Мұхаммед әл-Усәймин]]&lt;/ref&gt;

==== Сүннет ====
{{main|Сүннет}}
Қасиетті Құран Мұхаммед пайғамбарға {{Салауат}} еруге, оған бағынуға бұйырады, сондықтан Сүннет Ислам шариғатының екінші негізі болып саналады. '''Сүннет''' деп пайғамбардың кез келген сөзін, ісін немесе бір нәрсені іштей қолдауын атайды. Бастапқыда Мұхаммед пайғамбар өзінен хадистер жазуды құптамаған. Мысалға мына сөздері:
{{quotation|«Менің атымнан Құраннан басқа ештеңе жазбаңдар. Ал егер біреу менің атымнан Құраннан басқа бірдеңе жазса — өшірсін»&lt;ref&gt;«Сахих Муслим», 3004&lt;/ref&gt;|}}

Алайда артынан Абдуллаһ ибн Амр деген сахаба осы туралы сұрағанда ол аузына меңзеп:
{{quotation|«Жаз! Оның Қолында жаным болғанмен ант етемін, бұл жерден ақиқаттан басқа ештеңе шықпайды», — деп айтады|[[Ахмад ибн Ханбал|Ахмад]] 2/62, [[Әбу Дәуд]] 3646, [[Әд-Дарими]] 1/125. Сахих хадис: «әс-Сильсиля әс-сахиха» 1532}}
Және Хафиз әс-Сахауи «Фатх әл-муғис» кітабында айтқандай Ислам ғалымдары Сүннетті жазуға бір ауыздан рұқсат берген.

{{Тағы қараңыз|Құраншылар}}

Соңғы кездері Сүннетті өзгеріске ұшыраған деп, тек Құранға еріп, шариғатты тек содан алу керек деген «құраншылар» қозғалысы пайда болды. Оларға жауап ретінде Сүннетті мойындайтын мұсылмандар Құранның өзінде келген пайғамбарға еруге үгіттейтін аяттарды алып келеді. Мысалға:
{{quotation|«Шын мәнінде ол өз қалауымен сөйлемейді · Бұл тек қана түсіріліп жатқан уахи» |[[Нәжм сүресі]], 3-4 аяттар}}
{{quotation|«Сендерге елші не берсе соны алыңдар да, ол неден қайтарса содан тыйылыңдар!» |[[Хашр сүресі]], 7-ші аят}}

Сонымен қатар пайғамбардан мынадай хадис жеткен:
{{quotation|«Адамға меннен бір хадис жеткенде ол: „Біз бен сендердің арамызда Алланың Кітабы бар! Оның ішінде рұқсат болған нәрсені халал санаймыз, тиым салынған нәрсені харам санаймыз“, — деп айтуы мүмкін. Алайда шын мәнінде Алланың елшісі харам қылған нәрсе Алланың өзі харам қылған сияқты!»|[[Имам әт-Тирмизи]] (2664), [[Ибн Маджаһ]] (12). Хадис сахих: «Мишкат әл-масабих», 163}}
===== Сүннет кітаптары =====
{{main|Хадис жинақтары}}
Танымал хадис жинақтары:
* Имам [[Мұхаммед әл-Бұхари]]дің [[сахих әл-Бұхари|«Сахих»]] жинағы;
* [[Имам Муслим]] ибн Хаджжадждің [[Сахих Муслим|«Сахих»]] жинағы;
* Имам [[Әбу Дәуд]]тің [[Сунан Әбу Дәуд|«Сунан»]] жинағы;
* [[Имам әт-Тирмизи]]дің [[Жамиғ әт-Тирмизи|«Сунан»]] жинағы;
* Имам [[ән-Нәсәи]]дің [[Сунан ән-Нәсәи|«Сунан»]] жинағы;
* Имам [[Ибн Маджаһ]]тың [[Сунан Ибн Маджаһ|«Сунан»]] жинағы;
* Имам Мұхаммед ибн Исмаил әл-Бұхаридің «Адаб әл-муфрад» кітабы;
* Имам [[әл-Хаким ән-Найсабури|әл-Хакимнің]] «Мустадрак» кітабы;
* Имам Мұхаммед ибн Абдуллаһ әл-Хатыб әт-Тибризидің «Мишкат әл-масабих» жинағы;
* Шейх [[Мұхаммед Насыруддин әл-Албани]]дің «Сахих әл-джамиғ әс-сағир» жинағы;
* Имам [[Ахмад ибн Ханбал]]дың «Муснады»;
* Имам [[ән-Нәуәуи]]дің «Рияд әс-салихин» жинағы;
* Шейх [[Муқбиль ибн Һади]]дің «әл-Джәмиғ әс-сахих мимма ләйса фи сахихайн» жинағы;

==== Ижмағ ====
{{main|Ижмағ}}
'''Ижмағ''' ({{lang-ar|إجماع}}) — Пайғамбардан  {{Салауат}} кейінгі заманда мұсылман ғалымдарының бір үкімге бір ауыздан келісуі. Ижмағқа [[сахаба]]лардың пайғамбарлық заманда істеген істері жатпайды, себебі сахабалардың ол кезде істеген амалдары өздігінен шариғи дәлел болып саналады. Егер ғалымдар бір үкімге ижмағ қылса, ешкімге оны бұзуға немесе жоққа шығаруға рұқсат етілмеген&lt;ref&gt;[http://www.ibnothaimeen.com/all/books/printer_17746.shtml «Ижмағ», Ибн әл-Усәймин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130104010740/http://www.ibnothaimeen.com/all/books/printer_17746.shtml |date=2013-01-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[s:ar:مجموع الفتاوى/المجلد العشرون/سئل عن معنى إجماع العلماء|«Маджмуғ әл-фатауа» — «Ғұламалардың ижмағы туралы сұралғанда»]]&lt;/ref&gt;, себебі Пайғамбар {{Салауат}} айтқан:
{{quotation|«Менің үмметім адасуда жиналмайды»|[[Имам әт-Тирмизи]] (2167), [[Әбу Дәуд]] (4235), [[Ибн Маджаһ]] (3590)}}

Ижмағтың екі түрі болады:
# «Ижмағ қатғий» — үмметтің анық келісімімен болған ижмағ. Мысалға: намаздың парыз екеніне ижмағ, зинаның харам екеніне ижмағ, т.б.
# «Ижмағ занний» — бір нәрсеге ерумен, немесе еш нәрсе айтпай, бақылаумен болған ижмағ. Яғни бір ғалымның айтқан нәрсесіне басқа ғалымдардың ештеңе айтпай еруі, немесе оған қарсы шықпауы. Бұл ижмағ түрін бекітуде, яғни дәлел ретінде қабылдауда мұсылман ғалымдарында келіспеушілік болған.

Шейх әл-Ислам [[Ибн Таймийа]] айтады:
{{quotation|«Ижмағ — ол [[Сәләфия|сәләфтардың]] бір нәрсеге бірігуі, тіпті егер олардан кейін келіспеушіліктер көбейіп, үммет бөлініп кетсе де»|«Шарх әл-ақида әл-уасития», [[Мұхаммед әл-Усәймин]], 2/328. «Ибн әл-Джәузи» баспа үйі}}

==== Қияс ====
{{main|Қияс}}
'''Қияс''' — Ислам фиқһында кең таралған ұқсастық бойынша ([[аналогия]]) үкім шығару әдісі. Мұсылман ғалымдарының арасында қияс Құран, Сүннет және ижмағтан кейінгі орын алады. Алайда қиястың рұқсат етілген және тыйым салынған түрлері бар. Тыйым салынған түрлеріне біреудің Құран мен Сүннеттен дәлелі болып тұрып қияс арқылы үкім шығаруы жатады. [[Абдуллаһ ибн Масғұд|Ибн Масғұд]] айтқан:
{{quotation|«Дін мәселелерінде қиясқа негізделетін болсаңдар, көптеген харам нәрсені халал қылып, халал нәрселерді харам қылып аласыңдар»&lt;ref&gt;[http://www.waqfeya.com/book.php?bid=963 «Әл-фақиһ уәл-мутафақиһ»] — Хатыб әл-Бағдади&lt;/ref&gt;|}}
{{quotation|«Аллаһ айтты (Ібіліске): Саған мен әмір еткенде сәжде жасауға не кедергі болды? — деп. Ол жауап берді: Мен одан жақсырақпын! Сен мені оттан, ал оны балшықтан жараттың»|7:12}}
[[Әл-Хасан әл-Басри]] мен [[Мұхаммед ибн Сирин]] осы аятқа сүйеніп ең бірінші боп тыйым салынған қиясты Ібіліс қолданған деп санаған&lt;ref&gt;«Тәфсир әт-Табари», 5/438&lt;/ref&gt;.

==== Ижтиһад ====
{{main|Иджтиһад}}
'''Ижтиһад''': шариғи үкім шығарудағы ғалымның ізденіс қылып, еңбек етуі.
Ижтиһад жасаудағы [[муджтаһид]]тің шарттары&lt;ref&gt;«әл-Усуль мин илм әл-усуль», [[Мұхаммед әл-Усәймин]]&lt;/ref&gt;:
* Ижтиһадқа қажетті Құран, Сүннет және т.б. шариғат негіздерінен дәлелдерді білуі;
* [[Иснад]], [[хадис]] тізбегінегі адамдар секілді хадистердің [[Хадис санаттары|сахих немесе әлсіздігіне]] байланысты үкімдерді білуі;
* Үкімі жойылған немесе ижмағқа қайшы нәрселермен үкім шығармау үшін [[Насх|насих пен мансухты]] (яғни үкімін жоюшы және үкімі жойылған аят пен хадистер) білуі, ижмағты білуі қажет;
* Дәлелдерден анықтаушы және жеке дәлелдерді айыра білуі;
* Тілден және [[фиқһ негіздері]]нен «жалпы және жеке» деген сияқты сөздік ишараттардың мағынасын білуі;
* Дәлелдерден үкімдер шығаруға қабілеті болуы керек;

== Фиқһ ==
{{main|Фиқһ|Фиқһ негіздері}}
{{Фиқһ негіздері}}
'''Фиқһ''' ({{lang-ar|فقه}}) — тілдік мағынасы «түсіну». Бұл мағынада «фиқһ» сөзі Құранда бірнеше жерде қолданылады. Мысалға:
{{quotation|Қазақша: «…бірақ сендер олардың мадақтарын '''түсінбейсіңдер'''…»&lt;br /&gt;[[Араб тілі]]нде: 
«…و لكن لا '''تفقهون''' تسبيحهم…»|[[Исра сүресі]], 44-ші аят}}
Шариғат терминологиясында «фиқһ»: шариғаттың амалға қатысты үкімдерін дәлелдер арқылы білу. Кейде сол үкімдердің өзін «фиқһ» деп те атайды. Фиқһтың негіздері:
# [[Құран Кәрім]]
# [[Сүннет]]
# [[Ижмағ]]
# [[Қияс]]
Фиқһта мукәллаф (балиғат жасына жеткен) мұсылмандардың амалдары жалпы және толықтай қарастырылып, адамның Жаратушысымен, өзімен және басқа адамдармен болған қатынасын реттейді. Фиқһ мукәллаф адамның сөздерін, амалдарын, келісімдерін, мүлкін жұмсауын қамтиды. Фиқһ екіге бөлінеді:
# Ғибадаттың үкімдері: намаз, ораза, қажылық сияқты ғибадаттардың үкімдері.
# Қарым-қатынас үкімдері: келісімдер, мал-мүлікті жұмсау, қылмыс пен жаза, кепіл беру, және тағы да басқа адамдар арасындағы қарым-қатынастың үкімдері.
Фиқһты білудің әсері Аллаһтың құлының салихалылығында, оның амалдарының дұрысталуында, әдебінің түзелуінде білінеді. Ал егер мұсылман дұрысталса — жамағат та дұрысталып, оның нәтижесі осы дүниедегі бақытты өмір мен Аллаһтың Ақыреттегі ризалығы болмақ&lt;ref&gt;[http://www.islamhouse.com/d/files/ar/ih_books/parts/Feqh_Meesr/ar_feqh_almeesr_from_quran_and_sunnah_a.pdf «Әл-фиқһ әл-муяссар фи дау әл-Китаб уәс-Сунна» — Кіріспе; «Патша Фаһдтың Медине қаласындағы Құран Шәрифті басып шығаруға арналған комбинаты», 2004]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Мұхаммед пайғамбар &lt;small&gt;(Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын)&lt;/small&gt; айтқан:
{{quotation|«Аллаһ кімге жақсылық қаласа дінді түсінетін (фақиһ) қылады»|«Сахих әл-Бұхари» (71); «Сахих Муслим» (1037)}}

=== Фиқһ мазһабтары ===
{{Infobox Muslim scholars}}
{{main|Мазһабтар}}
[[Фиқһ]] мазһабтарының ішінде бір ғалымның ойлары мен шариғи мәселелерге көзқарастары болып, бірақ оны тарататын, нақтылайтын шәкірттер болмағасын толықтай дамымаған, бізге көп үкімдері жетпеген жеке мазһабтар бар. Сонымен қатар негізін салған [[муджтаһид]]-ғалымдардың көзқарастары шәкірттері арқылы дамуын тауып, кең таралған көпшілік-жамағи мазһабтар бар. Бұл мазһабтар негізін қалаған имамдардың атымен аталып осы күнге шейін жеткен. Бұл мазһабтардың қатарына пайда болу реті бойынша: ханафи мазһабы, малики мазһабы, шафиғи мазһабы және ханбали мазһабы жатады. Оған қоса кейде заһири мазһабы да қосылады. Міне осы мазһабтар [[Әһл әс-Сунна|«Әһлі-Сүннет»]] мазһабтары деп аталады. Әһлі-Сүннет мазһабтарынан бөлек [[Шииттер|шиғалардың]] «джафари» және «[[Зәйдилік|зәйди»]] мазһабтары, [[Харижилік|харижиттердің]] «ибади» мазһабы бар.

==== Ханафи мазһабы ====
[[Сурет:Muslims schools.png|thumb|right|Мазһабтар таралған аймақтардың картасы]]
{{main|Ханафи мазһабы}}
'''Ханафи мазһабы''' — [[Имам Ағзам Әбу Ханифа]]ға телінетін Әһлі-Сүннет фиқһ мектебі. Қалаушысының есіміне сәйкес «ханафи мазһабы» деп аталады. Шын аты Нуғман ибн Сәбит болған Әбу Ханифа һижраның 80 жылы ([[699]] ж.) [[Куфа]] қаласында дүниеге келіп, һижраның 150 ж. ([[767]] ж.) сол жерде қайтыс болады. Ханафи мазһабына кіретін ғалымдар Әбу Ханифаны ''«Имам Ағзам»'' (ұлы имам) деп атайды.&lt;ref name=&quot;tarih2&quot;/&gt; Кейбір тарих ғалымдары Әбу Ханифаны сахабаларды көрген табиғиндерден деп есептейді, себебі ол сахаба Малик ибн Әнәстан хадистер риуаят еткен. Бірақ басқа тарихшылар оны табиғиндердің ізбасарларынан деп санайды.

Имам Әбу Ханифа Исламның көптеген мәселелерін білген ғалым болғанымен, оның негізгі еңбегі фиқһ саласында болған. [[Абдуллаһ ибн әл-Мубарак]] ол туралы айтқан:
{{quotation|«Мен оған фиқһте тең келетін ешкімді білмеймін!»&lt;ref name=&quot;tahzib&quot;&gt;«Тәһзиб әл-кәмәл», Имам әл-Миззи; «Тәһзиб әт-тәһзиб», Ибн Хаджар әл-Асқалани&lt;/ref&gt;|}}
[[Мұхаммед ибн Идрис әш-Шафиғи|Әш-Шафиғи]] ол туралы:
{{quotation|«Фиқһте барлық адам Әбу Ханифаның арқасында өмір сүреді»&lt;ref name=&quot;tahzib&quot;/&gt;|}}

==== Малики мазһабы ====
{{main|Малики мазһабы}}
'''Малики мазһабы''' — Имам [[Малик ибн Әнәс]]қа телінетін Әһлі-Сүннет фиқһ мектебі. Оның негізін қалаған Мәлик ибн Әнәс һижри 96-шы жылы ([[711]] ж.) [[Медине]] қаласында дүниеге келіп, 179-шы жылы ([[795]] ж.) қайтыс болған. Имам Мәлик [[Йемен]]нен көшіп келген Хумайр патшалық аулетінен шыққан. Оның отбасы шариғи біліммен танымал болып, оның өзі де «Имам дар әл-Һижра („дар әл-һижра“ — Медине қаласы)» деген атақты алған. Имам Малик [[хадис]]терге үлкен көңіл бөліп, өзінен кейін «Муатта» хадистер жинағын қалдырған&lt;ref&gt;[http://www.islamhouse.com/p/68826 Малик ибн Анас — Islamhouse.com]&lt;/ref&gt;.

==== Шафиғи мазһабы ====
{{main|Шафиғи мазһабы}}
'''Шафиғи мазһабының''' негізін салушы — [[Мұхаммед ибн Идрис әш-Шафиғи]]. Һижра жыл санауы бойынша 150 жылы [[Палестина]]дағы [[Газа]] қаласында дүниеге келген. Жеті жасында Құранды жаттап бітірген Мұхаммед ибн Идрис, 15 жасында [[пәтуа]] беруге рұқсат алады. Имам әш-Шафиғи атақты ғалымдар: Имам Маликтен, Суфйан ибн Уяйнадан, Имам Мұхаммед әш-Шайбаниден білім алған. Өзінің қысқа ғұмырында әш-Шафиғи Меккеде, Йеменде, Иракта, Мысырда білім алып, сол жерлерде сабақ берумен айналысты. Имам әш-Шафиғи ең бірінші болып «усуль әл-фиқһ» ғылымын енгізіп, сол жайлы «Рисалә» кітабын жазады. Имам [[Ахмад ибн Ханбал]] оны өз ұстазы санап, оны Аллаһтын дінді жаңартуға жіберген «муджәддиді» санаған. Һижра жыл санауы бойынша 204 жылы дүниеден озды.

==== Ханбали мазһабы ====
{{main|Ханбали мазһабы}}
Мазһабтың негізін салушы — [[Ахмад ибн Ханбал|Имам Ахмад ибн Мұхаммед ибн Ханбал әш-Шәйбани]]. Һижра жыл санауы бойынша 164-ші жылы ([[778]] ж.) [[Мерв]] қаласында дүние келіп, һижри жыл санауы бойынша 241-ші жылы ([[855]] ж.) қайтыс болды. Жастайынан әкесінен жетім қалған Имам Ахмад шариғат пәндеріне, оның ішінде хадис іліміне көп көңіл беріп, ұлы мухадди атанады. Ол Әбу Ханифаның атақты шәкірті Имам [[Әбу Юсуф]]тан, Имам әш-Шафиғиден, Уәкиғ ибн әл-Джаррахтан білім алған. Тіпті оның ұстаздары болған [[Әбу Дәуд]], [[Имам Муслим]], Имам әл-Бұхарилер одан хадис риуаят ететін болған&lt;ref name=&quot;ahmad&quot;&gt;[http://www.islamhouse.com/p/68832 Имам Ахмад — Islamhouse.com]&lt;/ref&gt;.

Имам Ахмад билікке келген [[Мутазилиттер|мутазилиттік]] сенімді ұстанатын халифтерден көп қысым көреді. Ұзақ уақыт түрмеде қамалып, азапталса да Ислами сенімнен бас тартпаған ол әлі күнге шейін ең атақты діни авторитеттердің бірі саналады.

Имам Ахмад шариғаттағы дәлелдерді Құран мен Сүннеттен алуға шақырып, имамдардың сөздеріне соқыр еруге тыйым салған. Ол айтқан:
{{quotation|«Менің пәтуаларыма, Маликтің, әш-Шафиғидің, әл-Әузағи мен әс-Сәуридің пәтуаларына соқыр ермеңдер. Пәтуаларыңды олар пәтуа алған жерден алыңдар!»&lt;ref name=&quot;ahmad&quot;/&gt;|}}

[[Ибн әл-Джәузи]] Имам Ахмадтың мынадай сөзін жеткізген:
{{quotation|«Кімде-кім Аллаһтың Елшісінің, оған Аллаһтың салауаты мен сәлемі болсын, сахих хадисін қабылдамаса, ол құрудың алдында тұр!»&lt;ref name=&quot;ahmad&quot;/&gt;|}}

==== Басқа мазһабтар ====
Аталған төрт мазһабтан бөлек ерушілер саны аз және аз елдерде таралған мазһабтар бар.

===== Джафари мазһабы (шиғалар мазһабы) =====
{{main|Шиғалық мазһабтар}}
Бұл мазһабтың бастаушысы деп шиғалар [[Джафар әс-Садиқ]]ты санайды. Ол һижри 80-148 ([[702]]-[[765]]) жылдары [[Медине]]де өмір сүрген. Әһлі-Сүннет ғалымдары арасында ол білімді саналып, Имам [[Әбу Ханифа]] мен [[Мұхаммед ибн Идрис әш-Шафиғи]] оның мәжілістеріне қатысқан. Он екі имамды мойындайтын шиитттерде ол алтыншы имам саналады. Джафари мазһабын ұстанушылар сахабалардың ешбір ижмағын мойындамайды, тек сол сахабалардың қатарында [[Әли ибн Әбу Талиб]] болмаса. Сонымен қатар олар Әли ұрпағынан шыққан имамдарды күналар мен қателерден сақталған шариғат көзі санайды. Олар ижтиһад құқығына тек қана «имамдар» ие, басқаларына ижтиһад жасағанда олардың пікірлеріне қайшы келуге болмайды деп есептейді&lt;ref name=&quot;shia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;shia1&quot;/&gt;.

===== Заһири мазһабы =====
{{main|Заһири мазһабы}}
Имам [[Дәуд ибн Әли]] әл-Асфаһани әз-Заһири ([[815]]-[[883]]) қалаған мазһаб. Бұл мазһабтағы шариғат негіздері Әһлі-Сүннет мазһабтарына ұқсас. Мазһабтың «заһири» аталу себебі олар үкім шығаруда аят-хадистердің сыртқы мағынасын ғана алуды қолданады. Заһири мазһабының атақты ғалымдарының бірі — Имам [[Ибн Хазм]] әл-Андалуси. Заһири мазһабы Испанияда кең таралғанмен, ол жақтағы халифаттың құлауымен толығымен жойылып кетіп, тек жазба еңбектері жеткен&lt;ref&gt;«Эволюция фикха», Билал Филипс&lt;/ref&gt;.

===== Зәйди мазһабы (шиғалар мазһабы) =====
{{main|Зәйдилік}}
Зәйди мазһабының үкімдері Әһлі-Сүннет мазһабтарының, оның ішінде ханафи мазһабының үкімдеріне ұқсас болып келеді, себебі бұл мазһабтың негізін салушы саналатын [[Зәйд ибн Әли]] «Зәйн әл-абидин» ибн әл-Хусәйн ибн [[Әли ибн Әбу Талиб]] (һижри 80-122 жж.) [[Ирак]]тың Әбу Ханифа білім алған ғалымдарынан білім алуы. Бұл мазһабта Құранмен қоса Сүннет те шариғаттың көзі саналады және хадистер тек қана Әһлі-Бәйтпен шектелмейді, басқа сахабалардан да алынады.

===== Ибади мазһабы (харижилік мазһаб) =====
{{main|Ибади мазһабы}}
Ибади мазһабының негізін қалаушысы Джәбир ибн Зәйд әл-Азди. Бұл мазһаб Әһлі-Сүннет мазһабтарына көптеген мәселелерде ұқсас болғанымен, кейбір үкімдерінде оларға қайшы келеді&lt;ref&gt;ﺍﻟﻤﺪﺧﻞ ﻟﺪﺭﺍﺳﺔ ﺍﻟﻔﻘﻪ ﺍﻹﺳﻼﻣﻲ ﻭﻧﻈﺮﻳﺎﺗﻪ ﺍﻟﻌﺎﻣﺔ. ﺩﻛﺘﻮﺭ ﺭﻣﻀﺎﻥ ﻋﻠﻲ ﺍﻟﺸﺮﻧﺒﺎﺻﻲ، ﺩﻛﺘﻮﺭ ﺟﺎﺑﺮ ﻋﺒﺪ ﺍﻟﻬﺎﺩﻱ ﺳﺎﻟﻢ ﺍﻟﺸﺎﻓﻌﻲ. ﺍﻟﻤﺬﻫﺐ ﺍﻷﺑﺎﺿﻲ ﻭﺍﻟﻤﺬﻫﺐ ﺍﻟﻈﺎﻫﺮﻱ: ﺻﻔﺤﺔ 259-263&lt;/ref&gt; Ибади мазһабы [[Оман]] сұлтандығында көп тараған.

===== Әузағи мазһабы =====
{{main|Әузағи мазһабы}}
[[Әл-Әузағи|Әбу Амр Әбдуррахман ибн Амр әл-Әузағи]] ([[707]]-[[774]]) негізін қалаған Әһлі-Сүннет мазһабы. Әл-Әузағи өз кезінің ұлы ғалымы болған адам. Оның мазһабы Шам өлкесінде, содан кейін [[Андалусия]]да таралған. Бірақ Шамда шафиғи мазһабы, Андалуста малики мазһабы таралуымен бұл мазһаб әлсіреп, уақыт өте жойылып кеткен.

===== Ләйс ибн Сағд мазһабы =====
{{main|Ләйс ибн Сағд мазһабы}}
[[Мысыр]]лық ғұлама [[Ләйс ибн Сағд]]тың да Әһлі-Сүннет мазһабы саналған мектебі болған, бірақ уақыт өте жойылып кеткен.

== Жиһад ==
{{main|Жиһад}}
«'''Джиһад'''» сөзі «күрес, күш жұмсау, соғыс» мағыналарын береді. «Қазіргі заманның араб тілінің сөздігіндегі» «джиһад» сөзінің анықтамасы: «Келісімге отырмаған кәпірлермен соғыс немесе Аллаһтың жолындағы соғыс. Дінді немесе отанды қорғау үшін соғысу»&lt;ref&gt;[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&amp;word=جهاد&amp;cat_group=1&amp;lang_name=عربي&amp;type_word=2&amp;dspl=0 جهاد — AlMaany.com]&lt;/ref&gt;. Бірақ бұл сөз тек жаулармен соғысу мағынасында ғана емес, нәпсімен, [[шайтан]]мен күресу мағынасында да жұмсалады. Имам [[Ибн әл-Қаийм әл-Джәузия]] айтады:

{{quotation|«Джиһад екі түрлі болады: жаумен және өз нәпсіңмен, әрі жауға қарсы джиһадтан гөрі өз нәпсіңе қарсы джиһад әлдеқайда артық. Шын мәнінде, кімде-кім өзіне бұйырылғанды орындап, тыйым салынғаннан аулақ болу үшін өз нәпсісіне қарсы джиһад жасай алмаса, онда ол жауға да қарсы джиһад жасай алмайды. Алайда, дұшпанның тағы бір үшінші түрі бар, әрі онымен шайқаспаған адам, жауға да, өз нәпсісіне де қарсы жиһад жасай алмайды. Ол – шайтан. Оған қарсы джиһад жасау – жаумен де, өз нәпсімен де джиһад жасаудың негізі болып табылады. Аллаһ Тағала былай дейді: ''«Расында, шайтан – сендердің жауларың, ендеше оған жау ретінде қараңдар. Ол өз тобын Тозақ тұрғындары болуға шақырады»'' (Фатыр сүресі, 6-аят). Шайтанға жау ретінде қарау бұйрығы – оған қарсы джиһад жасап, онымен шайқасуда барлық күш-жігеріңді сарп етудің маңыздылығын көрсетеді. Өйткені шайтан – Аллаһ Тағаланың құлдарымен соғысуын тоқтатпайтын, әрі әлсіремейтін жау!»|«Зәәд әл-мәғад» 3/6; Ибн әл-Қаийм әл-Джәузия}}

Сондай-ақ Ибн әл-Қаийм қылышпен жасалатын жиһадтан гөрі дәлел мен түсіндірумен жасалатын джиһадты артық санаған, және бұл джиһадты пайғамбарлар мен олардың артынан ілескен имамдар жасайды деген. Бұған мына аят дәлел болады:
{{quotation|«Егер Біз қаласақ, әрбір мекенге сақтандыратын ескертуші жіберер едік. Сондықтан, кәпірлерге бағынба да, оларға қарсы Құран арқылы ұлы жиһад жаса!» |[[Фурқан сүресі]], 51-52-аятта)}}

== Ислам күнтізбесі ==
[[Сурет:Lunar libration with phase Oct 2007 (continuous loop).gif|thumb|right|Мұсылмандар күнтізбесі [[Ай]] фазаларына негізделген]]
{{main|Ислам күнтізбесі}}
'''Ислам күнтізбесі''' [[һижра]]дан, яғни Аллаһ Елшісінің {{Салауат}} [[Мекке]]ден [[Медине]]ге жер аударған күнінен басталады. Һижра есебін пайғамбарымыз Мұхаммед (Аллаһтың оған салауаты мен сәлемі болсын) дүниеден өткен уақытанан кейін 5 жыл өткенде, [[637]] жылы халиф [[Омар ибн әл-Хаттаб]] ([[634]] — [[644]]) жасаған. Нақты жылдан 11 күн кем болғандықтан, Ислам күнтізбесіндегі жылдың басы жылжи береді. һижраның Күн қозғалысына қатысы жоқ. Ол тек Айға негізделген.

== Ислами әдеп ==
'''Ислами әдеп''' деп шариғаттан бастау алатын жақсы іс саналатын амалдар мен сөздер жиынтығын атайды. Мысалға: «әс-сәләму ғалейкум» деп амандасу, оған «уә ғалейкум әс-сәләм» деп жауа қайту, ас ішуді «бисми-Лләһпен» бастау, тамақты оң қолмен ішу, тамақтан кейін «[[әл-хамду ли-Лләһ]]» деу, ер балаларды сүндетке отырғызу, қажетілікті өтегеннен кейін тазалану, адам қайтыс болғандағы рәсімдер, оған жаназасын оқу; бұған әртүрлі дұғалар да жатады: үйден шыққандағы дұға, мешітке кіргендегі дұға, әжетханаға кіргендегі дұға; сонымен қатар басқалардың әуретіне қарамау да әдепке жатады.

=== Киім әдебі ===
{{main|Исламдағы киім әдебі}}
{{Ислам мәдениеті|state=autocollapse}}
Мұсылманға тәкәппарлыққа әкелетін киім киюге тыйым салынған. Сол сияқты, қоршаған қауымнан өзгеше киімді киюге тыйым салынған. Адамдардан өзгешелену үшін киім киюге болмайды, мейлі ол киім қымбат болсын, арзан болсын, басқа адамдардыкіне ұқсаса да, ұқсамаса да, себебі бұл тәкәппарлыққа апарады&lt;ref&gt;«Нәйл әл-аутар» (2/94), Имам әш-Шәукани&lt;/ref&gt;. Оған қоса мұсылманнаң киімі кәпірлердің киіміне ұқсамауы керек, денеге жабысып тұрмауы керек және мөлдір болмауы керек.

==== Әйел киім үлгісі ====
{{main|Хиджаб}}
[[Сурет:Hijab world2.png|300px|thumb|left|Әлемдегі хиджабтың жағдайы:&lt;br /&gt;Қызыл: рұқсат етілмеген (мемлекеттік мекемелер/оқу орындары)&lt;br /&gt;Сары: кейбір әйелдер киеді&lt;br /&gt;Ақшыл жасыл: әйелдердің біразы киеді&lt;br /&gt;Орташа жасыл: әйелдердің көбісі киеді&lt;br /&gt;Қою жасыл: заң бойынша міндеттелген]]
'''Хиджаб''' — әйелдің бүкіл денесі мен әшекейлерін бөтен ер кісілердің көзінен жасыратын араб елдерінің ұлттық киімі. Хиджаб араб елдеріндегі климатқа қатысты болып, діни киім ретінде де дінге сенушілерден талап етілген. Құранда хиджаб туралы сөз жоқ, тек Пайғамбардың отбасына және олардың момын әйелдеріне жамылып жүру талабы қойылған.&lt;ref name=&quot;hijab&quot;&gt;[http://www.al-hanifiya.kz/tarbie-kitap/125-hidjab «Хиджаб немесе адамгершілік құндылықтарын қорғау»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130208140807/http://www.al-hanifiya.kz/tarbie-kitap/125-hidjab |date=2013-02-08 }}&lt;/ref&gt;.

===== Хиджаб шарттары =====
* Жамылғыш әйел кісінің ішкі киімдері мен дене мүшелері сыртынан көрініп тұратындай жұқа болмауы тиіс;
* Жамылғышты әйел кісі басынан бастап жамылғаны жөн, осылай жамылу Құранда Алла Тағала бұйырған «жилбабын жамылсын!» яғни «жамылғышты әйелдер басынан бастап жамылсын!» — деген бұйрыққа сай келеді;
* Жамылғыштың матасы сыртынан қарағанда көз тартатын, яғни адамдарды өзіне қарататындай, немесе қызықтыратындай түсте болмауы керек;

===== Хиджаб киюге Құран мен Сүннеттен дәлелдер =====
[[Сурет:Woman walking in Afghanistan.jpg|150px|thumb|right|Хиджабтың бетті толықтай жабатын түрін (бурқа)  киген [[Ауғанстан]]дық әйел]]
{{quotation|«Әй, пайғамбар! Жұбайларыңа, қыздарыңа және мүмін әйелдерге айт! (Үйлерінен шығатын болса) үстеріне жилбәбін (яғни жамылғысын) жапсын! Бұл оларды жеңіл (күң емес, жезөкше емес, азат әрі пәк әйел екендігін) тануға, оларға бөтен еркектердің тиіспеуіне жақын!» |[[Ахзаб сүресі]], 59-шы аят}}

{{quotation|«Әй, Мұхаммед! Мүміндерге айт! Бөгде әйелдерге қараудан көздерін төмен түсірсін және ұятты жерлерін харамнан сақтасын! Осы олар үшін ең таза жол. Расында Аллаһ олардың не істейтіндерінен Хабардар. Мүмін әйелдерге де айт! Бөтен еркектерден көздерін төмен түсірсін! Әрі ұятты жерлерін харамнан сақтасын! Олар тек өздігінен көрініп тұрғаннан басқа әшекейлерін көрсетпесін! Және орамалдарын басына салып, онымен омырауларын жапсын! Әрі олар әшекейлерін көрсетпесін! Тек күйеулеріне, немесе әкелеріне, немесе күйеулерінің әкелеріне (яғни қайын аталарына), немесе ұлдарына, немесе күйеулерінің (басқа әйелдерден туған) ұлдарына, немесе аға-інілеріне, немесе аға-інілерінің ұлдарына, немесе әпке-сіңлілерінің ұлдарына, немесе мұсылман әйелдерге, немесе құлдарына, немесе әйел керек қылмайтын еркектерге, немесе әйелдердің ұятты жерлерін білмейтін жас балаларға көрсетсе онда оған рұқсат. Өздерінің жасырған әшекейлері біліну үшін аяқтарымен жерді тепсініп жүрмесін! Әй мүміндер! Табыста болуларың үшін барлығың Аллаһқа тәуба етіңдер!» |[[Нұр сүресі]], 30-31 аяттар}}

[[Айша]] (Аллаһ одан разы болсын) айтқан:
{{quotation|«Әуелгі муһажир әйелдерді Аллаһ мейіріміне бөлесін! Олар «Және орамалдарын басына салып, онымен омырауларын жапсын!» - деген Нұр сүресінің 31-ші аяты түскенде сырт киімдерін жыртып, оны орамал етіп бастарына салып алды»|«Сахих әл-Бұхари»}}

==== Ер адамның киім үлгісі ====
Ер адамдардың әуреті кіндігінен бастап тізелеріне шейін, яғни бұл жерлерді киіммен жауып, бөгде адамдарға көрсетуге болмайды&lt;ref&gt;[http://www.islamhouse.com/d/files/ar/ih_books/single2/ar_Conditions_for_Prayer_and_elements.pdf «Намаздың шарттары, оның рүкіндері мен уәжіптері», Мұхаммед ибн Абдуль-Уәһһаб]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;. Күң әйелдердің де әуретінің шегі осы.

=== Тамақтану әдебі ===
Сүннеттен келген тамақ жеудің бірнеше әдебі бар&lt;ref&gt;[http://www.islamhouse.com/p/68862 Культура употребления пищи в Исламе — Islamhouse.com]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* Ас ішуді «бисми-Лләһ» деп бастау;
* Асты оң қолмен ішу;
* Мүмкіндігінше тамақты отырып ішу;
* Ыстық тамақты суытып ішу;
* Өз алдыңдағы тамақты ғана ішу;
* Кедей-кепшіктермен немесе көршімен бөлісу;
* Ас әкелінген ыдыс пен саусақтарды тазалап, қалдық қалдырмау;
* Тамақ жеуде шектен шықпау;
* Осы берілген ризық үшін Аллаһқа шүкіршілік қылу;

=== Ауыз қуысының гигиенасы ===
{{main|Мисуак}}
[[Сурет:Мисуак.jpg|thumb|right|Мисуак]]
Тамақ ішкеннен кейін ауыз қуысын қалдықтардан тазалау үшін және жағымсыз иіс кетіру үшін мұсылмандар Арак ағашының (Salvadora Persica) тамырын қолданады. Бұл амал Мұхаммед пайғамбардың  {{Салауат}} Сүннетінен саналады&lt;ref name=&quot;fiqh&quot;/&gt;. Ол айтқан:
{{quotation|«Сиуак – бұл ауыз қуысының таза болуы және Алла Тағаланың (сіздерге) разылығы»|[[Сахих әл-Бұхари]] 2/40; [[Ахмад ибн Ханбал|Ахмад]] 6/47; [[Ән-Нәсәи]] 1/10}}
{{quotation|«Егер Үмметіме қиындық қылмағанда, оларға әрбір намаз алдында сиуак қолдануға әмір етер едім»|«[[Сахих әл-Бұхари]]» 887; «[[Сахих Муслим]]» 252}}
Мисуак дәрет алған кезде, ұйқыдан тұрғанда, ауыздың иісі бұзылғанда, Құран оқырда, намаз алдында қолданылады. [[Айша]] ананың айтуы бойынша, Пайғамбар {{Салауат}} үйге кіре салысымен мисуак қолданатын болған&lt;ref&gt;«Сахих Муслим», 253&lt;/ref&gt;.

=== Мұсылман мейрамдары ===
{{main|Мұсылман мейрамдары}}
[[Сурет:OldmapofMecca.jpg|thumb|right|Құрбан айт мерекесі [[қажылық]] кезінде өтеді]]
Исламда мейрам ретінде екі айт — Ораза айты мен Құрбан айт, [[Арафат]] күні және Ташриқтың үш күні бекітілген. Пайғамбар Мединелік адамдар бір мейрамды тойлағанын көргенде былай деген:
{{quotation|«Шын мәнінде Аллаһ оларды екі жақсырақ күндермен ауыстырды: құрбан шалатын күнмен және ауыз ашатын күнмен»&lt;ref&gt;Әбу Дәуд (1134), ән-Нәсәи (1556), Ахмад (3/178), Әбдурраззақ (15566)&lt;/ref&gt;|}}

Ол тағы да:
{{quotation|«Ей мұсылмандар! Арафат күні, құрбандық шалу күні мен Ташриқтың үш күні — біздің айтымыз»&lt;ref&gt;Әбу Дәуд (2419), әт-Тирмизи (773), ән-Нәсәи (5/252)&lt;/ref&gt;|}}

==== Ораза айт ====
[[Сурет:Ramadan Dinner 2005-11-07.jpg|thumb|right|Ауызашар (ифтар)]]
{{main|Ораза айт}}
Рамазан айындағы оразаның аяқталғаннан кейінгі [[Шәууәл]] айының бірінші күні Ораза айт ({{lang-ar|عيد الفطر}} — 'ид әл-фитр) деп аталады. Бұл күні мұсылмандар мешітте жиналып жамағатпен Айт намазын оқиды. Ораза ұстауға тыйым салынған күн&lt;ref&gt;[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&amp;word=عيد+الفطر&amp;cat_group=1&amp;lang_name=عربي&amp;type_word=2&amp;dspl=0 عيد الفطر — AlMaany.com]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.

==== Құрбан айт ====
{{main|Құрбан айт}}
Құрбан айт ({{lang-ar|عيد الأضحى}} — 'ид әл-адха) [[Зул-Хиджа]] айының оныншы жұлдызы. Қажылықтың аяқталуына байланысты мұсылмандар [[Айт]] намазын оқып, құрбандық шалатын күн. Бұл күні ораза ұстауға болмайды&lt;ref&gt;[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&amp;word=عيد+الأضحى&amp;cat_group=1&amp;lang_name=عربي&amp;type_word=2&amp;dspl=0 عيد الأضحى — AlMaany.com]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.

==== Мәулид ====
{{main|Мәулид}}
'''Мәулид''' ({{lang-ar|مولد}}) — араб тілінде «туған күн, туған жер» мағынасын білдіреді&lt;ref&gt;[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&amp;word=مولد&amp;cat_group=1&amp;lang_name=عربي&amp;type_word=2&amp;dspl=0 مولد — AlMaany.com]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;. Мұхаммед пайғамбар  {{Салауат}} мен оның сахабалары тойламағанмен, мәулид кейбір мұсылман елдерінде Пайғамбардың өмірбаянын оқумен, оған арнап өлең жазуменен аталып өтіледі. Мәулидті һижри VII ғасырда Сирияның Ирбиль мекенінің әмірі Мұзаффар әд-Диннің бұйрығымен тарихта алғашқы рет атап өткен&lt;ref&gt;«Хусн әл-мақасид фи ағмал әл-мәулид»; Имам әс-Суйути&lt;/ref&gt;. Кейбір мұсылмандар бұл амалды Ислам дініне қатысы жоқ бидғат пен Иса пайғамбардың туған күнін тойлайтын христиандарға еліктеу деп санайды, себебі бұл амал Құран мен Сүннетте әмір етілмеген, соған қоса алғашқы мұсылмандар оны істемегені белгілі&lt;ref&gt;[http://toislam.ws/books-manhaj/223-maulidbook «Мәулид — ең қауіпті бидғат және неге оны ханафилер атамайды»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325044801/http://www.toislam.ws/books-manhaj/223-maulidbook |date=2013-03-25 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Тағамдағы халал мен харам ===

Исламдағы тамақатанудағы халал мен харам түсініктері тек қана сыртқы тазалықты емес, сонымен қоса адамның ішкі дүниесінің саулығының кепілі болып саналады. Бұған мына хадис мысал бола алады:
{{quotation|Расында, Аллаһ Тағала — Пәк, және ол пәк болған нәрседен басқаны қабыл етпейді. Расында, Аллаһ пайғамбарларға нені жүктеген болса, иман келтіргендерге де соны жүктеді. Аллаһ Тағала былай деді: '''„Иә, пайғамбарлар! Таза нәрселерден жеңдер де, таза амалдар жасаңдар“''' (23: 51). Ұлы Аллаһ сондай-ақ былай деді: '''„Иә, иман келтіргендер! Ризықтандырғанымыздың жақсысынан жеңдер“''' (2: 172). [[Әбу Һурайра]], оған Аллаһтың ризашылығы болсын былай деді: «Осыдан кейін Пайғамбар, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, шашы жалбырап, үстін шаң басқан адам жайлы ескертті: „Ол адам ұзақ уақыт бойы сапарда жүріп, кейін қолын көкке көтеріп: «Иә Раббым, иә Раббым!» — дейді. Бірақ оның жегені — харам, ішкені — харам және оның кигені — харам, сонда оның дұғасы қалайша қабыл болмақ?!»|«Сахих Муслим», 1015}}

Хафиз [[Ибн Кәсир]] былай деген: 
{{quotation|«Рұқсат етілген нәрселермен тамақтану дұғалар мен ғибадаттардың қабыл болуының себебі болады, ал тыйым салынған нәрселермен тамақтану дұғалар мен ғибадаттардың қабыл болмауына апарып соқтырады»|Тәфсир Ибн Кәсир 1/280}}

Исламда жеуге харам болған нәрселер&lt;ref name=&quot;hanif&quot;&gt;[http://www.al-hanifiya.kz/fikh-kitap/43-tagamdagy-halalmen-haram «Тағамдағы халал мен харам» — Al-Hanifiya.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130208140822/http://www.al-hanifiya.kz/fikh-kitap/43-tagamdagy-halalmen-haram |date=2013-02-08 }}&lt;/ref&gt;:
* Өлексе (бұған тірі жануардан кесіп алған зат та жатады). Теңіз өлексесі халал саналады;
* Доңыз-шошқа еті;
* Қан;
* кез келген мас қылатын ішімдіктер;
* Сойдақ тістері бар жыртқыш жануарлар (жолбарыс, қасқыр, аю, арыстан), тек қорқау (гиена) ғана халал;
* Тырнақты құстар (мыс.: бүркіт, қаршыға, сұңқар)
* Үй есегі, жабайысы халал;
* Қашыр ({{lang-ru|мул}})
* Шегірткеден басқа барлық құрт-құмырсқа мен жәндіктер;
* Ғалымдар маймыл етін бір ауыздан харам санаған;
* Кейбір ғалымдар пілді де харам санаған;
* Өлтіруге бұйырылған нәрселер харам: шаян, жылан, кішкентай кесіртке (үлкен кесіртке – варан халал), кезқұйрық, тышқан, қабаған ит, және т.б.
* Өлтіруге тыйым салынған нәрселер харам: бал ара, құмырсқа, бәбісек, сауысқан құрбақа;
* Нәжіспен қоректенген жануар тазармайынша харам;
* Сатуға тыйым салынған жануарлар харам: ит, мысық;
* Денсаулыққа зиян нәрселер харам;
* Нәжіс нәрселер харам саналады;

Бұл нәрселер анық харам болғанымен, егер адам аштықтан өлетін жағдайға жетсе өмірін сақтау үшін жеуге ғалымдар рұқсат берген, себебі мұсылман өз өмірін сақтауға тырысу керек. Харам деген аят немесе хадис келмеген жанкарлар мен құстардың еті халал саналады.

Еті халал болған жануардың етін тек бірнеше шарттан кейін жеуге болады&lt;ref name=&quot;hanif&quot;/&gt;:
* Оны сойған адам мұсылман, христиан немесе яһуди болуы шарт, басқа діндердің сойған етті жануар әу баста халал болса да жеуге тыйым салынған;
* Бауыздаушы адамның ақыл-есі дұрыс болуы шарт;
* Жануар тек Аллаһ үшін бауыздалуы шарт. Егер мұсылман малды бір пұт немесе «әулие» үшін сойса — ол харам саналады;
* Бауыздар алдында «Бисми-Лләһ» деп айту;

==== Исламның алкогольді ішімдікке көзқарасы ====
[[Алкоголь]]ді мас қылатын ішімдіктер кез келген мөлшерде харам боп саналады. Мұхаммед пайғамбар айтқан:
{{quotation|«Мас қылатынның бәрі - шарап, ал шараптың бәрі - харам!»|«Сахих Муслим» (2002)}}
Бірақ егер бір нәрсенің құрамына алкоголь қосылып (мыс.: дәрілер, шоколад өнімдері) оның мөлшері мардымсыз және бұл өнімді көп мөлшерде қолданғанда мас қылмайтын болса — бұл тағамды не дәрілік препараттарды қолдануға рұқсат етілген&lt;ref name=&quot;hanif&quot;/&gt;.

==== Исламның темекі өнімдеріне көзқарасы ====
Мұхаммед пайғамбардың кезінде темекі болмағасын Құран мен Сүннетте темекіні анық харам дейтін аят-хадистер жоқ. Бірақ мұсылман ғалымдары оны бірнеше себеппен харам санайды&lt;ref&gt;[http://www.islamhouse.com/p/67956 Курение — Islamhouse.com]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:
* Денсаулыққа зияндығы;
* Ақша ысырабы;
* Темекінің ішіндегі заттар наркотик секілді әсер еткесін одан тәуелділік пайда болады;

== Ислам және қоршаған орта ==
Ислам шариғаты құлшылық, наным-сенім мәселелерін ғана реттемей соған қоса мұсылмандардың өз жанұясымен, көршілерімен, туысқандарымен, ата-анасымен, билік басындағы адамдармен, қызметшілермен, басқа дін өкілдерімен болатын қарым-қатынасты реттейді. Тіпті жан-жануарларға деген қарым-қатынас, сауда-саттық принциптері шариғат назарынан тыс қалмаған.

=== Ислам және отбасы ===
{{main|Ислам және отбасы}}
Исламда неке қиюдағы мақсат тек қана табиғи қажеттіліктерді өтеумен шектелмей, сонымен қоса жақсы отбасы мен салауатты қауым құруды мақсат етеді&lt;ref&gt;[http://toislam.ws/books-fikh/204-brakirazvod «Брак и развод в Ислам» — Шейх Мұхаммед әл-Усәймин]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} мұсылмандарды үйленіп, отбасы құруға шақырып, бұл істің зинадан сақтап, тақуалыққа апаратынын айтқан. Ал үйленуге халі жетпейтін жастарға ораза ұстауды насихат еткен, себебі бұл тыйым салынған заттардан тыяды&lt;ref&gt;«Облегенный фикх» — Мұхаммед ибн Ғаним әс-Садлән, 185-ші бет; «Мұсылман» баспа үйі, Алматы 2008 ISBN 978-601-7051-06-8&lt;/ref&gt;.

Шариғат бойынша мұсылман ерге мұсылман немесе кітап иелерінен (яһуди мен христиан) әйелдерге үйленуге рұқсат етілген. Ал мұсылман әйелдерге кез келген кәпірге үйлену, мейлі ол христиан, атеист, индуист болса да қатаң тыйым салынған, себебі Ислам бойынша күйеуі әйеліне қамқоршы саналады, әйелі оған бағынуы тиіс, ал иман келтірген әйелдерге басқа діндік адамның қамқоршы болуы мүмкін емес. Бұндай неке харам саналады&lt;ref&gt;«Облегенный фикх» — Мұхаммед ибн Ғаним әс-Садлән, 202-ші бет; «Мұсылман» баспа үйі, Алматы 2008 ISBN 978-601-7051-06-8&lt;/ref&gt;

Неке қию парыз болмағанымен, егер адамның жыныстық қатынасқа деген құлшынысы себебінен харамға түсу қаупі болса, ол міндетті түрде үйленуі қажет. Шариғат бойынша ер адамға төрт әйелге шейін алуға рұқсат етілген, бірақ оларға әділдік ете алмаса бір әйелмен шектелген жөн. Үйленер алдында болашақ жұбайлар бір-бірін оңаша емес (Шайтанның азғыруынан сақтану үшін үйленбеген ер мен әйелге оңаша қалу — харам), әйел адамның қамқоршысың қарамағында көріп, тақуалығын, Исламды ұстану деңгейін білу керек. Оның үстіне болашақ жұбай туралы сенуге лайықты адамдардан сұрауға болады, және бұл өсек саналмайды.

Көпшіліктің арасында таралған нанымға қарамастан, Исламда әйел адамды, не ер адамды мәжбүрлеп неке қидыртуға болмайды. Некенің шарты болып екі жақтың келісімі саналады. Неке заңды болу үшін әйел адамның қамқоршысы (уәли — әкесі, атасы, ағасы, көкесі немесе жақын тумалары) келісім беру керек. Уәлидің келісімінсіз қиылған неке заңсыз саналады&lt;ref&gt;«Облегенный фикх» — Мұхаммед ибн Ғаним әс-Садлән, 188-ші бет; «Мұсылман» баспа үйі, Алматы 2008 ISBN 978-601-7051-06-8&lt;/ref&gt;.

==== Баланың дүниеге келуіне байланысты шаралар (ақиқа) ====
{{main|Ақиқа}}
'''Ақиқа''' ({{lang-ar|عقيقة}}) — араб тілінде «кесу, қию» мағынасын беретін «иқ» ({{lang-ar|عقّ}}) сөзінен шыққан және негізінде жаңа туған нәрестенің шашына қолданылады. Шариғатта: нәресте туғаннан кейін оның шашы қиылғанда мал сойып, құрбан шалу. Және бұл баланың ата-анасындағы ақысы саналады&lt;ref name=&quot;fiqh&quot;/&gt;. Бірнеше хадистерге сәйкес ақиқа бекітілген сүннет саналады. Мысалы:
{{quotation|«Әрбір бала ақиқасымен кепілге алынған, оған жетісінде мал сойылады, есімі қойылып, шашы қиылады»| [[Ахмад ибн Ханбал|Ахмад]] 5/7,8,12; [[Әбу Дәуд]] 2837; [[Имам әт-Тирмизи]] 1522; [[Ән-Нәсәи]] 7/166; Әл-Хаким, хафиз әз-Зәһәби және [[Мұхаммед Насыруддин әл-Албани|шейх әл-Албани]] сахих деген}}
Ақиқаны бала туған соң жеті күннен бастап балиғат жасына жеткенге шейін орындауға болады. Сүннет бойынша ер балаға екі қой, қыз балаға бір қой сойылу керек. Және осы күні балаға ат қойылу керек. Есім таңдағанда жақсы мағыналысын таңдап, жаман мағына беретіндерімен атауға болмайды. Ибн Омардан келген хадиске&lt;ref&gt;«Сахих Муслим» 3/1682&lt;/ref&gt; сәйкес ең жақсы аттар: Абдуллаһ ({{lang-ar|عبد الله}}) пен Абдуррахман ({{lang-ar|عبد الرحمان}}). Сүннет бойынша баланың ата-анасы ақиқа күні қиылған шашты өлшеп, сол мөлшердегі күміспен садақа ету керек. Пайғамбар {{Салауат}} немересі Хасанға ақиқа жасағанда айтқан:
{{quotation|«Йә, Фатима, оның шашын қи да сол мөлшердегі күміспен садақа бер»| [[Ахмад ибн Ханбал|Ахмад]] 6/390,392; [[Малик ибн Әнәс|Имам Малик]] «Муаттада» (309-шы бет); [[Имам әт-Тирмизи]] 1519; және басқалар}}
[[Имам әт-Тирмизи]] келтірген хасан хадсте&lt;ref&gt;Әт-Тирмизи (1514); Шейх әл-Албани хасан деген («Сахих әт-Тирмизи», 1224)&lt;/ref&gt; Пайғамбардың {{Салауат}} Хасан ибн Әли туғанда оның оң құлағына азан айтып, сол құлағына қамат айтқан&lt;ref name=&quot;fiqh&quot;/&gt;.

=== Ислам және мұсылман еместер ===
{{main|Ислам және басқа діндер}}
[[Ақида|Ислами сенім]] бойынша Исламнан басқа діндер тура жолға жетелеп, адамның [[жұмақ]]қа кіруіне себеп бола алмайды. [[Иудаизм|Яһудилер]] мен [[Христиандық|христиандардың]] шариғаттары әу баста Аллаһтан тұскен тура жол болғанымен, [[Мұса пайғамбар]]дан кейінгі яһудилер және [[Иса пайғамбар]]дан кейінгі христиандар діндеріне көп жаңалық пен адасу кіргізіп, таза шариғаттарынан түк қалмаған деп саналады. Сондықтан Ислам туралы естіген әрбір яһуди мен христианға мұсылман болу парыз, Исламға қарсы болғандары Аллаһтан келген аянды өтірікке шығарғаны үшін мәңгі азапқа ұшырайды. Аллаһ Құранда айтады:
{{quotation|«Кімде-кім Исламнан басқа дін қаласа, одан қабылданбайды да ол Ақыретте қасірет шеккендерден болады» |Әли Имран сүресі 85-ші аят}}
Мұсылмандар басқа діндегілермен қарым-қатынаста екі аятқа негізделеді:
{{quotation|«Аллаһ сендермен дін үшін соғыспаған, үйлеріңнен қумағандармен жақсы болуға, оларға әділдік қылуға тыйым салмайды. Шан мәнінде Аллаһ әділдерді жақсы көреді» |Мумтахана сүресі, 8-ші аят}}
{{quotation|«Сендерге өздеріңнің діндерің, маған өзімнің дінім» |Кәфирун сүресі}}

==== Ислам және христиандар ====
{{main|Ислам және христиандық}}
Христиандар мұсылмандарға басқа діндерден гөрі жақынырақ саналады, себебі Құранда айтылған:
{{quotation|«Ақиқатта сен иман келтіргендердің ең қатал жауы яһудилер мен мушриктер (Аллаһқа серік қосушылар) екенін табасың. Және сен оларға махаббатымен ең жақындар „Біз — христианбыз“ дегендер екенін табасың, себебі олардың арасында дін қызметкерлері мен монахтар бар және олар тәкаппарлық етпейді» |Мәида сүресі, 82-ші аят}}

Бірақ Құранда олардың ішінде Исламға жау болып келетіндері туралы айтылған:
{{quotation|«Яһудилер мен христиандар олардың дініне ермейінше саған разы болмайды. Айт: „Шын мәнінде Аллаһтың тура жолы — тура жол“» |Бақара сүресі, 120-шы аят}}

Мұсылмандарға олармен қатынас ұстау рұқсат етілген, бірақ оларды бауырлар сияқты жақсы көру, соғыста оларға көмектесу харам. Ислам дініне қарсы христиандармен немесе басқа кәпірлермен бірігіп соғысу, оларға көмектесу діннен шығаратын күпір саналады&lt;ref&gt;«Науақид әл-Ислам», Мұхаммед ибн Абдуль-Уәһһаб&lt;/ref&gt;.

Христиандар Құдайдың ұлы санайтын [[Иса пайғамбар]]ды мұсылмандар яһудилерге жіберілген Аллаһтың елшісі санайды. Құранда Иса пайғамбардың кейбір кереметтері, оның аспанға көтерілуі баяндалған. Шариғат басқа пайғамбарларға құрмет етуді әмір еткен секілді Иса пайғамбарға да құрмет көрсетуді бұйырады, оны сөгуге, өтірікке шығаруға болмайды. Исламда Иса мен оның анасы Мәриям Аллаһтың керемет белгілері саналады, бірақ оларды құдай немесе жаратушы санатына көтергендер кәпір саналады.

==== Ислам және яһудилер ====
{{main|Ислам және яһудилік}}
Ислам яһудилермен жақсы қатынасты ұстауға тыйым салмағанмен, олардың әртүрлі қулықтары мен сатқындықтары үшін [[Арабия түбегі|Араб түбегіндегі]] яһудилермен соғысқан. Мұхаммед пайғамбардың ажалының бір себебі болған уды яһуди әйел асына араластырған. Аллаһ Құранда айтады:
{{quotation|«Ақиқатта сен иман келтіргендердің ең қатал жауы яһудилер мен мушриктер (Аллаһқа серік қосушылар) екенін табасың. Және сен оларға махаббатымен ең жақындар „Біз — христианбыз“ дегендер екенін табасың, себебі олардың арасында дін қызметкерлері мен монахтар бар және олар тәкаппарлық етпейді» |Мәида сүресі, 82-ші аят}}

==== Ислам және басқа діндер ====
[[Индуизм]], [[буддизм]], [[конфуцийшілдік]] және басқа да діндер Исламға [[Түрлі діндерде уағыздалатын моральдық құндылықтар|«зұлымдық жасамау, тағдырға сену, әке-шешеге құрмет көрсету»]] мәселелерінде ұқсағанымен, олардың өкілдері шариғат бойынша көпқұдайшы-мушриктер ретінде саналады, себебі индуизм сенімі бойынша олардың пұттары «бір құдайдың әртүрлі көріністері» саналғанмен, шариғат бойынша бұл ширк — Аллаһтан басқаға құлшылық саналады. Сонымен қатар олар Ақырет күнін, Аллаһтың алдындағы есепті жоққа шығарып, кейбіреулері [[реинкарнация]]ға сеніп, жанның мәңгі-бақи бір денеден бір денеге көшуіне сенеді. Ал буддизм діні әу баста атеисттік сипаттағы құдайды мойындамайтын дін болғанымен, уақыт өте [[Будда]]ның өзі құдайға айналды. [[Конфуций]] ілімі мен [[синтоизм]] де тау-тастарды пұт қылып, ата-баба әруақтарына сиынуды дұрыс санайды.

Шариғат бойынша бұл діндегілердің сойған еті харам және бұларға ұқсап-бағуға, мейрамдарын тойлауға, бұлардың жолын дұрыс санап, оларды сүюге тыйым салынған.

== Құлшылық орындары ==
[[Сурет:Aqt425.JPG|thumb|200px|[[Ақтөбе]] қаласындағы Нұр-Ғасыр мешіті]]
{{main|Мешіт}}
'''Мешіт''' ({{lang-ar|مسجد}} — араб тілінен «сәжде қылатын жер», «құлшылық қылатын жер» деген мағына береді. Ең бірінші салынған мешіт ғимараты болып Медине қаласына жақын жерде Мұхаммед пайғамбар  {{Салауат}} қалаған Құба ({{lang-ar|قباء}}) мешіті саналады. «Мешіт» деп тек қана арнайы салынған ғимараттарды атамайды, сондай-ақ кез келген намаз оқып, Аллаһқа құлшылық қылатын жер «мешіт» аталады&lt;ref&gt;[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&amp;word=مسجد&amp;cat_group=1&amp;lang_name=عربي&amp;type_word=2&amp;dspl=0 مسجد — AlMaany.com]&lt;/ref&gt;.

== Мұсылман елдері және демографиясы ==
[[Сурет:World Muslim Population Pew Forum.png|thumb|right|Ислам дінінің таралу картасы]]
Әлемде 1.62 миллиард өздерін мұсылман санайтын адамдар бар. Олар әлем халқының 20% құрайды. Мұсылман елдері негізінен Таяу Шығыс, Солтүстік Африка, Оңтүстік-Оңтүстік-Шығыс Азия және Орта Азия Аумағында орналасқан. Сонымен қатар негізгі халқы мұсылман болмағанмен, халықтың біршама бөлігін мұсылмандар құрайтын Еуропа мен Азиядағы бірнеше мемлекет бар. Мысалға Қытайдағы мұсылмандардың саны Сирия мұсылмандарынан көп, ал Ұлыбританиядағы мұсылмандар саны Ливандағы мұсылмандардан көп. Осыны дәлелдейтін зерттеуді 2010-шы жылы Pew Research Center өткізіп, 2011ж. қаңтар айында жариялады&lt;ref name=&quot;pewmuslim1&quot;&gt;[http://features.pewforum.org/muslim-population/ &quot;Muslim Population by Country&quot;. The Future of the Global Muslim Population. Pew Research Center.]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- valign=top
! Мемлекет/аймақ&lt;ref name=&quot;pewmuslim1&quot;/&gt;
! Мұсылмандар саны&lt;br /&gt;2010 Pew Report&lt;ref name=&quot;pewmuslim1&quot;/&gt;
! Мұсылман халқының пайызы (%)&lt;br /&gt;2010 Pew Report&lt;ref name=&quot;pewmuslim1&quot;/&gt;
! Әлем мұсылмандарының пайызы (%) &lt;br /&gt;2010 Pew Report&lt;ref name=&quot;pewmuslim1&quot;/&gt;
! Мұсылман дар саны&lt;br /&gt;Басқа қайнарлар
! Мұсылман халқының пайызы (%)&lt;br /&gt;Басқа қайнарлар
|-
|{{sort|Ауғанстан|[[Ауғанстан]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|018|29,047,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|003|99.8}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|018|1.8}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Албания|[[Албания]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|060|2,601,000}}
|style=&quot;background:#FF9966; text-align:center;&quot;|{{sort|039|82.1}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|060|0.2}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|38.8%-85%&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html|title=Albania|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2010-06-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Religious Freedom-Albania|url=http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/Albania/rbodies.html|publisher=The Religious Freedom Page|accessdate=27 January 2012}}&lt;/ref&gt; 
|-
|{{sort|Алжир|[[Алжир]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|014|34,780,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|018|98.2}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|014|2.1}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Әзірбайжан|[[Әзірбайжан]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|035|8,795,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|014|98.4}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|035|0.5}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Бахрейн|[[Бахрейн]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|089|655,000}}
|style=&quot;background:#FF9966; text-align:center;&quot;|{{sort|040|81.2}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|089|&lt; 0.1}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|866,888&lt;ref name=&quot;cenbah&quot;&gt;[http://www.census2010.gov.bh/results/General.pdf General Tables Census of Bahrain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150908145249/http://www.census2010.gov.bh/results/General.pdf |date=2015-09-08 }}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|70.2%&lt;ref name=&quot;cenbah&quot;/&gt;
|-
|{{sort|Бангладеш|[[Бангладеш]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|008|148,607,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|033|90.4}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|008|9.2}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Бруней|[[Бруней]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|107|211,000}}
|style=&quot;background:#FFCC66; text-align:center;&quot;|{{sort|050|51.9}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|107|&lt; 0.1}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|67%&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html The Word Factbook - Brunei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612213743/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html |date=2007-06-12 }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{sort|Комор аралдары|[[Комор аралдары]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|088|679,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|017|98.3}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|088|&lt; 0.1}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Кипр|[[Кипр]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|109|200,000}}
|style=&quot;background:#FFCC33; text-align:center;&quot;|{{sort|064|22.7}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|109|&lt; 0.1}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Джибути|[[Джибути]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|082|853,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|021|97.0}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|082|0.1}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Египет|[[Египет]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|009|80,024,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|027|94.7}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|009|4.9}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|91%&lt;ref&gt;[http://www.nationmaster.com/graph/rel_isl_per_mus-religion-islam-percentage-muslim Religion Statistics &gt; Islam &gt; Percentage Muslim (most recent) by country]&lt;/ref&gt;
|-
|{{sort|Эритрея|[[Эритрея]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|067|1,909,000}}
|style=&quot;background:#FFCC33; text-align:center;&quot;|{{sort|055|36.5}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|067|0.1}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|50%&lt;ref&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/country,,USDOS,,ERI,,4ae86143a,0.html 2009 Report on International Religious Freedom - Eritrea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017010300/http://www.unhcr.org/refworld/country,,USDOS,,ERI,,4ae86143a,0.html |date=2012-10-17 }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{sort|Эфиопия|[[Эфиопия]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|019|28,721,000}}
|style=&quot;background:#FFCC33; text-align:center;&quot;|{{sort|057|33.8}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|019|1.8}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Үндістан|[[Үндістан]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|007|177,286,000}}
|style=&quot;background:#FFFF99; text-align:center;&quot;|{{sort|072|14.6}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|007|10.9}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|14.6&lt;ref&gt;[http://www.rediff.com/news/slide-show/slide-show-1-by-2030-muslims-will-make-up-16-pc-of-indias-population/20110128.htm By 2030, Muslims will make up 16 pc of India's population]&lt;/ref&gt;
|-
|{{sort|Индонезия|[[Индонезия]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|005|204,847,000}}
|style=&quot;background:#FF9966; text-align:center;&quot;|{{sort|035|88.1}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|005|12.7}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Иран|[[Иран]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|011|74,819,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|004|99.6}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|011|4.6}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Ирак|[[Ирак]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|016|31,108,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|009|98.9}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|016|1.9}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Израиль|[[Израиль]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|073|1,287,000}}
|style=&quot;background:#FFFF99; text-align:center;&quot;|{{sort|067|17.7}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|073|0.1}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Иордания|[[Иордания]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|040|6,397,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|010|98.8}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|040|0.4}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Қытай|[[Қытай]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|023|23,308,000}}
|style=&quot;background:#FFFFCC; text-align:center;&quot;|{{sort|118|1.8}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|023|1.4}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|50,000,000 - 100,000,000&lt;ref&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4cf2d0a85c.html 2010 Report on International Religious Freedom - China (includes Tibet, Hong Kong, Macau)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.ca/books?id=zp6wcpZQkO0C&amp;pg=PA22&amp;lpg=PA22&amp;dq=100+million+muslims+in+china&amp;source=bl&amp;ots=k5BD6zJquh&amp;sig=Z_P9FkEdPxxOlZ1k836EpmOzWEE&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=UyB4UN7qEeGfyAG_soHQBQ&amp;ved=0CG4QuwUwCQ#v=onepage&amp;q=100%20million%20muslims%20in%20china&amp;f=false&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Қазақстан|[[Қазақстан]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|034|8,887,000}}
|style=&quot;background:#FFCC66; text-align:center;&quot;|{{sort|048|56.4}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|034|0.5}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|70.2%&lt;ref name=&quot;2009 Census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.eng.stat.kz/news/Pages/n1_12_11_10.aspx|title=The results of the national population census in 2009|date=12 қараша 2010|publisher=Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan|accessdate=21 January 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{sort|Косово|[[Косово]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|065|2,104,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|031|91.7}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|065|0.1}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|1,584,000&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html|title=Kosovo|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2009-07-24}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Кувейт|[[Кувейт]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|059|2,636,000}}
|style=&quot;background:#FF9966; text-align:center;&quot;|{{sort|037|86.4}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|059|0.2}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Қырғызстан|[[Қырғызстан]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|044|4,927,000}}
|style=&quot;background:#FF9966; text-align:center;&quot;|{{sort|034|88.8}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|044|0.3}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Ливан|[[Ливан]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|063|2,542,000}}
|style=&quot;background:#FFCC66; text-align:center;&quot;|{{sort|046|59.7}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|063|0.2}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Ливия|[[Ливия]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|041|6,325,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|022|96.6}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|041|0.4}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Малайзия|[[Малайзия]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|025|17,139,000}}
|style=&quot;background:#FFCC66; text-align:center;&quot;|{{sort|045|61.4}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|025|1.1}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Мали|[[Мали]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|030|12,316,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|030|92.4}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|030|0.8}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Мавритания|[[Мавритания]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|056|3,338,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|006|99.2}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|056|0.2}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Марокко|[[Марокко]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|015|32,381,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|001|99.9}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|015|2.0}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|99%&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html The World Factbook - Morocco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20 |date=2018-12-26 }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{sort|Нигер|[[Нигер]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|027|15,627,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|016|98.3}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|027|1.0}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Нигер|[[Нигерия]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|010|75,728,000}}
|style=&quot;background:#FFCC33; text-align:center;&quot;|{{sort|051|47.9}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|010|4.7}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Оман|[[Оман]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|062|2,547,000}}
|style=&quot;background:#FF9966; text-align:center;&quot;|{{sort|036|87.7}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|062|0.2}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Пәкістан|[[Пәкістан]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|006|178,097,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|024|96.4}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|006|11.0}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Палестина аймағы|[[Палестина]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|048|4,298,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|019|97.5}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|048|0.3}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|99.3% ([[Gaza Strip]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gz.html|title=Gaza Strip|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2010-06-05}}&lt;/ref&gt; 75% ([[West Bank]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/we.html|title=West Bank|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2010-06-05}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{sort|Филиппиндер|[[Филиппиндер]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|046|4,737,000}}
|style=&quot;background:#FFFFCC; text-align:center;&quot;|{{sort|094|5.1}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|046|0.3}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Қатар|[[Қатар]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|075|1,168,000}}
|style=&quot;background:#FF9966; text-align:center;&quot;|{{sort|041|77.5}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|075|0.1}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Ресей|[[Ресей]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|026|16,379,000}}
|style=&quot;background:#FFFF99; text-align:center;&quot;|{{sort|078|11.7}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|026|1.0}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|15%&lt;ref&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/country,,USCIRF,,RUS,,48556984c,0.html USCIRF Annual Report 2006 - The Russian Federation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017100835/http://www.unhcr.org/refworld/country,,USCIRF,,RUS,,48556984c,0.html |date=2012-10-17 }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{sort|Сауд Арабиясы|[[Сауд Арабиясы]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|021|25,493,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|020|97.1}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|021|1.6}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Сербия|[[Сербия]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|102|280,000}}
|style=&quot;background:#FFFFCC; text-align:center;&quot;|{{sort|107|3.7}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|102|&lt; 0.1}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Сингапур|[[Сингапур]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|085|721,000}}
|style=&quot;background:#FFFF99; text-align:center;&quot;|{{sort|071|14.9}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|085|&lt; 0.1}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Сомали|[[Сомали]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|033|9,231,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|002|98.6}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|033|0.6}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|99.9%&lt;ref&gt;Mohamed Diriye Abdullahi, Culture and Customs of Somalia, page 55&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harm De Blij, Why Geography Matters: More Than Ever page 202&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Yoel Natan, Moon-o-theism, Volume I of II page 299&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Christopher Daniels, Somali Piracy and Terrorism in the Horn of Africa, page 111&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shaul Shay, Somalia Between Jihad and Restoration page 107&lt;/ref&gt;
|-
|{{sort|Шри-Ланка|[[Шри-Ланка]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|069|1,725,000}}
|style=&quot;background:#FFFFCC; text-align:center;&quot;|{{sort|082|8.5}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|069|0.1}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Судан|[[Судан]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|017|30,855,000}}
|style=&quot;background:#FF9966; text-align:center;&quot;|{{sort|044|71.4}}&lt;big&gt;&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;&lt;/big&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|017|1.9}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|97.0%&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.qca.org.uk/libraryAssets/media/qca-05-1751-11320_sudan.pdf
|title=Number of Muslim in Sudan
|publisher=qca.org.uk
|accessdate=2012-06-20}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{sort|Сирия|[[Сирия]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|024|20,895,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|029|92.8}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|024|1.3}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Тәжікстан|[[Тәжікстан]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|038|7,006,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|008|99.0}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|038|0.4}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Тунис|[[Тунис]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|031|10,349,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|003|99.8}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|031|0.6}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Түркия|[[Түркия]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|012|74,660,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|012|98.6}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|012|4.6}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Түркіменстан|[[Түркіменстан]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|045|4,830,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|028|93.3}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|045|0.3}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Украина|[[Украина]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|100|393,000}}
|style=&quot;background:#FFFFFF; text-align:center;&quot;|{{sort|137|0.9}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|100|&lt; 0.1}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|2,000,000&lt;ref&gt;[http://www.islamyat.org/islam-v-ukraine/islam-v-ukraine.html Ислам в Украине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205004134/http://www.islamyat.org/islam-v-ukraine/islam-v-ukraine.html |date=2011-12-05 }}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Б.А.Ә.|[[БАӘ]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|055|3,577,000}}
|style=&quot;background:#FF9966; text-align:center;&quot;|{{sort|042|76.0}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|055|0.2}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Өзбекстан|[[Өзбекстан]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|020|26,833,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|023|96.5}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|020|1.7}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Батыс Сахара|[[Батыс Сахара]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|091|528,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|005|99.6}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|091|&lt; 0.1}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Йемен|[[Йемен]]}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|022|24,023,000}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|007|99.0}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|022|1.5}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Zj|'''[[Оңтүстік-Шығыс Азия]]'''}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|002|'''1,005,507,000'''}}
|style=&quot;background:#FFCC33; text-align:center;&quot;|{{sort|060|'''24.8'''}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|002|'''62.1'''}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Zk|'''[[Таяу Шығыс]]-[[Африка|Солтүстік Африка]]'''}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|003|'''321,869,000'''}}
|style=&quot;background:#CC6633; text-align:center;&quot;|{{sort|032|'''91.2'''}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|003|'''19.9'''}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Zl|'''[[Африка]]'''}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|004|'''242,544,000'''}}
|style=&quot;background:#FFCC33; text-align:center;&quot;|{{sort|059|'''29.6'''}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|004|'''15.0'''}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Zm|'''[[Еуропа]]'''}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|013|'''44,138,000'''}}
|style=&quot;background:#FFFFCC; text-align:center;&quot;|{{sort|088|'''6.0'''}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|013|'''2.7'''}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Zn|'''[[Америка]]'''}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|043|'''5,256,000'''}}
|style=&quot;background:#FFFFFF; text-align:center;&quot;|{{sort|146|'''0.6'''}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|043|'''0.3'''}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|{{sort|Zo|'''[[Әлем]]'''}}
|style=&quot;text-align:right;&quot;|{{sort|001|'''1,619,314,000'''}}
|style=&quot;background:#FFCC33; text-align:center;&quot;|{{sort|062|'''23.4'''}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|{{sort|001|'''100.0'''}}
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
|}

&lt;big&gt;&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;&lt;/big&gt; [[Оңтүстік Судан]] да кіреді.

== Ислам ағымдары ==
{{main|Ислам ағымдары}}
Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} айтқан:
{{quotation|«Шын мәнінде меннен кейін өмір сүргендерің көптеген қайшылықтар (ихтиләф) көреді, сондықтан менің және тұра жолмен жүретін әділетті халифалардың Сүннетін ұстаныңдар. Бұны азу тістеріңмен ұстаныңдар және бидғаттан сақтаныңдар, себебі әрбір бидғат — адасу»|Әбу Дәуд (4607), әт-Тирмизи (2676), Ибн Маджаһ (42)}}
Тағы да:
{{quotation|'''«[[Яһудилік|Яһудилер]] 71 ағымға, [[Христиандық|христиандар]] 72 ағымға бөлінген. Менің үмметім 73 ағымға бөлінеді — біреуінен басқасының барлығы тозақта»''' Сахабалар сұрады: «Олар кім?» деп. Бұған ол:''' «Мен және менің сахабаларым болған нәрсені ұстанғандар»''' деп жауап берді. Басқа нұсқасында: '''«Жамағат»''' деп жауап берген.|Ахмад (4/102), Әбу Дәуд (2/503), әт-Тирмизи (3/367), [[әд-Дарими]] (2/241), [[әл-Хаким]] (1/128). Хадистің екі нұсқасы да сахих.}}
Пайғамбардың өлімінен кейін осы [[хадис]]терде айтылғандай мұсылман үмметі көптеген тармақтар мен ағымдарға бөлініп кетті. Олардың пайда болуына билік үшін күрес (шииттер мен харижилер). Кейбір ағымдардың Исламнан алыстағаны соншалықты, олар жеке, Исламнан бөлек дінге айналып кетті ([[баһаи]]лар).
[[Сурет:Islam by country.png|thumb|right|Суннитер(жасыл), шииттер(қызыл) мен ибадиттердің(көк) таралу картасы]]
=== Әһлі-Сүннет (сүнниттер) ===
{{main|Әһл әс-Сунна}}
Әлем бойынша өздерін мұсылман санайтын адамдардың басым көпшілігі (90%-ға жуық) өздерін Әһлі-Сүннетке ([[Әһл әс-сунна]] — сүннетті ұстанушылар) жатқызады. Сүннетті ұстанушылар [[Мысыр]], [[Сауд Арабиясы]], [[Сирия]], [[БАӘ]], [[Қатар]], [[Түркия]], [[Алжир]], [[Ливия]], [[Марокко]], [[Мавритания]], [[Судан]], [[Сомали]], [[Палестина]], [[Иордания]], [[Пәкістан]], [[Ауғанстан]], [[Малайзия]], [[Индонезия]], [[Бангладеш]], [[Орта Азия]] елдерінде, [[Татарстан]], [[Башқұртстан]], [[Солтүстік Кавказ]] елдерінде мұсылмандардың көпшілігін құрайды. [[Ирак]]та, [[Әзірбайжан]]да, [[Ливан]]да, [[Бахрейн]]де мұсылмандардың айтарлықтай бөлігі сүнниттер.

==== Сәләфилер ====
{{main|Сәләфия}}
'''Сәләфия''' ({{lang-ar|سَلَفِيَّة‎}}) — Ислам дінінің негізі боп табылатын Құран мен Сүннетті [[сәләфтар|«әс-сәләф әс-салих»]] ({{lang-ar|السلف الصالحون}}‎), яғни Мұхаммед пайғамбардың {{салауат}} [[сахабалар]]ы, олардың ізбасарлары мен Ислам үмметінің имамдары қалай түсінсе солай түсіну деген. Сәләфия қозғалысының ең атақты өкілдері Шейх әл-Ислам [[Ибн Таймийа]], [[Ибн әл-Қаийм әл-Джәузия]], хафиз [[Ибн Кәсир]], хафиз [[әз-Зәһәби]], [[Мұхаммед ибн Абдуль-Уәһһаб]] және т.б. ғалымдар &quot;сәләфия&quot; ағымының өркендеуіне зор үлес қосқан. «Сәләф» (араб.: سَلَفٌ‎) сөзі тілдік жағынан Ибн Манзур айтқандай: &quot;алдыңғы өткен халық&quot; деген мағына береді&lt;ref&gt;[http://kk.wikipedia.org/wiki/Сәләфия Сәләфия — Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет]&lt;/ref&gt;.

==== Сопылар ====
[[Сурет:Dhikr Rifa-iyya.jpg|thumb|left|Рифаи тариқатының зікірі]]
{{main|Сопылық}}
'''Тасаууф-сопылық''' ({{lang-ar|تصوّف}}) — [[Басра]]лық Абдуль-Уахид ибн Зәйд бастау салған ілім. Бастапқыда [[нәпсі]]ні тазалау, дүниеден безу мақсатында құрылған, сенімдері Құран мен Сүннетке сай келген бірлестік болғанымен, артынан сопылар көптеген мәселелерде шектен шығып, кей мұсылман ғалымдарының пайымдауынша Әһлі-Сүннеттен бөлек ағымға айналып кетті. Сопылардың көзқарастарының ішінде Үнді философтарының «уахдәт әл-уджуд» сенімі (яғни Аллаһ пен жаратылыстардың арасында шек жоқ, барлығы Аллаһтың ішінде араласқан деген пікір), тақуалар мен әулиелерге табыну, олардан шапағат тілеу, шариғатты екіге бөлу және оның «тылсым» бөлігін тек белгілі бір топ ұстанады деп сену; Аллаһқа деген құлшылықты тозақтан қорқу мен жәннәтты үміт етуге емес, тек қана Оған болған махаббатқа негіздеу және т.б. пікірлер мен көзқарастар&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&amp;lang=A&amp;id=64404 التصوّف — islamweb.net]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.
==== Ашғария ====
{{main|Ашғари мазһабы}}
'''Ашғария''' ({{lang-ar|أشاعرة}}) —[[Әл-Ашғари|Әбул-Хасан әл-Ашғари]] негізін қалаған [[философия]] мектебі. Бастапқыда мутазила жолын ұстанған ол, артынан бұл пікірлерден бас тартады. Ашғари пәлсапасы Құран мен Сүннетте келген Аллаһтың «келу, түсу, разы болу, көтерілу» және т.б. сипаттарын Аллаһты «жаратылыстарға ұқсатпау» мақсатында жоққа шығарады. Олар Аллаһтың жеті сипатын («Өмір, Құдырет, Білім, Қалау Есту, Көру және Сөйлеу») мойындап, қалған есім-сипаттардың мағынасын өзгертіп, «тәуиль» жасайды. Ашғари және матуриди мазһабтары иман мәселесінде мурджияларың көзқарасын ұстанады&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&amp;lang=A&amp;id=65287 أشاعرة — islamweb.net]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.
==== Матуридия ====
{{main|Матуриди мазһабы}}
'''Матуридия''' ({{lang-ar|ماتريدية}}) — Әбу Мансур Мұхаммед [[әл-Матуриди]] негізін қалаған діни мектеп. Қазақстан мұсылмандарының көп бөлігінің ақидада ұстанатын мектебі. Матуридилер өздерінің сенімдерін Имам [[Әбу Ханифа]]ның сенімдері санап, өздерін Әбу Ханифаға еретіндер санайды. [[Ханафи мазһабы]]нын ұстанатын мұсылмандардың көп бөлігі әл-Матуридидің ізбасарлары боп табылады. Матуриди сенімі Ашғари сеніміне ұқсас болғандықтан, бұл пәлсапа мектептерін көбінесе бірге атайды&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/media/print.php?id=42232 ماتريدة — islamweb.net]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.
=== Мутазилалар ===
{{main|Мутазилиттер}}
'''Мутазила''' ({{lang-ar|معتزلة}})— [[Басра]]лық [[Уасыл ибн Ата]] және [[Амр ибн Убайд]] негізін қалаған ағым. Бұл адам иман мәселесіндегі таластан кейін [[әл-Хасан әл-Басри]]дің мәжілісінен шығып кеткен. Мутазилиттер адамның ақылын нақылдан (яғни Құран мен Сүннеттен) артық қойып, көзқарастары сол ақылға негізелген. Мутазилиттер хауариждерге күнә жасаған мұсылман мәселесінде ұқсап, ондай адамды мұсылман санамайды, тозақта мәңгі азапталады деп есептейді. Мутазила ағымы батапқыда бір сенімде негізделгенмен, соңынан көптеген мазһабтарға бөлініп кетті. Бір кездері [[халифат]]тағы билікті басып алған олар көп ұзамай бұл мансабынан айырылып, біртіндеп жойылып кетті. Бірақ қазіргі күнге дейін  Ислам әлемінде кейбір адамдар мутазилалардың пікірлерін ұстанады&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&amp;lang=A&amp;id=66724 معتزلة — islamweb.net]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.

=== Джәһмилер ===
{{main|Джәһмия}}
'''Джәһмия''' ({{lang-ar|جهمية}})— [[Джәһм ибн Сафуан]] құрған ағым. Джәһмилер Аллаһтың барлық дерлік есім-сипаттарын жоққа шығарады. Аллаһтың сөйлейтінін, Оның еститінін, көретінін мойындамайды. Джәһмилер адамдардың Аллаһты [[Ақырет]]те көретінін де өтірікке шығарады. Олар Құранды мақұлық (яғни жаратылған) санап Әһлі-Сүннет сеніміне қайшы келеді.&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&amp;Option=FatwaId&amp;Id=161081موقف أهل السنة والجماعة من الفرق الأخرى — islamweb.net]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.
=== Қадарилер ===
{{main|Қадария}}
'''Қадария''' ({{lang-ar|قدرية}})— Аллаһтың тағдырын, Аллаһтың бір зат болар алдындағы ол туралы білімін жоққа шығаратын ағым. Ислам ғалымдары бұндай сенімді Исламнан шығаратын күпір санайды, себебі Аллаһ Құранда айтқан:
{{quotation|Шын мәнінде Біз барлық затты қадірмен (өлшеммен) жараттық|Қамар сүресі, 49-шы аят}}
Сонымен қатар Абдуллаһ ибн Амр ибн әл-Астан Имам Муслим риуаят еткен хадисте Аллаһтың жаратылыстардың тағдырын жаратудан 50 мың жыл бұрын жазып қойғандығы баяндалған&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&amp;Option=FatwaId&amp;Id=9192 القدرية — islamweb.com]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.
=== Джәбрилер ===
{{main|Джәбрия}}
'''Джәбрия''' ({{lang-ar|جبرية}})— адамдардың өз қалауы жоқ, барлық Аллаһтың құлдарын мәжбүрленген, таңдауы жоқ деп санайтын ағым&lt;ref&gt;[http://www.almaany.com/home.php?language=arabic&amp;lang_name=%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A&amp;word=%D8%AC%D8%A8%D8%B1%D9%8A%D8%A9 جبرية — AlMaany.com]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.
=== Мурджиялар ===
{{main|Мурджия}}
'''Ирджа''' ({{lang-ar|إرجاء}}) — араб тілінде «қалдыру» мағынасын білдіреді. Шариғатта «амалдарды қалдыру, амалдарды иманға кіргізбеу» мағынасын береді. Мурджиялар Әһлі-Сүннет пен харижилерге қарама-қайшы пікір ұстанып, иман деп тек «ішкі сенім және тілмен растауды» айтады. Олардың сеніміне сәйкес иман деңгейі көтерілмейді, барлық адамның иманы бір деңгейде дейді.&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&amp;lang=A&amp;id=64738 مرجئة — www.islamweb.net]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.
=== Харижилер ===
{{main|Харижилік}}
'''Харижилік''' — [[Сахаба]]лардың заманында пайда болған Исламның ең ерте ағымдарының бірі. Бастапқыда хауариждердің белгілі сенім жүйесі болмай, тек билікке және әмірлерге өзгеше көзқарасы болған саяси топ болды. Харижилердің Әһлі-Сүннеттен ең үлкен айырмашылығы — олардың жолына қайшы келетін билік басындағы әмірге қарсы шығуға рұқсат берді. Және осы топтың атауы да осыған байланысты ({{lang-ar|خروج}} «хурудж» — «қарсы шығу»). Олар үлкен күнә жасаған мұсылмандарды діннен шығарып, екі халифты ([[Осман ибн Аффан]] мен [[Әли ибн Әбу Талиб]]) мойындамайды. Олар зина жасаған адамды таспен соғу жазасын мойындамай, әйел адамның етеккір кезіндегі намаздарының орнын толтыру керек деп санайды&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&amp;lang=A&amp;id=66315 خوارج — islamweb.net]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.
==== Ибадилер ====
{{main|Ибадия}}
'''Ибадилер''' ({{lang-ar|إباضية}}) — харижилердің орташа көзқарасты фракциясы саналатын сүнниттер мен шииттерге ұқсамайтын ағым. Һижри VII-ші ғасырда пайда болып, негізін қалаған Абдуллаһ ибн Ибадтың есімімен аталған. Халифаттың билігіне қарсы шығып, өздерінің имаматтарын құрған (мыс.: Солтүстік Африкадағы Тахертте). Оман мемлекетінің көп бөлігі ибадилер. Алжир, Тунис, Ливия елдерінде, [[Занзибар]] аралында қауымары бар&lt;ref name=&quot;shia&quot;&gt;[http://svet-islama.com/articles/aqida/shiya-imamiyya/#.UMDKcOTclZg «Общее исследование основ, на которых зиждется религия шиитов-имамитов» — ''Мухибб ад-Дин аль-Хатыб''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610225458/http://svet-islama.com/articles/aqida/shiya-imamiyya/#.UMDKcOTclZg |date=2015-06-10 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
=== Құраншылар ===
{{main|Құраншылар}}
'''Құраншылар''' (құраниттер) — Сүннетті мойындамай, тек қана Құранға еретін топ. Олар Сүннетте қателер бар, кей жерде Құранға «қайшы келеді» деп, Сүннетке еруді парыз санамайды, оны ойдан шығарылған санайды. Мұсылман ғалымдары бұл пікірлерді адасу санап, Сүннетсіз намаз, ораза, зекет секілді құлшылықтар мен басқа да үкімдерді реттеу мүмкін еместігін айтады&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&amp;Option=FatwaId&amp;Id=108792 الرد على بعض الشبهات التي يثيرها القرآنيو — islamweb.com]{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;. Аллаһ Құранда айтқан:
{{quotation|Адамдарға түсірілген затты баяндау үшін саған зікірді түсірдік, мүмкін олар ойланатын шығар|Нәхл сүресі, 44-ші аят}}
=== Шиғалар (шииттер) ===
{{main|Шииттер}}
[[Сурет:Meshed ali usnavy (PD).jpg|thumb|left| [[Нәджәф]] қаласындағы шииттер қасиетті санайтын Әли ибн Әбу Талибтің кесенесі]]
'''Шиизм''' ({{lang-ar|شيعة}} — топ, ағым, секта) — Мұхаммед пайғамбардың {{Салауат}} өлімінен кейін пайда болған ағым. [[Шииттер|Шиғалар]] [[Әли ибн Әбу Талиб]]ті Пайғамбардан кейінгі билікке ең лайықты адам санап, алғашқы халифтер болған Әбу Бәкір мен Омарды зұлымдық жасады деп айыптайды. Олардың көзқарасы бойынша Әли және оның ұрпағы қателерден сақталған, олардың сөздері [[шариғат]] саналады. Олар көптеген [[сахаба]]ларды Мұхаммед пайғамбардан {{Салауат}} кейін Ислам дінінен қайтқан кәпір санап, сондықтан Сүннеттен жеткен [[хадис]]терді мойындамайды. Осыған қоса олар Құран Кәрім өзгертілген санайды, оның дұрыс нұсқасы Әлиде болды деп ойлайды. Шиғалардың сенімі бойынша «нағыз» Құранды [[Мәһди]] алып келеді. Шииттердің кейбіреулері  [[Айша]] ананы Әлиге қарсы шыққаны үшін балағаттап, зина жасады деп айыптайды, оны тозақтық санап, қайтыс болған күнін тойлайды.

Шиитер билікке тек [[Әли әулеті|Әлидің ұрпағы]] лайықты деп, басқа әмірлер мен халифтардың билігін заңды деп санамайды. Олардың ойынша Әлидің ұрпағынан 12 имам шығып, оның он екіншісі қазір «ғайыпта». Осыған байланысты оларды «[[әл-Исна Ашария]]» (он екіліктер) атайды. Бұл соңғы имам [[Ақырет]] алдында [[Мәһди]] болып қайтып келеді дейді. Олардың сенімі бойынша бұл имамдар ғайыпты біліп, «тылсым» дүниелерден хабары бар. Алтыншы имам саналатын [[Джафар әс-Садиқ]]тан кейінгі имамды таңдауда таласқан шииттер екіге бөлініп, Исмаилды қолдағандар өзіндік сенімдері бар [[исмаилия]] ағымына айналып кетеді. Олардың имамдары жәй діни көсем емес, Аллаһтан аян алатын, жаратылыстар мен Аллаһтың арасын жалғастыратын, дұғалар мен тілектерге жауап беретін Аллаһтың орынбасарлары. Оларды сүю — иман, оларды мойындамау — үлкен күпір&lt;ref name=&quot;shia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;shia1&quot;&gt;[http://d1.islamhouse.com/data/ru/ih_books/single/ru_veroubejde_niya_shiitov_imamitov.pdf Вероубеждения шиитов имамитов — Шейх Мамдух ибн Әли әл-Харби]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Әһлі-Сүннет сеніміне қайшы келетін шииттердің тағы бір амалдары — '''тақийа'''. «Тақийа» деп шииттердің өздерінің шын көзқарастары мен сенімін жасырып, өздері жау санайтындарға өтірік айту практикасы. Әһлі-Сүннет ғалымдары тақийаны өтірік пен екіжүзділік болғасын харам санайды.

==== Он екі имам ====
{{main|Он екі имам|онекіліктер}}
[[Сурет:Imam reza shrine in Mashhad.jpg|270px|thumb|right|Иранның [[Мешһед]] қаласындағы шиитердің имамы Әли «Ризаның» кесенесі. Әлемдегі үлкендігі бойынша Меккедегі [[әл-Харам мешіті]] мен Мединедегі [[Пайғамбар мешіті]]нен кейінгі орынды иеленеді]]
[[Әл-Исна Ашария]] шииттерінің он екі имамы&lt;ref name=&quot;shia1&quot;/&gt;:
# [[Әли ибн Әбу Талиб]], шииттер оны «Мұртаза» атайды;
# [[Хасан ибн Әли]] ибн Әбу Талиб; шииттер оны «Муджтаба» атайды;
# [[Хусәйн ибн Әли]] ибн ӘБу Талиб; шииттер оны «Шәһид» атайды;
# Әли ибн әл-Хусәйн ибн Әли; шииттер оны «Зәйн әл-абидин» атайды;
# Мұхаммед ибн Әли ибн әл-Хусәйн; шииттер оны «Бақыр» атайды;
# [[Джафар әс-Садиқ|Джафар ибн Мұхаммед]]; шииттер оны «әс-Садиқ» атайды;
# Мұса ибн Джафар әс-Садиқ; шииттер оны «Казым» атайды;
# Әли ибн Мұса ибн Джафар әс-Садиқ; шиитер оны «Риза» атайды;
# Мұхаммед ибн Әли ибн Мұса; шииитер оны «Тақий» немесе «Джәууад» атайды;
# Әли ибн Мұхаммед ибн Әли ибн Мұса; шииттер оны «Нақий» немесе «Һади» атайды;
# Хасан ибн Әли ибн Мұхаммед; шиитер оны «Зәкий» немесе «Аскәри» атайды;
# Мұхаммед ибн Хасан әл-Аскәри; шииттер оны «Мәһди» немесе «Худжжатул-қаим әл-Мунтазыр» атайды. Олардың сенімі бойынша ол һижри 256-шы жылы туылып, 260-шы жылы аспанға көтерілген. Содан кейін 329-шы жылы әкесінің үйіндегі жертөлеге кіріп, «ғайып» болып кеткен.

==== Шииттер туралы мұсылман ғалымдарының сөздері ====
* Шейх [[Ибн Баз]]: {{quotation|«Шииттердің ағымдары өте көп, олардың әрқайсысының өз бидғаттары бар, бірақ олардың ішінде ең қауіптісі – [[Рухолла Хомейни|Хомейнидің]] рафидилік сектасы немесе пайғамбарымыздың (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) марқұм болған жанұясынан дұға тілейтін имамилер. Олар өз имамдары ғайыпты біледі деп сенеді, әрі олар сахабаларға тіл тигізеді»&lt;ref&gt;Мәджмуғ әл-фәтәуә, 4/439&lt;/ref&gt;.|}}
* [[Мұхаммед Насыруддин әл-Албани]]: {{quotation|«Мен Хомейнидің бес кітабын оқып шықтым және сол кітаптардағы әрбір сөз – күпірлік, ширк және Құран аяттары мен пайғамбарымыздың &lt;small&gt;(оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын)&lt;/small&gt; Сүннетіне бүтіндей қайшы келеді деп толық айта аламын. Сол кітаптардағы нәрсені оқып және соған иланған әрбір кісі – кәпір болады, тіпті ол намаз оқып, ораза тұтып, өзін мұсылманмын деп санаса да»&lt;ref&gt;«Шиға имамия исна ашария фи мизаниль-ислам»&lt;/ref&gt;.|}}
==== Зәйдилер ====
{{main|Зәйдилік}}
'''Зәйдилік''' ({{lang-ar|زيدية}}) — өздерінің негізін қалаушысы деп Зәйд ибн Әли «Зәйн әл-абидин» ибн әл-Хусәйн ибн Әли ибн Әбу Талибты санайтын шиғалардың ағымы. Кезінде Иран, Ирақ және [[Хиджаз]] жерлерінде көп таралып, өздерінің бірнеше мемлекетін құрған: Солтүстік Африкадағы [[Идрис әулеті|Идрисилер]] мемлекеті (һижри 789-926 жж.), [[Табаристан]]да (һижри 863-928 жж.), [[Йемен]]де (һижри 901 ж.). Олардың Йеменнің кейбір бөлігіндегі билігі [[1962]]-шы жылдың 26-шы қыркүйегіндегі революцияға шейін жалғасты. Сенімдерінде [[Мутазилиттер|мутазилиттік]] жолы ұстанып, шииттердің ағымы болғанымен, олардың жолы басқа шииттерге қарағанда сүнниттерге жақынырақ. Олар «жасырын имамға» сенбейді, [[Әбу Бәкір]] мен [[Омар ибн әл-Хаттаб]]ты сөкпейді, күнадан сақталған деп тек Әлиді, Фатиманы және екі баласын атайды. Оларда басқа шииттер рұқсат берген уақытша неке харам саналады. XX-шы ғасырдың соңындағы саны 7 миллионға жуық. Йемен халқының біраз бөлігін құрайды&lt;ref name=&quot;shia&quot;/&gt;.
==== Исмаилиттер ====
{{main|Исмаилия|қарматтар|Аға Хан}}
'''Исмаилия''' ({{lang-ar|إسماعيلية}}) ([[батыния]], қарматтар, т.б.) ағымы өздерін [[Джафар әс-Садиқ]]тың үлкен ұлы Исмаилмен байланыстырады. Олар оны жетінші имам санап, басқа шииттерге қайшы пікірді ұстанады. Кейбір мұсылман ғалымдары оларды христиандар мен яһудилерден жаман Исламның жаулары санап, оларды мұсылман санатына кіргізбейді. Атауларына сәйкес («батын» —жасырын) олардың наным-сенімдері жасырын, жарияланбайды. Олардың кейбіреулері Құранды мойындамайды, Мұхаммед пайғамбардан {{сас}} кейін де пайғамбарлар болады деп санайды, Ақырет күнін, жәннәт пен тозақты мойындамайды. Олардың шектен шыққандары соншалықты, Әли ибн Әбу Талибты құдай санап, оған құлшылық қылады&lt;ref&gt;[http://www.islamweb.net/media/index.php?page=article&amp;lang=A&amp;id=67939 باطنية — islamweb.net]&lt;/ref&gt;. Исмаилиттердің кейбіреулері өздерін пайғамбар санаған (мысалға исмаилит болған атақты араб ақыны [[Әбу Таийб әл-Мутанабби]]). Намаз оқитын исмаилиттер намаз оқығанда өздерінің діни басшысы және имамы [[Аға Хан]]дарына қарап оқып, өздерінің зекеттерін соған береді.

=== Таблиғи жамағат ===
{{main|Таблиғи жамағат}}
'''Таблиғи жамағат''' — [[Үндістан]]дық Мұхаммед Ілияс Кандеһләуи ([[1303]]-[[1364]]) құрған ағым. Исламға шақыру, Исламды тарату мақсатында құрылған. Бұл ағым өкілдері дін таратуға 3 күнге, бір жетіге, 40 күнге шығып, елді мекендерді аралап уағыз айтумен айналысады. Бұл ағымның негізін салушылар сопылық [[тариқат]]тардың өкілі болып, матуриди сенімін ұстанған&lt;ref&gt;[http://www.saaid.net/feraq/mthahb/9.htm جماعة التبليغ والدعوة — Saaid.net]&lt;/ref&gt;.
=== Хизб ут-тахрир ===
{{main|Хизб ут-тахрир}}
'''Хизб ут-тахрир''' ({{lang-ar|حزب التحرير}}) — Тақи әд-дин ән-Нәбһани құрған Ихуан әл-Муслиминнен бөлініп кеткен ағым. Олар [[шариғат]]тан тек ақылымызға келетін нәрсені аламыз деп, қабір азабын, Мәсих Дәжжәлдің шығуын, т.б. заттарды мойындамайды&lt;ref&gt;[http://www.sahab.net/forums/index.php?showtopic=127337 Хизб ут-тахрир — Шейх Муқбиль ибн Һади]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.  
=== Ихуан әл-муслимин ===
{{main|Ихуан әл-муслимин}}
'''Ихуан әл-муслимин''' (мұсылман бауырлар) — [[1928]]-ші жылы Мысырда [[Хасан әл-Банна]] құрған саяси партия. Ихуан әл-муслимин жамағаты негізінен саясат пен билікке ұмтылып, мұсылмандардың сенімін түзеуге, оларды тура жолға бастауға ұмтылмайды. Бұл партия өздерінің Сүннетті ұстанатынын айтқанымен, олардың қатарында Сүннетке қарсы бидғат иелері де кіре береді&lt;ref&gt;[http://www.sahab.net/forums/index.php?showtopic=128726 Шейх Салих әл-Фаузанның «Ихуан әл-муслимин» туралы пәтуасы — Sahab.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120709081257/http://www.sahab.net/forums/index.php?showtopic=128726 |date=2012-07-09 }}{{ref-ar}}&lt;/ref&gt;.

== Ислам тарихы ==
{{main|Ислам тарихы}}
[[Сурет:Rashidun654wVassal.png|thumb|left|Әділетті Халифтер кезеңіндегі халифаттың шарықтау шегі]]
[[Сурет:Umayyad750ADloc.png|thumb|right|Умауи халифтерінің кезеңіндегі халифаттың шарықтау шегі]]
Ислам тарихы әдеттегіде сол заманда билік құрған [[халифа]]лардың шыққан тегіне байланысты аталады. Мысалы: Аббаси халифтері  Пайғамбардың {{Салауат}} көкесі Аббастан тараған. Аллаһтың елшісі Мұхаммедтің заманын '''пайғамбарлық ғасыры''' атайды. Осы заманда Ислам діні араб тайпаларының арасында тарап, олар мұсылмандықты қабылдай бастады. Пайғамбардың өлімінен кейін Ислам үмметін кезекпен 4 ұлы [[сахаба]] — [[Әбу Бәкір]], [[Омар ибн әл-Хаттаб]], [[Осман ибн Аффан]] және [[Әли ибн Әбу Талиб]] басқарып, халифтер болды. Бұл кезді «[[Әділетті төрт халифа|Әділетті халифтер»]] ({{lang-ar|خلفاء الراشدون}}) заманы деп атайды. Бұл заманда Ислам халифаты [[Арабия түбегі]]нің сыртына тарала бастады. Әділетті Халифтерден кейін билік басына Умәйя әулетінің халифтері келіп, олардың кезеңі [[Умәйя әулеті|«Умәуи заманы»]] ({{lang-ar|العهد الأموي}}) аталды. Умәуилер заманында халифат Иберия түбегіне (қазіргі [[Испания]]) шейін жетіп, сол жақта халифат билігі орнады. Халифаттағы билікке Пайғамбардың {{Салауат}} көкесі Аббас ибн Абдуль-Мутталибтың әулеті таласып, Умәуи халифтерінен билікті тартып алды. [[Аббас әулеті|Аббасилер]] кезеңі ({{lang-ar|العهد العبّاسي}}) сонымен қатар «Исламның алтын ғасыры» деп аталады, себебі осы халифтердің кезінде ғылым мен әдебиет бұрынғы арабтардың жетістіктерінен асып түсіп, үлкен даму алды. Аббасилердің билігі көптеген себебтермен әлсіреп, бұрынғы халифат жерлерінде дербес Тулунилер, [[Фатима әулеті|Фатимилер]], [[Селжұқ әулеті|Селжұқилер]] және т.б. мемлекеттер пайда болды. Осы кезде кресшілердің [[Иерусалим]] қаласын басып алуды мақсат еткен жорығы баталып, 194 жылға созылған [[крест жорықтары]] басталды.
[[Сурет:Abbasids850.png|thumb|left|Аббаси халифтерінің кезеңіндегі халифаттың шарықтау шегі]]
[[Сурет:Ottoman Empire 16-17th century.jpg|thumb|right|Осман империясы кезеңіндегі халифаттың шарықтау шегі]]
Кейбір мұсылман мемлекеттері кресшілерге қарсы соғысқа шығып, олардан басып алынған қалаларды қайтарды. Бұл жағдай Мысырда [[мәмлүктер]]дің билігі келіп, кресшілерді Шам қалаларынан қуып шыққанға шейін жалғасты. Осы кезде шығыста Шыңғыс ханның немересі [[Хұлағу]] халифаттың астанасы болған Бағдадты басып алды. Аббасилер халифат атанасын [[Әл-Қаһира]]ға (Каир) көшірді және осы уақыттан бастап аббасилердің билігі тек формальды түрде сақталып, нағыз билік мәмлүк сұлтандарының қолында шоғырланды. Осыдан кейін Аббасилер заманындағыдай мұсылмандарды біріктіретін мемлекет [[Османлы мемлекеті|Ұлы Османлы Мемлекеті]] құрылғанға шейін болған жоқ. [[Османлы Мемлекетінің сұлтаны|Османлы сұлтандары]] мұсылмандардың қол астына бұған дейін жауланбаған көптеген жерлерді қосты. Оның ішінде Еуропадағы [[Балқан түбегі]]н жаулау мен сол жақта Ислам дінін тарату болды. 7-ші османлы сұлтаны [[II Мехмет]] кезінде [[Ыстамбұл|Константиние]] қаласы мұсылмандардың қол астына өтті. [[1516 жыл]]ы сұлтан [[I Сәлім]] [[Шам]] мен [[Мысыр]] жерлерін басып алып, ақырғы аббаси халифінен халиф атағын алды. Осыдан кейін 408 жыл бойы [[Османлы әулеті]] халифтер ретінде билік құрды. Және бұл кезең «Османлылар заманы» ({{lang-ar|العهد العثماني}}) аталып кетті. Бұл кезде Ұлы Османлы Мемлекетінен бөлек Ирандағы [[Сефевидтер әулеті|Сефевидтер]] мемлекеті, [[Әмір Темір]] мемлекеті сияқты бірнеше мемлекеттер құрылды. Ұлы Османлы Мемлекеті құлағаннан кейін мұсылмандар бір-бірін ортақ дін, тіл мен мәдениет біріктіретін дербес мемлекеттерге бөлініп кетті&lt;ref name=&quot;tarih&quot;&gt;[http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85  إسلام — من ويكيبيديا، الموسوعة الحرة]&lt;/ref&gt;.

=== Мұхаммед пайғамбар заманы (610-632) ===
[[Сурет:Cave Hira.jpg|thumb|left|Алғашқы аян түскен Хира үңгірі]]
Ислам дінінің негізін салушы [[Һашим әулеті]]нен шыққан [[Мұхаммед пайғамбар|Мұхаммед ибн Абдуллаһ ибн Абдуль-Мутталиб]] {{Салауат}}. Һашим әулеті өз кезегінде арабтың [[Құрайш]] тайпасының бір бөлігі. Ол Ислам уағыздауын бастамай тұрып та пұттарға табынбай, бірқұдайшылық жолын ұстанған. Ол Аллаһқа құлшылық қылып, дұға ету үшін [[Рамазан]] айында керек-жарақтарын алып Меккенің қасындағы [[Нұр тауы]]ндағы [[Хира үңгірі]]не баратын болған. Міне, бір күні Хира үңгірінде отырған сәтінде оған Аллаһ жіберген Жәбірейіл періште ең бірінші рет аян етеді. Бұл [[Аләқ сүресі|«Аләқ»]] сүресінің алғашқы аяттары болатын.
 
Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} Аллаһтың [[уахи]]ын адамдар арасында жасырын уағыздай бастайды. Оған ең бірінші боп оның әйелі [[Хадиша|Хадиджа бинт Хууәйлид]], көкесінің ұлы [[Әли ибн Әбу Талиб]], ең жақын досы [[Әбу Бәкір]] сеніп, иман келтіреді. Ол құрайштардың арасында пұттарға табынбай, тек бір Аллаһқа ғана құлшылық қылуға шақырады. Осыны білген олар Мұхаммедке ерушілерді азаптап, діннен қайтуға мәжбүрлей бастайды. Бұны көрген Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} ізбасарларына [[һижра]] жасауға рұқсат береді. Ең бірінші дін үшін көшу [[Эфиопия]] еліне болып, 80 адамнан тұратын топтың ішінде [[Осман ибн Аффан]] мен [[Джафар ибн Әбу Талиб]] болады.

Көмекшілері мен тірегі болған көкесі [[Әбу Талиб]] пен әйелі Хадиджа қайтыс болғаннан кейін көпқұдайшылардың мұсылмандарға деген қысымы күшейе түседі. Ясриб ([[Медине]]) қаласының бір топ адамы Ислам дінін қабылдап, Мұхаммедке [[Сурет:Mohamed peace be upon him.svg|20px]] көмектесуге уәде етеді. Дінді аман сақтау үшін мұсылмандар жасырын түрде Медине қаласына көше бастайды. Ең соңғылардың қатарында һижраны Мұхаммед пайғамбар мен Әбу Бәкір жасап, Медине қаласына келеді. Осы кезден бастап Ясриб қаласы Медине (яғни «мәдинә ән-нәбәуийә» — пайғамбардың қаласы) атана бастайды.

Һижраның екінші жылы меккелік көпқұдайшылармен Бадр құдықтарының қасында [[Бадр шайқасы|шайқас]] болып, мұсылмандар Ислам тарихында алғашқы рет жеңіске жетеді. Бұған жауап ретінде келесі жылы меккеліктер [[Ухуд]] тауының қасында мұсылмандарды жеңіп, олар шегінуге мәжбүр болады. Келесі жылы мұсылмандар мен меккеліктер арасында «[[Худайбия]] келісімі» аталған он жыл бойы соғыспауға келісім жасалады. Меккеліктер жағынан қауіп сейілгеннен кейін мұсылмандар осыған дейін жауласып келген яһудилерге шабуыл жасап, оларды жеңеді.

Меккеліктермен болған келісімнен кейін сегіз жыл өткеннен кейін, Мұхаммед пайғамбар еш шайқассыз [[Меккенің жаулап алынуы|Меккені басып алады]]. Исламға қарсы өлең жазған 10 адамнан басқасының барлығы кешіріліп, оларға амандық беріледі. Меккені мұсылмандар басып алғаннан кейін Қасиетті [[Қағба]]ның ішіндегі барлық пұттар сындырылып, көпқұдайшылық белгілірінен тазартылады.

Меккені алғаннан кейін Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} екі жыл өмір сүріп, өмірінің соңғы жылы жүздеген мың мұсылманмен бірге қажылық жасайды. [[Арафат]]та отырған кезінде оған Аллаһ тарапынан ең соңғы аят түседі:
{{quotation|Бүгін сендерге діндеріңды толық қылдым, нығметімді тәмамдап, сендерге дін ретінде Исламға разы болдым|Мәида сүресі, 5-ші аят}}
Мұхаммед пайғамбар {{Салауат}} [[632]]-ші жылдың 8-ші маусым күні қайтыс болып, Медине қаласында өзінің сүйікті жары [[Айша]]ның бөлмесінде көміледі&lt;ref name=&quot;tarih&quot;/&gt;.
=== Әділетті халифалар заманы (632-661) ===
{{main|Әділетті төрт халифа}}
[[Сурет:Petra Jordan BW 21.JPG|thumb|left|Мұсылмандардың Шам өлкесіндегі ең алғашқы жаулап алған қалаларының бірі — [[Петра]] қаласы]]
Пайғамбардың өлімінен кейін мұсылмандардың халифасы болып оның ең жақын досы '''[[Әбу Бәкір]]''' болады. Әбу Бәкір билік құрған кезеңде бұған дейін мұсылмандықты қабылдаған кейбір тайпалар Исламнан бас тартады. Бұлар мен болған соғыстарды «Ридда (діннен қайту» соғыстары деп атайды. Сонымен қатар араб жазирасында өздерін пайғамбармын деген бірнеше адам пайда болып, бүлік жасай бастайды. Әбу Бәкір заманында мұсылмандар алғашқы рет Арабия түбегінің сыртындағы аймақтарды жаулай бастайды. [[Халид ибн Уәлид]] бастаған мұсылман әскері [[Парсы]] мен [[Византия]]ға сәтті жорықтар жасайды.

Әбу Бәкір қайтыс болғаннан кейін оның өсиеті бойынша халифатты '''[[Омар ибн әл-Хаттаб]]''' басқаратын болды. Омар билік құрған кезде мұсылмандар [[Византия]] әскерлерін жеңіп, Шам өлкесін басып алады. Парсы еліне болған жорықта [[Басра]], [[Куфа]] және т.б, қалалар қолға түседі. Мұсылман әскерлері [[Хорасан]] жерлеріне, [[Әзірбайжан]] мен [[Армения]]ға шейін жетеді. [[Амр ибн әл-Ас]] басқарған әскер [[Мысыр]] жерін толығымен жаулап алып, жергілікті копттарға амандықты уәде етеді. [[644]]-ші жылдың 1-ші қарашасында Омарды намаз оқып тұрған сәтінде парсылық Әбу Лу-лу қатты жарақаттайды. Көп ұзамай Омар жан тапсырады.

Омардан кейін халифатты Мұхаммед пайғамбардың {{Салауат}} күйеу баласы '''[[Осман ибн Аффан]]''' басқарады. Оның кезінде мұсылмандар Солтүстік Африкада жеңіске жетеді. Османның заманында Әбу Бакр кезінде жиналған [[Құран]] нұсқасы бекітіліп, барлық қалаларға таратылады. Осман ибн Аффанды Һашим әулеті мен өзі шыққан Умәйя әулетінің қақтығысы себебінен көтерілісшілер өлтіреді.

Османнан кейін Медине қаласындағы сахабалар халифа қылып '''[[Әли ибн Әбу Талиб]]ті''' таңдайды. Әли ибн Әбу Талибтің әскері бұл шешімге келіспеген Шам өлкесінің әмірі [[Мағауия]] ибн Әбу Суфйанмен «Сыффин шайқасы» аталып кеткен шайқаста шайқасады. Ал Айшамен болған шайқас «Түйелер шайқасы» аталып кетеді. Әли мен Мағауия келісімге келу үшін келіссөз жүргізуге Әлидің жағынан [[Әбу Мұса әл-Ашғари]], Мағауия жағынан [[Амр ибн әл-Ас]] тағайындалады. Ұзақ келіссөзден кейін, олар Әли мен Мағауияның билікті тастап, халифаны қайта таңдауға келіседі.

[[661]]-ші жылдың 24-қаңтар күні Әли ибн Әбу Талибты [[Куфа]] қаласында таңғы намазға бара жатқан кезінде Әбдуррахман ибн Мулджим уланған қылышпен басына жарақат салады. Үш күннен кейін Әли қайтыс болады. Оның нақты қай жерде көмілгені белгісіз&lt;ref name=&quot;tarih&quot;/&gt;.

=== Умәуилер заманы (661-750) ===
{{main|Умәйя әулеті}}
[[Сурет:First Umayyad gold dinar, Caliph Abd al-Malik, 695 CE.jpg|thumb|right|Умәуи заманындағы алтын тенге]]
'''Умәйя әулеті''' — Араб халифатын билеген әулет ([[661]]-[[750]]). Негізін [[Мекке]]дегі құрайыш тайпасының умәйя руынан шыққан Мұғауия I (т.ж.б.-[[680]]) қалаған. Умәйя әулетінен шыққан халифтар мемлекет құрамына Солтүстік Африка, [[Пиреней түбегі]]нің көп бөлігін, [[Орталық Азия]]ны, [[Иран]], [[Ауғанстан]], [[Ирак]], [[Кавказ]]дың біраз жерлерін қосып алды. [[8 ғ.|VIII]]-ші ғасырдың ортасына таман мемлекеттегі бірлік әлсірей бастады. [[Әбу Муслим]] бастаған шииттік қозғалыс ([[747]]-[[750]]) Умәйя әулетін тақтан тайдырған соң, билікке Аббас әулеті келді&lt;ref name=&quot;tarih2&quot;&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;.

=== Аббасилер заманы (750-1258) ===
{{main|Аббас әулеті}}
'''Аббас әулеті''' — Араб халифатын билеген әулет ([[749]]-[[1258]]). Мұхаммед Пайғамбардың {{Салауат}} немере ағасы Аббас ибн Әбділмүттәліп ибн Хашимнен тараған. Мұхаммед ибн Әлидің ұлы Ибраһим жіберген өкіл Әбу Мүслім бастаған шииттік қозғалыс Умәйя әулетін тақтай тайдырған соң, Аббас әулеті үкімет басына келген. Аббас әулетінің алғашқы халифасы Әбуль Аббас әс-Саффах ([[750]]-[[754]]) болды. [[762]] жылы Аббас әулетінің астанасы Шамнан Бағдадқа ауыстырылды. Аббас әулетінің мемлекеті әдебиеттерде кейде «Бағдадия халифаты» деп те аталады. Ол «Мұсылман ренессансы» дәуірінде мәдениеті, ғылымы, әдебиеті, философиясы, математикасы, географиясы, саудасы, т.б. әлемдік дамудың алдыңғы қатарындағы мемлекет болды. Бұл халифат төңірегіндегі көптеген халық өкілдері оған өзіндік үлестерін қосып отырды. Ежелгі Шығыс, Грек, Рим өркениетінің жетістіктеріне сүйенген араб мәдениеті Еуропа елдерінің дамуына көмектесті. Аббас әулеті арасынан [[Һарун әр-Рашид]] ([[786]]-[[809]]), Мамун ([[813]]-[[833]]), әл-Мутасим ([[833]]-[[842]]) қызметтері айрықша аталды. Кейін VIII ғасырдың ортасында мемлекет бірлігі әлсіреді. Әр аймақта Аббас тұқымдары немесе жергілікті билеуші топтар билік жүргізе бастады. X ғасырда буидтер, одан [[Селжұқ әулеті|селжұқтар]] Аббас әулетін ығыстырып шығарды да, олар тек діни тістерге ғана араласатын болды. [[1258 жыл]]ы [[Хулагу хан]] бастаған моңғолдар Бағдадты басып алып, Аббас әулетін жойды. Тірі қалған әл-Мустансирге Мысыр сұлтаны [[Бейбарыс]] [[1261 жыл]]ы [[әл-Қаһира]]да халифа атағын берген. [[1517 жыл]]ы османлы сұлтаны [[I Сәлім]] халиф III Мүтәуеккелді [[Ыстамбұл]]ға көшіріп, кейін халиф атағы османлы сұлтандарына өтті&lt;ref name=&quot;tarih2&quot;/&gt;.

===Ұлы Османлы Мемлекеті заманы (1517-1923)===
{{main|Османлы мемлекеті}}

[[Сурет:Zonaro GatesofConst.jpg|thumb|right|II Мехметтің Константинопольді жаулап алған сәті]]

'''Ұлы Османлы Мемлекеті''' — [[1299 жыл|1299]]-[[1922 жыл]]дары өмір сүрген көпұлтты мемлекет. [[1517 жыл]]дан бастап бұл мемлекеттің басшылары [[халифа|халиф]] аталады. Османлы халифтері бұрын-соңды мұсылман иелігінде болып көрмеген көптеген елдерді басып алды. Оның ішінде [[Грекия]], [[Албания]], [[Болгария]], [[Сербия]], [[Солтүстік Македония]] жерлері болды. Өзінің шарықтау шегінде Ұлы Османлы Мемлекеті [[Вена]]дан [[Парсы шығанағы]]на шейін, [[Қырым]]нан [[Марокко]]ға шейін созылып жатты. [[1453 жыл]]ы 7-ші османлы сұлтаны II Мехмет [[Шығыс Рим империясы]]ның елордасы болған Константинополь қаласына басып кіреді. Бұл қала қазір [[Ыстамбұл]] деп аталады.

Осы кезде Шығыста мұсылмандардың бірнеше мемлекеті пайда болды. Оның ішінде [[Әмір Темір]] құрған Тұран мемлекеті және [[Иран]], [[Әзірбайжан]] мен [[Ирак]]тың шығысында орналасқан [[Сефевидтер әулеті]]нің мемлекеті болды. Сефевидтер мемлекетінің негізін қалаушы шаһ I Ысмайыл болды. Ол қоластындағыларға [[шиизм]]ді ұстануды парыз қылып, Анадолы түбегіндегі шииттерді османлы сұлтандарына қарсы қойып отырған. [[Шииттер]]дің көтерілісін басқан [[I Сәлім]], ендігі назарын Сефевидтермен келісімге отырған [[Мәмлүктер|Мәмлүк сұлтандығына]] аударды. [[1517 жыл]]ы I Сәлім мәмлүктерге қарсы жорыққа аттанып, мәмлүк иелігінде болған [[Мысыр]] мен Шам өлкесін басып алады. I Сәлімнен кейін таққа отырған оның ұлы [[I Сүлеймен]] мемлекетті кеңейтуді тоқтатпай, көптеген жерлерді, оның ішінде [[Белград]] қаласын жаулап алады. Вена қаласын екі мәрте қоршағанмен, оны ала алмайды.

I Сүлейменнен кейін Ұлы Османлы Мемлекеті әлсіреп, тек [[IV Мехмет]]тің кезінде ғана жандана бастады. Одан кейін османлы сұлтандары біртіндеп бұрынғы ұлылығынан айырыла бастады. Арабия түбегінде [[Мұхаммед ибн Абдул-Уәһһаб]] бастаған Исламды өткен ғасырлар бойы қосылған заттардан тазарту қозғалысы басталды. Османлы сұлтандары бұндай қозғалыстарды жою үшін күрескенмен, толығымен өшіре алған жоқ. Оған қоса [[Балқан түбегі]]нде ұлт-азаттық қозғалыс өрши түсті. Ұлы Османлы Мемлекеті [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін [[Түркия|Түркия Республикасының]] президенті [[Мұстафа Кемал Ататүрік]]тің шешімімен өмір сүруін тоқтатты&lt;ref name=&quot;tarih&quot;/&gt;.

===Ұлы Османлы Мемлекетінен кейін===

Ұлы Османлы Мемлекеті құлағаннан кейін, [[Ұлыбритания]], [[Франция]] сияқты Дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткен елдер бұрынғы мемлекеттің иеліктерін өз қарамағына алды. Соңынан бұл елдер бір-бірімен дін, мәдениет пен тілден басқа еш қатысы жоқ дербес мемлекеттерге айналды. Мысыр президенті [[Абдель Насер Гамаль|Ғамал Әбділ Насыр]] [[Сирия]] мен Мысырды біріктіруге әрекет жасап, онысы сәтсіздікке ұшырады.

[[Израиль]] экстремисттерінің [[Әл-Ақса мешіті|Ақса мешітін]] өртеуінен кейін [[1969 жыл]]ы [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]] құрылып, оған барлық дерлік мұсылман мемлекеттері кірді.

[[20 ғасыр|XX ғасырдың]] соңында [[Иран]]да Ислам төңкерісі болып, ондағы билікке шииттер келді. Сонымен қатар [[Ливан]]дағы &quot;[[Хезболла]]&quot;, [[Ауғанстан]]дағы &quot;[[Әл-Қаида|Қағида]]&quot; сияқты бірнеше топтар құрылды.

[[2001 жыл]]дың [[11 қыркүйек]] күнінде [[Нью-Йорк]] қаласындағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]]на ұшақ соғылып, көптеген адамдардың қазасына әкеп соқтырды. Бұл оқиғаны &quot;Қағида&quot; лаңкестік тобы ұйымдастырды деген айып тағылды. Бұл Ислам дінінің әлемдегі беделіне үлкен нұқсан келтірді&lt;ref name=&quot;tarih&quot;/&gt;.

== Ислам өнері ==
{{main|Ислам өнері}}
Мұсылмандық [[Араб каллиграфиясы|каллиграфияның]], [[сәулет]] өнерінің үлгілері
&lt;gallery&gt;
Сурет:Turquoise_epigraphic_ornament_MBA_Lyon_A1969-333.jpg|XV-ші ғасырда жасалған [[Самарқанд]]тық [[арабеска]]ның бөлігі
Сурет:Arabesco de Medina Azahara (2) (Córdoba, España).jpg|[[Кордова халифаты]]ның Әл-Заһра қаласындағы рельефті панель. [[904]]-ші жыл
Сурет:Sheikh_Lotfallah_Esfahan.JPG|[[Исфаһан]] қаласындағы Шейх Лутфуллаһ мешітінің күмбезіндегі зор арабеска. XVII ғасыр

Сурет:Badshahi_Mosque_July_1_2005_pic32_by_Ali_Imran_(1).jpg|Бадшаһи мешіті (Патшалық мешіт). [[Ұлы моғолдар империясы|Моғол]] императоры [[Аурангзеб]] салдырған
Сурет:SamarkandBibiKhanym.jpg|Самарқандтағы [[Бибі Ханым мешіті]]. [[1399]]-шы жылы [[Әмір Темір]] салдырған
Сурет:MosqueeKairouan_4.jpg|Тунистың [[Қайруан]] қаласындағы Үлкен мешіт (Уқба мешіті). [[670]]-ші жыл
Сурет:Mosque_%22Kul_Sharif%22.jpg|Еуропаның ең үлкен мешіті саналатын [[Құл-Шәриф мешіті]]. Қазан, Ресей
Сурет:HeratFridayMosque.jpg|Ауғанстанның [[Герат]] қаласындағы жұма мешітінің сырт көрінісі
Сурет:Chinese-style_minaret_of_the_Great_Mosque.jpg|Қытай стилінде салынған Орталық [[Қытай]]дағы [[Сиань мешіті]]нің мұнарасы
Сурет:Arabic_Plaque,_Great_Mosque,_Xian.jpg|Сиань мешітіндегі каллиграфия
Сурет:Taj_Mahal_Calligraphy_Example.jpg|[[Тәж Махал]] қабырғаларындағы [[араб каллиграфиясы]]
Сурет:Delhi_Qutb_Minar.jpg|[[Дели]]дегі «Қууат әл-Ислам» мешіті
Сурет:Spain Andalusia Granada BW 2015-10-25 17-22-07.jpg|Испаниядағы Әл-Хамра ([[Альгамбра]]) сарайы
Сурет:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 13-54-14.jpg|[[Кордова]]дағы Үлкен мешіттің іш көрінісі
Сурет:Selimiye_Mosque,_Dome.jpg|[[Селимие мешіті]]нің күмбезі (ішкі көрініс)
&lt;/gallery&gt;

{{Таңдаулы мақалалар тізіміне үміткер|11 желтоқсан 2012}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

== Сілтемелер ==
* «Основы веры в свете Корана и Сунны»; Кулиев Эльмир. ISBN 5-94824-071-1
* [http://svet-islama.com/articles/aqida/shiya-imamiyya/#.UMDRR-TclZg «Общее исследование основ, на которых зиждется религия шиитов-имамитов» — Мухибб ад-Дин аль-Хатыб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610225458/http://svet-islama.com/articles/aqida/shiya-imamiyya/#.UMDRR-TclZg |date=2015-06-10 }}{{ref-ru}}
* [http://d1.islamhouse.com/data/ru/ih_books/single/ru_veroubejde_niya_shiitov_imamitov.pdf Вероубеждения шиитов имамитов — Мамдух Ибн Али Аль-Харби]{{ref-ru}}
* [http://www.islamhouse.com/p/68826 Малик ибн Анас — Islamhouse.com]{{ref-ru}}
* [http://www.islamhouse.com/p/68832 Имам Ахмад — Islamhouse.com]{{ref-ru}}
* [[s:ar:مجموع الفتاوى|«Маджму' әл-фатауа», Шейх әл-Ислам Ибн Таймийа]]{{ref-ar}}
* «Облегенный фикх» — Мұхаммед ибн Ғаним әс-Садлән; «Мұсылман» баспа үйі, Алматы 2008 ISBN 978-601-7051-06-8
* [http://www.islamhouse.com/d/files/ar/ih_books/single2/ar_Conditions_for_Prayer_and_elements.pdf «Намаздың шарттары, оның рүкіндері мен уәжіптері», Мұхаммед ибн Абдуль-Уәһһаб]{{ref-ar}}
* [http://www.al-hanifiya.kz/fikh-kitap/43-tagamdagy-halalmen-haram «Тағамдағы халал мен харам» — Al-Hanifiya.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130208140822/http://www.al-hanifiya.kz/fikh-kitap/43-tagamdagy-halalmen-haram |date=2013-02-08 }}
* [http://www.islamhouse.com/d/files/ar/ih_books/parts/Feqh_Meesr/ar_feqh_almeesr_from_quran_and_sunnah_b.pdf «Әл-фиқһ әл-муяссар фи дау әл-Китаб уәс-Сунна»]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ar}}

[[Санат:Діндер]]
[[Санат:Ислам|*]]
[[Санат:Ыбырайымдық діндер]]</text>
      <sha1>123bx0leflmna9nblrbq7fegzo4t1r4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жәнібек хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5004</id>
    <revision>
      <id>3620864</id>
      <parentid>3619156</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3620864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11715" sha1="jnjaa6ma8mrayrxxu3myyxylnd3jmi3" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс                   = Қазақ ханы
| Қазақша есімі         = Жәнібек хан
| Шынайы есімі          = جاٴنيٴبەك حان
| Суреті                = Жәнібек хан.jpg
| Сурет ені             = 
| Атауы                 = 
| Титулы                = [[Қазақ хандығы]]ның 2-[[Қазақ хандары|ханы]]
| Ту                    = 
| Ту2                   = 
| Басқара бастады       = 1473
| Басқаруын аяқтады     = 1480
| Ізашары               = [[Керей хан]]
| Ізбасары              = [[Бұрындық хан]]
| Туған күні            = 1428
| Туған жері            = [[Алтын Орда]]
| Қайтыс болған күні    = 1480
| Қайтыс болған жері    = Ұрыс Жұрты
| Жерленді              = [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]]
| Діні                  = [[Ислам]] 
| Әкесі                 = [[Барақ хан]]
| Анасы                 = 
| Жұбайы                = Жаған-бегім Ханым
| Балалары              = [[Еренші сұлтан|Еренші]], [[Махмұд сұлтан|Махмұд]], [[Қасым хан|Қасым]], [[Әдік сұлтан|Әдік]], [[Жаныш сұлтан|Жәніш]], [[Тыныш сұлтан|Тыныш]], Қамбар, [[Өсек сұлтан|Өсек]], [[Жәдік сұлтан|Жәдік]]
| Партиясы              = 
| Білімі                = 
| Қолтаңбасы            = 
| Сайты                 = 
| Commons               = 
| Марапаттары           = 
}}'''Жәнібек хан''' (шын есімі: جاٴنيٴبەك حان, Әбу Саид; [[1428 жыл]] – [[1480 жыл]]) — [[Қазақ хандығы]] мен [[қазақ хандары]] әулетінің негізін қалаушы, [[Алтын Орда]] хандары [[Барақ хан]]ның ұлы, [[Қойыршақ хан]]ның немересі, [[Ұрыс хан]]ның шөбересі. XV ғасырда өмір сүрген. 1450 жылға дейінгі өмірі мен қызметі туралы нақты деректер жоқ.&lt;ref&gt;Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС &quot;Қазақстан&quot; баспа үйі&quot;, 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647&lt;/ref&gt; Ең алғашқы ескертпе XV ғасырда «Тауарих Ғузида Нусрат Наме» қолжазбасында: «Ал [[Барақ хан]]ның үш ұлы болды. Олардың есімдері Мір Сәид, Мір Қасым, '''Әбу Саид хан''' болды».&lt;ref&gt;''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Джучидов в 13-18 веках // Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1428 жылы Барақ қайтыс болғаннан кейін, ізбасарлары билік үшін таласқа жасы жетпей, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] құлдырап, [[Қыпшақ даласы|Шығыс Дешті Қыпшақтағы]] билік 40 жылға [[Шибан әулеті|Шибанидтер әулетінен]] шыққан Әбілқайыр ханға көшті.

Тарихи деректерде 1447 жылы Іле-Балық қаласында ағасы [[Керей хан|Кереймен]] бірге тұрған делінген. 1453 жылы [[Керей хан|Керей сұлтан]] [[Сайрам]] қаласының билеушісі болды.

1456 жылы Жәнібек пен [[Керей хан|Керей]] сұлтандар бастаған көшпелі халықтың бір бөлігі [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақты]] билеген [[Шайбани әулеті|Шайбанид]] Әбілқайырдан бөлініп, [[Моғолстан|Моғолстанға]] қоныс аударып, [[Шу (өзен)|Шу]] мен [[Қозыбасы (тау)|Қозы-Басы]] маңына қоныстанды. Жәнібек хан қазіргі Шу стансасының солтүстік-шығыс жағындағы [[Хантау|Хантауды]] қоныстанған. [[Моғолстан]] [[Есенбұға|ханы]] [[Есенбұға]] өз қарсыластарына қарсы күресте олардың қолдауына сеніп, сұлтандармен одақ құрады. Толассыз феодалдық алауыздықтар мен соғыстардан зардап шеккен 200 мыңға жуық көшпелілер Жәнібек пен [[Керей хан|Керей]] сұлтандардың төңірегіне топтасты. Олардың билігінің күшеюі [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқйырды]] алаңдатады, сүйтіп ол 1468 жылы [[Моғолстан]]ға қарсы [[Әбілқайырдың Моғолстанға жорығы|әскери жорыққа шығады]], бірақ жол үстінде кенеттен қайтыс болады.

[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]] өлімінен кейін хан тағы үшін болған өзара қырқысулар өрши түсті, оған туған жерге оралуды көздеп жүрген Жәнібек хан мен [[Керей хан]] да араласып кетті. Олар Әбілқайыр мұрагері [[Шейх Хайдар хан]]мен кескілескен шайқасқа түсті. 1471 жылы Сібір ханы [[Ибақ хан|Ибақ]] [[Шейх Хайдар хан|Шейх-Хайдарды]] өлтіргеннен кейін, [[Керей хан|Керей]] шығыс Дешті-Қыпшақта жоғарғы билікке ие болып, батыс қанатқа інісі Жәнібекті билеуші ​​етіп тағайындайды. Жәнібек өзінің ордасын [[Жайық|Жайықтың]] төменгі ағысында, [[Маңғыттар|Маңғыт]] көшпелілері қонысында орналасқан [[Сарайшық]] қаласына орналастырды. Маңғыттардың мырзасы [[Мұса би|Мұсаны]] өзіне [[Беклер бегі|беклербек]] етті. Бірақ 1473 жылы Керей хан қайтыс болғаннан кейін Жәнібек сұлтан ағасының орнына Шығысқа, [[Сығанақ|Сығанаққа]] оралды. Бұл кезде қазақтарға тағы адамдар қосылып, олардың саны өсіп, сонымен бірге көшіқон аумағы кеңейеді. Бір кездері [[Моғолстан]]ға қоныс аударған адамдар «қазақтар» деп атала бастады және бұл атау бүкіл хандыққа тарайды. Жәнібек хан мен оның ұрпақтары қазақтардың бірігуі мен [[Қазақ хандығы]]ның құрылуына үлкен үлес қосады.

Жәнібек ханның Дешті-Қыпшаққа оралғаннан кейін билігі туралы, өмірінің соңғы жылдары мен өлімі туралы деректер жоқ. Оның есімі тарихи деректерде соңғы рет 1473 жылы кездеседі. Бұдан кейінгі жылдары [[Керей хан]] туралы ғана айтылған. Жәнібек хан жиі болған шайқастардың бірінде қаза тапқан деп болжауға болады. Сақталып қалған халық аңыздары мен өлеңдерінде Жәнібек ханды Әз Жәнібек деп атаған.

== Жанұясы ==
Жәнібек ханның жұбайы Жаған-бегім ханым еді. Жәнібек ханның ұлдары:
# [[Еренші сұлтан]] (1442–1492), 1470–1492 жылдардағы [[Сауран]] билеушісі.
# [[Махмұд сұлтан]] (1443–1476), 1470–1476 жылдары [[Созақ]] билеушісі.
# [[Қасым хан]] (1445–1521), 1511–1521 жылдары [[Қазақ хандығы]]ның [[Қазақ хандары|ханы]], оның тұсында мемлекет билік шыңына жетті.
# [[Әдік сұлтан]] (1445 – 1503), 1497–1503 жылдары Ұлытау билеушісі.
# [[Жаныш сұлтан]] (1453 – белгісіз), Жәніште жорықтарда қолбасшы болып, [[Қазақ хандығы]]на ықпал тигізген.
# Қанбар (1453 – белгісіз), Қамбар туралы мәліметтер сақталмады.
# [[Тыныш сұлтан]] (1453 – 1513 кейін), [[Мұхаммед Шайбани]] әскерлерінің қолынан үлкен жеңіліске ұшырағанынан белгілі.
# [[Өсек сұлтан]], Түркістан билеушісі.
# [[Жәдік сұлтан]] (белгісіз – 1520), [[Сарайшық]] билеушісі.

== Естелік ==
2010 жылы [[Астана]] қаласында қазақтың алғашқы хандарына қойылған [[Керей мен Жәнібек хандар ескерткіші|ескерткіш]] ашылды.

2017 жылы [[Қазақ хандығының 550 жылдығы|Қазақ хандығының 550 жылдығын]] мерекелеу аясында [[Қазақ хандығы (телесериал)|Қазақ хандығы]] атты телехиқая жарық көрді. Бас рөлде [[Еркебұлан Мұратұлы Дайыров|Еркебұлан Дайыров]] Жәнібек ханды ойнады.

{{Адамдардың тізбегі
 | ізашары       = [[Керей хан]]
 | ізбасары      = [[Бұрындық хан]]
 | мәтін         = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
 | жылдары       = 1473–1480
 | bcolor        = 
 | color         = 
}}

== Әдебиет ==
* Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8
* Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
* Материалы по истории Казахских ханств XV – XVІІІ вв. (‘’Извлечение из персидских и тюркских сочинений’’). Составители: С.К. Ибрагимов, Н.Н. Мингулов, К.А. Пищулина, В.П. Юдин, Алма-Ата, 1969;
* Мирза Мухаммед Хайдар, «Тарих-и Рашиди», Введ., пер. с персидского А. Урунбаева, Р.П. Джалиловой, Л.М. Епифановой. Ташкент, 1996;
* Султанов Т.И., Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. А., 2001;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>jnjaa6ma8mrayrxxu3myyxylnd3jmi3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620865</id>
      <parentid>3620864</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3620865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11693" sha1="6vs6sswj3rspueem0onnqs8ysli3bui" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс                   = Қазақ ханы
| Қазақша есімі         = Жәнібек хан
| Шынайы есімі          = جاٴنيٴبەك حان
| Суреті                = Жәнібек хан.jpg
| Сурет ені             = 
| Атауы                 = 
| Титулы                = [[Қазақ хандығы]]ның 2-[[Қазақ хандары|ханы]]
| Ту                    = 
| Ту2                   = 
| Басқара бастады       = 1473
| Басқаруын аяқтады     = 1480
| Ізашары               = [[Керей хан]]
| Ізбасары              = [[Бұрындық хан]]
| Туған күні            = 1428
| Туған жері            = [[Алтын Орда]]
| Қайтыс болған күні    = 1480
| Қайтыс болған жері    = Ұрыс Жұрты
| Жерленді              = [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]]
| Діні                  = [[Ислам]] 
| Әкесі                 = [[Барақ хан]]
| Анасы                 = 
| Жұбайы                = Жаған-бегім Ханым
| Балалары              = [[Еренші сұлтан|Еренші]], [[Махмұд сұлтан|Махмұд]], [[Қасым хан|Қасым]], [[Әдік сұлтан|Әдік]], [[Жаныш сұлтан|Жәніш]], [[Тыныш сұлтан|Тыныш]], Қамбар, [[Өсек сұлтан|Өсек]], [[Жәдік сұлтан|Жәдік]]
| Партиясы              = 
| Білімі                = 
| Қолтаңбасы            = 
| Сайты                 = 
| Commons               = 
| Марапаттары           = 
}}'''Жәнібек хан''' (шын есімі: جاٴنيٴبەك حان, Әбу Саид; [[1428 жыл]] – [[1480 жыл]]) — [[Қазақ хандығы]] мен [[қазақ хандары]] әулетінің негізін қалаушы, [[Алтын Орда]] хандары [[Барақ хан]]ның ұлы, [[Қойыршақ хан]]ның немересі, [[Ұрыс хан]]ның шөбересі. XV ғасырда өмір сүрген. 1450 жылға дейінгі өмірі мен қызметі туралы нақты деректер жоқ.&lt;ref&gt;Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС &quot;Қазақстан&quot; баспа үйі&quot;, 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647&lt;/ref&gt; Ең алғашқы ескертпе XV ғасырда «Тауарих Ғузида Нусрат Наме» қолжазбасында: «Ал [[Барақ хан]]ның үш ұлы болды. Олардың есімдері Мір Сәид, Мір Қасым, '''Әбу Саид хан''' болды».&lt;ref&gt;''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Джучидов в 13-18 веках // Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1428 жылы Барақ қайтыс болғаннан кейін, ізбасарлары билік үшін таласқа жасы жетпей, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] құлдырап, [[Қыпшақ даласы|Шығыс Дешті Қыпшақтағы]] билік 40 жылға [[Шибан әулеті|Шибанидтер әулетінен]] шыққан Әбілқайыр ханға көшті.

Тарихи деректерде 1447 жылы Іле-Балық қаласында ағасы [[Керей хан|Кереймен]] бірге тұрған делінген. 1453 жылы [[Керей хан|Керей сұлтан]] [[Сайрам]] қаласының билеушісі болды.

1456 жылы Жәнібек пен [[Керей хан|Керей]] сұлтандар бастаған көшпелі халықтың бір бөлігі [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақты]] билеген [[Шайбани әулеті|Шайбанид]] Әбілқайырдан бөлініп, [[Моғолстан|Моғолстанға]] қоныс аударып, [[Шу (өзен)|Шу]] мен [[Қозыбасы (тау)|Қозы-Басы]] маңына қоныстанды. Жәнібек хан қазіргі Шу стансасының солтүстік-шығыс жағындағы [[Хантау|Хантауды]] қоныстанған. [[Моғолстан]] [[Есенбұға|ханы]] [[Есенбұға]] өз қарсыластарына қарсы күресте олардың қолдауына сеніп, сұлтандармен одақ құрады. Толассыз феодалдық алауыздықтар мен соғыстардан зардап шеккен 200 мыңға жуық көшпелілер Жәнібек пен [[Керей хан|Керей]] сұлтандардың төңірегіне топтасты. Олардың билігінің күшеюі [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқйырды]] алаңдатады, сүйтіп ол 1468 жылы [[Моғолстан]]ға қарсы [[Әбілқайырдың Моғолстанға жорығы|әскери жорыққа шығады]], бірақ жол үстінде кенеттен қайтыс болады.

[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]] өлімінен кейін хан тағы үшін болған өзара қырқысулар өрши түсті, оған туған жерге оралуды көздеп жүрген Жәнібек хан мен [[Керей хан]] да араласып кетті. Олар Әбілқайыр мұрагері [[Шейх Хайдар хан]]мен кескілескен шайқасқа түсті. 1471 жылы Сібір ханы [[Ибақ хан|Ибақ]] [[Шейх Хайдар хан|Шейх-Хайдарды]] өлтіргеннен кейін, [[Керей хан|Керей]] шығыс Дешті-Қыпшақта жоғарғы билікке ие болып, батыс қанатқа інісі Жәнібекті билеуші ​​етіп тағайындайды. Жәнібек өзінің ордасын [[Жайық|Жайықтың]] төменгі ағысында, [[Маңғыттар|Маңғыт]] көшпелілері қонысында орналасқан [[Сарайшық]] қаласына орналастырды. Маңғыттардың мырзасы [[Мұса би|Мұсаны]] өзіне [[беклербек]] етті. Бірақ 1473 жылы Керей хан қайтыс болғаннан кейін Жәнібек сұлтан ағасының орнына Шығысқа, [[Сығанақ|Сығанаққа]] оралды. Бұл кезде қазақтарға тағы адамдар қосылып, олардың саны өсіп, сонымен бірге көшіқон аумағы кеңейеді. Бір кездері [[Моғолстан]]ға қоныс аударған адамдар «қазақтар» деп атала бастады және бұл атау бүкіл хандыққа тарайды. Жәнібек хан мен оның ұрпақтары қазақтардың бірігуі мен [[Қазақ хандығы]]ның құрылуына үлкен үлес қосады.

Жәнібек ханның Дешті-Қыпшаққа оралғаннан кейін билігі туралы, өмірінің соңғы жылдары мен өлімі туралы деректер жоқ. Оның есімі тарихи деректерде соңғы рет 1473 жылы кездеседі. Бұдан кейінгі жылдары [[Керей хан]] туралы ғана айтылған. Жәнібек хан жиі болған шайқастардың бірінде қаза тапқан деп болжауға болады. Сақталып қалған халық аңыздары мен өлеңдерінде Жәнібек ханды Әз Жәнібек деп атаған.

== Жанұясы ==
Жәнібек ханның жұбайы Жаған-бегім ханым еді. Жәнібек ханның ұлдары:
# [[Еренші сұлтан]] (1442–1492), 1470–1492 жылдардағы [[Сауран]] билеушісі.
# [[Махмұд сұлтан]] (1443–1476), 1470–1476 жылдары [[Созақ]] билеушісі.
# [[Қасым хан]] (1445–1521), 1511–1521 жылдары [[Қазақ хандығы]]ның [[Қазақ хандары|ханы]], оның тұсында мемлекет билік шыңына жетті.
# [[Әдік сұлтан]] (1445 – 1503), 1497–1503 жылдары Ұлытау билеушісі.
# [[Жаныш сұлтан]] (1453 – белгісіз), Жәніште жорықтарда қолбасшы болып, [[Қазақ хандығы]]на ықпал тигізген.
# Қанбар (1453 – белгісіз), Қамбар туралы мәліметтер сақталмады.
# [[Тыныш сұлтан]] (1453 – 1513 кейін), [[Мұхаммед Шайбани]] әскерлерінің қолынан үлкен жеңіліске ұшырағанынан белгілі.
# [[Өсек сұлтан]], Түркістан билеушісі.
# [[Жәдік сұлтан]] (белгісіз – 1520), [[Сарайшық]] билеушісі.

== Естелік ==
2010 жылы [[Астана]] қаласында қазақтың алғашқы хандарына қойылған [[Керей мен Жәнібек хандар ескерткіші|ескерткіш]] ашылды.

2017 жылы [[Қазақ хандығының 550 жылдығы|Қазақ хандығының 550 жылдығын]] мерекелеу аясында [[Қазақ хандығы (телесериал)|Қазақ хандығы]] атты телехиқая жарық көрді. Бас рөлде [[Еркебұлан Мұратұлы Дайыров|Еркебұлан Дайыров]] Жәнібек ханды ойнады.

{{Адамдардың тізбегі
 | ізашары       = [[Керей хан]]
 | ізбасары      = [[Бұрындық хан]]
 | мәтін         = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
 | жылдары       = 1473–1480
 | bcolor        = 
 | color         = 
}}

== Әдебиет ==
* Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8
* Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
* Материалы по истории Казахских ханств XV – XVІІІ вв. (‘’Извлечение из персидских и тюркских сочинений’’). Составители: С.К. Ибрагимов, Н.Н. Мингулов, К.А. Пищулина, В.П. Юдин, Алма-Ата, 1969;
* Мирза Мухаммед Хайдар, «Тарих-и Рашиди», Введ., пер. с персидского А. Урунбаева, Р.П. Джалиловой, Л.М. Епифановой. Ташкент, 1996;
* Султанов Т.И., Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. А., 2001;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>6vs6sswj3rspueem0onnqs8ysli3bui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Есім хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5006</id>
    <revision>
      <id>3620830</id>
      <parentid>3606031</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3620830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34847" sha1="lwzd4pdtdy50iyv0f87spaxzdtmlwvw" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс                   = Қазақ ханы
| Қазақша есімі         = Есім хан
| Суреті                = Есім хан.png
| Сурет ені             = 
| Атауы                 = 
| Титулы                = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| Ту                    = 
| Ту2                   = 
| Басқара бастады       = 1598
| Басқаруын аяқтады     = 1628
| Ізашары               = [[Тәуекел хан]]
| Ізбасары              = [[II Жәнібек хан]]

| Туған кездегі есімі   = Есім (Ес-Мұхаммед)
| Туған күні            = 1565
| Туған жері            = [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні    = 1628 
| Қайтыс болған жері    = [[Қазақ хандығы]]
| Жерленді              = [[Түркістан (қала)|Түркістан]]
| Діні                  = [[ислам]]
| Әкесі                 = [[Шығай хан]]
| Анасы                 = [[Яхшим-бигим Ханым]]
| Жұбайы                = 1) Ділшаһ ханым &lt;br /&gt;2) Айлин ханым &lt;br /&gt; 3) Падишаһ ханым
| Балалары              = '''ұлдары''' Қасым сұлтан, [[Есімұлы Жәнібек хан]], Ахмед сұлтан, [[Салқам Жәңгір хан]], [[Сартақ сұлтан]]&lt;br&gt;'''қыздары''' Райхан ханым, Ай ханым
| Партиясы              = 
| Білімі                = 
| Қолтаңбасы            = 
| Сайты                 = 
| Commons               = 
| Марапаттары           =
}}
'''Есім хан'''&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt; (1565 – 1628) — 1598–1628 жылдары аралығында [[Қазақ хандығы]]нда билік еткен [[Қазақ хандары|хан]]. Есім хан қазақ тарихында «'''Еңсегей бойлы ер Есім'''» деген атпен әйгілі болды, оған бұл атақ 1598 жылы ағасы [[Тәуекел хан]]мен бірге [[Мәуереннаһр]]ға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан — [[Шығай хан]]ның баласы, бұрын қазақ хандығының Түркістан қаласындағы хан ордасында тұрған.

Есімханның өз басына келетін болсақ ол [[Шығай хан|Шығай ханның]] 12 ұлының бірі. Анасының есімі Жанымбике. Есім 1578 ж. туылған, 1588 ж. [[Созақ|Созақта]] өткен құрылтайда 10 жаста ғана еді. Осы жиында оның ағасы 26 жасар Тәуекел сұлтан хан сайланды. 1598 ж. [[Тәуекел хан|Тәуекел]] мен Есім бастаған қазақ қолы [[Ташкент]], [[Самарқан]], [[Бұхара]] үшін соғыста 100 мыңға жетіп жығылды. Бұл соғысқа 120 сұлтан өз қолдарымен қатысты. 20 жасар Есім хан 20 мыңдық қолымен Самарқанға беттеді, 36 жасар Тәуекел хан 70-80 мыңдық қолмен Бұхараны қоршады. Бұл әскердің алдыңғы авангардтық шебін Есім мен Тәуекелдің үлкен ағасы Ондан сұлтанның (1583 ж. қ.б.) ұлы Қайнар-Күшек басқарды. Бұл көктемгі және күзгі соғыс деп бөлінетін шайқаста [[Тәуекел хан]] жарақат алып Ташкентте қайтыс болады, Қайнар Күшек сұлтанда соғыста қаза табады. Соғыстың нәтижесінде Ташкент, Түркістанмен бірге Сырдың екі бойындағы 30 қала Қазақ хандығының қол астына өтті. Соғыста қаза тапқандар әуелгіде Ташкентке уақытша жерленеді, соңыра, Есім хандық билікті қолына алған соң, 1599-1600 жж. шамасында, ағасы Тәуекелмен бірге қаза болған сұлтандар мен батырларды Түркістанға қайта жерлейді. Алайда, 1603 ж. қарақалпақ Әбд әл-Ғаппар [[Түркістан (қала)|Түркістанда]] хан сайланып, Есіммен болған 12 күндік соғыста жеңіске жетеді. Дегенмен, 1605 ж. Ташкент түбіндегі Қарақамыста болған соғыста Есім хан Әбд әл-Ғаппарды өз қолымен өлтіреді. Есім хан [[Түркістан (қала)|Түркістанда]] хандық құрғанымен жолы үлкен [[Тұрсын хан]] Ташкентте аға хан деп есептелді. Есім хан Шығыс Түркістанға қоныс аударып, сонда 1623 ж. дейін тұрады, осы жылы Тұрсын ханның шақыруымен, өз қолын басқарып, оның Андижанға жасаған жорығына қатысады және Түркістанға қоныс тебеді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;«Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығына қарасты тарихи-мәдени ескерткіштер»: жинақ / «Service Press» баспасы, 180 б. Алматы 2025 ж. 24 бет. - ISBN 978-601-7316-24-2&lt;/ref&gt;

Есім хан үнемі жорықта жүрген қолбасы, ол осындай бір жорықта жүргенінде, 1626 ж. Тұрсын хан оның ордасын шауып, анасын, әйелдері мен бала-шағасын тұтқынға алып кетеді. Ол өмір бойы Есім ханнан қауіптеніп, сенімсіздік білдіріп жүретін, ақыры Есім хан оған соғыс ашып, екі әскер Сайрам түбінде кездеседі де Тұрсын хан жеңіліп Ташкентке шегінеді. Ташкент түбінде болған шайқаста Тұрсынның өз адамдары ханды өлтіреді, бұл соғыста қазақ рулары найман, қоңырат, арғын, дулат, қатаған, сіргелі және т.б. екіге бөлініп қазақ пен қазақ соғысады. Тұрсын ханды толық жақтаған үлкен санды Қатаған тайпасы тоз-тоз болып тарап кетті. 200 мыңдай қатағанның бір бөлігі соғыста қырғын тапса, бір бөлігі Ауғанстанға көшіп, ұсақ-түйек аталары қоңыраттардың және т.б. арасына сіңісіп кетті. Есім хан 1626 ж. Қазақ хандығының билігін қолына екінші рет алып, Түркістанды астана деп жариялап, мемлекетті нығайту мақсатында реформалар  жүргізіп, заңдар қабылдап, «Есім ханның ескі жолы» деп аталып кеткен заңдар кодексін қалыптастырды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ертеректе Есім хан ағасы Тәуекелмен және 40-тан астам сұлтандармен бірге Бұхара қаласында Нақшбандия тариқатына мойынсұнған болатын. Бұған әсер еткен мәселе – ел басқаруда билер институтына басымдық беру арқылы ханның билігін шектей алатын Ясауи тариқатынан Есім ханның бас тартып, ауытқуына негіз және себеп болды. Ясауитанушы белгілі ғалым З. Жандарбек Абылайдан басқа хандардың кесенеге емес, оның сыртына жерленуіне Нақшбандия тариқатында болуы себеп болды дейді. «Осы фактор оның реформаларынан көрініс тауып, «Есім ханның ескі жолы» заңдар жинағы Қасым хан тұсында қабылданған заңдардағы түркілік негіздерден ауытқу болып шықты», - дейді белгілі ғалым Х.Тұрсұн.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Есім хан 1628ж. 50 жасында қайтыс болып, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне қарама-қарсы салынған жер асты мүрдеханасына жерленіп, үстіне өзіне арналған жеке кесене тұрғызылды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Есім ханның әйелдері көп болған, алайда, ұлдарының, қыздарының дәл қанша болғаны жайлы дерек жоқ. Ең белгілі ұлдары – бірінен соң бірі хан болған Жәнібек пен Жәңгір, немересі Тәуке, сонымен бірге, Сырдақ деген ұлының шөбересі Қайып хан (1715-1719) Тәукеден соң таққа отырды, онан соң шөберелері Болат пен Сәмеке, шөпшегі Әбілмәмбет хандыққа ие болды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Қазақта &quot;''Қасым салған қасқа жол, Есім салған ескі жол''&quot; деген қанатты сөз ежелден бар. Керей мен Жәнібек негізін қалаған Қазақ хандығы әуелде әлсіз, жаңа-жаңа қаз тұрып келе жатқан-ды. Қазіргі Қазақстанның күншығысында, [[Жетісу]]да [[дулат]]тар, [[жалайыр]]лар, [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[наймандар]], тағы басқа ру-тайпалар құрған күшті мемлекет [[Моғолстан]]ға келіп, жер сұраған [[Ақ Орда (мемлекет)|ақордалық]] бауырларына [[Есенбұға]] хан [[Шу]]-[[Іле Алатауы|Іле]] тауларының Қозыбасыға дейінгі жерін бөліп берген. Сол заманның көне көзіндей болып, күні бүгінге дейін атын жоғалтпай, [[Шу|Шу бойында]] [[Хантау|Хан тауы]], хандар құс салған [[Сұңқар шыңы]] алыстан мұнартып, қол бұлғап тұрғандай. Қаз-қаз басып, ту көтерген [[Қазақ хандығы]] жан-жағына алаңдай қарап, күн көруге мәжбүр болған. Шығысында Ойраттардан, батысында [[Әмір Темір]] әулеті билеп тұрған [[Сырдария]] мен [[Әмудария]] арасындағы күшті [[мемлекет]] [[Мәуереннаһр]]дан, солтүстігінде [[Сібір хандығы]]нан қауіптенетін Моғолстанға қалқан, қорған тәрізді өмір кешті. Әсіресе, өздеріне кектеніп қалған хан Әбілхайыр әне-міне шабуылға шыға ма деген үрей бар.

== Хан болу жолы ==
Қалайда [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] Қазақ хандығының туын жыққан жоқ, олар дүниеден өткен соң билік [[Қасым хан]]ның қолына тиді. Ол мұсылман дінінде болғанмен отырықшы елдердегі тәртіп, заңға ұқсамайтын көшпенді халықтың күнделікті тұрмыс- тіршілігіне, салт-санасына, ой-көзқарасына орай жаңа заң-тәртіп орнатты. &quot;[[Қасым салған қасқа жол]]&quot; дейтініміз сол. Қасым нұсқаған жолдың негізгі мақсаты — Қазақ мемлекетін күшейту, халқын көбейту, жерін кеңейту- тұғын. Ол бұл жолда күні-түні аттан түскен жоқ, іргедегі мемлекеттердің өзара және ішкі алауыздықтарын, араздықтарын пайдаланып, досынан да, қасынан да одақ таба білді. Соның нәтижесінде Қазақ хандығының жері Сарыарқаны қосқанда сонау [[Жайық]] жағасына дейін кеңейген еді. Қасым хан өзінің бақталасы өзбек ханы [[Мұхаммед Шайбани|Мухаммед Шайбаниді]] тізе бүктіріп, Сыр бойындағы қалалардың басым көпшілігін Қазақ хандығына қаратқан. Оның ақылды, алғыр, батыл қимылдарының сарыны орыстың Ұлы князі [[III Василий]]ге де жетіп, дипломатиялық байланыс орнатқан. 1523 жылы Қасым хан өлгеннен кейін оның мұрагерлері арасында таққа, баққа таласу өріс алып, Қазақ хандығы біраз әлсірейді де, [[Хақназар хан|Хақназар]] тұсында (Қасым ханның баласы) қайта өрлейді. 42 жыл бойы тақтан түспеген Хақназар (Ақназар) &quot;''қазақтар мен қырғыздардың патшасы''&quot; аталған. Сол тұста ыдырай бастаған Ноғай ордасынан қаңлылар, қыпшақтармен бірге [[Кіші жүз]] — [[Алшын|Алшын одағына]] енген тайпалар түгелімен Қазақ хандығына келіп қосылғаны мәлім. Тіпті [[Ноғай ордасы]]ның астанасы Сарайшық қаласы да Хақназарға қарағанын айта кету керек. Әйтсе де сырттағы жаудан іштегі жаудың ақыл-айласы артық екені анық. [[Ташкент]] билеушісі [[Баба сұлтан]] астыртын адамдар жіберіп, қапылыста қазақ сұлтаны Жалымды екі баласымен, Хақназарды екі ұлымен қоса өлтіртіп жіберген. Екі жыл өткен соң Баба сұлтанның да басына зауал туып, Түркістан қаласының түбіндегі ашық шайқаста Тәуекел бастаған қазақ қолы Баба сұлтанның әскерін талқандап, өзінің басын алған.

Тәуекелден кейін тарих сахнасына 1598 жылы Есім хан шығады. Ол бұдан бұрын да ағасы Тәуекел ханның қолбасшысы ретінде талай шайқастарға катысып, &quot;''Еңсегей бойлы Ер Есім''&quot; атанған еді. Тәуекел Бұхараны қоршағанда ол 20 мың әскерімен [[Самарқан]]ды билеп тұрған. Ауыр жарақаттан қайтыс болған ағасының орнына хан сайланған Есім отыз жыл бойы буыны жаңа бекіп келе жатқан Қазақ мемлекетін қорғау, күшейту жолында қанын да, жанын да аяған жоқ. Шығысында қалмақтармен, солтүстік батысында [[Бухара]] хандығымен үздіксіз шайқасуға тура келген. Көрші жатқан қазақ ауылдарын үнемі талан-таражға салып, ұлдарын құл, қыздарын күң етуге ұмтылған қалмақтардың бетін қайтаруы, кейде тіпті өзі де жорыққа шығып, шекарадан алысқа қуып тастауы түсінікті жағдай, ал өзімен қандас, халқы аралас-қүралас Бұхара хандығымен неге жауласты дейсіз ғой? Бұған бірнеше себеп бар.

== Билігі ==
Хан тағына отырған соң [[Бұхара]]мен бітім-шартын жасасып, [[Орта Азия]] қалаларымен бейбіт, экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. «''Есім ханның ескі жолы''» деп аталған заңды құрастырды. Есім ханның қазақтарды бір орталыққа бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты. Ташкент қаласы қазақ хандығына қараған соң оны Жәнібек ханның немересі, Жалым сұлтанның баласы [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед сұлтан]] басқарған еді. Ол көп ұзамай тәуелсіз хан болуға әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып, «бажы және хараж» алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ хандығын екіге бөліп, [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласын орталық еткен Есім хан, Ташкент қаласын орталық еткен [[Тұрсын хан]] билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстары болды. Бұл екі жақ ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен өздеріне одақтас-жақтастар іздеуге кірісті. Есім хан тобы [[Яркент хандығы]]на қарсы болып Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]] жағы Яркент билеушісі Шажайдің Ахметтің жақтасы болды. Бұлармен одақтасып отырған Әбдірахим мен Ахметтер де бір-бірімен жауласып отырған билеушілер болатын. Есім хан өзіне мықты сүйеніш ету үшін Яркент ханы Әбдірахиммен құдандалық байланыс орнатты. Есім хан Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленді де, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахимге берді. Есім хан мен Тұрсын хан арасында күрес шиеленісе берді, 1627 жылы Есім хан Тұрсын ханды өлтіріп, қазақ хандығын өз қол астына біріктірді.Есім ханның феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, қазақ хандығын біріктіру жолындағы күрестері қазақтың «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырына өзек болған.

==Қазақ-бұхар соғысы==
[[Бақи Мұхаммед Түркістани|Бұхар ханы]] [[Тәуекел хан|Тәуекел ханмен]] сәтсіз соғыста қолдан шыққан [[Ташкент]], [[Сайрам]], [[Әндіжан]] жерлерін қайтарып алуды көздеді. Сонымен қатар қазақтарды [[Сырдария|Сырдарияның]] арғы бетіне ығыстырып тастауды мақсат етті. [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ішкі жағдайын аңдып отырған Бұхар ханы бұрынғы бітім шартын бұзып, [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] жеріне жаңа жорықтар ұйымдастырады. 1603 жылы Айғыржар деген жерде үлкен шайқас болды. Бұл шайқаста [[Бұхара хандығы|Бұхар хандығының]] әскері ойсырай жеңіліс тауып, тым-тырақай қашты. Бұхар әскерлері Самарқан бекінісіне тығылады. Қазақ хандығының әскерлері жауды талқандап мол олжамен Ташкентке қайтып оралды.

1611 жылы бұхар әскерін [[Имамқұл хан]] өзі басқарып, [[Ташкент]]ке шабуыл жасап, сол қаланың түбінде қазақтың қалын қолын басқарған Есім хан әскерімен соғысады. Бұл шайқаста Бұхар ханы жеңіліс тауып, кері шегінеді. Кейін қайта қол жинап Қаратау, Аспара өңіріне шабуыл жасап, бейғам ауылдар мен қалаларды үлкен шығынға ұшыратты. 1612 жылы Имамқұлидың ұлы Ескендір [[Ұлы жүз]] ханы Шах Сәидті өлтіреді, және өзін хан деп жариялайды. Бұған жауап ретінде 1613 жылы Есім хан қалың қолмен Самарқанға басып кірді. Бұхар хандығының әскерін тас-талқан етіп жеңді.

1620–1621 жылдары болған төртінші, бесінші, алтыншы қазақ — бұхар соғысында Қазақ хандығының әскерін Тұрсын хан бастап шығып, қазақтар толық жеңіске жетті.

1627 жылғы ең соңғы, жетінші қанды шайқасқа Есім хан Қазақ хандығының әскерін өзі бастап келіп, кескілескен шайқаста жеңіске жетті. Сөйтіп оңтүстік шекарасын берік бекітеді. Бұхара ханы Имамқұли жеңілісті мойындайды.

== Тапқырлығы ==
Оның ақылды, алғыр, батыл қимылдарының сарыны орыстың кінәзі [[III Василий]]ге де жетіп, дипломатиялық байланыс орнатқан. Қазақ халқы дербес халық ретінде Батыс Еуропаға да әйгілі бола бастаған. Бұл жөнінде Австрия дипломаты [[Сигизмунд Герберштейн]] жазбаларында бар. Әйгілі тарихшы [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] бұл жайлы: &quot;''Қазақ хандығы мен сұлтандары арасында Қасым хандай құдіретті ешкім болған емес''&quot; — деп жазған.

== Тұрсын ханның өлуі ==
Есім ханның ел ішіндегі беделін, асқан абыройын іштей қызғанып жүретін [[Тұрсын хан|Тұрсын]] Бұхара ханының ниетін тез түсініп, [[Сырдария]] жағасында екеуі астыртын келіссөз жүргізеді де, Есім ханды жоюдың жоспарын жасайды. Қазақ ханы бұл кезде моңғол билеушілерінің, қырғыз манаптарының өзара қырқысуын тыю үшін шығыс аймақтарда жүрген.Тұрсын ханның түп атасы түсініксіздеу. Толық есімі Тұрсын Мүхаммед- сұлтан. Орыс жазбаларында Шығай ханның ұлы, Есім ханның туысы делінген. [[Махмуд Уәли]] &quot;''Бахр Ал-аср''&quot; атты еңбегінде: &quot;''Ол Жалым сұлтанның баласы еді''&quot;, — дейді. Жалымды екі ұлымен бірге, жоғарыда айтқанымыздай, Ташкент билеушісі Баба сұлтан өлтірген. Бұл зұлым өзінің қайын атасы, қазақтың ұлы ханы [[Хақназар]]ды да екі ұлымен қоса жансыздары арқылы жайратқанын білеміз. Ал Жалым сұлтан қайдан шықты — ол жағы тағы мәлімсіз. Кейбір зерттеушілер [[Әз Жәнібек хан]]ның ұлы [[Қасым хан]]ның баласы болуы мүмкін дегенді айтады. Енді біреулер [[Шығай хан]]ның әрпағы, яғни Есім ханның туысы етіп көрсетеді.Қалай дегенмен Тұрсын сол тұста [[Ташкент]]ті билеп, күллі қазаққа хан болуды армандап жүрген. Бірақ жолында Еңсегей бойлы Ер Есім тұр. Тұрсын жалғыз Ташкентте емес, [[Біскент]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]], кейде [[Сауран]], [[Әндіжан]], [[Шахрухийя]] сияқты үлкенді-кішілі қалаларға да қожалық ететін. Есім ханмен бірігіп соғысқанда өзінен әлденеше рет жеңілген Имамқұли көмектесем деген соң үміт оты жана бастағанды. Есім хан Ташкент қаласына білдіртпей түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап жатқанда қапылыста өлтіреді, сонда Есім ханның қасындағы [[Төлеген]] ([[Марғасқа жырау]]) жырау оны мынадай жырмен оятады:
&lt;poem&gt;
''Ей, Қатаған хан Тұрсын!''
''Кім арамды ант ұрсын.''
''Жазықсыз елді жылатып,''
''Жер тәңірісің, жатырсың,''
''Хан емессің қасқырсың,''
''Қара албасты басқырсың!''
''Алтын тақта жатсаң да''
''Қазаң жетті қапылсың!''
''Еңсегей бойлы ер Есім,''
''Есігіңе келіп тұр,''
''Шашқалы тұр қаныңды,''
''Кешікпей содан қатарсың!''
&lt;/poem&gt;

Есім хан шошып оянған Тұрсын ханның басын алады.

Бұл туралы болашақ [[Хорезм ханы|Хиуа ханы]] және танымал тарихшы [[Әбілғазы]] былай деп жазады: 
&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt;''&quot;Мен қазақтардың ішіне бардым. (''Бұл — 1625 жыл шамасы''). Түркістандағы Есім ханның сарайында үш ай тұрдым. Бұл кезде қазақтардың үлкен ханы Тұрсын еді. Ол Түркістанға Ташкенттен келді. Есім хан мені үйде қалдырып, Тұрсынмен кездесуге кетті. Тұрсын ханмен сөйлескен соң Есім мені өзімен бірге алып жүріп, ханға таныстырды да, былай деді: &quot;Мынау Жәдігер ханның ұрпағы — Әбілғазы. Бұған дейін бізге ол әулеттен ешкім қонаққа қелмеп еді, ал біздің кісілер бұларға талай барған. Енді сіздің қасыңызда болғаны жөн деп білемін&quot;. &quot;Жарайды, — деді Тұрсын хан, — айтқаның болсын&quot;. Ол өзімен бірге мені Ташкентке алып жүрді. Ташкентте, Тұрсын ханның жанында екі жыл болдым. Екі жыл өткен соң Есім Тұрсынды өлтіріп, оның қатағандарын қырып тастады. Сонда мен Есім ханға былай дедім: &quot;Мен сіздер жаққа екі ханнан маған қандай пайда тиер екен деп келіп едім, ал өздеріңдегі жағдай мынау. Енді маған Бұхараға, Имамқұли ханға аттануыма рұқсат етіңіз&quot;. &quot;Жарайды, — деп жауап берді Есім хан, — жүре бер&quot;. Мен Имамқұли ханға қарай аттанып кеттім&quot;''.&lt;/blockquote&gt;

== Тарихи деректер ==
Қазақ сұлтандарының өзара қырқысы және Тұрсын ханның өлімі жайында Махмуд Уәлидің &quot;Бахр Ал-аср&quot; атты кітабының алтыншы томындағы төртінші бөлімінде мынандай баяндаулар бар: &quot;''Сол жылдары, яғни 1036 хижрада (1626–1627 жылдары) Есім сұлтан қалмақ жұртын шаппақ болды. Ол өз туының астына барша алаштан және ұлыстың басқа да бағынышты тайпаларынан, сондай-ақ, [[Тұрсын сұлтан]]ға сүйеу болған қатағандардан да әскер жинап, [[Моғолстан]] шетіндегі қалмақ мекен-жайларына ойран салды. Сол уақытта өзінің негізгі саяси бақталасын құрту кезегін көздеп жүрген Тұрсын сұлтан Түркістан маңайындағы Есім ордасын ойрандап, қалған кісілерін қыру үшін әскер жасақтады. Жасақ жауынгерлері ордаға басып кіріп, талай адамды өлтірді. Есім сұлтанның әйелдері мен балаларын барша жасау-жабдығымен Ташкентке алып кетті. Бұл табысқа масаттанған Тұрсын енді Есім ханның көзін жою қамына кірісті. Мақсаты — күтпеген жерден соқтығып, өзін жол үстінде ұстау. Осындай зұлым оймен ол өз әскерін бастап, Есім сұлтанның алдынан шықты. Екі жақ Сайрам шаһарынан  шығысқа қарай, 40 шақырымдай жерде, Сайрамсу өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан қазіргі ОҚО Төлеби ауданы,Кеңесарық ауылы маңында,  бетпе-бет келіп, &quot;шайқас отын тұтатты&quot;. Тұрсын сұлтанның әскері жеңіліп, Ташкентке қарай шегінді''&quot;. (Ұзаққа созылған (1613–1628) Есім мен Тұрсын егесіне, Есім жағында Төле бидің  атасы дулат Құдайберді мен шапырашты Қарасай батыр қатысқан (Қазыбек бек Тауасарұлы &quot;Түп-тұқияннан өзіме дейін&quot;)). Тарихи деректерде [[Ташкент]] түбіндегі екінші шайқаста Тұрсынды өзінің жақындары өлтірді делінген. Есім хан Тұрсынның басын кесіп, [[Имамқұли]] ханға жібереді. Өзінің бақталасы, опасыз Тұрсынның өлгеніне қуанды ма, өлде Есімханның өзінен қорықты ма — Бұхара ханы оған Ташкентті, Түркістанды, сол маңайдағы қорғаны бар ауыл-мекендерді &quot;сыйлаған&quot;.

Тұрсын өлген соң екінші рет ұлы хан болып қайта сайланған Есім сол заманның қатал салты бойынша өзіне қарсы шыққан қатаған тайпасын аямай жазаласа керек. Замандасы [[Махмуд ибн Уәли]]дің жазуына қарағанда, Есім де көп ұзамай, өз ажалынан өледі.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

Денесі [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нің маңайына жерленген. Кезінде моласының үстіне шағын да болса айрықша кесене орнатылса керек, бүгінде ол жермен-жексен болып жатыр.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Жәдік әулеті]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>lwzd4pdtdy50iyv0f87spaxzdtmlwvw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620831</id>
      <parentid>3620830</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хан болу жолы */</comment>
      <origin>3620831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34847" sha1="p2u3rdy2sm0ljojhzwipdui578oppyb" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс                   = Қазақ ханы
| Қазақша есімі         = Есім хан
| Суреті                = Есім хан.png
| Сурет ені             = 
| Атауы                 = 
| Титулы                = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| Ту                    = 
| Ту2                   = 
| Басқара бастады       = 1598
| Басқаруын аяқтады     = 1628
| Ізашары               = [[Тәуекел хан]]
| Ізбасары              = [[II Жәнібек хан]]

| Туған кездегі есімі   = Есім (Ес-Мұхаммед)
| Туған күні            = 1565
| Туған жері            = [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні    = 1628 
| Қайтыс болған жері    = [[Қазақ хандығы]]
| Жерленді              = [[Түркістан (қала)|Түркістан]]
| Діні                  = [[ислам]]
| Әкесі                 = [[Шығай хан]]
| Анасы                 = [[Яхшим-бигим Ханым]]
| Жұбайы                = 1) Ділшаһ ханым &lt;br /&gt;2) Айлин ханым &lt;br /&gt; 3) Падишаһ ханым
| Балалары              = '''ұлдары''' Қасым сұлтан, [[Есімұлы Жәнібек хан]], Ахмед сұлтан, [[Салқам Жәңгір хан]], [[Сартақ сұлтан]]&lt;br&gt;'''қыздары''' Райхан ханым, Ай ханым
| Партиясы              = 
| Білімі                = 
| Қолтаңбасы            = 
| Сайты                 = 
| Commons               = 
| Марапаттары           =
}}
'''Есім хан'''&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt; (1565 – 1628) — 1598–1628 жылдары аралығында [[Қазақ хандығы]]нда билік еткен [[Қазақ хандары|хан]]. Есім хан қазақ тарихында «'''Еңсегей бойлы ер Есім'''» деген атпен әйгілі болды, оған бұл атақ 1598 жылы ағасы [[Тәуекел хан]]мен бірге [[Мәуереннаһр]]ға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан — [[Шығай хан]]ның баласы, бұрын қазақ хандығының Түркістан қаласындағы хан ордасында тұрған.

Есімханның өз басына келетін болсақ ол [[Шығай хан|Шығай ханның]] 12 ұлының бірі. Анасының есімі Жанымбике. Есім 1578 ж. туылған, 1588 ж. [[Созақ|Созақта]] өткен құрылтайда 10 жаста ғана еді. Осы жиында оның ағасы 26 жасар Тәуекел сұлтан хан сайланды. 1598 ж. [[Тәуекел хан|Тәуекел]] мен Есім бастаған қазақ қолы [[Ташкент]], [[Самарқан]], [[Бұхара]] үшін соғыста 100 мыңға жетіп жығылды. Бұл соғысқа 120 сұлтан өз қолдарымен қатысты. 20 жасар Есім хан 20 мыңдық қолымен Самарқанға беттеді, 36 жасар Тәуекел хан 70-80 мыңдық қолмен Бұхараны қоршады. Бұл әскердің алдыңғы авангардтық шебін Есім мен Тәуекелдің үлкен ағасы Ондан сұлтанның (1583 ж. қ.б.) ұлы Қайнар-Күшек басқарды. Бұл көктемгі және күзгі соғыс деп бөлінетін шайқаста [[Тәуекел хан]] жарақат алып Ташкентте қайтыс болады, Қайнар Күшек сұлтанда соғыста қаза табады. Соғыстың нәтижесінде Ташкент, Түркістанмен бірге Сырдың екі бойындағы 30 қала Қазақ хандығының қол астына өтті. Соғыста қаза тапқандар әуелгіде Ташкентке уақытша жерленеді, соңыра, Есім хандық билікті қолына алған соң, 1599-1600 жж. шамасында, ағасы Тәуекелмен бірге қаза болған сұлтандар мен батырларды Түркістанға қайта жерлейді. Алайда, 1603 ж. қарақалпақ Әбд әл-Ғаппар [[Түркістан (қала)|Түркістанда]] хан сайланып, Есіммен болған 12 күндік соғыста жеңіске жетеді. Дегенмен, 1605 ж. Ташкент түбіндегі Қарақамыста болған соғыста Есім хан Әбд әл-Ғаппарды өз қолымен өлтіреді. Есім хан [[Түркістан (қала)|Түркістанда]] хандық құрғанымен жолы үлкен [[Тұрсын хан]] Ташкентте аға хан деп есептелді. Есім хан Шығыс Түркістанға қоныс аударып, сонда 1623 ж. дейін тұрады, осы жылы Тұрсын ханның шақыруымен, өз қолын басқарып, оның Андижанға жасаған жорығына қатысады және Түркістанға қоныс тебеді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;«Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығына қарасты тарихи-мәдени ескерткіштер»: жинақ / «Service Press» баспасы, 180 б. Алматы 2025 ж. 24 бет. - ISBN 978-601-7316-24-2&lt;/ref&gt;

Есім хан үнемі жорықта жүрген қолбасы, ол осындай бір жорықта жүргенінде, 1626 ж. Тұрсын хан оның ордасын шауып, анасын, әйелдері мен бала-шағасын тұтқынға алып кетеді. Ол өмір бойы Есім ханнан қауіптеніп, сенімсіздік білдіріп жүретін, ақыры Есім хан оған соғыс ашып, екі әскер Сайрам түбінде кездеседі де Тұрсын хан жеңіліп Ташкентке шегінеді. Ташкент түбінде болған шайқаста Тұрсынның өз адамдары ханды өлтіреді, бұл соғыста қазақ рулары найман, қоңырат, арғын, дулат, қатаған, сіргелі және т.б. екіге бөлініп қазақ пен қазақ соғысады. Тұрсын ханды толық жақтаған үлкен санды Қатаған тайпасы тоз-тоз болып тарап кетті. 200 мыңдай қатағанның бір бөлігі соғыста қырғын тапса, бір бөлігі Ауғанстанға көшіп, ұсақ-түйек аталары қоңыраттардың және т.б. арасына сіңісіп кетті. Есім хан 1626 ж. Қазақ хандығының билігін қолына екінші рет алып, Түркістанды астана деп жариялап, мемлекетті нығайту мақсатында реформалар  жүргізіп, заңдар қабылдап, «Есім ханның ескі жолы» деп аталып кеткен заңдар кодексін қалыптастырды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ертеректе Есім хан ағасы Тәуекелмен және 40-тан астам сұлтандармен бірге Бұхара қаласында Нақшбандия тариқатына мойынсұнған болатын. Бұған әсер еткен мәселе – ел басқаруда билер институтына басымдық беру арқылы ханның билігін шектей алатын Ясауи тариқатынан Есім ханның бас тартып, ауытқуына негіз және себеп болды. Ясауитанушы белгілі ғалым З. Жандарбек Абылайдан басқа хандардың кесенеге емес, оның сыртына жерленуіне Нақшбандия тариқатында болуы себеп болды дейді. «Осы фактор оның реформаларынан көрініс тауып, «Есім ханның ескі жолы» заңдар жинағы Қасым хан тұсында қабылданған заңдардағы түркілік негіздерден ауытқу болып шықты», - дейді белгілі ғалым Х.Тұрсұн.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Есім хан 1628ж. 50 жасында қайтыс болып, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне қарама-қарсы салынған жер асты мүрдеханасына жерленіп, үстіне өзіне арналған жеке кесене тұрғызылды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Есім ханның әйелдері көп болған, алайда, ұлдарының, қыздарының дәл қанша болғаны жайлы дерек жоқ. Ең белгілі ұлдары – бірінен соң бірі хан болған Жәнібек пен Жәңгір, немересі Тәуке, сонымен бірге, Сырдақ деген ұлының шөбересі Қайып хан (1715-1719) Тәукеден соң таққа отырды, онан соң шөберелері Болат пен Сәмеке, шөпшегі Әбілмәмбет хандыққа ие болды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Қазақта &quot;''Қасым салған қасқа жол, Есім салған ескі жол''&quot; деген қанатты сөз ежелден бар. Керей мен Жәнібек негізін қалаған Қазақ хандығы әуелде әлсіз, жаңа-жаңа қаз тұрып келе жатқан-ды. Қазіргі Қазақстанның күншығысында, [[Жетісу]]да [[дулат]]тар, [[жалайыр]]лар, [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[наймандар]], тағы басқа ру-тайпалар құрған күшті мемлекет [[Моғолстан]]ға келіп, жер сұраған [[Ақ Орда (мемлекет)|ақордалық]] бауырларына [[Есенбұға]] хан [[Шу]]-[[Іле Алатауы|Іле]] тауларының Қозыбасыға дейінгі жерін бөліп берген. Сол заманның көне көзіндей болып, күні бүгінге дейін атын жоғалтпай, [[Шу|Шу бойында]] [[Хантау|Хан тауы]], хандар құс салған [[Сұңқар шыңы]] алыстан мұнартып, қол бұлғап тұрғандай. Қаз-қаз басып, ту көтерген [[Қазақ хандығы]] жан-жағына алаңдай қарап, күн көруге мәжбүр болған. Шығысында Ойраттардан, батысында [[Әмір Темір]] әулеті билеп тұрған [[Сырдария]] мен [[Әмудария]] арасындағы күшті [[мемлекет]] [[Мәуереннаһр]]дан, солтүстігінде [[Сібір хандығы]]нан қауіптенетін Моғолстанға қалқан, қорған тәрізді өмір кешті. Әсіресе, өздеріне кектеніп қалған хан Әбілхайыр әне-міне шабуылға шыға ма деген үрей бар.

== Хан болу жолы ==
Қалайда [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] Қазақ хандығының туын жыққан жоқ, олар дүниеден өткен соң билік [[Қасым хан]]ның қолына тиді. Ол мұсылман дінінде болғанмен отырықшы елдердегі тәртіп, заңға ұқсамайтын көшпенді халықтың күнделікті тұрмыс- тіршілігіне, салт-санасына, ой-көзқарасына орай жаңа заң-тәртіп орнатты. &quot;[[Қасым салған қасқа жол]]&quot; дейтініміз сол. Қасым нұсқаған жолдың негізгі мақсаты — Қазақ мемлекетін күшейту, халқын көбейту, жерін кеңейту- тұғын. Ол бұл жолда күні-түні аттан түскен жоқ, іргедегі мемлекеттердің өзара және ішкі алауыздықтарын, араздықтарын пайдаланып, досынан да, қасынан да одақ таба білді. Соның нәтижесінде Қазақ хандығының жері Сарыарқаны қосқанда сонау [[Жайық]] жағасына дейін кеңейген еді. Қасым хан өзінің бақталасы өзбек ханы [[Мұхаммед Шайбани|Мухаммед Шайбаниді]] тізе бүктіріп, Сыр бойындағы қалалардың басым көпшілігін Қазақ хандығына қаратқан. Оның ақылды, алғыр, батыл қимылдарының сарыны орыстың Ұлы князі [[III Василий]]ге де жетіп, дипломатиялық байланыс орнатқан. 1523 жылы Қасым хан өлгеннен кейін оның мұрагерлері арасында таққа, баққа таласу өріс алып, Қазақ хандығы біраз әлсірейді де, [[Хақназар хан|Хақназар]] тұсында (Қасым ханның баласы) қайта өрлейді. 42 жыл бойы тақтан түспеген Хақназар (Ақназар) &quot;''қазақтар мен қырғыздардың патшасы''&quot; аталған. Сол тұста ыдырай бастаған Ноғай ордасынан қаңлылар, қыпшақтармен бірге [[Кіші жүз]] — [[Алшын|Алшын одағына]] енген тайпалар түгелімен Қазақ хандығына келіп қосылғаны мәлім. Тіпті [[Ноғай Ордасы]]ның астанасы Сарайшық қаласы да Хақназарға қарағанын айта кету керек. Әйтсе де сырттағы жаудан іштегі жаудың ақыл-айласы артық екені анық. [[Ташкент]] билеушісі [[Баба сұлтан]] астыртын адамдар жіберіп, қапылыста қазақ сұлтаны Жалымды екі баласымен, Хақназарды екі ұлымен қоса өлтіртіп жіберген. Екі жыл өткен соң Баба сұлтанның да басына зауал туып, Түркістан қаласының түбіндегі ашық шайқаста Тәуекел бастаған қазақ қолы Баба сұлтанның әскерін талқандап, өзінің басын алған.

Тәуекелден кейін тарих сахнасына 1598 жылы Есім хан шығады. Ол бұдан бұрын да ағасы Тәуекел ханның қолбасшысы ретінде талай шайқастарға катысып, &quot;''Еңсегей бойлы Ер Есім''&quot; атанған еді. Тәуекел Бұхараны қоршағанда ол 20 мың әскерімен [[Самарқан]]ды билеп тұрған. Ауыр жарақаттан қайтыс болған ағасының орнына хан сайланған Есім отыз жыл бойы буыны жаңа бекіп келе жатқан Қазақ мемлекетін қорғау, күшейту жолында қанын да, жанын да аяған жоқ. Шығысында қалмақтармен, солтүстік батысында [[Бухара]] хандығымен үздіксіз шайқасуға тура келген. Көрші жатқан қазақ ауылдарын үнемі талан-таражға салып, ұлдарын құл, қыздарын күң етуге ұмтылған қалмақтардың бетін қайтаруы, кейде тіпті өзі де жорыққа шығып, шекарадан алысқа қуып тастауы түсінікті жағдай, ал өзімен қандас, халқы аралас-қүралас Бұхара хандығымен неге жауласты дейсіз ғой? Бұған бірнеше себеп бар.

== Билігі ==
Хан тағына отырған соң [[Бұхара]]мен бітім-шартын жасасып, [[Орта Азия]] қалаларымен бейбіт, экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. «''Есім ханның ескі жолы''» деп аталған заңды құрастырды. Есім ханның қазақтарды бір орталыққа бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты. Ташкент қаласы қазақ хандығына қараған соң оны Жәнібек ханның немересі, Жалым сұлтанның баласы [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед сұлтан]] басқарған еді. Ол көп ұзамай тәуелсіз хан болуға әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып, «бажы және хараж» алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ хандығын екіге бөліп, [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласын орталық еткен Есім хан, Ташкент қаласын орталық еткен [[Тұрсын хан]] билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстары болды. Бұл екі жақ ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен өздеріне одақтас-жақтастар іздеуге кірісті. Есім хан тобы [[Яркент хандығы]]на қарсы болып Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]] жағы Яркент билеушісі Шажайдің Ахметтің жақтасы болды. Бұлармен одақтасып отырған Әбдірахим мен Ахметтер де бір-бірімен жауласып отырған билеушілер болатын. Есім хан өзіне мықты сүйеніш ету үшін Яркент ханы Әбдірахиммен құдандалық байланыс орнатты. Есім хан Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленді де, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахимге берді. Есім хан мен Тұрсын хан арасында күрес шиеленісе берді, 1627 жылы Есім хан Тұрсын ханды өлтіріп, қазақ хандығын өз қол астына біріктірді.Есім ханның феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, қазақ хандығын біріктіру жолындағы күрестері қазақтың «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырына өзек болған.

==Қазақ-бұхар соғысы==
[[Бақи Мұхаммед Түркістани|Бұхар ханы]] [[Тәуекел хан|Тәуекел ханмен]] сәтсіз соғыста қолдан шыққан [[Ташкент]], [[Сайрам]], [[Әндіжан]] жерлерін қайтарып алуды көздеді. Сонымен қатар қазақтарды [[Сырдария|Сырдарияның]] арғы бетіне ығыстырып тастауды мақсат етті. [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ішкі жағдайын аңдып отырған Бұхар ханы бұрынғы бітім шартын бұзып, [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] жеріне жаңа жорықтар ұйымдастырады. 1603 жылы Айғыржар деген жерде үлкен шайқас болды. Бұл шайқаста [[Бұхара хандығы|Бұхар хандығының]] әскері ойсырай жеңіліс тауып, тым-тырақай қашты. Бұхар әскерлері Самарқан бекінісіне тығылады. Қазақ хандығының әскерлері жауды талқандап мол олжамен Ташкентке қайтып оралды.

1611 жылы бұхар әскерін [[Имамқұл хан]] өзі басқарып, [[Ташкент]]ке шабуыл жасап, сол қаланың түбінде қазақтың қалын қолын басқарған Есім хан әскерімен соғысады. Бұл шайқаста Бұхар ханы жеңіліс тауып, кері шегінеді. Кейін қайта қол жинап Қаратау, Аспара өңіріне шабуыл жасап, бейғам ауылдар мен қалаларды үлкен шығынға ұшыратты. 1612 жылы Имамқұлидың ұлы Ескендір [[Ұлы жүз]] ханы Шах Сәидті өлтіреді, және өзін хан деп жариялайды. Бұған жауап ретінде 1613 жылы Есім хан қалың қолмен Самарқанға басып кірді. Бұхар хандығының әскерін тас-талқан етіп жеңді.

1620–1621 жылдары болған төртінші, бесінші, алтыншы қазақ — бұхар соғысында Қазақ хандығының әскерін Тұрсын хан бастап шығып, қазақтар толық жеңіске жетті.

1627 жылғы ең соңғы, жетінші қанды шайқасқа Есім хан Қазақ хандығының әскерін өзі бастап келіп, кескілескен шайқаста жеңіске жетті. Сөйтіп оңтүстік шекарасын берік бекітеді. Бұхара ханы Имамқұли жеңілісті мойындайды.

== Тапқырлығы ==
Оның ақылды, алғыр, батыл қимылдарының сарыны орыстың кінәзі [[III Василий]]ге де жетіп, дипломатиялық байланыс орнатқан. Қазақ халқы дербес халық ретінде Батыс Еуропаға да әйгілі бола бастаған. Бұл жөнінде Австрия дипломаты [[Сигизмунд Герберштейн]] жазбаларында бар. Әйгілі тарихшы [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] бұл жайлы: &quot;''Қазақ хандығы мен сұлтандары арасында Қасым хандай құдіретті ешкім болған емес''&quot; — деп жазған.

== Тұрсын ханның өлуі ==
Есім ханның ел ішіндегі беделін, асқан абыройын іштей қызғанып жүретін [[Тұрсын хан|Тұрсын]] Бұхара ханының ниетін тез түсініп, [[Сырдария]] жағасында екеуі астыртын келіссөз жүргізеді де, Есім ханды жоюдың жоспарын жасайды. Қазақ ханы бұл кезде моңғол билеушілерінің, қырғыз манаптарының өзара қырқысуын тыю үшін шығыс аймақтарда жүрген.Тұрсын ханның түп атасы түсініксіздеу. Толық есімі Тұрсын Мүхаммед- сұлтан. Орыс жазбаларында Шығай ханның ұлы, Есім ханның туысы делінген. [[Махмуд Уәли]] &quot;''Бахр Ал-аср''&quot; атты еңбегінде: &quot;''Ол Жалым сұлтанның баласы еді''&quot;, — дейді. Жалымды екі ұлымен бірге, жоғарыда айтқанымыздай, Ташкент билеушісі Баба сұлтан өлтірген. Бұл зұлым өзінің қайын атасы, қазақтың ұлы ханы [[Хақназар]]ды да екі ұлымен қоса жансыздары арқылы жайратқанын білеміз. Ал Жалым сұлтан қайдан шықты — ол жағы тағы мәлімсіз. Кейбір зерттеушілер [[Әз Жәнібек хан]]ның ұлы [[Қасым хан]]ның баласы болуы мүмкін дегенді айтады. Енді біреулер [[Шығай хан]]ның әрпағы, яғни Есім ханның туысы етіп көрсетеді.Қалай дегенмен Тұрсын сол тұста [[Ташкент]]ті билеп, күллі қазаққа хан болуды армандап жүрген. Бірақ жолында Еңсегей бойлы Ер Есім тұр. Тұрсын жалғыз Ташкентте емес, [[Біскент]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]], кейде [[Сауран]], [[Әндіжан]], [[Шахрухийя]] сияқты үлкенді-кішілі қалаларға да қожалық ететін. Есім ханмен бірігіп соғысқанда өзінен әлденеше рет жеңілген Имамқұли көмектесем деген соң үміт оты жана бастағанды. Есім хан Ташкент қаласына білдіртпей түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап жатқанда қапылыста өлтіреді, сонда Есім ханның қасындағы [[Төлеген]] ([[Марғасқа жырау]]) жырау оны мынадай жырмен оятады:
&lt;poem&gt;
''Ей, Қатаған хан Тұрсын!''
''Кім арамды ант ұрсын.''
''Жазықсыз елді жылатып,''
''Жер тәңірісің, жатырсың,''
''Хан емессің қасқырсың,''
''Қара албасты басқырсың!''
''Алтын тақта жатсаң да''
''Қазаң жетті қапылсың!''
''Еңсегей бойлы ер Есім,''
''Есігіңе келіп тұр,''
''Шашқалы тұр қаныңды,''
''Кешікпей содан қатарсың!''
&lt;/poem&gt;

Есім хан шошып оянған Тұрсын ханның басын алады.

Бұл туралы болашақ [[Хорезм ханы|Хиуа ханы]] және танымал тарихшы [[Әбілғазы]] былай деп жазады: 
&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt;''&quot;Мен қазақтардың ішіне бардым. (''Бұл — 1625 жыл шамасы''). Түркістандағы Есім ханның сарайында үш ай тұрдым. Бұл кезде қазақтардың үлкен ханы Тұрсын еді. Ол Түркістанға Ташкенттен келді. Есім хан мені үйде қалдырып, Тұрсынмен кездесуге кетті. Тұрсын ханмен сөйлескен соң Есім мені өзімен бірге алып жүріп, ханға таныстырды да, былай деді: &quot;Мынау Жәдігер ханның ұрпағы — Әбілғазы. Бұған дейін бізге ол әулеттен ешкім қонаққа қелмеп еді, ал біздің кісілер бұларға талай барған. Енді сіздің қасыңызда болғаны жөн деп білемін&quot;. &quot;Жарайды, — деді Тұрсын хан, — айтқаның болсын&quot;. Ол өзімен бірге мені Ташкентке алып жүрді. Ташкентте, Тұрсын ханның жанында екі жыл болдым. Екі жыл өткен соң Есім Тұрсынды өлтіріп, оның қатағандарын қырып тастады. Сонда мен Есім ханға былай дедім: &quot;Мен сіздер жаққа екі ханнан маған қандай пайда тиер екен деп келіп едім, ал өздеріңдегі жағдай мынау. Енді маған Бұхараға, Имамқұли ханға аттануыма рұқсат етіңіз&quot;. &quot;Жарайды, — деп жауап берді Есім хан, — жүре бер&quot;. Мен Имамқұли ханға қарай аттанып кеттім&quot;''.&lt;/blockquote&gt;

== Тарихи деректер ==
Қазақ сұлтандарының өзара қырқысы және Тұрсын ханның өлімі жайында Махмуд Уәлидің &quot;Бахр Ал-аср&quot; атты кітабының алтыншы томындағы төртінші бөлімінде мынандай баяндаулар бар: &quot;''Сол жылдары, яғни 1036 хижрада (1626–1627 жылдары) Есім сұлтан қалмақ жұртын шаппақ болды. Ол өз туының астына барша алаштан және ұлыстың басқа да бағынышты тайпаларынан, сондай-ақ, [[Тұрсын сұлтан]]ға сүйеу болған қатағандардан да әскер жинап, [[Моғолстан]] шетіндегі қалмақ мекен-жайларына ойран салды. Сол уақытта өзінің негізгі саяси бақталасын құрту кезегін көздеп жүрген Тұрсын сұлтан Түркістан маңайындағы Есім ордасын ойрандап, қалған кісілерін қыру үшін әскер жасақтады. Жасақ жауынгерлері ордаға басып кіріп, талай адамды өлтірді. Есім сұлтанның әйелдері мен балаларын барша жасау-жабдығымен Ташкентке алып кетті. Бұл табысқа масаттанған Тұрсын енді Есім ханның көзін жою қамына кірісті. Мақсаты — күтпеген жерден соқтығып, өзін жол үстінде ұстау. Осындай зұлым оймен ол өз әскерін бастап, Есім сұлтанның алдынан шықты. Екі жақ Сайрам шаһарынан  шығысқа қарай, 40 шақырымдай жерде, Сайрамсу өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан қазіргі ОҚО Төлеби ауданы,Кеңесарық ауылы маңында,  бетпе-бет келіп, &quot;шайқас отын тұтатты&quot;. Тұрсын сұлтанның әскері жеңіліп, Ташкентке қарай шегінді''&quot;. (Ұзаққа созылған (1613–1628) Есім мен Тұрсын егесіне, Есім жағында Төле бидің  атасы дулат Құдайберді мен шапырашты Қарасай батыр қатысқан (Қазыбек бек Тауасарұлы &quot;Түп-тұқияннан өзіме дейін&quot;)). Тарихи деректерде [[Ташкент]] түбіндегі екінші шайқаста Тұрсынды өзінің жақындары өлтірді делінген. Есім хан Тұрсынның басын кесіп, [[Имамқұли]] ханға жібереді. Өзінің бақталасы, опасыз Тұрсынның өлгеніне қуанды ма, өлде Есімханның өзінен қорықты ма — Бұхара ханы оған Ташкентті, Түркістанды, сол маңайдағы қорғаны бар ауыл-мекендерді &quot;сыйлаған&quot;.

Тұрсын өлген соң екінші рет ұлы хан болып қайта сайланған Есім сол заманның қатал салты бойынша өзіне қарсы шыққан қатаған тайпасын аямай жазаласа керек. Замандасы [[Махмуд ибн Уәли]]дің жазуына қарағанда, Есім де көп ұзамай, өз ажалынан өледі.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

Денесі [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нің маңайына жерленген. Кезінде моласының үстіне шағын да болса айрықша кесене орнатылса керек, бүгінде ол жермен-жексен болып жатыр.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Жәдік әулеті]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>p2u3rdy2sm0ljojhzwipdui578oppyb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мамаш хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5246</id>
    <revision>
      <id>3620977</id>
      <parentid>3479858</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Басқаруы */</comment>
      <origin>3620977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3744" sha1="ni4diox4d0lqk0m8jdjezcfv8yz9ddf" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Шынайы есімі   =
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            =
| Титулы              = [[Қазақ хандығы]]ның 5-ханы
| Ту               = Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = [[1521 жыл|1521]]
| Басқаруын аяқтады        = [[1523 жыл|1523]]
| Ізашары     = [[Қасым хан]]
| Ізбасары           = [[Тахир хан]]
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = 1480
| Туған жері     = [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні        = 1523
| Қайтыс болған жері       = [[Қазақ хандығы]]
| Жерленді       = 
| Діні       = [[Ислам]] 
| Әкесі               = [[Қасым хан]]
| Анасы              =Ханық сұлтан ханым
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
}}
'''Мамаш хан,''' толық аты '''Мұхаммед Хусейн''' — ([[1521 жыл|1521]]—[[1523 жыл|1523]]) билік құрған [[Қазақ хандығы]]ның билеушісі.

== Басқаруы ==
[[1520 жыл|1520 жылы]] [[Жәдік сұлтан]] [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасынан]] жеңіліс табады. [[1521 жыл|1521 жылы]] Мамаш таққа отыра салысымен Ноғай Ордасына соғыс жүргізеді. Бірақ Ноғай Ордасы жорықтарда жеңе бастайды. Ал [[1522 жыл|1522 жылы]] осыны пайдаланған [[Моғолстан]] елі, [[Жетісу|Жетісу өңіріне]] ұрыс жүргізеді. Мамаш Негізгі жасағын [[Ноғай ордасы|Ноғай Ордасына]] қарсы соғысуға  қалдырып, ал қалған әскерімен бірге [[Моғолстан|Моғолстанды]] жеңеді. Сол жылы [[Қазақ хандығындағы 1-азаматтық соғыс|Қазақ хандығында азаматтық соғыс]] басталады. [[1523 жыл|1523 жылы]] Мамаш қаза табады. 

{{Адамдардың тізбегі
    | ізашары = [[Қасым хан]]
    | ізбасары      = [[Тахир хан]]
    | мәтін         = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
    | жылдары           = [[1521 жыл|1521]] — [[1523 жыл|1523]]
    | bcolor         = 
    | color          =
   }}
{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Орда Ежен әулеті]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>ni4diox4d0lqk0m8jdjezcfv8yz9ddf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620979</id>
      <parentid>3620977</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:16:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Басқаруы */</comment>
      <origin>3620979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3716" sha1="q881jrjp1tpxxi7zr56z4yujsw38pch" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Шынайы есімі   =
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            =
| Титулы              = [[Қазақ хандығы]]ның 5-ханы
| Ту               = Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = [[1521 жыл|1521]]
| Басқаруын аяқтады        = [[1523 жыл|1523]]
| Ізашары     = [[Қасым хан]]
| Ізбасары           = [[Тахир хан]]
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = 1480
| Туған жері     = [[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні        = 1523
| Қайтыс болған жері       = [[Қазақ хандығы]]
| Жерленді       = 
| Діні       = [[Ислам]] 
| Әкесі               = [[Қасым хан]]
| Анасы              =Ханық сұлтан ханым
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
}}
'''Мамаш хан,''' толық аты '''Мұхаммед Хусейн''' — ([[1521 жыл|1521]]—[[1523 жыл|1523]]) билік құрған [[Қазақ хандығы]]ның билеушісі.

== Басқаруы ==
[[1520 жыл|1520 жылы]] [[Жәдік сұлтан]] [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасынан]] жеңіліс табады. [[1521 жыл|1521 жылы]] Мамаш таққа отыра салысымен Ноғай Ордасына соғыс жүргізеді. Бірақ Ноғай Ордасы жорықтарда жеңе бастайды. Ал [[1522 жыл|1522 жылы]] осыны пайдаланған [[Моғолстан]] елі, [[Жетісу|Жетісу өңіріне]] ұрыс жүргізеді. Мамаш Негізгі жасағын Ноғай Ордасына қарсы соғысуға  қалдырып, ал қалған әскерімен бірге [[Моғолстан|Моғолстанды]] жеңеді. Сол жылы [[Қазақ хандығындағы 1-азаматтық соғыс|Қазақ хандығында азаматтық соғыс]] басталады. [[1523 жыл|1523 жылы]] Мамаш қаза табады. 

{{Адамдардың тізбегі
    | ізашары = [[Қасым хан]]
    | ізбасары      = [[Тахир хан]]
    | мәтін         = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
    | жылдары           = [[1521 жыл|1521]] — [[1523 жыл|1523]]
    | bcolor         = 
    | color          =
   }}
{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Орда Ежен әулеті]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>q881jrjp1tpxxi7zr56z4yujsw38pch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тахир хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5247</id>
    <revision>
      <id>3620980</id>
      <parentid>3317118</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4235" sha1="6haong2kzilov9wc3mt3wv16u7oelu1" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі        = Тахир хан
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            =
| Титулы              = [[Қазақ хандығы]]ның 6-ханы
| Ту               =  Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = [[1523 жыл|1523]]
| Басқаруын аяқтады        = [[1533 жыл|1533]]
| Ізашары     = [[Мамаш хан]]
| Ізбасары           = [[Бауыш хан]]
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = 1486
[[Қазақ хандығы]]
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1533
| Қайтыс болған жері       = қазіргі [[Қырғызстан]]
| Жерленді       = 
| Діні       = [[Ислам]]
| Әкесі               = Әдік сұлтан
| Анасы              =Сұлтан Нігар Ханым
| Жұбайы            = 
| Балалары               =  ханзада Сұламиш
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
}}
'''Тайыр хан''' — ([[1523 жыл|1523]]—[[1533 жыл|1533]]) билік құрған [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасы]]ның билеушісі.

Тайыр хан ел билеуге қабілеті төмен, әскери-саяси және елшілік істерге олақ адам еді. Ол феодалдық қырқыстарды тия алмады, көрші елдердің көпшілігімен: [[Шайбани әулеті]]мен, [[Ноғай Ордасы]]мен және [[Моғолстан]] хандарымен де жауласты. Бұл соғыстарда қазақтар жеңіліп, Қазақ хандығы оңтүстіктегі және солтүстік-батыстағы жерінің біраз бөлігінен айырылып, оның ықпалы тек [[Жетісу]]да ғана сақталып қалды. Тахир хан Жетісуға қашып барып [[Моғолстан]] ханына қарсы қырғыздармен одақ жасасты. [[1527 жыл]]дан кейін ол көбінесе қырғыздарды биледі, ойрат-жоңғарлардың Жетісуға жасаған шабуылына қарсы күресті. Мемлекеттік билік құлдырап, мемлекеттің шекара аумағы қысқара түсті.

Тайыр ханның өлімінен кейін оның інісі Бұйдаш (1533-1534 жж.) қазақ-қырғыз бірлестігінің басшысы болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Адамдардың тізбегі
    | ізашары = [[Мамаш хан]]
    | ізбасары      = [[Бұйдаш хан]]
    | мәтін         = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
    | жылдары           = [[1523 жыл|1523]] — [[1533 жыл|1533]]
    | bcolor         = 
    | color          =
   }}
{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>6haong2kzilov9wc3mt3wv16u7oelu1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Country data Peru</title>
    <ns>10</ns>
    <id>6030</id>
    <revision>
      <id>3621138</id>
      <parentid>23995</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:20:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Flag_of_Peru_(state).svg]]» деген «[[:File:War_flag_of_Peru.svg]]» дегенмен алмастырылды.</comment>
      <origin>3621138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="450" sha1="ajp4ajabkxm50ogly6id9sg7vcpoyhk" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias           = Перу
| shortname alias = Перу
| flag alias      = Flag of Peru.svg
| flag alias-state = War flag of Peru.svg
| countryname = {{{countryname|Peru&lt;!-- MUST MATCH SUFFIX OF PAGENAME!! --&gt;}}}
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| variant = {{{variant|}}}
}}&lt;noinclude&gt;
==Variants==
* &lt;nowiki&gt;{{flagcountry|Peru|state}}&lt;/nowiki&gt; = {{flagcountry|Peru|state}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ajp4ajabkxm50ogly6id9sg7vcpoyhk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үрімжі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6133</id>
    <revision>
      <id>3620790</id>
      <parentid>3492610</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T18:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36313-57</username>
        <id>182799</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3620790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12243" sha1="jakbiy6w8r3ppe7lpmpadkxc7iznuw0" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қалалық округ
 |қазақша атауы           = Үрімжі
 |шынайы атауы            = 乌鲁木齐 &lt;center&gt;Wūlǔmùqí&lt;/center&gt;
 |сурет                   = {{Фотомонтаж
|photo2b = Location of Ürümqi Prefecture within Xinjiang (China).png
|photo1b = Ürümqi_montage.png
|photo1a =
|photo1c = 
|color = white
}}
 |жағдайы                 = Қалалық округ
 |ел                      = Қытай
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
 |lat_dir = |lat_deg = 43 |lat_min = 49 |lat_sec = 00
 |lon_dir = |lon_deg = 87 |lon_min = 36 |lon_sec = 00 
 |CoordAddon             = 
 |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Ауданы 
 |аймағы                  = Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Қалалық округ
 |ауданы                  = Үрімжі
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 7 аудан, 1 ауылдық аудан
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Дихуа (1755–1954)
 |статус алуы             = 1884
 |жер аумағы              = 13 800
 |биiктiктiң түрi         = Орташа биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 800
 |климаты                 = Құрғақ континенттік
 |ресми тілі              = қытай тілі
 |тұрғыны                 = {{өсім}}4 054 200
 |санақ жылы              = 2024
 |тығыздығы               = шамамен 250
 |шоғырлануы              = 
 |ұлттық құрамы           = ұйғырлар, ханьдар, қазақтар, хуэй, қырғыздар, т.б.
 |конфессионалдық құрамы  = ислам, буддизм, христиан, дәстүрлі нанымдар
 |этнохороним             = 
 |уақыт белдеуі           = +6
 |DST                     = қолданылмайды
 |телефон коды            = 0991
 |пошта индексі           = 830000
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 新A
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = http://www.wlmq.gov.cn/
 |сайт тілі               = 
}}
'''Үрімжі''' ({{lang-kz|'''ءۇرىمجى'''}}, {{lang-ug|ئۈرۈمچی, Ürümchi}}, {{lang-zh|乌鲁木齐}} {{lang-zh-pinyin|Wūlǔmùqí}}) – [[Қытай]]дың [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы‎]]ның орталығы, оның саяси, экономикалық, мәдениетттік орталықтары.

== Географиялық орналасуы ==
Үрімжі [[Азия]]–[[Еуропа]] құрлығының кіндігіне, [[Тянь-Шань|Тянь-Шань(Тәңір таулары)]]  орта бөлігінің солтүстік бөктеріне, [[Жоңғар ойпаты]]ның оңтүстігіне орналасқан. Үрімжінің үш жағын тау қоршаған, солтүстігі көсілген тұнбалы сектор пішінді жазық, шамамен теңіз деңгейінен 680–920 м. биік. Үрімжі дүние бойынша теңізден ең алыс жатқан қала. 
Тарихы [[1755]] ж. [[Чиң|Чиң(清代)]]  үкіметі қазіргі Үрімжінің Жюжяуан деген жеріндегі Миң көне қаласында бекініс-қорған салғызып, әскер тұрғызды, әрі оған «Үрімжі» деп ат қойды.

[[1763]] ж. қала атын “Дихуа” деп өзгерткен. [[1884]] жылы Шыңжаң өлке болып құрылды да, Үрімжі өлке орталығы болып белгіленді.

Үрімжі мұхиттан ең алыс орналасқан ірі қалаболып саналады.

== Жұрттануы ==
Жалпы халық саны 2 млн асады. Оның ішінде [[Қытайлар|қытай]], [[Ұйғырлар|ұйғыр]], [[Дүңгендер|дүңген]], [[Қазақтар|қазақ]], [[Моңғолдар|моңғол]], [[Қырғыздар|қырғыз]] қатарлы 47 ұлт өкілдері бар. Қытайдағы ұлттар саны ең көп қалалардың бірі. Қала тұрғындарының жалпы саны 1 млн. 643760 адам (2000). Оның ішінде ұйғыр 210546, қытай 1 млн. 199783, қазақ 49904, дүңген 151898, қырғыз 1148, моңғол 6747, қалғандарын басқа халық өкілдері құрайды.

== Шаруашылығы ==
Үрімжі Қытайдың батысқа ашылған маңызды қақпасы әрі сыртпен экономикалық, мәдени ауыс-күйісінің терезесі болып отыр. Осы кезде Үрімжі әуежайы халықаралық және ішкі 61 әуе жолын ашты, ал ел іші-сыртына 17 пар қос бағытты пойыздар қатынайды. Үрімжі Шыңжаң пошта–телеграф коммуникациясының торабы. Еуразия коммуникациялық оптикалық кабельдері, GSM сандық ұялы байланысы бар.

Үрімжі [[Шыңжаң]]ның өнеркәсіп базасы, онда мұнай мәнерлеу, металлургия, электр қуаты, көмір, тоқыма өнеркәсібі, құрылыс материалдары, механикаларды тірек еткен, химия өнеркәсібі, былғары өңдеу, баспа, азық-түлік, пластик тұтыну бұйымдары, жиһаз жасау сияқтыларға арналған біртұтас өнеркәсіп жүйесі бар. Үрімжі қаласының ауыл шаруашылығы көкөніс, жеміс-жидек, орманшылық, шөп, гүл сияқты сан алуан шаруашылық түрі біріккен қала маңы ауыл шаруашылық арнасына жатады.

== Тарих ==
Орта ғасырларда Үрімші аймағында Юйлунг (Урум) деп аталатын түрік тайпасы өмір сүрген және бұл жерде Ұлнтай (Үрімтай) деген қала болған. Үрімжі атауы Үрімтай сөзінен шыққан деген пікір бар. Кейбір ғалымдар Үрімші моңғол тілінен аударғанда «Көркем жайлау» дегенді білдіреді дейді. XVI ғасырда моңғол ойрат тайпасы шығыстан қоныс аударып, Үрімші аймағына қоныстанды. 1755-57 жылдары [[Цинь патшалығы]] (清帝国）Жоңғар хандығын жойып, 1759 жылы бүкіл Шығыс Түркістанды жаулап алып, [[Тянь-Шань]] аймағында өз билігін орнатты. 1763 жылы [[Цинь династиясы]] Үрімжідегі қазіргі Хуң Шань қаласының ([[Қызыл тау]]) маңына бекініс салып, оны [[“Ди Хуа”]] деп атады (ашу, ағарту, және еске түсіріңіз). Содан бері қала құрылысы үздіксіз болды. 1758 жылы Цинь үкіметінің [[Абылай хан]] келісімімен Үрімжіде қазақтар үшін арнайы базар ашылды. Сол жылы [[Қабанбай батыр]] бастаған қазақстандық сауда делегациясы сауда жасау үшін Үрімші базарына жылқыларды айдап барды. Содан кейін Үрімші біртіндеп Қытайдың батысындағы басты сауда қаласына айналды. Батыс Қытайдағы мұсылмандар көтерілісі жеңіліске ұшырағаннан кейін 1884 ж. Ди Хуа - Шыңжаң провинциясының орталығы. ретінде белгіленген. Үрімжі тұрғындары көбейіп, қала құрылысы артты. 1945 жылы Гоминдан үкіметі Үрімшіге ресми қала мәртебесін берді. Қала 5 округтен және бірнеше ауылдық әкімшіліктерден тұрды. 1949 жылы қыркүйекте Үрімжідегі Гоминдан үкіметі Қытай Коммунистік партиясына бейбіт жолмен бағынды. 1955 жылы Үрімшіде Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы құрылды. Үрімжі қаласының қала құрылысы мен мәдениеті 1980 жылдардан бастап қарқынды дамып келеді. Қалада ауыр және түсті металлургия, тракторлар, автомобиль жөндеу, химия, цемент, жеңіл және тамақ өнеркәсібі, су және электр станциялары, университеттер, педагогикалық, мұнай, а. ш. Институттар бар. Көмір Атырауда өндіріледі. Бүгінгі таңда Үрімші Қытайдың батыс бөлігіндегі маңызды халықаралық сауда-экономикалық орта болып табылады. Үрімші сонымен қатар Қытайдағы қазақтардың мәдени орталығы. Шыңжаң қоғамдық ғылымдар академиясы мен Шыңжаң университетінде қазақтың тарихы мен мәдениетін зерттейтін ғалымдар бар.

[[БАҚ]] - Қытайда қазақ тілінде шығатын саяси, әдеби және ғыл. басылымдар “Шыңжаң газеті”, “Ұлттар ынтымағы”, “Шұғыла”, “Шет ел әдебиеті”, “Мұра”, “Шыңжаң қоғамдық ғылымы”, “Тіл және аударма” сияқты мерзімді басылымдар және “Шыңжаң халық баспасы”, “Шыңжаң оқу-ағарту баспасы”, “Шыңжаң жастар-өрендер баспасы”, “Шыңжаң ғылыми-техника баспасының” қазақ редакциясы бөлімдері шығаратын әртүрлі кітаптар жарық көреді. Шыңжаң халық радиосының қазақ бөлімі, Шыңжаң телеарнасы қазақ тілінде үш арнамен күн сайын хабар таратады.

[[Санат:Қытай қалалары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы]]</text>
      <sha1>jakbiy6w8r3ppe7lpmpadkxc7iznuw0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620791</id>
      <parentid>3620790</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T18:48:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36313-57</username>
        <id>182799</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарих */</comment>
      <origin>3620791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12243" sha1="iwdwageukxro0fiz8xwf8f1hdkd0lg4" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қалалық округ
 |қазақша атауы           = Үрімжі
 |шынайы атауы            = 乌鲁木齐 &lt;center&gt;Wūlǔmùqí&lt;/center&gt;
 |сурет                   = {{Фотомонтаж
|photo2b = Location of Ürümqi Prefecture within Xinjiang (China).png
|photo1b = Ürümqi_montage.png
|photo1a =
|photo1c = 
|color = white
}}
 |жағдайы                 = Қалалық округ
 |ел                      = Қытай
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
 |lat_dir = |lat_deg = 43 |lat_min = 49 |lat_sec = 00
 |lon_dir = |lon_deg = 87 |lon_min = 36 |lon_sec = 00 
 |CoordAddon             = 
 |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Ауданы 
 |аймағы                  = Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Қалалық округ
 |ауданы                  = Үрімжі
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 7 аудан, 1 ауылдық аудан
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Дихуа (1755–1954)
 |статус алуы             = 1884
 |жер аумағы              = 13 800
 |биiктiктiң түрi         = Орташа биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 800
 |климаты                 = Құрғақ континенттік
 |ресми тілі              = қытай тілі
 |тұрғыны                 = {{өсім}}4 054 200
 |санақ жылы              = 2024
 |тығыздығы               = шамамен 250
 |шоғырлануы              = 
 |ұлттық құрамы           = ұйғырлар, ханьдар, қазақтар, хуэй, қырғыздар, т.б.
 |конфессионалдық құрамы  = ислам, буддизм, христиан, дәстүрлі нанымдар
 |этнохороним             = 
 |уақыт белдеуі           = +6
 |DST                     = қолданылмайды
 |телефон коды            = 0991
 |пошта индексі           = 830000
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 新A
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = http://www.wlmq.gov.cn/
 |сайт тілі               = 
}}
'''Үрімжі''' ({{lang-kz|'''ءۇرىمجى'''}}, {{lang-ug|ئۈرۈمچی, Ürümchi}}, {{lang-zh|乌鲁木齐}} {{lang-zh-pinyin|Wūlǔmùqí}}) – [[Қытай]]дың [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы‎]]ның орталығы, оның саяси, экономикалық, мәдениетттік орталықтары.

== Географиялық орналасуы ==
Үрімжі [[Азия]]–[[Еуропа]] құрлығының кіндігіне, [[Тянь-Шань|Тянь-Шань(Тәңір таулары)]]  орта бөлігінің солтүстік бөктеріне, [[Жоңғар ойпаты]]ның оңтүстігіне орналасқан. Үрімжінің үш жағын тау қоршаған, солтүстігі көсілген тұнбалы сектор пішінді жазық, шамамен теңіз деңгейінен 680–920 м. биік. Үрімжі дүние бойынша теңізден ең алыс жатқан қала. 
Тарихы [[1755]] ж. [[Чиң|Чиң(清代)]]  үкіметі қазіргі Үрімжінің Жюжяуан деген жеріндегі Миң көне қаласында бекініс-қорған салғызып, әскер тұрғызды, әрі оған «Үрімжі» деп ат қойды.

[[1763]] ж. қала атын “Дихуа” деп өзгерткен. [[1884]] жылы Шыңжаң өлке болып құрылды да, Үрімжі өлке орталығы болып белгіленді.

Үрімжі мұхиттан ең алыс орналасқан ірі қалаболып саналады.

== Жұрттануы ==
Жалпы халық саны 2 млн асады. Оның ішінде [[Қытайлар|қытай]], [[Ұйғырлар|ұйғыр]], [[Дүңгендер|дүңген]], [[Қазақтар|қазақ]], [[Моңғолдар|моңғол]], [[Қырғыздар|қырғыз]] қатарлы 47 ұлт өкілдері бар. Қытайдағы ұлттар саны ең көп қалалардың бірі. Қала тұрғындарының жалпы саны 1 млн. 643760 адам (2000). Оның ішінде ұйғыр 210546, қытай 1 млн. 199783, қазақ 49904, дүңген 151898, қырғыз 1148, моңғол 6747, қалғандарын басқа халық өкілдері құрайды.

== Шаруашылығы ==
Үрімжі Қытайдың батысқа ашылған маңызды қақпасы әрі сыртпен экономикалық, мәдени ауыс-күйісінің терезесі болып отыр. Осы кезде Үрімжі әуежайы халықаралық және ішкі 61 әуе жолын ашты, ал ел іші-сыртына 17 пар қос бағытты пойыздар қатынайды. Үрімжі Шыңжаң пошта–телеграф коммуникациясының торабы. Еуразия коммуникациялық оптикалық кабельдері, GSM сандық ұялы байланысы бар.

Үрімжі [[Шыңжаң]]ның өнеркәсіп базасы, онда мұнай мәнерлеу, металлургия, электр қуаты, көмір, тоқыма өнеркәсібі, құрылыс материалдары, механикаларды тірек еткен, химия өнеркәсібі, былғары өңдеу, баспа, азық-түлік, пластик тұтыну бұйымдары, жиһаз жасау сияқтыларға арналған біртұтас өнеркәсіп жүйесі бар. Үрімжі қаласының ауыл шаруашылығы көкөніс, жеміс-жидек, орманшылық, шөп, гүл сияқты сан алуан шаруашылық түрі біріккен қала маңы ауыл шаруашылық арнасына жатады.

== Тарих ==
Орта ғасырларда Үрімжі аймағында Юйлунг (Урум) деп аталатын түрік тайпасы өмір сүрген және бұл жерде Ұлнтай (Үрімтай) деген қала болған. Үрімжі атауы Үрімтай сөзінен шыққан деген пікір бар. Кейбір ғалымдар Үрімжі моңғол тілінен аударғанда «Көркем жайлау» дегенді білдіреді дейді. XVI ғасырда моңғол ойрат тайпасы шығыстан қоныс аударып, Үрімжі аймағына қоныстанды. 1755-57 жылдары [[Цинь патшалығы]] (清帝国）Жоңғар хандығын жойып, 1759 жылы бүкіл Шығыс Түркістанды жаулап алып, [[Тянь-Шань]] аймағында өз билігін орнатты. 1763 жылы [[Цинь династиясы]] Үрімжідегі қазіргі Хуң Шань қаласының ([[Қызыл тау]]) маңына бекініс салып, оны [[“Ди Хуа”]] деп атады (ашу, ағарту, және еске түсіріңіз). Содан бері қала құрылысы үздіксіз болды. 1758 жылы Цинь үкіметінің [[Абылай хан]] келісімімен Үрімжіде қазақтар үшін арнайы базар ашылды. Сол жылы [[Қабанбай батыр]] бастаған қазақстандық сауда делегациясы сауда жасау үшін Үрімжі базарына жылқыларды айдап барды. Содан кейін Үрімжі біртіндеп Қытайдың батысындағы басты сауда қаласына айналды. Батыс Қытайдағы мұсылмандар көтерілісі жеңіліске ұшырағаннан кейін 1884 ж. Ди Хуа - Шыңжаң провинциясының орталығы. ретінде белгіленген. Үрімжі тұрғындары көбейіп, қала құрылысы артты. 1945 жылы Гоминдан үкіметі Үрімшіге ресми қала мәртебесін берді. Қала 5 округтен және бірнеше ауылдық әкімшіліктерден тұрды. 1949 жылы қыркүйекте Үрімжідегі Гоминдан үкіметі Қытай Коммунистік партиясына бейбіт жолмен бағынды. 1955 жылы Үрімжіде Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы құрылды. Үрімжі қаласының қала құрылысы мен мәдениеті 1980 жылдардан бастап қарқынды дамып келеді. Қалада ауыр және түсті металлургия, тракторлар, автомобиль жөндеу, химия, цемент, жеңіл және тамақ өнеркәсібі, су және электр станциялары, университеттер, педагогикалық, мұнай, а. ш. Институттар бар. Көмір Атырауда өндіріледі. Бүгінгі таңда Үрімжі Қытайдың батыс бөлігіндегі маңызды халықаралық сауда-экономикалық орта болып табылады. Үрімжі сонымен қатар Қытайдағы қазақтардың мәдени орталығы. Шыңжаң қоғамдық ғылымдар академиясы мен Шыңжаң университетінде қазақтың тарихы мен мәдениетін зерттейтін ғалымдар бар.

[[БАҚ]] - Қытайда қазақ тілінде шығатын саяси, әдеби және ғыл. басылымдар “Шыңжаң газеті”, “Ұлттар ынтымағы”, “Шұғыла”, “Шет ел әдебиеті”, “Мұра”, “Шыңжаң қоғамдық ғылымы”, “Тіл және аударма” сияқты мерзімді басылымдар және “Шыңжаң халық баспасы”, “Шыңжаң оқу-ағарту баспасы”, “Шыңжаң жастар-өрендер баспасы”, “Шыңжаң ғылыми-техника баспасының” қазақ редакциясы бөлімдері шығаратын әртүрлі кітаптар жарық көреді. Шыңжаң халық радиосының қазақ бөлімі, Шыңжаң телеарнасы қазақ тілінде үш арнамен күн сайын хабар таратады.

[[Санат:Қытай қалалары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы]]</text>
      <sha1>iwdwageukxro0fiz8xwf8f1hdkd0lg4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620792</id>
      <parentid>3620791</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T18:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36313-57</username>
        <id>182799</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарих */</comment>
      <origin>3620792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12243" sha1="71yjniw2mrcdrqteu49lts6v3ocmil9" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қалалық округ
 |қазақша атауы           = Үрімжі
 |шынайы атауы            = 乌鲁木齐 &lt;center&gt;Wūlǔmùqí&lt;/center&gt;
 |сурет                   = {{Фотомонтаж
|photo2b = Location of Ürümqi Prefecture within Xinjiang (China).png
|photo1b = Ürümqi_montage.png
|photo1a =
|photo1c = 
|color = white
}}
 |жағдайы                 = Қалалық округ
 |ел                      = Қытай
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
 |lat_dir = |lat_deg = 43 |lat_min = 49 |lat_sec = 00
 |lon_dir = |lon_deg = 87 |lon_min = 36 |lon_sec = 00 
 |CoordAddon             = 
 |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Ауданы 
 |аймағы                  = Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Қалалық округ
 |ауданы                  = Үрімжі
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 7 аудан, 1 ауылдық аудан
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Дихуа (1755–1954)
 |статус алуы             = 1884
 |жер аумағы              = 13 800
 |биiктiктiң түрi         = Орташа биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 800
 |климаты                 = Құрғақ континенттік
 |ресми тілі              = қытай тілі
 |тұрғыны                 = {{өсім}}4 054 200
 |санақ жылы              = 2024
 |тығыздығы               = шамамен 250
 |шоғырлануы              = 
 |ұлттық құрамы           = ұйғырлар, ханьдар, қазақтар, хуэй, қырғыздар, т.б.
 |конфессионалдық құрамы  = ислам, буддизм, христиан, дәстүрлі нанымдар
 |этнохороним             = 
 |уақыт белдеуі           = +6
 |DST                     = қолданылмайды
 |телефон коды            = 0991
 |пошта индексі           = 830000
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 新A
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = http://www.wlmq.gov.cn/
 |сайт тілі               = 
}}
'''Үрімжі''' ({{lang-kz|'''ءۇرىمجى'''}}, {{lang-ug|ئۈرۈمچی, Ürümchi}}, {{lang-zh|乌鲁木齐}} {{lang-zh-pinyin|Wūlǔmùqí}}) – [[Қытай]]дың [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы‎]]ның орталығы, оның саяси, экономикалық, мәдениетттік орталықтары.

== Географиялық орналасуы ==
Үрімжі [[Азия]]–[[Еуропа]] құрлығының кіндігіне, [[Тянь-Шань|Тянь-Шань(Тәңір таулары)]]  орта бөлігінің солтүстік бөктеріне, [[Жоңғар ойпаты]]ның оңтүстігіне орналасқан. Үрімжінің үш жағын тау қоршаған, солтүстігі көсілген тұнбалы сектор пішінді жазық, шамамен теңіз деңгейінен 680–920 м. биік. Үрімжі дүние бойынша теңізден ең алыс жатқан қала. 
Тарихы [[1755]] ж. [[Чиң|Чиң(清代)]]  үкіметі қазіргі Үрімжінің Жюжяуан деген жеріндегі Миң көне қаласында бекініс-қорған салғызып, әскер тұрғызды, әрі оған «Үрімжі» деп ат қойды.

[[1763]] ж. қала атын “Дихуа” деп өзгерткен. [[1884]] жылы Шыңжаң өлке болып құрылды да, Үрімжі өлке орталығы болып белгіленді.

Үрімжі мұхиттан ең алыс орналасқан ірі қалаболып саналады.

== Жұрттануы ==
Жалпы халық саны 2 млн асады. Оның ішінде [[Қытайлар|қытай]], [[Ұйғырлар|ұйғыр]], [[Дүңгендер|дүңген]], [[Қазақтар|қазақ]], [[Моңғолдар|моңғол]], [[Қырғыздар|қырғыз]] қатарлы 47 ұлт өкілдері бар. Қытайдағы ұлттар саны ең көп қалалардың бірі. Қала тұрғындарының жалпы саны 1 млн. 643760 адам (2000). Оның ішінде ұйғыр 210546, қытай 1 млн. 199783, қазақ 49904, дүңген 151898, қырғыз 1148, моңғол 6747, қалғандарын басқа халық өкілдері құрайды.

== Шаруашылығы ==
Үрімжі Қытайдың батысқа ашылған маңызды қақпасы әрі сыртпен экономикалық, мәдени ауыс-күйісінің терезесі болып отыр. Осы кезде Үрімжі әуежайы халықаралық және ішкі 61 әуе жолын ашты, ал ел іші-сыртына 17 пар қос бағытты пойыздар қатынайды. Үрімжі Шыңжаң пошта–телеграф коммуникациясының торабы. Еуразия коммуникациялық оптикалық кабельдері, GSM сандық ұялы байланысы бар.

Үрімжі [[Шыңжаң]]ның өнеркәсіп базасы, онда мұнай мәнерлеу, металлургия, электр қуаты, көмір, тоқыма өнеркәсібі, құрылыс материалдары, механикаларды тірек еткен, химия өнеркәсібі, былғары өңдеу, баспа, азық-түлік, пластик тұтыну бұйымдары, жиһаз жасау сияқтыларға арналған біртұтас өнеркәсіп жүйесі бар. Үрімжі қаласының ауыл шаруашылығы көкөніс, жеміс-жидек, орманшылық, шөп, гүл сияқты сан алуан шаруашылық түрі біріккен қала маңы ауыл шаруашылық арнасына жатады.

== Тарих ==
Орта ғасырларда Үрімжі аймағында Юйлунг (Урум) деп аталатын түрік тайпасы өмір сүрген және бұл жерде Ұлнтай (Үрімтай) деген қала болған. Үрімжі атауы Үрімтай сөзінен шыққан деген пікір бар. Кейбір ғалымдар Үрімжі моңғол тілінен аударғанда «Көркем жайлау» дегенді білдіреді дейді. XVI ғасырда моңғол ойрат тайпасы шығыстан қоныс аударып, Үрімжі аймағына қоныстанды. 1755-57 жылдары [[Цинь патшалығы]] (清帝国）Жоңғар хандығын жойып, 1759 жылы бүкіл Шығыс Түркістанды жаулап алып, [[Тянь-Шань]] аймағында өз билігін орнатты. 1763 жылы [[Цинь династиясы]] Үрімжідегі қазіргі Хуң Шань қаласының ([[Қызыл тау]]) маңына бекініс салып, оны [[“Ди Хуа”]] деп атады (ашу, ағарту, және еске түсіріңіз). Содан бері қала құрылысы үздіксіз болды. 1758 жылы Цинь үкіметінің [[Абылай хан]] келісімімен Үрімжіде қазақтар үшін арнайы базар ашылды. Сол жылы [[Қабанбай батыр]] бастаған қазақстандық сауда делегациясы сауда жасау үшін Үрімжі базарына жылқыларды айдап барды. Содан кейін Үрімжі біртіндеп Қытайдың батысындағы басты сауда қаласына айналды. Батыс Қытайдағы мұсылмандар көтерілісі жеңіліске ұшырағаннан кейін 1884 ж. Ди Хуа - Шыңжаң провинциясының орталығы. ретінде белгіленген. Үрімжі тұрғындары көбейіп, қала құрылысы артты. 1945 жылы Гоминдан үкіметі Үрімжіге ресми қала мәртебесін берді. Қала 5 округтен және бірнеше ауылдық әкімшіліктерден тұрды. 1949 жылы қыркүйекте Үрімжідегі Гоминдан үкіметі Қытай Коммунистік партиясына бейбіт жолмен бағынды. 1955 жылы Үрімжіде Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы құрылды. Үрімжі қаласының қала құрылысы мен мәдениеті 1980 жылдардан бастап қарқынды дамып келеді. Қалада ауыр және түсті металлургия, тракторлар, автомобиль жөндеу, химия, цемент, жеңіл және тамақ өнеркәсібі, су және электр станциялары, университеттер, педагогикалық, мұнай, а. ш. Институттар бар. Көмір Атырауда өндіріледі. Бүгінгі таңда Үрімжі Қытайдың батыс бөлігіндегі маңызды халықаралық сауда-экономикалық орта болып табылады. Үрімжі сонымен қатар Қытайдағы қазақтардың мәдени орталығы. Шыңжаң қоғамдық ғылымдар академиясы мен Шыңжаң университетінде қазақтың тарихы мен мәдениетін зерттейтін ғалымдар бар.

[[БАҚ]] - Қытайда қазақ тілінде шығатын саяси, әдеби және ғыл. басылымдар “Шыңжаң газеті”, “Ұлттар ынтымағы”, “Шұғыла”, “Шет ел әдебиеті”, “Мұра”, “Шыңжаң қоғамдық ғылымы”, “Тіл және аударма” сияқты мерзімді басылымдар және “Шыңжаң халық баспасы”, “Шыңжаң оқу-ағарту баспасы”, “Шыңжаң жастар-өрендер баспасы”, “Шыңжаң ғылыми-техника баспасының” қазақ редакциясы бөлімдері шығаратын әртүрлі кітаптар жарық көреді. Шыңжаң халық радиосының қазақ бөлімі, Шыңжаң телеарнасы қазақ тілінде үш арнамен күн сайын хабар таратады.

[[Санат:Қытай қалалары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы]]</text>
      <sha1>71yjniw2mrcdrqteu49lts6v3ocmil9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Осман империясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8339</id>
    <revision>
      <id>3620895</id>
      <parentid>3521234</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:51:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;[[Осман империясы]]&quot; бетін қорғады ([Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі))</comment>
      <origin>3521234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53720" sha1="nsit1cse23jpuz3w7p4uxk5qn6mx27m" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы = Осман империясы
 |өз атауы = دولت علیه عثمانیه
 |статусы = [[Империя]]
 |құрылуы = [[1299 жыл|1299]]
 |ыдырауы = [[1922 жыл|1922]]
 |байрақ = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg
 |байрақ_сипаттамасы = Байрақ (1844-1922)
 |елтаңбасы = Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg
 |елтаңба_сипаттамасы = Елтаңба (1882-1922)
 |ұраны = Мәңгілік ел&lt;br /&gt;دولت ابد مدت — Devlet-i Ebed-müddet
 |карта = OttomanEmpireIn1683.png
 |сипаттамасы = 1683 жылғы Ұлы Османлы Мемлекеті
 |p1 = Салжұқ сұлтандығы
 |flag_p1 = Flag of Sultanate of Rum.svg
 |s1 = Түркия
 |flag_s1 =Flag of Turkey.svg
 |астана = [[Сөгүт]] ([[1299 жыл|1299]]-[[1326 жыл|1326]])&lt;br /&gt;[[Бурса]] ([[1326 жыл|1326]]-[[1365 жыл|1365]])&lt;br /&gt;[[Эдирне]] ([[1365 жыл|1365]]-[[1453 жыл|1453]])&lt;br /&gt;[[Ыстамбұл|Константиние]] ([[1453 жыл|1453]]-[[1922 жыл|1922]])
 |қалалары = [[Каир|Қаһира]]&lt;br /&gt;[[Александрия (Мысыр)|Александрия]]&lt;br /&gt;[[Бағдат]]&lt;br /&gt;[[Дамаск]]&lt;br /&gt;[[Мекке]]
 |тілі = [[Османлы түрік тілі|Османлы тілі]]
 |діні = [[Ислам]]
 |аумағы = 5 200 000 км² ([[1683 жыл|1683]])
 |халқы = 35 350 000 адам ([[1856 жыл|1856]])
 |басқару_формасы = [[Монархия]]
 |династиясы = [[Османлы әулеті]]
 |басқарушылар_титулы = [[Сұлтан]]
 |басқарушы1 = [[I Осман]]
 |басқарушы_жылы1 = [[1299 жыл|1299]]-[[1326 жыл|1326]]
 |басқарушылар_титулы2 = 
 |басқарушы2 = [[II Мехмет]]
 |басқарушы_жылы2 = [[1451 жыл|1451]]-[[1481 жыл|1481]]
 |басқарушылар_титулы3 = 
 |басқарушы3 = [[I Сәлім]]
 |басқарушы_жылы3 = [[1512 жыл|1512]]-[[1520 жыл|1520]]
 |басқарушылар_титулы4 = 
 |басқарушы4 = [[I Сүлеймен]]
 |басқарушы_жылы4 = [[1520 жыл|1520]]-[[1566 жыл|1566]]
 |басқарушылар_титулы5 = 
 |басқарушы5 = [[VI Мехмет]]
 |басқарушы_жылы5 = [[1918 жыл|1918]]-[[1922 жыл|1922]]
 |басқарушылар_титулы6 = Садрағзам
 |басқарушы6 = Алаеддин паша
 |басқарушы_жылы6 = [[1320 жыл|1320]]-[[1331 жыл|1331]]
 |басқарушылар_титулы7  = 
 |басқарушы7 = Паргалы Ибраһим паша
 |басқарушы_жылы7 = [[1523 жыл|1523]]-[[1536 жыл|1536]] 
 |басқарушылар_титулы8 = 
 |басқарушы8 = Соколлы Мехмет паша
 |басқарушы_жылы8 = [[1565 жыл|1565]]-[[1579 жыл|1579]]
 |басқарушылар_титулы9 = 
 |басқарушы9 = Көпрүлі Мехмет паша
 |басқарушы_жылы9 = [[1656 жыл|1656]]-[[1661 жыл|1661]]
 |басқарушылар_титулы10 = 
 |басқарушы10 = Ахмет Тәупік паша
 |басқарушы_жылы10 = [[1920 жыл|1920]]-[[1922 жыл|1922]]
 |қосымша_параметр1 = 
 |параметр_мазмұны1 = 
 |Кезең1 = 
 |Уақыт1 = 
 |Жыл1 = 
 |валютасы = ақша, құрыш, сұлтани, лира
 |дейін = Салжұқ сұлтандығы
 |д1 = Шығыс Рим империясы
 |д2 = Трапезунд империясы
 |д3 = Екінші Бұлғар патшалығы
 |д4 = Серб деспоттығы
 |д5 = Мәмлүк сұлтандығы
 |д6 = Мажарстан патшалығы
 |д7 = Испаниядағы Алжир мен Тунис
 |кейін = Түркия
 |к1 = Бірінші Грек республикасы
 |к2 = Мысыр сұлтандығы
 |к3 = Сербия патшалығы
 |к4 = Албанияның уақытша үкіметі
 |к5 = Румыния патшалығы
 |к6 = Болгария патшалығы
 |ескерту = 
}}

'''Осман империясы''' ({{lang-ota3|دولت علیه عثمانیه|Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye, Ұлы Осман мемлекеті}}) — [[Еуропа]], [[Азия]] және [[Африка]] құрлықтарында орналасқан ортағасырлық көпұлтты мемлекет.

Мемлекет [[15 ғасыр|XV]]-[[17 ғасыр|XVII ғасырларда]] үш құрлыққа (Еуропа, Азия, Африка) жайылып, оңтүстік-шығыс Еуропа, [[Таяу Шығыс]] және [[Солтүстік Африка]]ның басым бөлігін билеген; батыстағы [[Марокко]]ның [[Атлант мұхиты|Атлант]] жағалауынан шығыстағы [[Парсы шығанағы]]ның жағалауына дейін, солтүстіктегі [[Украина]]дан оңтүстіктегі [[Сомали]]ға дейінгі аймақты қамтып жатқан&lt;ref&gt;Дүние жүзi тaриxы 8, мектеп бaспaсы. 2008 ж.  б.65&lt;/ref&gt;.

Бұл мемлекет алты ғасыр бойы Батыс пен Шығыстың қарым-қатынас жасасуының бел ортасында болып келді. Құдіретінің шарықтау шыңында Османлы мемлекеті 42 уәлияттан тұрып, оған бағынышты [[Валахия]], [[Молдова]] және Трансильвания князьдіктері Османлы мемлекетіне [[Алым (салық)|алым-салық]] төлеп отырды. Бүгін [[Ыстамбұл]] ({{lang-tr|İstanbul}}) деген атпен белгілі Константиние ({{lang-ota3|قسطنطينيه|Konstantîniyye}}) қаласын өзінің астанасына айналдырған Османлы мемлекетін көп жағынан бұрынғы [[Жерорта теңізі|жерортатеңіздік]] өркениеттердің, атап айтқанда [[Рим империясы]]ның және [[Шығыс Рим империясы]]ның ислами мұрагері деп атауға болады. Османлылар да өздерін [[Ежелгі Рим]] мен [[Ислам мәдениеті]]нің жалғастырушылары деп, яғни «мәдениеттердің бірігуі» арқылы «бүкіләлемдік мемлекеттің» билеушілері ретінде қарастырды&lt;ref name=inalcikrise&gt;H. İnalcık: &quot;The rise of the Ottoman Empire&quot; in P.M. Holt, A.K. S. Lambstone, and B. Lewis (eds), ''The Cambridge History of Islam'', (Cambridge University). pages 295-200&lt;/ref&gt;.

==Тарихы==
[[Сурет:Ottoman small animation.gif|left|thumb|Османлы мемлекеті аймағының өзгеруі, 1299-1683]]

===Құрылуы (1299-1402)===
Османлылар ата-тегі [[оғыздар]]дың қайы тайпасынан шыққан. Бұл тайпа [[13 ғасыр|XIII ғасырдағы]] [[моңғол шапқыншылығы]]нан құтылып, [[Кіші Азия|Анадолы]] жеріне көшеді. Тайпаның басшылары осында әскер жинап жатқан хорезмшах Жәлел-Ад-Дин Мәңгібердінің ([[1199 жыл|1199]]-[[1231 жыл|1231]]) қызметінде болады. Кейінірек Ертұғрыл бей ([[1198 жыл|1198]]-[[1281 жыл|1281]]) бастаған тайпаның бір бөлігі [[Рум сұлтандығы|Анадолы Селжұқ Мемлекетіне]] көшеді. [[Селжұқ әулеті|Селжұқтардың]] сол кездегі сұлтаны I Аладдин Кейқұбат ([[1192 жыл|1192]]-[[1237 жыл|1237]]) Ертұғрылға Анадолыдағы [[Сөгүт]] қаласын сыйлайды. Ертұғрылдың ұлы [[I Осман]] ([[1258 жыл|1258]]-[[1324 жыл|1324]]) осы қалада [[1299 жыл]]ы Османлы бейлігінің негізін қалайды. 1300 жылы ол [[Шығыс Рим империясы|Шығыс Рим империясының]] әскерін күйрете жеңді. Оның тұсында Осман бейлігі [[Никея]] қаласын және тағы басқа бірқатар аумақты  басып алды. Осман Пруса (қазіргі [[Бурса]]) қаласын қоршауды бастады. Алайда ол қоршау аяқталмай жатып қайтыс болды. &lt;ref&gt;Osman I: Biography of the Founder of the Ottoman Dynasty&lt;/ref&gt;

[[Орхан (Османлы сұлтаны)|Орхан]] ([[1288 жыл|1288]]-[[1362 жыл|1362]]) Анадолының батысын толығымен басып алады. Сондай-ақ, Орхан Галиполи түбегін және Фракияны басып алып, Осман империясының Еуропаға экспансиясына жол ашты. &lt;ref&gt;История Византийской империи: XI-XV веков&lt;/ref&gt;

[[I Мұрат]] ([[1326 жыл|1326]]-[[1389 жыл|1389]]) өз әкесі мен атасы сияқты Анадолының әжептәуір жерлерін басып алды. Бұл жетістіктерді пайдаланып, ол [[1383 жыл]]ы өзін «[[сұлтан]]» етіп жариялайды. Ол [[15 маусым]] [[1389 жыл]]ы [[Косово шайқасы|Косово даласындағы шайқаста]] серб серісі Милош Обиличтің (сер. Милош Обилић) қолынан қаза табады.

[[I Баязит]] ([[1357 жыл|1357]]-[[1402 жыл|1402]]) Косово даласындағы шайқаста өз әкесі сербтерден қаза болуына байланысты ол кек алу мақсатымен көптеген сербтерді қырып жойды. [[Сербия]]дағы жеңістен кейін ол өз отарлауын Анадолыда жалғастырады: Айдын, Сарухан, Гермиян, Ментеше, Хамит және Қараман бейліктерін басып алады. Осылайша I Баязит османлы иеліктерін тез арада екі есе арттырады (жерлерді тез жаулап, өз шешімдерін тез шешетіндіктен оған «Шапшаң» ({{lang-tr|Yıldırım}}) деген лақап ат қойылған). Бірақ ол бұл иеліктерді қалай шапшаң басып алса, сонша айырылып қалды. Бұның себебі — I Баязиттің замандасы [[Әмір Темір]] болуы және ең бастысы I Баязит көкірекшілдікке беріліп кеткені. I Баязит Әмір Темірге жазған көптеген хаттарында жәбірлейтін сөздер жазып, оны жете бағаламайды. Әмір Темір жауап ретінде османлылардың басып алған бейліктерін жаулап, оларға қайтадан тәуелсіздік береді. Ал Әмір мен Сұлтанның арасындағы шешуші шайқас [[Анкара]] (түр. Ankara) жерінде болады. Соғыста Әмір Сұлтанды жеңіп, оны қамауға алады. Сұлтан қамауда [[20 шілде]] [[1402 жыл]]ы қаза табады.

===Сұлтанаралық (1402-1413)===
[[I Баязит]] қайтыс болғаннан кейін Әмір Темір ойрандаған Османлы мемлекетінде ортақ билеуші болмайды. I Баязиттің үш баласы өзін сұлтан деп жариялайды: Иса [[Бурса|Бұрсада]], Сүлеймен [[Эдирне]]де, ал Мехмет Батыс Анадолыда. Бұл жағдай сұлтанаралыққа әкеп соқты. [[1405 жыл|1405]]-[[1406 жыл]]дары Мехмет Исаны жеңіп, [[Бурса]]ны басып алады. Кейін [[1411 жыл]]ы I Баязиттің ортаңғы ұлы Мұса да өз ағасы Сүлейменді жеңіп, Румелияда өзін сұлтан деп жариялайды. Тірі қалған екі ағайындылардың шешуші шайқасы [[1413 жыл]]ы болды. Сол шайқаста Мехмет жеңеді, ал жеңілген Мұса [[Валахия]]ға қашып, сонда қайтыс болады.

=== Өркендеуі (1413-1453) ===
[[I Мехмет]] ([[1387 жыл|1387]]-[[1421 жыл|1421]]) сұлтанаралықтан жеңімпаз болып шығып, өзін күллі Османлы мемлекетінің сұлтаны деп жариялайды. Ол Анадолыдағы бейліктердің бәрін (Қараманнан басқа) қайта жаулап алады. Сонымен, Османлы мемлекеті қайта өз қалпына келе бастайды. I Мехмет [[1421 жыл]]дың [[26 мамыр]]ында қайтыс болады.

[[II Мұрат]] ([[1404 жыл|1404]]-[[1451 жыл|1451]]) [[1422 жыл]]ы [[Ыстамбұл|Константинопольді]] қоршайды. Бірақ сол кезде османлыларда флот та, артиллерия да болған жоқ. Бұған қарамастан олар Византияға шабуыл жасап, көп жауынгерлерінен айырылады. Оған қоса Анадолыдағы бейліктер жаңа бүліктер бастайды. Сондықтан II Мұрат Константинополь қоршауын тоқтатады. Бүліктерді басқан соң, ол [[Балқан түбегі]]ндегі жерлерге бірнеше жорық жасайды. II  Мұрадтың күшеюінен қауіптенген Еуропа елдері жаңа крест жорығын бастайды. 1444 жылы кресшілер Варна түбінде жеңіліс табады. Балқандарда Мұрат кейбір жеңістерге қол жеткізеді. Қожа Мұрат Эдирне қаласында [[3 ақпан]] [[1451 жыл]]ы мерт болады. Оның баласы әйгілі әскербасы әрі саясаткер II Мехмет ізбасары болады.

[[File:Battle of Zonchio 1499.jpg|right|thumb|frame|200px|Зончио шайқасы — кемелерден зеңбірек атылған алғашқы теңіз шайқасы]]

===Дамуы (1453-1579)===
[[II Мехмет]] ([[1432 жыл|1432]]-[[1481 жыл|1481]]) [[1453 жыл]]ы 21 жасында [[Шығыс Рим империясы]]ның елордасы [[Константинополь]]ді жаулап алып, мемлекетті толығымен жояды. Сұлтан Константинопольмен шектелмей, Еуропаның басқа да жерлерін жаулауға кірісті. Тіпті [[Италия]]ның Отранто қаласына дейін жетеді. Бірақ оның жасы мен денсаулығы оның көптеген жоспарларына кедергі болды. [[1481 жыл]]ы Гебза қаласында мерт болды.

[[File:Battle_of_Mohacs_1526.png|right|thumb|frame|200px|Мохач шайқасындағы османлылардың жеңісі — өз заманындағы ең жылдам жеңіс (2 сағат)]]

[[I Сәлім]] ([[1467 жыл|1467]]-[[1520 жыл|1520]]) [[1517 жыл]]ы [[Мысыр]]дағы [[мәмлүктер]]дің мемлекетін жояды. Сол жылы сұлтан өзіне «[[Халифа|халиф]]» атағын алады. Енді бұл атақ келесі османлы сұлтандардың да атағы болады. I Сәлім өзінің бар-жоғы 8 жылдық ([[1512 жыл|1512]]-[[1520 жыл|1520]]) билік жүргізген заманында Күрдістанды, Шамды, [[Алжир]]ді, [[Мысыр]]ды, [[Мекке]] мен [[Медине]]ні жаулап алды.

[[I Сүлеймен]] ([[1494 жыл|1494]]-[[1566 жыл|1566]]) 1521 жылы [[Белград|Белградты]] басып алды. [[1526 жыл]]ы Мохач шайқасында 55-60 мыңдық әскерімен чехтер, [[мажарлар]] және [[поляктар]]дың 38-41 мыңдық әскерін екі сағат ішінде толығымен жеңеді. Соғыс барысында [[Мажарстан]]ның патшасы II Лайош батпаққа батып, мерт болады. Соғыстың нәтижесінде османлылардың еуропадағы беделі артты. I Сүлеймен өзінің 42 жылдық ([[1520 жыл|1520]]-[[1566 жыл|1566]]) билік жіргізген заманында [[Босния және Герцеговина]]ны, Славонияны, Мажарстанды, [[Молдова]]ны, [[Ирак]]ты, [[Бахрейн]]ді, [[Ливия]]ны, [[Тунис]]ті жаулап алды. I Сүлейменнің тұсында османлылардың билігі шарықтауының шыңына жетті. 1565 жылы  Османлылар сәтсіз аяқталған Мальта қоршауын бастады. &lt;ref&gt;Пираты. Полная история морских разбоев - 249-бет&lt;/ref&gt;Әділ Сүлеймен [[7 қыркүйек]] [[1566 жыл]]ы Сигетвар қоршауы кезінде қаза табады. Бірнеше аптадан кейін оны [[Сүлеймение мешіті]]нің жанындағы мазарда жерлейді.

I Сүлеймен қайтыс болғаннан кейін, оның жалғыз тірі қалған ұлы [[II Сәлім]] ([[1524 жыл|1524]]-[[1574 жыл|1574]]) таққа отырады. Оның тұсында сарайдағы әйелдер османлы саясатына үлкен ықпал тигізді. Сонын ішіндегі ең көрнектісі сұлтанның әйелі Хасеки [[Нұрбану сұлтан]] болды. Осылайша «Қатындар сұлтандығы» ([[1566 жыл|1566]]-[[1656 жыл|1656]]) атты заман басталды. Осы заман тұсында Осман мемлекеті әлсіреп, дағдарысқа ұшырай бастады. Сары Сәлім [[1574 жыл]]дың [[21 желтоқсан]]ында [[Топкапы]] сарайында қайтыс болды.

Алайда шын мәнісінде II Сәлім тұсында елдегі ең беделді адам — садрағзам Соколлы Мехмет паша ([[1506 жыл|1506]]-[[1579 жыл|1579]]) еді. II Сәлімнің билік құруы кезіндегі елдің дамуы осы садрағзамның арқасында болды. Ол [[II Сәлім]] өлгеннен кейін тағы 5 жыл садрағзам болды. [[1579 жыл]]дың [[11 қазан]]ында садрағзамның қайтыс болуы Тоқырау жылдарына бастама болды.

===Тоқырауы (1579-1699)===
Османлы мемлекетінің көптеген көтерілістер мен бүліктерден әлсірегенін көрген Тұрхан Қадиша сұлтан өз баласы сұлтан [[IV Мехмет]]ке Көпрүлі Мехмет пашаны ([[1575 жыл|1575]]-[[1661 жыл|1661]]) садрағзам етіп тағайындауға кеңес береді. Көпрүлі Мехмет пашаның саяси жетістіктері осыған себеп болды. Сөйтіп, [[1656 жыл]]дың [[15 қыркүйек]] күнінде Көпрүлі Мехмет паша садрағзам етіп тағайындалады. Бұл оқиға «Көпрүлілер заманының» ([[1656 жыл|1656]]-[[1710 жыл|1710]]) бастамасы болды. Көпрүлі Мехмет паша өзінің тағайындалуына дейін сұлтанға бірнеше шарт қойды:
* Садрағзамның шешімі қайта қарастырылмайды;
* Садрағзам өз еркімен шенеуніктерді тағайындайды, марапаттайды және қызметтен босатады;
* Садрағзам сұлтанның кеңесінсіз шағымдарға қатысты шешімді өзі қабылдайды;
* Сарайда ешкім де саясатқа араласпайды.

Көпрүлі Мехмет паша өзінің 5 жылдық ([[1656 жыл|1656]]-[[1661 жыл|1661]]) билік жүргізген заманында [[Крит]] пен [[Дарданелл бұғазы|Шанаққала]] жерлерінде [[Венеция]]ға қарсы сәтті соғыс жүргізді, Лемнос пен Тенедос аралдарын жаулап алды, Қазызадалы атты дінбұзарлықтың, Трансильванияның, Абаза Хасан пашаның бүлігін басты, өзінің қарамағына саясаткерлер мен әскербасыларды жинап алды, және «лауазымды сатып алу» салтын біржолата жойды.

Көпрүлі Мехмет паша қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары оның саясатын жалғастырды. Көпрүлілер басқарған заманда Османлы мемлекетінің ішкі және сыртқы саясатында тұрақтылық болды, және биліктің беделі қайта өрлей бастады. 

1683 жылы Осман империясына қарсы &quot;Қасиетті Лига&quot; құрылып, Осман империясымен соғыс (Кейде Ұлы Түрік соғысы деп те аталады) басталды (1683-1699). Соғыс барысында Османлы армиясы Вена (1683), Азов (1696), Зенд (1697) маңында жеңіліске ұшырады. &lt;ref&gt;Священная Лига и Османская Империя в Средиземном море&lt;/ref&gt;

===Әлсіреуі (1699-1792)===
[[1699 жыл]]дың [[26 қаңтар]]ында Карловиц бітім шарты жасалды. Бұл бітім шарт бойынша [[Венеция]]ға Морея мен [[Далмация]], [[Аустрия]]ға [[Мажарстан]] мен Трансильвания, ал [[Польша]]ға Подолье өтті. Бұл оқиға елдің Әлсіреу дәуірінің бастамасы еді. [[1700 жыл]]дың [[14 шілде]]сінде жасалған Константинополь бітім шарты бойынша [[Ресей]]ге Азов өтті. 1710 жылы Ресей патшасы [[I Пётр]] Осман империясына қарсы Прут жорығын бастады. Бірақ Прут жорығы сәтсіз аяқталды. &lt;ref&gt;Неизвестная война Петра Великого - 81-бет&lt;/ref&gt;

[[1718 жыл|1718]]-[[1730 жыл]]дар османлы тарихында &quot;Лала дәуірі&quot; деген атаумен әйгілі. Сұлтан [[III Ахмет]] пен садрағзам Наушаһарлы Дамат Ибраһим паша басшылығымен елде ғылым, өнер, мәдениет және экономиканы дамыту мақсатымен үлкен іс-шаралар ұйымдастырылды. Ғалым Ибраһим Мутеффериқа алғаш османлы типографиясын ашты. Алайда осындай жаңартуларға қарамастан османлы халқына, әсіресе дінбасылар мен жаңа шеріктерге садрағзам саясаты ұнамады. Патрон Халил төңкерісі нәтижесінде [[1730 жыл]]дың [[1 қазан]]ында садрағзам Ибраһим паша өлім жазасына кесілді, ал [[2 қазан|келесі күні]] сұлтан III Ахмет тақтан тайдырылды.

===Ыдырауы (1789-1922)===
XVIII-XIX ғасырларда Османлы және Ресей империялары арасында бірқатар соғыстар болды. XVIII ғасырдың аяғында Түркия Ресеймен болған соғыстарда бірқатар жеңіліске ұшырады. Ал түріктер одан әрі жеңіліске ұшырамас үшін Османлы әскері жаңғырту өтуі керек деген қорытындыға келді.

1789-1807 жылдары ІІІ Селим әскери реформа жүргізіп, армияны еуропалық сызық бойынша қайта құрудың алғашқы байыпты әрекеттерін жасады. Реформаның арқасында сол кезде онсыз да тиімсіз болған жаңа шеріктердың реакциялық ағымдары әлсіреді. Алайда 1804 және 1807 жылдары олар реформаға қарсы көтерілістерді көтерді. 1807 жылы Селимді қастандық жасаушылар түрмеге қамап, 1808 жылы өлтірді. 1826 жылы [[II Махмұт]] жаңа шеріктеры корпусын жойды.

1804-1815 жылдардағы Серб революциясы Балқандағы ұлтшылдық дәуірінің басталуы болды. [[Шығыс мәселесін]] [[Балқан түбегі|Балқан елдері]] көтерді. 1830 жылы Осман империясы де-юре Сербияның егемендігін мойындады. 1821 жылы гректер Түркияға қарсы көтеріліс жасады. Пелопоннестегі гректердің көтерілісі Молдовадағы көтеріліске ұласты, ол 1829 жылы өзінің де юре тәуелсіздігімен аяқталды. XIX ғасырдың ортасында еуропалықтар Осман империясын «[[Еуропаның ауру адамы]]&lt;nowiki/&gt;» деп атады. 1860-1870 жылдары Османлы вассалдары: Сербия, Валахия, Молдова және Қаратау кінәздіктері толық тәуелсіздік алды.

Түркия [[Танзимат|Танзимат дәуірінде]] (1839-1876) әскерге шақырылатын әскер құруға, банк жүйесін реформалауға, діни заңдарды зайырлы құқыққа ауыстыруға, зауыттарды гильдияларға ауыстыруға әкелген реформалар жүргізді. 1840 жылы 23 қазанда Ыстамбұлда Османлы Пошта министрлігі ашылды

1876 ​​жылы Осман империясы конституция қабылдады. Бірінші конституция дәуірінде Түркияда парламент құрылды, оны 1878 жылы сұлтан таратып жіберді.

Сондай-ақ Осман империясындағы сауаттылық деңгейі еуропалық бәсекелестермен салыстырғанда өте төмен болғанын және сауатсыздықтың әсіресе мұсылмандар арасында кең таралғанын атап өткен жөн.&lt;ref&gt;Stone, Norman «Turkey in the Russian Mirror» pages 86-100 from ''Russia War, Peace and Diplomacy'' edited by Mark &amp; Ljubica Erickson, Weidenfeld &amp; Nicolson: London, 2004 page 95.&lt;/ref&gt;                                       

[[1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] Ресей империясының шешуші жеңісімен аяқталды. Нәтижесінде Еуропадағы түрік қорғанысы күрт әлсіреді; Болгария, Румыния және Сербия тәуелсіздік алды. 1878 жылы Аустрия-Мажарстан Османлы облысы Босния Уәлаят пен Нови Пазар Санджакты басқынды, бірақ түріктер олардың бұл мемлекетке қосылғанын мойындамады және оларды қайтаруға бар күшімен тырысты.

Өз кезегінде, 1878 жылғы [[Берлин конгресі|Берлин конгресінен]] кейін [[Британ империясы]] Балқандағы аумақтарды түріктерге қайтару үшін үгіт-насихат жұмыстарын бастады. 1878 жылы британдықтарға [[Кипр|Кипрге]] бақылау берілді. 1882 жылы британ әскерлері Араби-паша көтерілісін басып, оны басып алу үшін [[Мысыр|Мысыртке]] басып кірді.

1908 жылы 3 шілдедегі [[Жас түріктер төңкерісі|Жас түрік]] төңкерісінен кейін [[Екінші Конституция|Осман империясында Екінші Конституция]] дәуірі басталды. Сұлтан 1876 жылғы конституцияның қалпына келтірілгенін жариялап, Парламентті қайта шақырды. Жас түріктердің билікке келуі Осман империясының ыдырауының басталуы болды.

1911-1912 жылдардағы [[Италия-Түрк соғысы|Италия-Түрік соғысы]] кезінде Осман империясы Ливиядан айырылды, ал Балқан альянсы оған соғыс жариялады, [[Бірінші Балқан соғысы|Балқан соғысы]] кезінде Сербия, Грекия, Қаратау және Болгариядан тұратын Балкан альянсы Түркияны Еуропадан қуып жіберді, осылайша Бірінші Еуропалық Балқан соғысы кезінде Түркияның барлық жерінен айырылды.

Немістер Иракта теміржол желісін салуды ұсынды. Темір жол жартылай ғана салынды. 1914 жылы Британ империясы темір жолды сатып алып, оның құрылысын жалғастырды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуында темір жол ерекше рөл атқарды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Осман империясы соғысқа тартылды, Кавказ майданында табыс көрсетті, бірақ соғыстың аяғында Түркия барлық майдандарда жеңіліске ұшырады.

Соғыс кезінде соғыс министрі [[Әнуар паша|Әнуар Паша]] [[армян геноцидін]] бастады.

Хиджаз провинциясында араб көтерілісі болды.

1918 жылы қазанда Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған Мудрос бітіміне қол қойылды. Одан кейін [[Константинополь|Константинопольды]] басып алу және Осман империясының екіге бөлінуі болды. [[Севр бейбітшілік келісім|Севр бейбітшілік келісімінің]] шарттарына сәйкес Осман империясының бөлінген территориясы [[Антанта|Антанта державалары]] арасында қамтамасыз етілді. Бұл Мұстафа Кемал Ататүрік бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың жандануына әкелді.

== Басқару нысаны ==
{{Толық мақала|Осман империясының мемлекеттік ұйымы}}
[[Осман империясының мемлекеттік ұйымы]] өте қарапайым болды. Оның негізгі бағыттары әскери және азаматтық басқару болды. Елдегі ең жоғарғы қызмет сұлтан болды. Азаматтық жүйе аймақтарға тән белгілерге құрылған әкімшілік бірліктерге негізделген. Түріктер мемлекет діни қызметкерлерді бақылайтын жүйені қолданды (Византия империясындағыдай). Мұсылман Ираннан әкімшілік және сот жүйесі енгізілгеннен кейін сақталған түріктердің исламға дейінгі белгілі бір дәстүрлері Осман империясының әкімшілік шеңберінде маңызды болып қала берді. Мемлекеттің басты міндеті - империяны қорғау және кеңейту, сонымен қатар билікті сақтау үшін ел ішінде қауіпсіздік пен тепе-теңдікті қамтамасыз ету болды&lt;ref&gt;Naim Kapucu,Hamit Palabıyık «Turkish public administration: from tradition to the modern age», p 77&lt;/ref&gt;.

Мұсылман әлеміндегі бірде-бір әулет [[Османлы әулеті|Осман әулеті]] сияқты билікте болған емес. Османлы әулеті түркі тектес болған. Он бір рет Осман сұлтанын халық жауы ретінде жаулар құлатты. Осман империясының тарихында Осман әулетін құлату үшін 2 ғана әрекет болған, олардың екеуі де сәтсіз аяқталған, бұл Осман түріктерінің күшіне куә болды.

Сұлтан басқарған халифаттың исламдағы жоғары позициясы түркілерге Осман халифатын құруға мүмкіндік берді. Османлы сұлтан (немесе [[падишаһ]], «патшалардың патшасы») империяның жалғыз билеушісі болды және ол әрқашан абсолютті бақылауды жүзеге асырмаса да, мемлекеттік биліктің даралануы болды. Жаңа сұлтан әрқашан бұрынғы сұлтанның ұлдарының бірі болды. Сарай мектебінің күшті білім беру жүйесі мүмкін емес мұрагерлерді жоюға және басқарушы мұрагерлер элитасына қолдау жасауға бағытталған. Болашақ мемлекеттік қызметкерлер оқыған сарай мектептері оқшауланған жоқ. [[Медресе]]де мұсылмандар оқыды ([[Османлы түрік тілі|осман.]] Medrese), мұнда ғалымдар мен мемлекеттік қызметкерлер сабақ берді. Материалдық қолдауды кедей отбасылардың балаларына жоғары білім алуға мүмкіндік беретін [[вакуф]]тар ұсынды&lt;ref&gt;Bernard Lewis, Istanbul and the civilization of the Ottoman Empire, p. 151&lt;/ref&gt;, ал христиандар Румелия және / немесе Балқан ([[девширме]]) елдерінің тұрғындарынан жыл сайын 8 жастан 12 жасқа дейінгі 3000 христиан ұлын қабылдайтын [[эндерун]]да оқыды&lt;ref&gt;Kemal H Karpat, Social Change and Politics in Turkey: A Structural-Historical Analysis, p. 204&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Thomas allom, c1840, The Enterance to Divan.png|нобай|Керемет Портаның қақпасы (Bâb-ı Âlî)]]

Сұлтан жоғарғы монарх болғанына қарамастан, мемлекет пен атқарушы билік саясаткерлерге жүктелді. Өзін-өзі басқару органында кеңесшілер мен министрлер арасында саяси күрес болды (диван, [[XVII ғасыр]]да Порту деп өзгертілді). [[Бейлік]]тің кезінде де диван ақсақалдардан тұратын. Кейінірек ақсақалдардың орнына армия офицерлері мен жергілікті білгірлер (мысалы, діни және саяси қайраткерлер) диванға кірді. 1320 жылдан бастап ұлы уәзір сұлтанның кейбір міндеттерін орындады. [[Ұлы уәзір]] Сұлтанға мүлдем тәуелсіз болды, ол Сұлтанның мұрагерлік мүлкін кез-келген жолмен иеліктен шығарып, кез-келген адамды жұмыстан шығарып, барлық саланы басқара алды. XVI ғасырдың соңынан бастап сұлтан мемлекеттің саяси өміріне қатысуды тоқтатты, ал ұлы [[уәзір]] Осман империясының іс жүзінде билеушісі болды&lt;ref&gt;Antony Black (2001), «The state of the House of Osman (devlet-ı al-ı Osman)» in The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, p. 199&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Tughra Suleiman.jpg|нобай|[[I Сүлеймен|Ұлы Сүлеймен]]нің тұғрасы (1520)]]

Осман империясының бүкіл тарихында Осман империясының вассал княздіктерінің билеушілері сұлтанмен әрекеттерді үйлестірмей, тіпті оған қарсы әрекет еткен жағдайлар көп болды. [[Жас түріктер төңкерісі]]нен кейін Осман империясы [[конституциялық монархия]]ға айналды. Сұлтан енді атқарушы билікке ие болмады. Барлық провинциялардан келген делегаттармен парламент құрылды. Олар [[Императорлық үкімет (Осман империясы)|Императорлық үкіметті (Осман империясы)]] құрды.

Қарқынды дамып келе жатқан империяны өз ісіне берілген, тәжірибелі адамдар басқарды ([[албандар]], [[фаниариоттар]], [[армяндар]], [[сербтер]], [[венгрлер]] және басқалар). Христиандар, мұсылмандар мен еврейлер Осман империясындағы басқару жүйесін толығымен өзгертті&lt;ref&gt;Inalcik, Halil. «The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City.» Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229—249.pg236&lt;/ref&gt;.

Осман империясында эклектикалық үкімет болды, ол тіпті басқа державалармен дипломатиялық хат алмасуға әсер етті. Бастапқыда хат алмасу грек тілінде жүргізілді&lt;ref&gt;Donald Quataert, 2&lt;/ref&gt;.

Османлы сұлтандарының барлығында 35 жеке белгілер болды - олар қол қойған [[тұғра]]лар. Сұлтанның мөріне ойылып жазылған оларда Сұлтан мен оның әкесінің аты, сондай-ақ мақал-мәтелдер мен дұғалар жазылған. Ең алғашқы тұғра [[Орхан I]] тұғрасы болды. Дәстүрлі стильде бейнеленген луридті тұғра Осман [[каллиграфия]]сының негізі болды.

== Жас түріктер ==
[[XIX ғасыр]]дың соңында жаңартудың жаңа толқыны [[түріктер]]дің ұлттық қозғалысы түрінде көрініс берді. Түріктердің ұлттық қозғалысы XIX ғасырдың 50-60 жылдарында басталды. Қозғалыстың бастапқы кезеңінде артушылық сипаты басым еді. «Жаңа Османлылар» ұйымының мүшелері мен белгілі ағартушы, жазушы Намык Кемел бастаған бірқатар зиялы топтар түрік тілінің дамуы мен оның әдеби тіл дәрежесіне көтерілуіне, ағарту ісіне зор үлестерін қосты. Ендігі реформалық қозғалыс толқынының өкілдері империяның тұтастығын сақтау шараларын іздестірді. [[1889 жыл]]ы [[Ыстамбұл]]да «Бірлік және өрлеу» (осм. İttihâd ve Terakkî) партиясы құрылды. Бұл ұйымның бөлімдері мен провинциялары шетелде де құрылды. Ұйымның алға қойған жақын арадағы мақсаты — конституциялық мемлекет құру болатын. Реформалық шаралар жүргізіп, елдің экономикасын көтеру, қоғамды жан-жақты жаңарту көзделді. Бұл қозғалыстың өкілдері Жас түріктер (түр. Jön Türkler) деп аталды.

[[20 ғасыр|XX ғасырдың]] басында Османлы мемлекетінің халықаралық жағдайы нашарлап, мемлекет күйреу алдында тұрған кезде Жас түріктер өздерінің қызметін жандандыра түсті. [[1908 жыл]]ы [[шілде]]де [[Батыс Еуропа|Батыс державалардың]] [[Македония Республикасы|Македонияны]] Османлы мемлекетінен бөліп алмақ болған саясатынан кейін, сұлтан өкіметінің әлсіздігіне ызаланған түрік әскерінің бөлімдері көтеріліс жасады. Бұл жас түріктер төңкерісінің басталуы еді. Жас түріктер жағына әскердің басқа аймақтардағы бөлімдері де қосылды. Жас түріктердің қысымынан қорыққан сұлтан, [[1908 жыл]]ы [[2 шілде]]де [[1876 жыл]]ғы конституцияны қалпына келтіруге және парламентті шақыруға келіседі. Жаңа парламентте көп орынға ие болып, жеңіске жеткен және әскерге арқа сүйеген Жас түріктер, іс жүзінде, елде өздерінің билігін орнатты. [[1909 жыл]]ы Жас түріктер [[II Әбділхамит]]ті тақтан тайдырды. Жаңа сұлтан болып [[V Мехмет]] сайланды. [[1908 жыл]]ғы Жас түріктер төңкерісінің нәтижесінде Османлы мемлекетінің билік түрі [[абсолюттік монархия]]дан конституциялық монархияға ауысты.

Өкіметке келген Жас түріктер қиындықтарды шешудің жолын таба алмады. Конституциялық билікке көшу елдің шет аймақтарында ұлт-азаттық қозғалыстың жаңа толқынын тудырды. Ұлт-азаттық қозғалыс жетекшілерімен тіл табыса алмаған Жас түріктер, қолындағы билікті пайдаланып, күш қолдану саясатына көшеді. [[1908 жыл]]ы [[Аустрия-Мажарстан]] [[Босния және Герцеговина]]ны [[аннексия]]лайды. [[1911 жыл]]ы [[Ливия]]дағы османлы иеліктерін [[Италия]] басып алады. Османлы үкіметінің сәтсіздіктерін пайдаланған Жас түріктердің қарсыластары оларды үкімет билігінен кетірді. Бірақ жаңа үкімет мемлекетті сақтап қалуға дәрменсіз болып шығады. [[1912 жыл]]ы [[бірінші Балқан соғысы]]нда [[Болгария]], [[Грекия]], [[Румыния]], [[Сербия]] Османлы Сұлтандығының бүкіл еуропалық иеліктерін басып алады. Тек [[Ыстамбұл]] мен оған жақын жатқан біраз аудандар ғана қалады. Бұл үкіметтің де сәтсіздігін пайдаланғысы келген Жас түріктер [[1908 жыл]]ғы көтеріліске қатысқан Әнуар бейдің басшылығымен, [[1913 жыл]]ы мемлекеттік төңкеріс жасайды. Қайтадан үкімет билігіне ие болған Жас түріктер мемлекеттің күйреуін бәрі бір тоқтата алған жоқ. Сыртқы саясатта [[Германия]]ны арқа тұтқан Османлы Сұлтандығы [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]та [[үштік одақ]] жағында болады.

== Осман империясының әкімшілік бөлінісі ==
{{main|Осман империясының әкімшілік бөлінісі}}
Осман империясының әкімшілік бөлінуі мемлекеттің субъектілерін басқаратын әскери басқаруға негізделген. Бұл жүйеден тыс [[Осман империясының вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері|вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері]] болды.

== Османлы тұғрасы ==
{{Толық мақала|Тұғра}}
[[Image:Tugra Mahmuds II.gif|right|frame|Бұл османлы сұлтаны II Махмұт тұғрасы. Онда былай делінген:
'' &lt;span style=&quot;color:#990000;&quot;&gt;Махмұт&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#000099;&quot;&gt;хан&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#999900;&quot;&gt;Әбділхамит&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009900;&quot;&gt;ұлы&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#990099;&quot;&gt;мәңгілік&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#009999;&quot;&gt;жеңімпаз&lt;/span&gt;''. 
Османлыша: &lt;br/&gt;    
-  &lt;big&gt;
&lt;span style=&quot;color:#990000;&quot;&gt;محمود &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#000099;&quot;&gt;خان &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009900;&quot;&gt;بن &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#999900;&quot;&gt;عبدالحميد &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009999;&quot;&gt;مظفر &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#990099;&quot;&gt;دائماً&lt;/span&gt;&lt;/big&gt;]]

Тұғра (түр. Tuğra) — османлы сұлтандарының ресми құжаттар мен хаттарында қолданылатын хұснихаттық мөр немесе қолтаңба. Тұғрада сұлтанның аты, әкесінің аты және атағы көрсетіледі.

==Диуан==
Cұлтан мемлекетте жоғарғы билеуші болса да, мемлекеттегі атқарушы билік уәзірлерге (осм. Vezir) жүктелінеді. Олардың күнделікті жұмыс орындары «Диуан» (осм. Dîvân-ı Hümâyun) болып саналды. Диуанның басшысы әрі сұлтаннан кейінгі екінші адам садрағзам (осм. Sadrazam) болып саналды. Бірақ [[1320 жыл]]дан бастап садрағзамдар сұлтандардың да кейбір міндеттерін орындай бастады. Садрағзамдар сұлтандардан толығымен тәуелсіз болды: олар сұлтанның мұрагерлік мүлкін өз қалауы бойынша басқара алды, мемлекеттегі кез келген уәзірді немесе пашаны қызметтен босатуға құқылы болды.

==Тағы қараңыз==
* [[Османлы байрағы]]
* [[Османлы сұлтандарының тізімі]]
* [[Османлы түрік тілі]]
* [[Османлыша-түрікше энциклопедиялық сөздік]]
* [[Османлы әулеті]]
* [[Османлы әулетінің шежіресі]]
* [[Паша]]
* [[Тұғра]]

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
===Ағылшын тілінде===
* [http://www.turizm.net/turkey/history/ottoman.html Османлы мемлекеті: Уақытнама]
* [http://ottomanfoothill.googlepages.com Османлы мемлекеті: Мәңгілік ел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025234456/http://ottomanfoothill.googlepages.com/ |date=2009-10-25 }}
* [http://www.osmanli700.gen.tr/english/engindex.html Османлы торабы]
* [http://www.euratlas.com/big/big1600.htm Османлы империясы] — Еуропаның [[1600 жыл]]ғы картасы және Османлы мемлекетінің сол кездегі географиялық көрінісі.
* [http://books.google.com/books?vid=LCCN05017306&amp;id=LFbTIBgjbqQC&amp;pg=PA257 History of Turkish Empire] — Османлы мемлекеті тарихының уақытнамасы.
* [http://www.wsu.edu:8080/~dee/OTTOMAN/OTTOMAN1.HTM Дүние жүзінің өркениеттері: Османлылар] — Османлы мемлекетінің басқару жүйесі.
* [http://www.ottomansouvenir.com/Capitals/Capitals_of_Ottoman_Empire.htm Османлы мемлекетінің елордалары]
* [http://aton.ttu.edu Түрік ауыз әдебиеті]
* [http://www.theottomans.org Османлылар жайлы мәліметтер]
* {{PDFlink|[http://www.unm.edu/~phooper/thesis_condensed.pdf Ерте Османлы тарихындағы халықтарды күштеп жер аударулар]

|566&amp;nbsp;[[Kibibyte|KiB]]&lt;!-- application/pdf, 580460 bytes --&gt;}} — [[1300 жыл|1300]]-[[1600 жыл]]дар аралығын қамтиды

===Түрік тілінде===
* [http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanlı_İmparatorluğu Османлы мемлекеті туралы энциклопедиялық мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917204512/http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu |date=2009-09-17 }}
* [http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html Османлы байрақтары жайлы мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214144301/http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html |date=2008-02-14 }}
* [http://www.theottomans.org/turkce/index.asp Османлы мемлекеті жайлы мәліметтер]
{{Хилафаттар}}
&lt;!--
{{Осман империясының сұлтандары}}
{{Осман империясының мемлекеттік жүйесі}}--&gt;

[[Санат:Хилафаттар]]
[[Санат:Османлы империясы]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]
[[Санат:Империялар]]</text>
      <sha1>nsit1cse23jpuz3w7p4uxk5qn6mx27m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620897</id>
      <parentid>3620895</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53719" sha1="dsbzr4nzobopaq6utvqypsb6r48twjh" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы = Осман империясы
 |өз атауы = دولت علیه عثمانیه
 |статусы = [[Империя]]
 |құрылуы = [[1299 жыл|1299]]
 |ыдырауы = [[1922 жыл|1922]]
 |байрақ = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg
 |байрақ_сипаттамасы = Байрақ (1844-1922)
 |елтаңбасы = Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg
 |елтаңба_сипаттамасы = Елтаңба (1882-1922)
 |ұраны = Мәңгілік ел&lt;br /&gt;دولت ابد مدت — Devlet-i Ebed-müddet
 |карта = OttomanEmpireIn1683.png
 |сипаттамасы = 1683 жылғы Ұлы Османлы Мемлекеті
 |p1 = Салжұқ сұлтандығы
 |flag_p1 = Flag of Sultanate of Rum.svg
 |s1 = Түркия
 |flag_s1 =Flag of Turkey.svg
 |астана = [[Сөгүт]] ([[1299 жыл|1299]]-[[1326 жыл|1326]])&lt;br /&gt;[[Бурса]] ([[1326 жыл|1326]]-[[1365 жыл|1365]])&lt;br /&gt;[[Эдирне]] ([[1365 жыл|1365]]-[[1453 жыл|1453]])&lt;br /&gt;[[Ыстамбұл|Константиние]] ([[1453 жыл|1453]]-[[1922 жыл|1922]])
 |қалалары = [[Каир|Қаһира]]&lt;br /&gt;[[Александрия (Мысыр)|Александрия]]&lt;br /&gt;[[Бағдат]]&lt;br /&gt;[[Дамаск]]&lt;br /&gt;[[Мекке]]
 |тілі = [[Османлы түрік тілі|Османлы тілі]]
 |діні = [[Ислам]]
 |аумағы = 5 200 000 км² ([[1683 жыл|1683]])
 |халқы = 35 350 000 адам ([[1856 жыл|1856]])
 |басқару_формасы = [[Монархия]]
 |династиясы = [[Османлы әулеті]]
 |басқарушылар_титулы = [[Сұлтан]]
 |басқарушы1 = [[I Осман]]
 |басқарушы_жылы1 = [[1299 жыл|1299]]-[[1326 жыл|1326]]
 |басқарушылар_титулы2 = 
 |басқарушы2 = [[II Мехмет]]
 |басқарушы_жылы2 = [[1451 жыл|1451]]-[[1481 жыл|1481]]
 |басқарушылар_титулы3 = 
 |басқарушы3 = [[I Сәлім]]
 |басқарушы_жылы3 = [[1512 жыл|1512]]-[[1520 жыл|1520]]
 |басқарушылар_титулы4 = 
 |басқарушы4 = [[I Сүлеймен]]
 |басқарушы_жылы4 = [[1520 жыл|1520]]-[[1566 жыл|1566]]
 |басқарушылар_титулы5 = 
 |басқарушы5 = [[VI Мехмет]]
 |басқарушы_жылы5 = [[1918 жыл|1918]]-[[1922 жыл|1922]]
 |басқарушылар_титулы6 = Садрағзам
 |басқарушы6 = Алаеддин паша
 |басқарушы_жылы6 = [[1320 жыл|1320]]-[[1331 жыл|1331]]
 |басқарушылар_титулы7  = 
 |басқарушы7 = Паргалы Ибраһим паша
 |басқарушы_жылы7 = [[1523 жыл|1523]]-[[1536 жыл|1536]] 
 |басқарушылар_титулы8 = 
 |басқарушы8 = Соколлы Мехмет паша
 |басқарушы_жылы8 = [[1565 жыл|1565]]-[[1579 жыл|1579]]
 |басқарушылар_титулы9 = 
 |басқарушы9 = Көпрүлі Мехмет паша
 |басқарушы_жылы9 = [[1656 жыл|1656]]-[[1661 жыл|1661]]
 |басқарушылар_титулы10 = 
 |басқарушы10 = Ахмет Тәупік паша
 |басқарушы_жылы10 = [[1920 жыл|1920]]-[[1922 жыл|1922]]
 |қосымша_параметр1 = 
 |параметр_мазмұны1 = 
 |Кезең1 = 
 |Уақыт1 = 
 |Жыл1 = 
 |валютасы = ақша, құрыш, сұлтани, лира
 |дейін = Салжұқ сұлтандығы
 |д1 = Шығыс Рим империясы
 |д2 = Трапезунд империясы
 |д3 = Екінші Бұлғар патшалығы
 |д4 = Серб деспоттығы
 |д5 = Мәмлүк сұлтандығы
 |д6 = Мажарстан патшалығы
 |д7 = Испаниядағы Алжир мен Тунис
 |кейін = Түркия
 |к1 = Бірінші Грек республикасы
 |к2 = Мысыр сұлтандығы
 |к3 = Сербия патшалығы
 |к4 = Албанияның уақытша үкіметі
 |к5 = Румыния патшалығы
 |к6 = Болгария патшалығы
 |ескерту = 
}}

'''Осман империясы''' ({{lang-ota3|دولت علیه عثمانیه|Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye, Ұлы Осман мемлекеті}}) — [[Еуропа]], [[Азия]] және [[Африка]] құрлықтарында орналасқан ортағасырлық көпұлтты мемлекет.

Мемлекет [[15 ғасыр|XV]]-[[17 ғасыр|XVII ғасырларда]] үш құрлыққа (Еуропа, Азия, Африка) жайылып, оңтүстік-шығыс Еуропа, [[Таяу Шығыс]] және [[Солтүстік Африка]]ның басым бөлігін билеген; батыстағы [[Марокко]]ның [[Атлант мұхиты|Атлант]] жағалауынан шығыстағы [[Парсы шығанағы]]ның жағалауына дейін, солтүстіктегі [[Украина]]дан оңтүстіктегі [[Сомали]]ға дейінгі аймақты қамтып жатқан&lt;ref&gt;Дүние жүзi тaриxы 8, мектеп бaспaсы. 2008 ж.  б.65&lt;/ref&gt;.

Бұл мемлекет алты ғасыр бойы Батыс пен Шығыстың қарым-қатынас жасасуының бел ортасында болып келді. Құдіретінің шарықтау шыңында Османлы мемлекеті 42 уәлияттан тұрып, оған бағынышты [[Валахия]], [[Молдова]] және Трансильвания князьдіктері Османлы мемлекетіне [[Алым (салық)|алым-салық]] төлеп отырды. Бүгін [[Ыстанбұл]] ({{lang-tr|İstanbul}}) деген атпен белгілі Константиние ({{lang-ota3|قسطنطينيه|Konstantîniyye}}) қаласын өзінің астанасына айналдырған Османлы мемлекетін көп жағынан бұрынғы [[Жерорта теңізі|жерортатеңіздік]] өркениеттердің, атап айтқанда [[Рим империясы]]ның және [[Византия империясы]]ның ислами мұрагері деп атауға болады. Османлылар да өздерін [[Ежелгі Рим]] мен [[Ислам мәдениеті]]нің жалғастырушылары деп, яғни «мәдениеттердің бірігуі» арқылы «бүкіләлемдік мемлекеттің» билеушілері ретінде қарастырды&lt;ref name=inalcikrise&gt;H. İnalcık: &quot;The rise of the Ottoman Empire&quot; in P.M. Holt, A.K. S. Lambstone, and B. Lewis (eds), ''The Cambridge History of Islam'', (Cambridge University). pages 295-200&lt;/ref&gt;.

==Тарихы==
[[Сурет:Ottoman small animation.gif|left|thumb|Османлы мемлекеті аймағының өзгеруі, 1299-1683]]

===Құрылуы (1299-1402)===
Османлылар ата-тегі [[оғыздар]]дың қайы тайпасынан шыққан. Бұл тайпа [[13 ғасыр|XIII ғасырдағы]] [[моңғол шапқыншылығы]]нан құтылып, [[Кіші Азия|Анадолы]] жеріне көшеді. Тайпаның басшылары осында әскер жинап жатқан хорезмшах Жәлел-Ад-Дин Мәңгібердінің ([[1199 жыл|1199]]-[[1231 жыл|1231]]) қызметінде болады. Кейінірек Ертұғрыл бей ([[1198 жыл|1198]]-[[1281 жыл|1281]]) бастаған тайпаның бір бөлігі [[Рум сұлтандығы|Анадолы Селжұқ Мемлекетіне]] көшеді. [[Селжұқ әулеті|Селжұқтардың]] сол кездегі сұлтаны I Аладдин Кейқұбат ([[1192 жыл|1192]]-[[1237 жыл|1237]]) Ертұғрылға Анадолыдағы [[Сөгүт]] қаласын сыйлайды. Ертұғрылдың ұлы [[I Осман]] ([[1258 жыл|1258]]-[[1324 жыл|1324]]) осы қалада [[1299 жыл]]ы Османлы бейлігінің негізін қалайды. 1300 жылы ол [[Шығыс Рим империясы|Шығыс Рим империясының]] әскерін күйрете жеңді. Оның тұсында Осман бейлігі [[Никея]] қаласын және тағы басқа бірқатар аумақты  басып алды. Осман Пруса (қазіргі [[Бурса]]) қаласын қоршауды бастады. Алайда ол қоршау аяқталмай жатып қайтыс болды. &lt;ref&gt;Osman I: Biography of the Founder of the Ottoman Dynasty&lt;/ref&gt;

[[Орхан (Османлы сұлтаны)|Орхан]] ([[1288 жыл|1288]]-[[1362 жыл|1362]]) Анадолының батысын толығымен басып алады. Сондай-ақ, Орхан Галиполи түбегін және Фракияны басып алып, Осман империясының Еуропаға экспансиясына жол ашты. &lt;ref&gt;История Византийской империи: XI-XV веков&lt;/ref&gt;

[[I Мұрат]] ([[1326 жыл|1326]]-[[1389 жыл|1389]]) өз әкесі мен атасы сияқты Анадолының әжептәуір жерлерін басып алды. Бұл жетістіктерді пайдаланып, ол [[1383 жыл]]ы өзін «[[сұлтан]]» етіп жариялайды. Ол [[15 маусым]] [[1389 жыл]]ы [[Косово шайқасы|Косово даласындағы шайқаста]] серб серісі Милош Обиличтің (сер. Милош Обилић) қолынан қаза табады.

[[I Баязит]] ([[1357 жыл|1357]]-[[1402 жыл|1402]]) Косово даласындағы шайқаста өз әкесі сербтерден қаза болуына байланысты ол кек алу мақсатымен көптеген сербтерді қырып жойды. [[Сербия]]дағы жеңістен кейін ол өз отарлауын Анадолыда жалғастырады: Айдын, Сарухан, Гермиян, Ментеше, Хамит және Қараман бейліктерін басып алады. Осылайша I Баязит османлы иеліктерін тез арада екі есе арттырады (жерлерді тез жаулап, өз шешімдерін тез шешетіндіктен оған «Шапшаң» ({{lang-tr|Yıldırım}}) деген лақап ат қойылған). Бірақ ол бұл иеліктерді қалай шапшаң басып алса, сонша айырылып қалды. Бұның себебі — I Баязиттің замандасы [[Әмір Темір]] болуы және ең бастысы I Баязит көкірекшілдікке беріліп кеткені. I Баязит Әмір Темірге жазған көптеген хаттарында жәбірлейтін сөздер жазып, оны жете бағаламайды. Әмір Темір жауап ретінде османлылардың басып алған бейліктерін жаулап, оларға қайтадан тәуелсіздік береді. Ал Әмір мен Сұлтанның арасындағы шешуші шайқас [[Анкара]] (түр. Ankara) жерінде болады. Соғыста Әмір Сұлтанды жеңіп, оны қамауға алады. Сұлтан қамауда [[20 шілде]] [[1402 жыл]]ы қаза табады.

===Сұлтанаралық (1402-1413)===
[[I Баязит]] қайтыс болғаннан кейін Әмір Темір ойрандаған Османлы мемлекетінде ортақ билеуші болмайды. I Баязиттің үш баласы өзін сұлтан деп жариялайды: Иса [[Бурса|Бұрсада]], Сүлеймен [[Эдирне]]де, ал Мехмет Батыс Анадолыда. Бұл жағдай сұлтанаралыққа әкеп соқты. [[1405 жыл|1405]]-[[1406 жыл]]дары Мехмет Исаны жеңіп, [[Бурса]]ны басып алады. Кейін [[1411 жыл]]ы I Баязиттің ортаңғы ұлы Мұса да өз ағасы Сүлейменді жеңіп, Румелияда өзін сұлтан деп жариялайды. Тірі қалған екі ағайындылардың шешуші шайқасы [[1413 жыл]]ы болды. Сол шайқаста Мехмет жеңеді, ал жеңілген Мұса [[Валахия]]ға қашып, сонда қайтыс болады.

=== Өркендеуі (1413-1453) ===
[[I Мехмет]] ([[1387 жыл|1387]]-[[1421 жыл|1421]]) сұлтанаралықтан жеңімпаз болып шығып, өзін күллі Османлы мемлекетінің сұлтаны деп жариялайды. Ол Анадолыдағы бейліктердің бәрін (Қараманнан басқа) қайта жаулап алады. Сонымен, Османлы мемлекеті қайта өз қалпына келе бастайды. I Мехмет [[1421 жыл]]дың [[26 мамыр]]ында қайтыс болады.

[[II Мұрат]] ([[1404 жыл|1404]]-[[1451 жыл|1451]]) [[1422 жыл]]ы [[Ыстамбұл|Константинопольді]] қоршайды. Бірақ сол кезде османлыларда флот та, артиллерия да болған жоқ. Бұған қарамастан олар Византияға шабуыл жасап, көп жауынгерлерінен айырылады. Оған қоса Анадолыдағы бейліктер жаңа бүліктер бастайды. Сондықтан II Мұрат Константинополь қоршауын тоқтатады. Бүліктерді басқан соң, ол [[Балқан түбегі]]ндегі жерлерге бірнеше жорық жасайды. II  Мұрадтың күшеюінен қауіптенген Еуропа елдері жаңа крест жорығын бастайды. 1444 жылы кресшілер Варна түбінде жеңіліс табады. Балқандарда Мұрат кейбір жеңістерге қол жеткізеді. Қожа Мұрат Эдирне қаласында [[3 ақпан]] [[1451 жыл]]ы мерт болады. Оның баласы әйгілі әскербасы әрі саясаткер II Мехмет ізбасары болады.

[[File:Battle of Zonchio 1499.jpg|right|thumb|frame|200px|Зончио шайқасы — кемелерден зеңбірек атылған алғашқы теңіз шайқасы]]

===Дамуы (1453-1579)===
[[II Мехмет]] ([[1432 жыл|1432]]-[[1481 жыл|1481]]) [[1453 жыл]]ы 21 жасында [[Шығыс Рим империясы]]ның елордасы [[Константинополь]]ді жаулап алып, мемлекетті толығымен жояды. Сұлтан Константинопольмен шектелмей, Еуропаның басқа да жерлерін жаулауға кірісті. Тіпті [[Италия]]ның Отранто қаласына дейін жетеді. Бірақ оның жасы мен денсаулығы оның көптеген жоспарларына кедергі болды. [[1481 жыл]]ы Гебза қаласында мерт болды.

[[File:Battle_of_Mohacs_1526.png|right|thumb|frame|200px|Мохач шайқасындағы османлылардың жеңісі — өз заманындағы ең жылдам жеңіс (2 сағат)]]

[[I Сәлім]] ([[1467 жыл|1467]]-[[1520 жыл|1520]]) [[1517 жыл]]ы [[Мысыр]]дағы [[мәмлүктер]]дің мемлекетін жояды. Сол жылы сұлтан өзіне «[[Халифа|халиф]]» атағын алады. Енді бұл атақ келесі османлы сұлтандардың да атағы болады. I Сәлім өзінің бар-жоғы 8 жылдық ([[1512 жыл|1512]]-[[1520 жыл|1520]]) билік жүргізген заманында Күрдістанды, Шамды, [[Алжир]]ді, [[Мысыр]]ды, [[Мекке]] мен [[Медине]]ні жаулап алды.

[[I Сүлеймен]] ([[1494 жыл|1494]]-[[1566 жыл|1566]]) 1521 жылы [[Белград|Белградты]] басып алды. [[1526 жыл]]ы Мохач шайқасында 55-60 мыңдық әскерімен чехтер, [[мажарлар]] және [[поляктар]]дың 38-41 мыңдық әскерін екі сағат ішінде толығымен жеңеді. Соғыс барысында [[Мажарстан]]ның патшасы II Лайош батпаққа батып, мерт болады. Соғыстың нәтижесінде османлылардың еуропадағы беделі артты. I Сүлеймен өзінің 42 жылдық ([[1520 жыл|1520]]-[[1566 жыл|1566]]) билік жіргізген заманында [[Босния және Герцеговина]]ны, Славонияны, Мажарстанды, [[Молдова]]ны, [[Ирак]]ты, [[Бахрейн]]ді, [[Ливия]]ны, [[Тунис]]ті жаулап алды. I Сүлейменнің тұсында османлылардың билігі шарықтауының шыңына жетті. 1565 жылы  Османлылар сәтсіз аяқталған Мальта қоршауын бастады. &lt;ref&gt;Пираты. Полная история морских разбоев - 249-бет&lt;/ref&gt;Әділ Сүлеймен [[7 қыркүйек]] [[1566 жыл]]ы Сигетвар қоршауы кезінде қаза табады. Бірнеше аптадан кейін оны [[Сүлеймение мешіті]]нің жанындағы мазарда жерлейді.

I Сүлеймен қайтыс болғаннан кейін, оның жалғыз тірі қалған ұлы [[II Сәлім]] ([[1524 жыл|1524]]-[[1574 жыл|1574]]) таққа отырады. Оның тұсында сарайдағы әйелдер османлы саясатына үлкен ықпал тигізді. Сонын ішіндегі ең көрнектісі сұлтанның әйелі Хасеки [[Нұрбану сұлтан]] болды. Осылайша «Қатындар сұлтандығы» ([[1566 жыл|1566]]-[[1656 жыл|1656]]) атты заман басталды. Осы заман тұсында Осман мемлекеті әлсіреп, дағдарысқа ұшырай бастады. Сары Сәлім [[1574 жыл]]дың [[21 желтоқсан]]ында [[Топкапы]] сарайында қайтыс болды.

Алайда шын мәнісінде II Сәлім тұсында елдегі ең беделді адам — садрағзам Соколлы Мехмет паша ([[1506 жыл|1506]]-[[1579 жыл|1579]]) еді. II Сәлімнің билік құруы кезіндегі елдің дамуы осы садрағзамның арқасында болды. Ол [[II Сәлім]] өлгеннен кейін тағы 5 жыл садрағзам болды. [[1579 жыл]]дың [[11 қазан]]ында садрағзамның қайтыс болуы Тоқырау жылдарына бастама болды.

===Тоқырауы (1579-1699)===
Османлы мемлекетінің көптеген көтерілістер мен бүліктерден әлсірегенін көрген Тұрхан Қадиша сұлтан өз баласы сұлтан [[IV Мехмет]]ке Көпрүлі Мехмет пашаны ([[1575 жыл|1575]]-[[1661 жыл|1661]]) садрағзам етіп тағайындауға кеңес береді. Көпрүлі Мехмет пашаның саяси жетістіктері осыған себеп болды. Сөйтіп, [[1656 жыл]]дың [[15 қыркүйек]] күнінде Көпрүлі Мехмет паша садрағзам етіп тағайындалады. Бұл оқиға «Көпрүлілер заманының» ([[1656 жыл|1656]]-[[1710 жыл|1710]]) бастамасы болды. Көпрүлі Мехмет паша өзінің тағайындалуына дейін сұлтанға бірнеше шарт қойды:
* Садрағзамның шешімі қайта қарастырылмайды;
* Садрағзам өз еркімен шенеуніктерді тағайындайды, марапаттайды және қызметтен босатады;
* Садрағзам сұлтанның кеңесінсіз шағымдарға қатысты шешімді өзі қабылдайды;
* Сарайда ешкім де саясатқа араласпайды.

Көпрүлі Мехмет паша өзінің 5 жылдық ([[1656 жыл|1656]]-[[1661 жыл|1661]]) билік жүргізген заманында [[Крит]] пен [[Дарданелл бұғазы|Шанаққала]] жерлерінде [[Венеция]]ға қарсы сәтті соғыс жүргізді, Лемнос пен Тенедос аралдарын жаулап алды, Қазызадалы атты дінбұзарлықтың, Трансильванияның, Абаза Хасан пашаның бүлігін басты, өзінің қарамағына саясаткерлер мен әскербасыларды жинап алды, және «лауазымды сатып алу» салтын біржолата жойды.

Көпрүлі Мехмет паша қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары оның саясатын жалғастырды. Көпрүлілер басқарған заманда Османлы мемлекетінің ішкі және сыртқы саясатында тұрақтылық болды, және биліктің беделі қайта өрлей бастады. 

1683 жылы Осман империясына қарсы &quot;Қасиетті Лига&quot; құрылып, Осман империясымен соғыс (Кейде Ұлы Түрік соғысы деп те аталады) басталды (1683-1699). Соғыс барысында Османлы армиясы Вена (1683), Азов (1696), Зенд (1697) маңында жеңіліске ұшырады. &lt;ref&gt;Священная Лига и Османская Империя в Средиземном море&lt;/ref&gt;

===Әлсіреуі (1699-1792)===
[[1699 жыл]]дың [[26 қаңтар]]ында Карловиц бітім шарты жасалды. Бұл бітім шарт бойынша [[Венеция]]ға Морея мен [[Далмация]], [[Аустрия]]ға [[Мажарстан]] мен Трансильвания, ал [[Польша]]ға Подолье өтті. Бұл оқиға елдің Әлсіреу дәуірінің бастамасы еді. [[1700 жыл]]дың [[14 шілде]]сінде жасалған Константинополь бітім шарты бойынша [[Ресей]]ге Азов өтті. 1710 жылы Ресей патшасы [[I Пётр]] Осман империясына қарсы Прут жорығын бастады. Бірақ Прут жорығы сәтсіз аяқталды. &lt;ref&gt;Неизвестная война Петра Великого - 81-бет&lt;/ref&gt;

[[1718 жыл|1718]]-[[1730 жыл]]дар османлы тарихында &quot;Лала дәуірі&quot; деген атаумен әйгілі. Сұлтан [[III Ахмет]] пен садрағзам Наушаһарлы Дамат Ибраһим паша басшылығымен елде ғылым, өнер, мәдениет және экономиканы дамыту мақсатымен үлкен іс-шаралар ұйымдастырылды. Ғалым Ибраһим Мутеффериқа алғаш османлы типографиясын ашты. Алайда осындай жаңартуларға қарамастан османлы халқына, әсіресе дінбасылар мен жаңа шеріктерге садрағзам саясаты ұнамады. Патрон Халил төңкерісі нәтижесінде [[1730 жыл]]дың [[1 қазан]]ында садрағзам Ибраһим паша өлім жазасына кесілді, ал [[2 қазан|келесі күні]] сұлтан III Ахмет тақтан тайдырылды.

===Ыдырауы (1789-1922)===
XVIII-XIX ғасырларда Османлы және Ресей империялары арасында бірқатар соғыстар болды. XVIII ғасырдың аяғында Түркия Ресеймен болған соғыстарда бірқатар жеңіліске ұшырады. Ал түріктер одан әрі жеңіліске ұшырамас үшін Османлы әскері жаңғырту өтуі керек деген қорытындыға келді.

1789-1807 жылдары ІІІ Селим әскери реформа жүргізіп, армияны еуропалық сызық бойынша қайта құрудың алғашқы байыпты әрекеттерін жасады. Реформаның арқасында сол кезде онсыз да тиімсіз болған жаңа шеріктердың реакциялық ағымдары әлсіреді. Алайда 1804 және 1807 жылдары олар реформаға қарсы көтерілістерді көтерді. 1807 жылы Селимді қастандық жасаушылар түрмеге қамап, 1808 жылы өлтірді. 1826 жылы [[II Махмұт]] жаңа шеріктеры корпусын жойды.

1804-1815 жылдардағы Серб революциясы Балқандағы ұлтшылдық дәуірінің басталуы болды. [[Шығыс мәселесін]] [[Балқан түбегі|Балқан елдері]] көтерді. 1830 жылы Осман империясы де-юре Сербияның егемендігін мойындады. 1821 жылы гректер Түркияға қарсы көтеріліс жасады. Пелопоннестегі гректердің көтерілісі Молдовадағы көтеріліске ұласты, ол 1829 жылы өзінің де юре тәуелсіздігімен аяқталды. XIX ғасырдың ортасында еуропалықтар Осман империясын «[[Еуропаның ауру адамы]]&lt;nowiki/&gt;» деп атады. 1860-1870 жылдары Османлы вассалдары: Сербия, Валахия, Молдова және Қаратау кінәздіктері толық тәуелсіздік алды.

Түркия [[Танзимат|Танзимат дәуірінде]] (1839-1876) әскерге шақырылатын әскер құруға, банк жүйесін реформалауға, діни заңдарды зайырлы құқыққа ауыстыруға, зауыттарды гильдияларға ауыстыруға әкелген реформалар жүргізді. 1840 жылы 23 қазанда Ыстамбұлда Османлы Пошта министрлігі ашылды

1876 ​​жылы Осман империясы конституция қабылдады. Бірінші конституция дәуірінде Түркияда парламент құрылды, оны 1878 жылы сұлтан таратып жіберді.

Сондай-ақ Осман империясындағы сауаттылық деңгейі еуропалық бәсекелестермен салыстырғанда өте төмен болғанын және сауатсыздықтың әсіресе мұсылмандар арасында кең таралғанын атап өткен жөн.&lt;ref&gt;Stone, Norman «Turkey in the Russian Mirror» pages 86-100 from ''Russia War, Peace and Diplomacy'' edited by Mark &amp; Ljubica Erickson, Weidenfeld &amp; Nicolson: London, 2004 page 95.&lt;/ref&gt;                                       

[[1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] Ресей империясының шешуші жеңісімен аяқталды. Нәтижесінде Еуропадағы түрік қорғанысы күрт әлсіреді; Болгария, Румыния және Сербия тәуелсіздік алды. 1878 жылы Аустрия-Мажарстан Османлы облысы Босния Уәлаят пен Нови Пазар Санджакты басқынды, бірақ түріктер олардың бұл мемлекетке қосылғанын мойындамады және оларды қайтаруға бар күшімен тырысты.

Өз кезегінде, 1878 жылғы [[Берлин конгресі|Берлин конгресінен]] кейін [[Британ империясы]] Балқандағы аумақтарды түріктерге қайтару үшін үгіт-насихат жұмыстарын бастады. 1878 жылы британдықтарға [[Кипр|Кипрге]] бақылау берілді. 1882 жылы британ әскерлері Араби-паша көтерілісін басып, оны басып алу үшін [[Мысыр|Мысыртке]] басып кірді.

1908 жылы 3 шілдедегі [[Жас түріктер төңкерісі|Жас түрік]] төңкерісінен кейін [[Екінші Конституция|Осман империясында Екінші Конституция]] дәуірі басталды. Сұлтан 1876 жылғы конституцияның қалпына келтірілгенін жариялап, Парламентті қайта шақырды. Жас түріктердің билікке келуі Осман империясының ыдырауының басталуы болды.

1911-1912 жылдардағы [[Италия-Түрк соғысы|Италия-Түрік соғысы]] кезінде Осман империясы Ливиядан айырылды, ал Балқан альянсы оған соғыс жариялады, [[Бірінші Балқан соғысы|Балқан соғысы]] кезінде Сербия, Грекия, Қаратау және Болгариядан тұратын Балкан альянсы Түркияны Еуропадан қуып жіберді, осылайша Бірінші Еуропалық Балқан соғысы кезінде Түркияның барлық жерінен айырылды.

Немістер Иракта теміржол желісін салуды ұсынды. Темір жол жартылай ғана салынды. 1914 жылы Британ империясы темір жолды сатып алып, оның құрылысын жалғастырды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуында темір жол ерекше рөл атқарды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Осман империясы соғысқа тартылды, Кавказ майданында табыс көрсетті, бірақ соғыстың аяғында Түркия барлық майдандарда жеңіліске ұшырады.

Соғыс кезінде соғыс министрі [[Әнуар паша|Әнуар Паша]] [[армян геноцидін]] бастады.

Хиджаз провинциясында араб көтерілісі болды.

1918 жылы қазанда Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған Мудрос бітіміне қол қойылды. Одан кейін [[Константинополь|Константинопольды]] басып алу және Осман империясының екіге бөлінуі болды. [[Севр бейбітшілік келісім|Севр бейбітшілік келісімінің]] шарттарына сәйкес Осман империясының бөлінген территориясы [[Антанта|Антанта державалары]] арасында қамтамасыз етілді. Бұл Мұстафа Кемал Ататүрік бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың жандануына әкелді.

== Басқару нысаны ==
{{Толық мақала|Осман империясының мемлекеттік ұйымы}}
[[Осман империясының мемлекеттік ұйымы]] өте қарапайым болды. Оның негізгі бағыттары әскери және азаматтық басқару болды. Елдегі ең жоғарғы қызмет сұлтан болды. Азаматтық жүйе аймақтарға тән белгілерге құрылған әкімшілік бірліктерге негізделген. Түріктер мемлекет діни қызметкерлерді бақылайтын жүйені қолданды (Византия империясындағыдай). Мұсылман Ираннан әкімшілік және сот жүйесі енгізілгеннен кейін сақталған түріктердің исламға дейінгі белгілі бір дәстүрлері Осман империясының әкімшілік шеңберінде маңызды болып қала берді. Мемлекеттің басты міндеті - империяны қорғау және кеңейту, сонымен қатар билікті сақтау үшін ел ішінде қауіпсіздік пен тепе-теңдікті қамтамасыз ету болды&lt;ref&gt;Naim Kapucu,Hamit Palabıyık «Turkish public administration: from tradition to the modern age», p 77&lt;/ref&gt;.

Мұсылман әлеміндегі бірде-бір әулет [[Османлы әулеті|Осман әулеті]] сияқты билікте болған емес. Османлы әулеті түркі тектес болған. Он бір рет Осман сұлтанын халық жауы ретінде жаулар құлатты. Осман империясының тарихында Осман әулетін құлату үшін 2 ғана әрекет болған, олардың екеуі де сәтсіз аяқталған, бұл Осман түріктерінің күшіне куә болды.

Сұлтан басқарған халифаттың исламдағы жоғары позициясы түркілерге Осман халифатын құруға мүмкіндік берді. Османлы сұлтан (немесе [[падишаһ]], «патшалардың патшасы») империяның жалғыз билеушісі болды және ол әрқашан абсолютті бақылауды жүзеге асырмаса да, мемлекеттік биліктің даралануы болды. Жаңа сұлтан әрқашан бұрынғы сұлтанның ұлдарының бірі болды. Сарай мектебінің күшті білім беру жүйесі мүмкін емес мұрагерлерді жоюға және басқарушы мұрагерлер элитасына қолдау жасауға бағытталған. Болашақ мемлекеттік қызметкерлер оқыған сарай мектептері оқшауланған жоқ. [[Медресе]]де мұсылмандар оқыды ([[Османлы түрік тілі|осман.]] Medrese), мұнда ғалымдар мен мемлекеттік қызметкерлер сабақ берді. Материалдық қолдауды кедей отбасылардың балаларына жоғары білім алуға мүмкіндік беретін [[вакуф]]тар ұсынды&lt;ref&gt;Bernard Lewis, Istanbul and the civilization of the Ottoman Empire, p. 151&lt;/ref&gt;, ал христиандар Румелия және / немесе Балқан ([[девширме]]) елдерінің тұрғындарынан жыл сайын 8 жастан 12 жасқа дейінгі 3000 христиан ұлын қабылдайтын [[эндерун]]да оқыды&lt;ref&gt;Kemal H Karpat, Social Change and Politics in Turkey: A Structural-Historical Analysis, p. 204&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Thomas allom, c1840, The Enterance to Divan.png|нобай|Керемет Портаның қақпасы (Bâb-ı Âlî)]]

Сұлтан жоғарғы монарх болғанына қарамастан, мемлекет пен атқарушы билік саясаткерлерге жүктелді. Өзін-өзі басқару органында кеңесшілер мен министрлер арасында саяси күрес болды (диван, [[XVII ғасыр]]да Порту деп өзгертілді). [[Бейлік]]тің кезінде де диван ақсақалдардан тұратын. Кейінірек ақсақалдардың орнына армия офицерлері мен жергілікті білгірлер (мысалы, діни және саяси қайраткерлер) диванға кірді. 1320 жылдан бастап ұлы уәзір сұлтанның кейбір міндеттерін орындады. [[Ұлы уәзір]] Сұлтанға мүлдем тәуелсіз болды, ол Сұлтанның мұрагерлік мүлкін кез-келген жолмен иеліктен шығарып, кез-келген адамды жұмыстан шығарып, барлық саланы басқара алды. XVI ғасырдың соңынан бастап сұлтан мемлекеттің саяси өміріне қатысуды тоқтатты, ал ұлы [[уәзір]] Осман империясының іс жүзінде билеушісі болды&lt;ref&gt;Antony Black (2001), «The state of the House of Osman (devlet-ı al-ı Osman)» in The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, p. 199&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Tughra Suleiman.jpg|нобай|[[I Сүлеймен|Ұлы Сүлеймен]]нің тұғрасы (1520)]]

Осман империясының бүкіл тарихында Осман империясының вассал княздіктерінің билеушілері сұлтанмен әрекеттерді үйлестірмей, тіпті оған қарсы әрекет еткен жағдайлар көп болды. [[Жас түріктер төңкерісі]]нен кейін Осман империясы [[конституциялық монархия]]ға айналды. Сұлтан енді атқарушы билікке ие болмады. Барлық провинциялардан келген делегаттармен парламент құрылды. Олар [[Императорлық үкімет (Осман империясы)|Императорлық үкіметті (Осман империясы)]] құрды.

Қарқынды дамып келе жатқан империяны өз ісіне берілген, тәжірибелі адамдар басқарды ([[албандар]], [[фаниариоттар]], [[армяндар]], [[сербтер]], [[венгрлер]] және басқалар). Христиандар, мұсылмандар мен еврейлер Осман империясындағы басқару жүйесін толығымен өзгертті&lt;ref&gt;Inalcik, Halil. «The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City.» Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229—249.pg236&lt;/ref&gt;.

Осман империясында эклектикалық үкімет болды, ол тіпті басқа державалармен дипломатиялық хат алмасуға әсер етті. Бастапқыда хат алмасу грек тілінде жүргізілді&lt;ref&gt;Donald Quataert, 2&lt;/ref&gt;.

Османлы сұлтандарының барлығында 35 жеке белгілер болды - олар қол қойған [[тұғра]]лар. Сұлтанның мөріне ойылып жазылған оларда Сұлтан мен оның әкесінің аты, сондай-ақ мақал-мәтелдер мен дұғалар жазылған. Ең алғашқы тұғра [[Орхан I]] тұғрасы болды. Дәстүрлі стильде бейнеленген луридті тұғра Осман [[каллиграфия]]сының негізі болды.

== Жас түріктер ==
[[XIX ғасыр]]дың соңында жаңартудың жаңа толқыны [[түріктер]]дің ұлттық қозғалысы түрінде көрініс берді. Түріктердің ұлттық қозғалысы XIX ғасырдың 50-60 жылдарында басталды. Қозғалыстың бастапқы кезеңінде артушылық сипаты басым еді. «Жаңа Османлылар» ұйымының мүшелері мен белгілі ағартушы, жазушы Намык Кемел бастаған бірқатар зиялы топтар түрік тілінің дамуы мен оның әдеби тіл дәрежесіне көтерілуіне, ағарту ісіне зор үлестерін қосты. Ендігі реформалық қозғалыс толқынының өкілдері империяның тұтастығын сақтау шараларын іздестірді. [[1889 жыл]]ы [[Ыстамбұл]]да «Бірлік және өрлеу» (осм. İttihâd ve Terakkî) партиясы құрылды. Бұл ұйымның бөлімдері мен провинциялары шетелде де құрылды. Ұйымның алға қойған жақын арадағы мақсаты — конституциялық мемлекет құру болатын. Реформалық шаралар жүргізіп, елдің экономикасын көтеру, қоғамды жан-жақты жаңарту көзделді. Бұл қозғалыстың өкілдері Жас түріктер (түр. Jön Türkler) деп аталды.

[[20 ғасыр|XX ғасырдың]] басында Османлы мемлекетінің халықаралық жағдайы нашарлап, мемлекет күйреу алдында тұрған кезде Жас түріктер өздерінің қызметін жандандыра түсті. [[1908 жыл]]ы [[шілде]]де [[Батыс Еуропа|Батыс державалардың]] [[Македония Республикасы|Македонияны]] Османлы мемлекетінен бөліп алмақ болған саясатынан кейін, сұлтан өкіметінің әлсіздігіне ызаланған түрік әскерінің бөлімдері көтеріліс жасады. Бұл жас түріктер төңкерісінің басталуы еді. Жас түріктер жағына әскердің басқа аймақтардағы бөлімдері де қосылды. Жас түріктердің қысымынан қорыққан сұлтан, [[1908 жыл]]ы [[2 шілде]]де [[1876 жыл]]ғы конституцияны қалпына келтіруге және парламентті шақыруға келіседі. Жаңа парламентте көп орынға ие болып, жеңіске жеткен және әскерге арқа сүйеген Жас түріктер, іс жүзінде, елде өздерінің билігін орнатты. [[1909 жыл]]ы Жас түріктер [[II Әбділхамит]]ті тақтан тайдырды. Жаңа сұлтан болып [[V Мехмет]] сайланды. [[1908 жыл]]ғы Жас түріктер төңкерісінің нәтижесінде Османлы мемлекетінің билік түрі [[абсолюттік монархия]]дан конституциялық монархияға ауысты.

Өкіметке келген Жас түріктер қиындықтарды шешудің жолын таба алмады. Конституциялық билікке көшу елдің шет аймақтарында ұлт-азаттық қозғалыстың жаңа толқынын тудырды. Ұлт-азаттық қозғалыс жетекшілерімен тіл табыса алмаған Жас түріктер, қолындағы билікті пайдаланып, күш қолдану саясатына көшеді. [[1908 жыл]]ы [[Аустрия-Мажарстан]] [[Босния және Герцеговина]]ны [[аннексия]]лайды. [[1911 жыл]]ы [[Ливия]]дағы османлы иеліктерін [[Италия]] басып алады. Османлы үкіметінің сәтсіздіктерін пайдаланған Жас түріктердің қарсыластары оларды үкімет билігінен кетірді. Бірақ жаңа үкімет мемлекетті сақтап қалуға дәрменсіз болып шығады. [[1912 жыл]]ы [[бірінші Балқан соғысы]]нда [[Болгария]], [[Грекия]], [[Румыния]], [[Сербия]] Османлы Сұлтандығының бүкіл еуропалық иеліктерін басып алады. Тек [[Ыстамбұл]] мен оған жақын жатқан біраз аудандар ғана қалады. Бұл үкіметтің де сәтсіздігін пайдаланғысы келген Жас түріктер [[1908 жыл]]ғы көтеріліске қатысқан Әнуар бейдің басшылығымен, [[1913 жыл]]ы мемлекеттік төңкеріс жасайды. Қайтадан үкімет билігіне ие болған Жас түріктер мемлекеттің күйреуін бәрі бір тоқтата алған жоқ. Сыртқы саясатта [[Германия]]ны арқа тұтқан Османлы Сұлтандығы [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]та [[үштік одақ]] жағында болады.

== Осман империясының әкімшілік бөлінісі ==
{{main|Осман империясының әкімшілік бөлінісі}}
Осман империясының әкімшілік бөлінуі мемлекеттің субъектілерін басқаратын әскери басқаруға негізделген. Бұл жүйеден тыс [[Осман империясының вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері|вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері]] болды.

== Османлы тұғрасы ==
{{Толық мақала|Тұғра}}
[[Image:Tugra Mahmuds II.gif|right|frame|Бұл османлы сұлтаны II Махмұт тұғрасы. Онда былай делінген:
'' &lt;span style=&quot;color:#990000;&quot;&gt;Махмұт&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#000099;&quot;&gt;хан&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#999900;&quot;&gt;Әбділхамит&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009900;&quot;&gt;ұлы&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#990099;&quot;&gt;мәңгілік&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#009999;&quot;&gt;жеңімпаз&lt;/span&gt;''. 
Османлыша: &lt;br/&gt;    
-  &lt;big&gt;
&lt;span style=&quot;color:#990000;&quot;&gt;محمود &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#000099;&quot;&gt;خان &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009900;&quot;&gt;بن &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#999900;&quot;&gt;عبدالحميد &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009999;&quot;&gt;مظفر &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#990099;&quot;&gt;دائماً&lt;/span&gt;&lt;/big&gt;]]

Тұғра (түр. Tuğra) — османлы сұлтандарының ресми құжаттар мен хаттарында қолданылатын хұснихаттық мөр немесе қолтаңба. Тұғрада сұлтанның аты, әкесінің аты және атағы көрсетіледі.

==Диуан==
Cұлтан мемлекетте жоғарғы билеуші болса да, мемлекеттегі атқарушы билік уәзірлерге (осм. Vezir) жүктелінеді. Олардың күнделікті жұмыс орындары «Диуан» (осм. Dîvân-ı Hümâyun) болып саналды. Диуанның басшысы әрі сұлтаннан кейінгі екінші адам садрағзам (осм. Sadrazam) болып саналды. Бірақ [[1320 жыл]]дан бастап садрағзамдар сұлтандардың да кейбір міндеттерін орындай бастады. Садрағзамдар сұлтандардан толығымен тәуелсіз болды: олар сұлтанның мұрагерлік мүлкін өз қалауы бойынша басқара алды, мемлекеттегі кез келген уәзірді немесе пашаны қызметтен босатуға құқылы болды.

==Тағы қараңыз==
* [[Османлы байрағы]]
* [[Османлы сұлтандарының тізімі]]
* [[Османлы түрік тілі]]
* [[Османлыша-түрікше энциклопедиялық сөздік]]
* [[Османлы әулеті]]
* [[Османлы әулетінің шежіресі]]
* [[Паша]]
* [[Тұғра]]

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
===Ағылшын тілінде===
* [http://www.turizm.net/turkey/history/ottoman.html Османлы мемлекеті: Уақытнама]
* [http://ottomanfoothill.googlepages.com Османлы мемлекеті: Мәңгілік ел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025234456/http://ottomanfoothill.googlepages.com/ |date=2009-10-25 }}
* [http://www.osmanli700.gen.tr/english/engindex.html Османлы торабы]
* [http://www.euratlas.com/big/big1600.htm Османлы империясы] — Еуропаның [[1600 жыл]]ғы картасы және Османлы мемлекетінің сол кездегі географиялық көрінісі.
* [http://books.google.com/books?vid=LCCN05017306&amp;id=LFbTIBgjbqQC&amp;pg=PA257 History of Turkish Empire] — Османлы мемлекеті тарихының уақытнамасы.
* [http://www.wsu.edu:8080/~dee/OTTOMAN/OTTOMAN1.HTM Дүние жүзінің өркениеттері: Османлылар] — Османлы мемлекетінің басқару жүйесі.
* [http://www.ottomansouvenir.com/Capitals/Capitals_of_Ottoman_Empire.htm Османлы мемлекетінің елордалары]
* [http://aton.ttu.edu Түрік ауыз әдебиеті]
* [http://www.theottomans.org Османлылар жайлы мәліметтер]
* {{PDFlink|[http://www.unm.edu/~phooper/thesis_condensed.pdf Ерте Османлы тарихындағы халықтарды күштеп жер аударулар]

|566&amp;nbsp;[[Kibibyte|KiB]]&lt;!-- application/pdf, 580460 bytes --&gt;}} — [[1300 жыл|1300]]-[[1600 жыл]]дар аралығын қамтиды

===Түрік тілінде===
* [http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanlı_İmparatorluğu Османлы мемлекеті туралы энциклопедиялық мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917204512/http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu |date=2009-09-17 }}
* [http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html Османлы байрақтары жайлы мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214144301/http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html |date=2008-02-14 }}
* [http://www.theottomans.org/turkce/index.asp Османлы мемлекеті жайлы мәліметтер]
{{Хилафаттар}}
&lt;!--
{{Осман империясының сұлтандары}}
{{Осман империясының мемлекеттік жүйесі}}--&gt;

[[Санат:Хилафаттар]]
[[Санат:Османлы империясы]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]
[[Санат:Империялар]]</text>
      <sha1>dsbzr4nzobopaq6utvqypsb6r48twjh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620898</id>
      <parentid>3620897</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:54:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53694" sha1="juzh678mww4ain2xrbln65c8dw0ddx4" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы = Осман империясы
 |өз атауы = دولت علیه عثمانیه
 |статусы = [[Империя]]
 |құрылуы = [[1299 жыл|1299]]
 |ыдырауы = [[1922 жыл|1922]]
 |байрақ = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg
 |байрақ_сипаттамасы = Байрақ (1844-1922)
 |елтаңбасы = Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg
 |елтаңба_сипаттамасы = Елтаңба (1882-1922)
 |ұраны = Мәңгілік ел&lt;br /&gt;دولت ابد مدت — Devlet-i Ebed-müddet
 |карта = OttomanEmpireIn1683.png
 |сипаттамасы = 1683 жылғы Ұлы Османлы Мемлекеті
 |p1 = Салжұқ сұлтандығы
 |flag_p1 = Flag of Sultanate of Rum.svg
 |s1 = Түркия
 |flag_s1 =Flag of Turkey.svg
 |астана = [[Сөгүт]] ([[1299 жыл|1299]]-[[1326 жыл|1326]])&lt;br /&gt;[[Бурса]] ([[1326 жыл|1326]]-[[1365 жыл|1365]])&lt;br /&gt;[[Эдирне]] ([[1365 жыл|1365]]-[[1453 жыл|1453]])&lt;br /&gt;[[Ыстанбұл]] ([[1453 жыл|1453]]-[[1922 жыл|1922]])
 |қалалары = [[Каир|Қаһира]]&lt;br /&gt;[[Александрия (Мысыр)|Александрия]]&lt;br /&gt;[[Бағдат]]&lt;br /&gt;[[Дамаск]]&lt;br /&gt;[[Мекке]]
 |тілі = [[Османлы түрік тілі|Османлы тілі]]
 |діні = [[Ислам]]
 |аумағы = 5 200 000 км² ([[1683 жыл|1683]])
 |халқы = 35 350 000 адам ([[1856 жыл|1856]])
 |басқару_формасы = [[Монархия]]
 |династиясы = [[Османлы әулеті]]
 |басқарушылар_титулы = [[Сұлтан]]
 |басқарушы1 = [[I Осман]]
 |басқарушы_жылы1 = [[1299 жыл|1299]]-[[1326 жыл|1326]]
 |басқарушылар_титулы2 = 
 |басқарушы2 = [[II Мехмет]]
 |басқарушы_жылы2 = [[1451 жыл|1451]]-[[1481 жыл|1481]]
 |басқарушылар_титулы3 = 
 |басқарушы3 = [[I Сәлім]]
 |басқарушы_жылы3 = [[1512 жыл|1512]]-[[1520 жыл|1520]]
 |басқарушылар_титулы4 = 
 |басқарушы4 = [[I Сүлеймен]]
 |басқарушы_жылы4 = [[1520 жыл|1520]]-[[1566 жыл|1566]]
 |басқарушылар_титулы5 = 
 |басқарушы5 = [[VI Мехмет]]
 |басқарушы_жылы5 = [[1918 жыл|1918]]-[[1922 жыл|1922]]
 |басқарушылар_титулы6 = Садрағзам
 |басқарушы6 = Алаеддин паша
 |басқарушы_жылы6 = [[1320 жыл|1320]]-[[1331 жыл|1331]]
 |басқарушылар_титулы7  = 
 |басқарушы7 = Паргалы Ибраһим паша
 |басқарушы_жылы7 = [[1523 жыл|1523]]-[[1536 жыл|1536]] 
 |басқарушылар_титулы8 = 
 |басқарушы8 = Соколлы Мехмет паша
 |басқарушы_жылы8 = [[1565 жыл|1565]]-[[1579 жыл|1579]]
 |басқарушылар_титулы9 = 
 |басқарушы9 = Көпрүлі Мехмет паша
 |басқарушы_жылы9 = [[1656 жыл|1656]]-[[1661 жыл|1661]]
 |басқарушылар_титулы10 = 
 |басқарушы10 = Ахмет Тәупік паша
 |басқарушы_жылы10 = [[1920 жыл|1920]]-[[1922 жыл|1922]]
 |қосымша_параметр1 = 
 |параметр_мазмұны1 = 
 |Кезең1 = 
 |Уақыт1 = 
 |Жыл1 = 
 |валютасы = ақша, құрыш, сұлтани, лира
 |дейін = Салжұқ сұлтандығы
 |д1 = Шығыс Рим империясы
 |д2 = Трапезунд империясы
 |д3 = Екінші Бұлғар патшалығы
 |д4 = Серб деспоттығы
 |д5 = Мәмлүк сұлтандығы
 |д6 = Мажарстан патшалығы
 |д7 = Испаниядағы Алжир мен Тунис
 |кейін = Түркия
 |к1 = Бірінші Грек республикасы
 |к2 = Мысыр сұлтандығы
 |к3 = Сербия патшалығы
 |к4 = Албанияның уақытша үкіметі
 |к5 = Румыния патшалығы
 |к6 = Болгария патшалығы
 |ескерту = 
}}

'''Осман империясы''' ({{lang-ota3|دولت علیه عثمانیه|Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye, Ұлы Осман мемлекеті}}) — [[Еуропа]], [[Азия]] және [[Африка]] құрлықтарында орналасқан ортағасырлық көпұлтты мемлекет.

Мемлекет [[15 ғасыр|XV]]-[[17 ғасыр|XVII ғасырларда]] үш құрлыққа (Еуропа, Азия, Африка) жайылып, оңтүстік-шығыс Еуропа, [[Таяу Шығыс]] және [[Солтүстік Африка]]ның басым бөлігін билеген; батыстағы [[Марокко]]ның [[Атлант мұхиты|Атлант]] жағалауынан шығыстағы [[Парсы шығанағы]]ның жағалауына дейін, солтүстіктегі [[Украина]]дан оңтүстіктегі [[Сомали]]ға дейінгі аймақты қамтып жатқан&lt;ref&gt;Дүние жүзi тaриxы 8, мектеп бaспaсы. 2008 ж.  б.65&lt;/ref&gt;.

Бұл мемлекет алты ғасыр бойы Батыс пен Шығыстың қарым-қатынас жасасуының бел ортасында болып келді. Құдіретінің шарықтау шыңында Османлы мемлекеті 42 уәлияттан тұрып, оған бағынышты [[Валахия]], [[Молдова]] және Трансильвания князьдіктері Османлы мемлекетіне [[Алым (салық)|алым-салық]] төлеп отырды. Бүгін [[Ыстанбұл]] ({{lang-tr|İstanbul}}) деген атпен белгілі Константиние ({{lang-ota3|قسطنطينيه|Konstantîniyye}}) қаласын өзінің астанасына айналдырған Османлы мемлекетін көп жағынан бұрынғы [[Жерорта теңізі|жерортатеңіздік]] өркениеттердің, атап айтқанда [[Рим империясы]]ның және [[Византия империясы]]ның ислами мұрагері деп атауға болады. Османлылар да өздерін [[Ежелгі Рим]] мен [[Ислам мәдениеті]]нің жалғастырушылары деп, яғни «мәдениеттердің бірігуі» арқылы «бүкіләлемдік мемлекеттің» билеушілері ретінде қарастырды&lt;ref name=inalcikrise&gt;H. İnalcık: &quot;The rise of the Ottoman Empire&quot; in P.M. Holt, A.K. S. Lambstone, and B. Lewis (eds), ''The Cambridge History of Islam'', (Cambridge University). pages 295-200&lt;/ref&gt;.

==Тарихы==
[[Сурет:Ottoman small animation.gif|left|thumb|Османлы мемлекеті аймағының өзгеруі, 1299-1683]]

===Құрылуы (1299-1402)===
Османлылар ата-тегі [[оғыздар]]дың қайы тайпасынан шыққан. Бұл тайпа [[13 ғасыр|XIII ғасырдағы]] [[моңғол шапқыншылығы]]нан құтылып, [[Кіші Азия|Анадолы]] жеріне көшеді. Тайпаның басшылары осында әскер жинап жатқан хорезмшах Жәлел-Ад-Дин Мәңгібердінің ([[1199 жыл|1199]]-[[1231 жыл|1231]]) қызметінде болады. Кейінірек Ертұғрыл бей ([[1198 жыл|1198]]-[[1281 жыл|1281]]) бастаған тайпаның бір бөлігі [[Рум сұлтандығы|Анадолы Селжұқ Мемлекетіне]] көшеді. [[Селжұқ әулеті|Селжұқтардың]] сол кездегі сұлтаны I Аладдин Кейқұбат ([[1192 жыл|1192]]-[[1237 жыл|1237]]) Ертұғрылға Анадолыдағы [[Сөгүт]] қаласын сыйлайды. Ертұғрылдың ұлы [[I Осман]] ([[1258 жыл|1258]]-[[1324 жыл|1324]]) осы қалада [[1299 жыл]]ы Османлы бейлігінің негізін қалайды. 1300 жылы ол [[Шығыс Рим империясы|Шығыс Рим империясының]] әскерін күйрете жеңді. Оның тұсында Осман бейлігі [[Никея]] қаласын және тағы басқа бірқатар аумақты  басып алды. Осман Пруса (қазіргі [[Бурса]]) қаласын қоршауды бастады. Алайда ол қоршау аяқталмай жатып қайтыс болды. &lt;ref&gt;Osman I: Biography of the Founder of the Ottoman Dynasty&lt;/ref&gt;

[[Орхан (Османлы сұлтаны)|Орхан]] ([[1288 жыл|1288]]-[[1362 жыл|1362]]) Анадолының батысын толығымен басып алады. Сондай-ақ, Орхан Галиполи түбегін және Фракияны басып алып, Осман империясының Еуропаға экспансиясына жол ашты. &lt;ref&gt;История Византийской империи: XI-XV веков&lt;/ref&gt;

[[I Мұрат]] ([[1326 жыл|1326]]-[[1389 жыл|1389]]) өз әкесі мен атасы сияқты Анадолының әжептәуір жерлерін басып алды. Бұл жетістіктерді пайдаланып, ол [[1383 жыл]]ы өзін «[[сұлтан]]» етіп жариялайды. Ол [[15 маусым]] [[1389 жыл]]ы [[Косово шайқасы|Косово даласындағы шайқаста]] серб серісі Милош Обиличтің (сер. Милош Обилић) қолынан қаза табады.

[[I Баязит]] ([[1357 жыл|1357]]-[[1402 жыл|1402]]) Косово даласындағы шайқаста өз әкесі сербтерден қаза болуына байланысты ол кек алу мақсатымен көптеген сербтерді қырып жойды. [[Сербия]]дағы жеңістен кейін ол өз отарлауын Анадолыда жалғастырады: Айдын, Сарухан, Гермиян, Ментеше, Хамит және Қараман бейліктерін басып алады. Осылайша I Баязит османлы иеліктерін тез арада екі есе арттырады (жерлерді тез жаулап, өз шешімдерін тез шешетіндіктен оған «Шапшаң» ({{lang-tr|Yıldırım}}) деген лақап ат қойылған). Бірақ ол бұл иеліктерді қалай шапшаң басып алса, сонша айырылып қалды. Бұның себебі — I Баязиттің замандасы [[Әмір Темір]] болуы және ең бастысы I Баязит көкірекшілдікке беріліп кеткені. I Баязит Әмір Темірге жазған көптеген хаттарында жәбірлейтін сөздер жазып, оны жете бағаламайды. Әмір Темір жауап ретінде османлылардың басып алған бейліктерін жаулап, оларға қайтадан тәуелсіздік береді. Ал Әмір мен Сұлтанның арасындағы шешуші шайқас [[Анкара]] (түр. Ankara) жерінде болады. Соғыста Әмір Сұлтанды жеңіп, оны қамауға алады. Сұлтан қамауда [[20 шілде]] [[1402 жыл]]ы қаза табады.

===Сұлтанаралық (1402-1413)===
[[I Баязит]] қайтыс болғаннан кейін Әмір Темір ойрандаған Османлы мемлекетінде ортақ билеуші болмайды. I Баязиттің үш баласы өзін сұлтан деп жариялайды: Иса [[Бурса|Бұрсада]], Сүлеймен [[Эдирне]]де, ал Мехмет Батыс Анадолыда. Бұл жағдай сұлтанаралыққа әкеп соқты. [[1405 жыл|1405]]-[[1406 жыл]]дары Мехмет Исаны жеңіп, [[Бурса]]ны басып алады. Кейін [[1411 жыл]]ы I Баязиттің ортаңғы ұлы Мұса да өз ағасы Сүлейменді жеңіп, Румелияда өзін сұлтан деп жариялайды. Тірі қалған екі ағайындылардың шешуші шайқасы [[1413 жыл]]ы болды. Сол шайқаста Мехмет жеңеді, ал жеңілген Мұса [[Валахия]]ға қашып, сонда қайтыс болады.

=== Өркендеуі (1413-1453) ===
[[I Мехмет]] ([[1387 жыл|1387]]-[[1421 жыл|1421]]) сұлтанаралықтан жеңімпаз болып шығып, өзін күллі Османлы мемлекетінің сұлтаны деп жариялайды. Ол Анадолыдағы бейліктердің бәрін (Қараманнан басқа) қайта жаулап алады. Сонымен, Османлы мемлекеті қайта өз қалпына келе бастайды. I Мехмет [[1421 жыл]]дың [[26 мамыр]]ында қайтыс болады.

[[II Мұрат]] ([[1404 жыл|1404]]-[[1451 жыл|1451]]) [[1422 жыл]]ы [[Ыстамбұл|Константинопольді]] қоршайды. Бірақ сол кезде османлыларда флот та, артиллерия да болған жоқ. Бұған қарамастан олар Византияға шабуыл жасап, көп жауынгерлерінен айырылады. Оған қоса Анадолыдағы бейліктер жаңа бүліктер бастайды. Сондықтан II Мұрат Константинополь қоршауын тоқтатады. Бүліктерді басқан соң, ол [[Балқан түбегі]]ндегі жерлерге бірнеше жорық жасайды. II  Мұрадтың күшеюінен қауіптенген Еуропа елдері жаңа крест жорығын бастайды. 1444 жылы кресшілер Варна түбінде жеңіліс табады. Балқандарда Мұрат кейбір жеңістерге қол жеткізеді. Қожа Мұрат Эдирне қаласында [[3 ақпан]] [[1451 жыл]]ы мерт болады. Оның баласы әйгілі әскербасы әрі саясаткер II Мехмет ізбасары болады.

[[File:Battle of Zonchio 1499.jpg|right|thumb|frame|200px|Зончио шайқасы — кемелерден зеңбірек атылған алғашқы теңіз шайқасы]]

===Дамуы (1453-1579)===
[[II Мехмет]] ([[1432 жыл|1432]]-[[1481 жыл|1481]]) [[1453 жыл]]ы 21 жасында [[Шығыс Рим империясы]]ның елордасы [[Константинополь]]ді жаулап алып, мемлекетті толығымен жояды. Сұлтан Константинопольмен шектелмей, Еуропаның басқа да жерлерін жаулауға кірісті. Тіпті [[Италия]]ның Отранто қаласына дейін жетеді. Бірақ оның жасы мен денсаулығы оның көптеген жоспарларына кедергі болды. [[1481 жыл]]ы Гебза қаласында мерт болды.

[[File:Battle_of_Mohacs_1526.png|right|thumb|frame|200px|Мохач шайқасындағы османлылардың жеңісі — өз заманындағы ең жылдам жеңіс (2 сағат)]]

[[I Сәлім]] ([[1467 жыл|1467]]-[[1520 жыл|1520]]) [[1517 жыл]]ы [[Мысыр]]дағы [[мәмлүктер]]дің мемлекетін жояды. Сол жылы сұлтан өзіне «[[Халифа|халиф]]» атағын алады. Енді бұл атақ келесі османлы сұлтандардың да атағы болады. I Сәлім өзінің бар-жоғы 8 жылдық ([[1512 жыл|1512]]-[[1520 жыл|1520]]) билік жүргізген заманында Күрдістанды, Шамды, [[Алжир]]ді, [[Мысыр]]ды, [[Мекке]] мен [[Медине]]ні жаулап алды.

[[I Сүлеймен]] ([[1494 жыл|1494]]-[[1566 жыл|1566]]) 1521 жылы [[Белград|Белградты]] басып алды. [[1526 жыл]]ы Мохач шайқасында 55-60 мыңдық әскерімен чехтер, [[мажарлар]] және [[поляктар]]дың 38-41 мыңдық әскерін екі сағат ішінде толығымен жеңеді. Соғыс барысында [[Мажарстан]]ның патшасы II Лайош батпаққа батып, мерт болады. Соғыстың нәтижесінде османлылардың еуропадағы беделі артты. I Сүлеймен өзінің 42 жылдық ([[1520 жыл|1520]]-[[1566 жыл|1566]]) билік жіргізген заманында [[Босния және Герцеговина]]ны, Славонияны, Мажарстанды, [[Молдова]]ны, [[Ирак]]ты, [[Бахрейн]]ді, [[Ливия]]ны, [[Тунис]]ті жаулап алды. I Сүлейменнің тұсында османлылардың билігі шарықтауының шыңына жетті. 1565 жылы  Османлылар сәтсіз аяқталған Мальта қоршауын бастады. &lt;ref&gt;Пираты. Полная история морских разбоев - 249-бет&lt;/ref&gt;Әділ Сүлеймен [[7 қыркүйек]] [[1566 жыл]]ы Сигетвар қоршауы кезінде қаза табады. Бірнеше аптадан кейін оны [[Сүлеймение мешіті]]нің жанындағы мазарда жерлейді.

I Сүлеймен қайтыс болғаннан кейін, оның жалғыз тірі қалған ұлы [[II Сәлім]] ([[1524 жыл|1524]]-[[1574 жыл|1574]]) таққа отырады. Оның тұсында сарайдағы әйелдер османлы саясатына үлкен ықпал тигізді. Сонын ішіндегі ең көрнектісі сұлтанның әйелі Хасеки [[Нұрбану сұлтан]] болды. Осылайша «Қатындар сұлтандығы» ([[1566 жыл|1566]]-[[1656 жыл|1656]]) атты заман басталды. Осы заман тұсында Осман мемлекеті әлсіреп, дағдарысқа ұшырай бастады. Сары Сәлім [[1574 жыл]]дың [[21 желтоқсан]]ында [[Топкапы]] сарайында қайтыс болды.

Алайда шын мәнісінде II Сәлім тұсында елдегі ең беделді адам — садрағзам Соколлы Мехмет паша ([[1506 жыл|1506]]-[[1579 жыл|1579]]) еді. II Сәлімнің билік құруы кезіндегі елдің дамуы осы садрағзамның арқасында болды. Ол [[II Сәлім]] өлгеннен кейін тағы 5 жыл садрағзам болды. [[1579 жыл]]дың [[11 қазан]]ында садрағзамның қайтыс болуы Тоқырау жылдарына бастама болды.

===Тоқырауы (1579-1699)===
Османлы мемлекетінің көптеген көтерілістер мен бүліктерден әлсірегенін көрген Тұрхан Қадиша сұлтан өз баласы сұлтан [[IV Мехмет]]ке Көпрүлі Мехмет пашаны ([[1575 жыл|1575]]-[[1661 жыл|1661]]) садрағзам етіп тағайындауға кеңес береді. Көпрүлі Мехмет пашаның саяси жетістіктері осыған себеп болды. Сөйтіп, [[1656 жыл]]дың [[15 қыркүйек]] күнінде Көпрүлі Мехмет паша садрағзам етіп тағайындалады. Бұл оқиға «Көпрүлілер заманының» ([[1656 жыл|1656]]-[[1710 жыл|1710]]) бастамасы болды. Көпрүлі Мехмет паша өзінің тағайындалуына дейін сұлтанға бірнеше шарт қойды:
* Садрағзамның шешімі қайта қарастырылмайды;
* Садрағзам өз еркімен шенеуніктерді тағайындайды, марапаттайды және қызметтен босатады;
* Садрағзам сұлтанның кеңесінсіз шағымдарға қатысты шешімді өзі қабылдайды;
* Сарайда ешкім де саясатқа араласпайды.

Көпрүлі Мехмет паша өзінің 5 жылдық ([[1656 жыл|1656]]-[[1661 жыл|1661]]) билік жүргізген заманында [[Крит]] пен [[Дарданелл бұғазы|Шанаққала]] жерлерінде [[Венеция]]ға қарсы сәтті соғыс жүргізді, Лемнос пен Тенедос аралдарын жаулап алды, Қазызадалы атты дінбұзарлықтың, Трансильванияның, Абаза Хасан пашаның бүлігін басты, өзінің қарамағына саясаткерлер мен әскербасыларды жинап алды, және «лауазымды сатып алу» салтын біржолата жойды.

Көпрүлі Мехмет паша қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары оның саясатын жалғастырды. Көпрүлілер басқарған заманда Османлы мемлекетінің ішкі және сыртқы саясатында тұрақтылық болды, және биліктің беделі қайта өрлей бастады. 

1683 жылы Осман империясына қарсы &quot;Қасиетті Лига&quot; құрылып, Осман империясымен соғыс (Кейде Ұлы Түрік соғысы деп те аталады) басталды (1683-1699). Соғыс барысында Османлы армиясы Вена (1683), Азов (1696), Зенд (1697) маңында жеңіліске ұшырады. &lt;ref&gt;Священная Лига и Османская Империя в Средиземном море&lt;/ref&gt;

===Әлсіреуі (1699-1792)===
[[1699 жыл]]дың [[26 қаңтар]]ында Карловиц бітім шарты жасалды. Бұл бітім шарт бойынша [[Венеция]]ға Морея мен [[Далмация]], [[Аустрия]]ға [[Мажарстан]] мен Трансильвания, ал [[Польша]]ға Подолье өтті. Бұл оқиға елдің Әлсіреу дәуірінің бастамасы еді. [[1700 жыл]]дың [[14 шілде]]сінде жасалған Константинополь бітім шарты бойынша [[Ресей]]ге Азов өтті. 1710 жылы Ресей патшасы [[I Пётр]] Осман империясына қарсы Прут жорығын бастады. Бірақ Прут жорығы сәтсіз аяқталды. &lt;ref&gt;Неизвестная война Петра Великого - 81-бет&lt;/ref&gt;

[[1718 жыл|1718]]-[[1730 жыл]]дар османлы тарихында &quot;Лала дәуірі&quot; деген атаумен әйгілі. Сұлтан [[III Ахмет]] пен садрағзам Наушаһарлы Дамат Ибраһим паша басшылығымен елде ғылым, өнер, мәдениет және экономиканы дамыту мақсатымен үлкен іс-шаралар ұйымдастырылды. Ғалым Ибраһим Мутеффериқа алғаш османлы типографиясын ашты. Алайда осындай жаңартуларға қарамастан османлы халқына, әсіресе дінбасылар мен жаңа шеріктерге садрағзам саясаты ұнамады. Патрон Халил төңкерісі нәтижесінде [[1730 жыл]]дың [[1 қазан]]ында садрағзам Ибраһим паша өлім жазасына кесілді, ал [[2 қазан|келесі күні]] сұлтан III Ахмет тақтан тайдырылды.

===Ыдырауы (1789-1922)===
XVIII-XIX ғасырларда Османлы және Ресей империялары арасында бірқатар соғыстар болды. XVIII ғасырдың аяғында Түркия Ресеймен болған соғыстарда бірқатар жеңіліске ұшырады. Ал түріктер одан әрі жеңіліске ұшырамас үшін Османлы әскері жаңғырту өтуі керек деген қорытындыға келді.

1789-1807 жылдары ІІІ Селим әскери реформа жүргізіп, армияны еуропалық сызық бойынша қайта құрудың алғашқы байыпты әрекеттерін жасады. Реформаның арқасында сол кезде онсыз да тиімсіз болған жаңа шеріктердың реакциялық ағымдары әлсіреді. Алайда 1804 және 1807 жылдары олар реформаға қарсы көтерілістерді көтерді. 1807 жылы Селимді қастандық жасаушылар түрмеге қамап, 1808 жылы өлтірді. 1826 жылы [[II Махмұт]] жаңа шеріктеры корпусын жойды.

1804-1815 жылдардағы Серб революциясы Балқандағы ұлтшылдық дәуірінің басталуы болды. [[Шығыс мәселесін]] [[Балқан түбегі|Балқан елдері]] көтерді. 1830 жылы Осман империясы де-юре Сербияның егемендігін мойындады. 1821 жылы гректер Түркияға қарсы көтеріліс жасады. Пелопоннестегі гректердің көтерілісі Молдовадағы көтеріліске ұласты, ол 1829 жылы өзінің де юре тәуелсіздігімен аяқталды. XIX ғасырдың ортасында еуропалықтар Осман империясын «[[Еуропаның ауру адамы]]&lt;nowiki/&gt;» деп атады. 1860-1870 жылдары Османлы вассалдары: Сербия, Валахия, Молдова және Қаратау кінәздіктері толық тәуелсіздік алды.

Түркия [[Танзимат|Танзимат дәуірінде]] (1839-1876) әскерге шақырылатын әскер құруға, банк жүйесін реформалауға, діни заңдарды зайырлы құқыққа ауыстыруға, зауыттарды гильдияларға ауыстыруға әкелген реформалар жүргізді. 1840 жылы 23 қазанда Ыстамбұлда Османлы Пошта министрлігі ашылды

1876 ​​жылы Осман империясы конституция қабылдады. Бірінші конституция дәуірінде Түркияда парламент құрылды, оны 1878 жылы сұлтан таратып жіберді.

Сондай-ақ Осман империясындағы сауаттылық деңгейі еуропалық бәсекелестермен салыстырғанда өте төмен болғанын және сауатсыздықтың әсіресе мұсылмандар арасында кең таралғанын атап өткен жөн.&lt;ref&gt;Stone, Norman «Turkey in the Russian Mirror» pages 86-100 from ''Russia War, Peace and Diplomacy'' edited by Mark &amp; Ljubica Erickson, Weidenfeld &amp; Nicolson: London, 2004 page 95.&lt;/ref&gt;                                       

[[1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] Ресей империясының шешуші жеңісімен аяқталды. Нәтижесінде Еуропадағы түрік қорғанысы күрт әлсіреді; Болгария, Румыния және Сербия тәуелсіздік алды. 1878 жылы Аустрия-Мажарстан Османлы облысы Босния Уәлаят пен Нови Пазар Санджакты басқынды, бірақ түріктер олардың бұл мемлекетке қосылғанын мойындамады және оларды қайтаруға бар күшімен тырысты.

Өз кезегінде, 1878 жылғы [[Берлин конгресі|Берлин конгресінен]] кейін [[Британ империясы]] Балқандағы аумақтарды түріктерге қайтару үшін үгіт-насихат жұмыстарын бастады. 1878 жылы британдықтарға [[Кипр|Кипрге]] бақылау берілді. 1882 жылы британ әскерлері Араби-паша көтерілісін басып, оны басып алу үшін [[Мысыр|Мысыртке]] басып кірді.

1908 жылы 3 шілдедегі [[Жас түріктер төңкерісі|Жас түрік]] төңкерісінен кейін [[Екінші Конституция|Осман империясында Екінші Конституция]] дәуірі басталды. Сұлтан 1876 жылғы конституцияның қалпына келтірілгенін жариялап, Парламентті қайта шақырды. Жас түріктердің билікке келуі Осман империясының ыдырауының басталуы болды.

1911-1912 жылдардағы [[Италия-Түрк соғысы|Италия-Түрік соғысы]] кезінде Осман империясы Ливиядан айырылды, ал Балқан альянсы оған соғыс жариялады, [[Бірінші Балқан соғысы|Балқан соғысы]] кезінде Сербия, Грекия, Қаратау және Болгариядан тұратын Балкан альянсы Түркияны Еуропадан қуып жіберді, осылайша Бірінші Еуропалық Балқан соғысы кезінде Түркияның барлық жерінен айырылды.

Немістер Иракта теміржол желісін салуды ұсынды. Темір жол жартылай ғана салынды. 1914 жылы Британ империясы темір жолды сатып алып, оның құрылысын жалғастырды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуында темір жол ерекше рөл атқарды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Осман империясы соғысқа тартылды, Кавказ майданында табыс көрсетті, бірақ соғыстың аяғында Түркия барлық майдандарда жеңіліске ұшырады.

Соғыс кезінде соғыс министрі [[Әнуар паша|Әнуар Паша]] [[армян геноцидін]] бастады.

Хиджаз провинциясында араб көтерілісі болды.

1918 жылы қазанда Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған Мудрос бітіміне қол қойылды. Одан кейін [[Константинополь|Константинопольды]] басып алу және Осман империясының екіге бөлінуі болды. [[Севр бейбітшілік келісім|Севр бейбітшілік келісімінің]] шарттарына сәйкес Осман империясының бөлінген территориясы [[Антанта|Антанта державалары]] арасында қамтамасыз етілді. Бұл Мұстафа Кемал Ататүрік бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың жандануына әкелді.

== Басқару нысаны ==
{{Толық мақала|Осман империясының мемлекеттік ұйымы}}
[[Осман империясының мемлекеттік ұйымы]] өте қарапайым болды. Оның негізгі бағыттары әскери және азаматтық басқару болды. Елдегі ең жоғарғы қызмет сұлтан болды. Азаматтық жүйе аймақтарға тән белгілерге құрылған әкімшілік бірліктерге негізделген. Түріктер мемлекет діни қызметкерлерді бақылайтын жүйені қолданды (Византия империясындағыдай). Мұсылман Ираннан әкімшілік және сот жүйесі енгізілгеннен кейін сақталған түріктердің исламға дейінгі белгілі бір дәстүрлері Осман империясының әкімшілік шеңберінде маңызды болып қала берді. Мемлекеттің басты міндеті - империяны қорғау және кеңейту, сонымен қатар билікті сақтау үшін ел ішінде қауіпсіздік пен тепе-теңдікті қамтамасыз ету болды&lt;ref&gt;Naim Kapucu,Hamit Palabıyık «Turkish public administration: from tradition to the modern age», p 77&lt;/ref&gt;.

Мұсылман әлеміндегі бірде-бір әулет [[Османлы әулеті|Осман әулеті]] сияқты билікте болған емес. Османлы әулеті түркі тектес болған. Он бір рет Осман сұлтанын халық жауы ретінде жаулар құлатты. Осман империясының тарихында Осман әулетін құлату үшін 2 ғана әрекет болған, олардың екеуі де сәтсіз аяқталған, бұл Осман түріктерінің күшіне куә болды.

Сұлтан басқарған халифаттың исламдағы жоғары позициясы түркілерге Осман халифатын құруға мүмкіндік берді. Османлы сұлтан (немесе [[падишаһ]], «патшалардың патшасы») империяның жалғыз билеушісі болды және ол әрқашан абсолютті бақылауды жүзеге асырмаса да, мемлекеттік биліктің даралануы болды. Жаңа сұлтан әрқашан бұрынғы сұлтанның ұлдарының бірі болды. Сарай мектебінің күшті білім беру жүйесі мүмкін емес мұрагерлерді жоюға және басқарушы мұрагерлер элитасына қолдау жасауға бағытталған. Болашақ мемлекеттік қызметкерлер оқыған сарай мектептері оқшауланған жоқ. [[Медресе]]де мұсылмандар оқыды ([[Османлы түрік тілі|осман.]] Medrese), мұнда ғалымдар мен мемлекеттік қызметкерлер сабақ берді. Материалдық қолдауды кедей отбасылардың балаларына жоғары білім алуға мүмкіндік беретін [[вакуф]]тар ұсынды&lt;ref&gt;Bernard Lewis, Istanbul and the civilization of the Ottoman Empire, p. 151&lt;/ref&gt;, ал христиандар Румелия және / немесе Балқан ([[девширме]]) елдерінің тұрғындарынан жыл сайын 8 жастан 12 жасқа дейінгі 3000 христиан ұлын қабылдайтын [[эндерун]]да оқыды&lt;ref&gt;Kemal H Karpat, Social Change and Politics in Turkey: A Structural-Historical Analysis, p. 204&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Thomas allom, c1840, The Enterance to Divan.png|нобай|Керемет Портаның қақпасы (Bâb-ı Âlî)]]

Сұлтан жоғарғы монарх болғанына қарамастан, мемлекет пен атқарушы билік саясаткерлерге жүктелді. Өзін-өзі басқару органында кеңесшілер мен министрлер арасында саяси күрес болды (диван, [[XVII ғасыр]]да Порту деп өзгертілді). [[Бейлік]]тің кезінде де диван ақсақалдардан тұратын. Кейінірек ақсақалдардың орнына армия офицерлері мен жергілікті білгірлер (мысалы, діни және саяси қайраткерлер) диванға кірді. 1320 жылдан бастап ұлы уәзір сұлтанның кейбір міндеттерін орындады. [[Ұлы уәзір]] Сұлтанға мүлдем тәуелсіз болды, ол Сұлтанның мұрагерлік мүлкін кез-келген жолмен иеліктен шығарып, кез-келген адамды жұмыстан шығарып, барлық саланы басқара алды. XVI ғасырдың соңынан бастап сұлтан мемлекеттің саяси өміріне қатысуды тоқтатты, ал ұлы [[уәзір]] Осман империясының іс жүзінде билеушісі болды&lt;ref&gt;Antony Black (2001), «The state of the House of Osman (devlet-ı al-ı Osman)» in The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, p. 199&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Tughra Suleiman.jpg|нобай|[[I Сүлеймен|Ұлы Сүлеймен]]нің тұғрасы (1520)]]

Осман империясының бүкіл тарихында Осман империясының вассал княздіктерінің билеушілері сұлтанмен әрекеттерді үйлестірмей, тіпті оған қарсы әрекет еткен жағдайлар көп болды. [[Жас түріктер төңкерісі]]нен кейін Осман империясы [[конституциялық монархия]]ға айналды. Сұлтан енді атқарушы билікке ие болмады. Барлық провинциялардан келген делегаттармен парламент құрылды. Олар [[Императорлық үкімет (Осман империясы)|Императорлық үкіметті (Осман империясы)]] құрды.

Қарқынды дамып келе жатқан империяны өз ісіне берілген, тәжірибелі адамдар басқарды ([[албандар]], [[фаниариоттар]], [[армяндар]], [[сербтер]], [[венгрлер]] және басқалар). Христиандар, мұсылмандар мен еврейлер Осман империясындағы басқару жүйесін толығымен өзгертті&lt;ref&gt;Inalcik, Halil. «The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City.» Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229—249.pg236&lt;/ref&gt;.

Осман империясында эклектикалық үкімет болды, ол тіпті басқа державалармен дипломатиялық хат алмасуға әсер етті. Бастапқыда хат алмасу грек тілінде жүргізілді&lt;ref&gt;Donald Quataert, 2&lt;/ref&gt;.

Османлы сұлтандарының барлығында 35 жеке белгілер болды - олар қол қойған [[тұғра]]лар. Сұлтанның мөріне ойылып жазылған оларда Сұлтан мен оның әкесінің аты, сондай-ақ мақал-мәтелдер мен дұғалар жазылған. Ең алғашқы тұғра [[Орхан I]] тұғрасы болды. Дәстүрлі стильде бейнеленген луридті тұғра Осман [[каллиграфия]]сының негізі болды.

== Жас түріктер ==
[[XIX ғасыр]]дың соңында жаңартудың жаңа толқыны [[түріктер]]дің ұлттық қозғалысы түрінде көрініс берді. Түріктердің ұлттық қозғалысы XIX ғасырдың 50-60 жылдарында басталды. Қозғалыстың бастапқы кезеңінде артушылық сипаты басым еді. «Жаңа Османлылар» ұйымының мүшелері мен белгілі ағартушы, жазушы Намык Кемел бастаған бірқатар зиялы топтар түрік тілінің дамуы мен оның әдеби тіл дәрежесіне көтерілуіне, ағарту ісіне зор үлестерін қосты. Ендігі реформалық қозғалыс толқынының өкілдері империяның тұтастығын сақтау шараларын іздестірді. [[1889 жыл]]ы [[Ыстамбұл]]да «Бірлік және өрлеу» (осм. İttihâd ve Terakkî) партиясы құрылды. Бұл ұйымның бөлімдері мен провинциялары шетелде де құрылды. Ұйымның алға қойған жақын арадағы мақсаты — конституциялық мемлекет құру болатын. Реформалық шаралар жүргізіп, елдің экономикасын көтеру, қоғамды жан-жақты жаңарту көзделді. Бұл қозғалыстың өкілдері Жас түріктер (түр. Jön Türkler) деп аталды.

[[20 ғасыр|XX ғасырдың]] басында Османлы мемлекетінің халықаралық жағдайы нашарлап, мемлекет күйреу алдында тұрған кезде Жас түріктер өздерінің қызметін жандандыра түсті. [[1908 жыл]]ы [[шілде]]де [[Батыс Еуропа|Батыс державалардың]] [[Македония Республикасы|Македонияны]] Османлы мемлекетінен бөліп алмақ болған саясатынан кейін, сұлтан өкіметінің әлсіздігіне ызаланған түрік әскерінің бөлімдері көтеріліс жасады. Бұл жас түріктер төңкерісінің басталуы еді. Жас түріктер жағына әскердің басқа аймақтардағы бөлімдері де қосылды. Жас түріктердің қысымынан қорыққан сұлтан, [[1908 жыл]]ы [[2 шілде]]де [[1876 жыл]]ғы конституцияны қалпына келтіруге және парламентті шақыруға келіседі. Жаңа парламентте көп орынға ие болып, жеңіске жеткен және әскерге арқа сүйеген Жас түріктер, іс жүзінде, елде өздерінің билігін орнатты. [[1909 жыл]]ы Жас түріктер [[II Әбділхамит]]ті тақтан тайдырды. Жаңа сұлтан болып [[V Мехмет]] сайланды. [[1908 жыл]]ғы Жас түріктер төңкерісінің нәтижесінде Османлы мемлекетінің билік түрі [[абсолюттік монархия]]дан конституциялық монархияға ауысты.

Өкіметке келген Жас түріктер қиындықтарды шешудің жолын таба алмады. Конституциялық билікке көшу елдің шет аймақтарында ұлт-азаттық қозғалыстың жаңа толқынын тудырды. Ұлт-азаттық қозғалыс жетекшілерімен тіл табыса алмаған Жас түріктер, қолындағы билікті пайдаланып, күш қолдану саясатына көшеді. [[1908 жыл]]ы [[Аустрия-Мажарстан]] [[Босния және Герцеговина]]ны [[аннексия]]лайды. [[1911 жыл]]ы [[Ливия]]дағы османлы иеліктерін [[Италия]] басып алады. Османлы үкіметінің сәтсіздіктерін пайдаланған Жас түріктердің қарсыластары оларды үкімет билігінен кетірді. Бірақ жаңа үкімет мемлекетті сақтап қалуға дәрменсіз болып шығады. [[1912 жыл]]ы [[бірінші Балқан соғысы]]нда [[Болгария]], [[Грекия]], [[Румыния]], [[Сербия]] Османлы Сұлтандығының бүкіл еуропалық иеліктерін басып алады. Тек [[Ыстамбұл]] мен оған жақын жатқан біраз аудандар ғана қалады. Бұл үкіметтің де сәтсіздігін пайдаланғысы келген Жас түріктер [[1908 жыл]]ғы көтеріліске қатысқан Әнуар бейдің басшылығымен, [[1913 жыл]]ы мемлекеттік төңкеріс жасайды. Қайтадан үкімет билігіне ие болған Жас түріктер мемлекеттің күйреуін бәрі бір тоқтата алған жоқ. Сыртқы саясатта [[Германия]]ны арқа тұтқан Османлы Сұлтандығы [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]та [[үштік одақ]] жағында болады.

== Осман империясының әкімшілік бөлінісі ==
{{main|Осман империясының әкімшілік бөлінісі}}
Осман империясының әкімшілік бөлінуі мемлекеттің субъектілерін басқаратын әскери басқаруға негізделген. Бұл жүйеден тыс [[Осман империясының вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері|вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері]] болды.

== Османлы тұғрасы ==
{{Толық мақала|Тұғра}}
[[Image:Tugra Mahmuds II.gif|right|frame|Бұл османлы сұлтаны II Махмұт тұғрасы. Онда былай делінген:
'' &lt;span style=&quot;color:#990000;&quot;&gt;Махмұт&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#000099;&quot;&gt;хан&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#999900;&quot;&gt;Әбділхамит&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009900;&quot;&gt;ұлы&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#990099;&quot;&gt;мәңгілік&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#009999;&quot;&gt;жеңімпаз&lt;/span&gt;''. 
Османлыша: &lt;br/&gt;    
-  &lt;big&gt;
&lt;span style=&quot;color:#990000;&quot;&gt;محمود &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#000099;&quot;&gt;خان &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009900;&quot;&gt;بن &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#999900;&quot;&gt;عبدالحميد &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009999;&quot;&gt;مظفر &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#990099;&quot;&gt;دائماً&lt;/span&gt;&lt;/big&gt;]]

Тұғра (түр. Tuğra) — османлы сұлтандарының ресми құжаттар мен хаттарында қолданылатын хұснихаттық мөр немесе қолтаңба. Тұғрада сұлтанның аты, әкесінің аты және атағы көрсетіледі.

==Диуан==
Cұлтан мемлекетте жоғарғы билеуші болса да, мемлекеттегі атқарушы билік уәзірлерге (осм. Vezir) жүктелінеді. Олардың күнделікті жұмыс орындары «Диуан» (осм. Dîvân-ı Hümâyun) болып саналды. Диуанның басшысы әрі сұлтаннан кейінгі екінші адам садрағзам (осм. Sadrazam) болып саналды. Бірақ [[1320 жыл]]дан бастап садрағзамдар сұлтандардың да кейбір міндеттерін орындай бастады. Садрағзамдар сұлтандардан толығымен тәуелсіз болды: олар сұлтанның мұрагерлік мүлкін өз қалауы бойынша басқара алды, мемлекеттегі кез келген уәзірді немесе пашаны қызметтен босатуға құқылы болды.

==Тағы қараңыз==
* [[Османлы байрағы]]
* [[Османлы сұлтандарының тізімі]]
* [[Османлы түрік тілі]]
* [[Османлыша-түрікше энциклопедиялық сөздік]]
* [[Османлы әулеті]]
* [[Османлы әулетінің шежіресі]]
* [[Паша]]
* [[Тұғра]]

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
===Ағылшын тілінде===
* [http://www.turizm.net/turkey/history/ottoman.html Османлы мемлекеті: Уақытнама]
* [http://ottomanfoothill.googlepages.com Османлы мемлекеті: Мәңгілік ел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025234456/http://ottomanfoothill.googlepages.com/ |date=2009-10-25 }}
* [http://www.osmanli700.gen.tr/english/engindex.html Османлы торабы]
* [http://www.euratlas.com/big/big1600.htm Османлы империясы] — Еуропаның [[1600 жыл]]ғы картасы және Османлы мемлекетінің сол кездегі географиялық көрінісі.
* [http://books.google.com/books?vid=LCCN05017306&amp;id=LFbTIBgjbqQC&amp;pg=PA257 History of Turkish Empire] — Османлы мемлекеті тарихының уақытнамасы.
* [http://www.wsu.edu:8080/~dee/OTTOMAN/OTTOMAN1.HTM Дүние жүзінің өркениеттері: Османлылар] — Османлы мемлекетінің басқару жүйесі.
* [http://www.ottomansouvenir.com/Capitals/Capitals_of_Ottoman_Empire.htm Османлы мемлекетінің елордалары]
* [http://aton.ttu.edu Түрік ауыз әдебиеті]
* [http://www.theottomans.org Османлылар жайлы мәліметтер]
* {{PDFlink|[http://www.unm.edu/~phooper/thesis_condensed.pdf Ерте Османлы тарихындағы халықтарды күштеп жер аударулар]

|566&amp;nbsp;[[Kibibyte|KiB]]&lt;!-- application/pdf, 580460 bytes --&gt;}} — [[1300 жыл|1300]]-[[1600 жыл]]дар аралығын қамтиды

===Түрік тілінде===
* [http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanlı_İmparatorluğu Османлы мемлекеті туралы энциклопедиялық мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917204512/http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu |date=2009-09-17 }}
* [http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html Османлы байрақтары жайлы мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214144301/http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html |date=2008-02-14 }}
* [http://www.theottomans.org/turkce/index.asp Османлы мемлекеті жайлы мәліметтер]
{{Хилафаттар}}
&lt;!--
{{Осман империясының сұлтандары}}
{{Осман империясының мемлекеттік жүйесі}}--&gt;

[[Санат:Хилафаттар]]
[[Санат:Османлы империясы]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]
[[Санат:Империялар]]</text>
      <sha1>juzh678mww4ain2xrbln65c8dw0ddx4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620899</id>
      <parentid>3620898</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:55:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53693" sha1="midr6xti2zdmdnv9x21j0f0wdjfkivi" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы = Осман империясы
 |өз атауы = دولت علیه عثمانیه
 |статусы = [[Империя]]
 |құрылуы = [[1299 жыл|1299]]
 |ыдырауы = [[1922 жыл|1922]]
 |байрақ = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg
 |байрақ_сипаттамасы = Байрақ (1844-1922)
 |елтаңбасы = Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg
 |елтаңба_сипаттамасы = Елтаңба (1882-1922)
 |ұраны = Мәңгілік ел&lt;br /&gt;دولت ابد مدت — Devlet-i Ebed-müddet
 |карта = OttomanEmpireIn1683.png
 |сипаттамасы = 1683 жылғы Ұлы Османлы Мемлекеті
 |p1 = Салжұқ сұлтандығы
 |flag_p1 = Flag of Sultanate of Rum.svg
 |s1 = Түркия
 |flag_s1 =Flag of Turkey.svg
 |астана = [[Сөгүт]] ([[1299 жыл|1299]]-[[1326 жыл|1326]])&lt;br /&gt;[[Бурса]] ([[1326 жыл|1326]]-[[1365 жыл|1365]])&lt;br /&gt;[[Едирне]] ([[1365 жыл|1365]]-[[1453 жыл|1453]])&lt;br /&gt;[[Ыстанбұл]] ([[1453 жыл|1453]]-[[1922 жыл|1922]])
 |қалалары = [[Каир|Қаһира]]&lt;br /&gt;[[Александрия (Мысыр)|Александрия]]&lt;br /&gt;[[Бағдат]]&lt;br /&gt;[[Дамаск]]&lt;br /&gt;[[Мекке]]
 |тілі = [[Османлы түрік тілі|Османлы тілі]]
 |діні = [[Ислам]]
 |аумағы = 5 200 000 км² ([[1683 жыл|1683]])
 |халқы = 35 350 000 адам ([[1856 жыл|1856]])
 |басқару_формасы = [[Монархия]]
 |династиясы = [[Османлы әулеті]]
 |басқарушылар_титулы = [[Сұлтан]]
 |басқарушы1 = [[I Осман]]
 |басқарушы_жылы1 = [[1299 жыл|1299]]-[[1326 жыл|1326]]
 |басқарушылар_титулы2 = 
 |басқарушы2 = [[II Мехмет]]
 |басқарушы_жылы2 = [[1451 жыл|1451]]-[[1481 жыл|1481]]
 |басқарушылар_титулы3 = 
 |басқарушы3 = [[I Сәлім]]
 |басқарушы_жылы3 = [[1512 жыл|1512]]-[[1520 жыл|1520]]
 |басқарушылар_титулы4 = 
 |басқарушы4 = [[I Сүлеймен]]
 |басқарушы_жылы4 = [[1520 жыл|1520]]-[[1566 жыл|1566]]
 |басқарушылар_титулы5 = 
 |басқарушы5 = [[VI Мехмет]]
 |басқарушы_жылы5 = [[1918 жыл|1918]]-[[1922 жыл|1922]]
 |басқарушылар_титулы6 = Садрағзам
 |басқарушы6 = Алаеддин паша
 |басқарушы_жылы6 = [[1320 жыл|1320]]-[[1331 жыл|1331]]
 |басқарушылар_титулы7  = 
 |басқарушы7 = Паргалы Ибраһим паша
 |басқарушы_жылы7 = [[1523 жыл|1523]]-[[1536 жыл|1536]] 
 |басқарушылар_титулы8 = 
 |басқарушы8 = Соколлы Мехмет паша
 |басқарушы_жылы8 = [[1565 жыл|1565]]-[[1579 жыл|1579]]
 |басқарушылар_титулы9 = 
 |басқарушы9 = Көпрүлі Мехмет паша
 |басқарушы_жылы9 = [[1656 жыл|1656]]-[[1661 жыл|1661]]
 |басқарушылар_титулы10 = 
 |басқарушы10 = Ахмет Тәупік паша
 |басқарушы_жылы10 = [[1920 жыл|1920]]-[[1922 жыл|1922]]
 |қосымша_параметр1 = 
 |параметр_мазмұны1 = 
 |Кезең1 = 
 |Уақыт1 = 
 |Жыл1 = 
 |валютасы = ақша, құрыш, сұлтани, лира
 |дейін = Салжұқ сұлтандығы
 |д1 = Византия империясы
 |д2 = Трапезунд империясы
 |д3 = Екінші Бұлғар патшалығы
 |д4 = Серб деспоттығы
 |д5 = Мәмлүк сұлтандығы
 |д6 = Мажарстан патшалығы
 |д7 = Испаниядағы Алжир мен Тунис
 |кейін = Түркия
 |к1 = Бірінші Грек республикасы
 |к2 = Мысыр сұлтандығы
 |к3 = Сербия патшалығы
 |к4 = Албанияның уақытша үкіметі
 |к5 = Румыния патшалығы
 |к6 = Болгария патшалығы
 |ескерту = 
}}

'''Осман империясы''' ({{lang-ota3|دولت علیه عثمانیه|Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye, Ұлы Осман мемлекеті}}) — [[Еуропа]], [[Азия]] және [[Африка]] құрлықтарында орналасқан ортағасырлық көпұлтты мемлекет.

Мемлекет [[15 ғасыр|XV]]-[[17 ғасыр|XVII ғасырларда]] үш құрлыққа (Еуропа, Азия, Африка) жайылып, оңтүстік-шығыс Еуропа, [[Таяу Шығыс]] және [[Солтүстік Африка]]ның басым бөлігін билеген; батыстағы [[Марокко]]ның [[Атлант мұхиты|Атлант]] жағалауынан шығыстағы [[Парсы шығанағы]]ның жағалауына дейін, солтүстіктегі [[Украина]]дан оңтүстіктегі [[Сомали]]ға дейінгі аймақты қамтып жатқан&lt;ref&gt;Дүние жүзi тaриxы 8, мектеп бaспaсы. 2008 ж.  б.65&lt;/ref&gt;.

Бұл мемлекет алты ғасыр бойы Батыс пен Шығыстың қарым-қатынас жасасуының бел ортасында болып келді. Құдіретінің шарықтау шыңында Османлы мемлекеті 42 уәлияттан тұрып, оған бағынышты [[Валахия]], [[Молдова]] және Трансильвания князьдіктері Османлы мемлекетіне [[Алым (салық)|алым-салық]] төлеп отырды. Бүгін [[Ыстанбұл]] ({{lang-tr|İstanbul}}) деген атпен белгілі Константиние ({{lang-ota3|قسطنطينيه|Konstantîniyye}}) қаласын өзінің астанасына айналдырған Османлы мемлекетін көп жағынан бұрынғы [[Жерорта теңізі|жерортатеңіздік]] өркениеттердің, атап айтқанда [[Рим империясы]]ның және [[Византия империясы]]ның ислами мұрагері деп атауға болады. Османлылар да өздерін [[Ежелгі Рим]] мен [[Ислам мәдениеті]]нің жалғастырушылары деп, яғни «мәдениеттердің бірігуі» арқылы «бүкіләлемдік мемлекеттің» билеушілері ретінде қарастырды&lt;ref name=inalcikrise&gt;H. İnalcık: &quot;The rise of the Ottoman Empire&quot; in P.M. Holt, A.K. S. Lambstone, and B. Lewis (eds), ''The Cambridge History of Islam'', (Cambridge University). pages 295-200&lt;/ref&gt;.

==Тарихы==
[[Сурет:Ottoman small animation.gif|left|thumb|Османлы мемлекеті аймағының өзгеруі, 1299-1683]]

===Құрылуы (1299-1402)===
Османлылар ата-тегі [[оғыздар]]дың қайы тайпасынан шыққан. Бұл тайпа [[13 ғасыр|XIII ғасырдағы]] [[моңғол шапқыншылығы]]нан құтылып, [[Кіші Азия|Анадолы]] жеріне көшеді. Тайпаның басшылары осында әскер жинап жатқан хорезмшах Жәлел-Ад-Дин Мәңгібердінің ([[1199 жыл|1199]]-[[1231 жыл|1231]]) қызметінде болады. Кейінірек Ертұғрыл бей ([[1198 жыл|1198]]-[[1281 жыл|1281]]) бастаған тайпаның бір бөлігі [[Рум сұлтандығы|Анадолы Селжұқ Мемлекетіне]] көшеді. [[Селжұқ әулеті|Селжұқтардың]] сол кездегі сұлтаны I Аладдин Кейқұбат ([[1192 жыл|1192]]-[[1237 жыл|1237]]) Ертұғрылға Анадолыдағы [[Сөгүт]] қаласын сыйлайды. Ертұғрылдың ұлы [[I Осман]] ([[1258 жыл|1258]]-[[1324 жыл|1324]]) осы қалада [[1299 жыл]]ы Османлы бейлігінің негізін қалайды. 1300 жылы ол [[Шығыс Рим империясы|Шығыс Рим империясының]] әскерін күйрете жеңді. Оның тұсында Осман бейлігі [[Никея]] қаласын және тағы басқа бірқатар аумақты  басып алды. Осман Пруса (қазіргі [[Бурса]]) қаласын қоршауды бастады. Алайда ол қоршау аяқталмай жатып қайтыс болды. &lt;ref&gt;Osman I: Biography of the Founder of the Ottoman Dynasty&lt;/ref&gt;

[[Орхан (Османлы сұлтаны)|Орхан]] ([[1288 жыл|1288]]-[[1362 жыл|1362]]) Анадолының батысын толығымен басып алады. Сондай-ақ, Орхан Галиполи түбегін және Фракияны басып алып, Осман империясының Еуропаға экспансиясына жол ашты. &lt;ref&gt;История Византийской империи: XI-XV веков&lt;/ref&gt;

[[I Мұрат]] ([[1326 жыл|1326]]-[[1389 жыл|1389]]) өз әкесі мен атасы сияқты Анадолының әжептәуір жерлерін басып алды. Бұл жетістіктерді пайдаланып, ол [[1383 жыл]]ы өзін «[[сұлтан]]» етіп жариялайды. Ол [[15 маусым]] [[1389 жыл]]ы [[Косово шайқасы|Косово даласындағы шайқаста]] серб серісі Милош Обиличтің (сер. Милош Обилић) қолынан қаза табады.

[[I Баязит]] ([[1357 жыл|1357]]-[[1402 жыл|1402]]) Косово даласындағы шайқаста өз әкесі сербтерден қаза болуына байланысты ол кек алу мақсатымен көптеген сербтерді қырып жойды. [[Сербия]]дағы жеңістен кейін ол өз отарлауын Анадолыда жалғастырады: Айдын, Сарухан, Гермиян, Ментеше, Хамит және Қараман бейліктерін басып алады. Осылайша I Баязит османлы иеліктерін тез арада екі есе арттырады (жерлерді тез жаулап, өз шешімдерін тез шешетіндіктен оған «Шапшаң» ({{lang-tr|Yıldırım}}) деген лақап ат қойылған). Бірақ ол бұл иеліктерді қалай шапшаң басып алса, сонша айырылып қалды. Бұның себебі — I Баязиттің замандасы [[Әмір Темір]] болуы және ең бастысы I Баязит көкірекшілдікке беріліп кеткені. I Баязит Әмір Темірге жазған көптеген хаттарында жәбірлейтін сөздер жазып, оны жете бағаламайды. Әмір Темір жауап ретінде османлылардың басып алған бейліктерін жаулап, оларға қайтадан тәуелсіздік береді. Ал Әмір мен Сұлтанның арасындағы шешуші шайқас [[Анкара]] (түр. Ankara) жерінде болады. Соғыста Әмір Сұлтанды жеңіп, оны қамауға алады. Сұлтан қамауда [[20 шілде]] [[1402 жыл]]ы қаза табады.

===Сұлтанаралық (1402-1413)===
[[I Баязит]] қайтыс болғаннан кейін Әмір Темір ойрандаған Османлы мемлекетінде ортақ билеуші болмайды. I Баязиттің үш баласы өзін сұлтан деп жариялайды: Иса [[Бурса|Бұрсада]], Сүлеймен [[Эдирне]]де, ал Мехмет Батыс Анадолыда. Бұл жағдай сұлтанаралыққа әкеп соқты. [[1405 жыл|1405]]-[[1406 жыл]]дары Мехмет Исаны жеңіп, [[Бурса]]ны басып алады. Кейін [[1411 жыл]]ы I Баязиттің ортаңғы ұлы Мұса да өз ағасы Сүлейменді жеңіп, Румелияда өзін сұлтан деп жариялайды. Тірі қалған екі ағайындылардың шешуші шайқасы [[1413 жыл]]ы болды. Сол шайқаста Мехмет жеңеді, ал жеңілген Мұса [[Валахия]]ға қашып, сонда қайтыс болады.

=== Өркендеуі (1413-1453) ===
[[I Мехмет]] ([[1387 жыл|1387]]-[[1421 жыл|1421]]) сұлтанаралықтан жеңімпаз болып шығып, өзін күллі Османлы мемлекетінің сұлтаны деп жариялайды. Ол Анадолыдағы бейліктердің бәрін (Қараманнан басқа) қайта жаулап алады. Сонымен, Османлы мемлекеті қайта өз қалпына келе бастайды. I Мехмет [[1421 жыл]]дың [[26 мамыр]]ында қайтыс болады.

[[II Мұрат]] ([[1404 жыл|1404]]-[[1451 жыл|1451]]) [[1422 жыл]]ы [[Ыстамбұл|Константинопольді]] қоршайды. Бірақ сол кезде османлыларда флот та, артиллерия да болған жоқ. Бұған қарамастан олар Византияға шабуыл жасап, көп жауынгерлерінен айырылады. Оған қоса Анадолыдағы бейліктер жаңа бүліктер бастайды. Сондықтан II Мұрат Константинополь қоршауын тоқтатады. Бүліктерді басқан соң, ол [[Балқан түбегі]]ндегі жерлерге бірнеше жорық жасайды. II  Мұрадтың күшеюінен қауіптенген Еуропа елдері жаңа крест жорығын бастайды. 1444 жылы кресшілер Варна түбінде жеңіліс табады. Балқандарда Мұрат кейбір жеңістерге қол жеткізеді. Қожа Мұрат Эдирне қаласында [[3 ақпан]] [[1451 жыл]]ы мерт болады. Оның баласы әйгілі әскербасы әрі саясаткер II Мехмет ізбасары болады.

[[File:Battle of Zonchio 1499.jpg|right|thumb|frame|200px|Зончио шайқасы — кемелерден зеңбірек атылған алғашқы теңіз шайқасы]]

===Дамуы (1453-1579)===
[[II Мехмет]] ([[1432 жыл|1432]]-[[1481 жыл|1481]]) [[1453 жыл]]ы 21 жасында [[Шығыс Рим империясы]]ның елордасы [[Константинополь]]ді жаулап алып, мемлекетті толығымен жояды. Сұлтан Константинопольмен шектелмей, Еуропаның басқа да жерлерін жаулауға кірісті. Тіпті [[Италия]]ның Отранто қаласына дейін жетеді. Бірақ оның жасы мен денсаулығы оның көптеген жоспарларына кедергі болды. [[1481 жыл]]ы Гебза қаласында мерт болды.

[[File:Battle_of_Mohacs_1526.png|right|thumb|frame|200px|Мохач шайқасындағы османлылардың жеңісі — өз заманындағы ең жылдам жеңіс (2 сағат)]]

[[I Сәлім]] ([[1467 жыл|1467]]-[[1520 жыл|1520]]) [[1517 жыл]]ы [[Мысыр]]дағы [[мәмлүктер]]дің мемлекетін жояды. Сол жылы сұлтан өзіне «[[Халифа|халиф]]» атағын алады. Енді бұл атақ келесі османлы сұлтандардың да атағы болады. I Сәлім өзінің бар-жоғы 8 жылдық ([[1512 жыл|1512]]-[[1520 жыл|1520]]) билік жүргізген заманында Күрдістанды, Шамды, [[Алжир]]ді, [[Мысыр]]ды, [[Мекке]] мен [[Медине]]ні жаулап алды.

[[I Сүлеймен]] ([[1494 жыл|1494]]-[[1566 жыл|1566]]) 1521 жылы [[Белград|Белградты]] басып алды. [[1526 жыл]]ы Мохач шайқасында 55-60 мыңдық әскерімен чехтер, [[мажарлар]] және [[поляктар]]дың 38-41 мыңдық әскерін екі сағат ішінде толығымен жеңеді. Соғыс барысында [[Мажарстан]]ның патшасы II Лайош батпаққа батып, мерт болады. Соғыстың нәтижесінде османлылардың еуропадағы беделі артты. I Сүлеймен өзінің 42 жылдық ([[1520 жыл|1520]]-[[1566 жыл|1566]]) билік жіргізген заманында [[Босния және Герцеговина]]ны, Славонияны, Мажарстанды, [[Молдова]]ны, [[Ирак]]ты, [[Бахрейн]]ді, [[Ливия]]ны, [[Тунис]]ті жаулап алды. I Сүлейменнің тұсында османлылардың билігі шарықтауының шыңына жетті. 1565 жылы  Османлылар сәтсіз аяқталған Мальта қоршауын бастады. &lt;ref&gt;Пираты. Полная история морских разбоев - 249-бет&lt;/ref&gt;Әділ Сүлеймен [[7 қыркүйек]] [[1566 жыл]]ы Сигетвар қоршауы кезінде қаза табады. Бірнеше аптадан кейін оны [[Сүлеймение мешіті]]нің жанындағы мазарда жерлейді.

I Сүлеймен қайтыс болғаннан кейін, оның жалғыз тірі қалған ұлы [[II Сәлім]] ([[1524 жыл|1524]]-[[1574 жыл|1574]]) таққа отырады. Оның тұсында сарайдағы әйелдер османлы саясатына үлкен ықпал тигізді. Сонын ішіндегі ең көрнектісі сұлтанның әйелі Хасеки [[Нұрбану сұлтан]] болды. Осылайша «Қатындар сұлтандығы» ([[1566 жыл|1566]]-[[1656 жыл|1656]]) атты заман басталды. Осы заман тұсында Осман мемлекеті әлсіреп, дағдарысқа ұшырай бастады. Сары Сәлім [[1574 жыл]]дың [[21 желтоқсан]]ында [[Топкапы]] сарайында қайтыс болды.

Алайда шын мәнісінде II Сәлім тұсында елдегі ең беделді адам — садрағзам Соколлы Мехмет паша ([[1506 жыл|1506]]-[[1579 жыл|1579]]) еді. II Сәлімнің билік құруы кезіндегі елдің дамуы осы садрағзамның арқасында болды. Ол [[II Сәлім]] өлгеннен кейін тағы 5 жыл садрағзам болды. [[1579 жыл]]дың [[11 қазан]]ында садрағзамның қайтыс болуы Тоқырау жылдарына бастама болды.

===Тоқырауы (1579-1699)===
Османлы мемлекетінің көптеген көтерілістер мен бүліктерден әлсірегенін көрген Тұрхан Қадиша сұлтан өз баласы сұлтан [[IV Мехмет]]ке Көпрүлі Мехмет пашаны ([[1575 жыл|1575]]-[[1661 жыл|1661]]) садрағзам етіп тағайындауға кеңес береді. Көпрүлі Мехмет пашаның саяси жетістіктері осыған себеп болды. Сөйтіп, [[1656 жыл]]дың [[15 қыркүйек]] күнінде Көпрүлі Мехмет паша садрағзам етіп тағайындалады. Бұл оқиға «Көпрүлілер заманының» ([[1656 жыл|1656]]-[[1710 жыл|1710]]) бастамасы болды. Көпрүлі Мехмет паша өзінің тағайындалуына дейін сұлтанға бірнеше шарт қойды:
* Садрағзамның шешімі қайта қарастырылмайды;
* Садрағзам өз еркімен шенеуніктерді тағайындайды, марапаттайды және қызметтен босатады;
* Садрағзам сұлтанның кеңесінсіз шағымдарға қатысты шешімді өзі қабылдайды;
* Сарайда ешкім де саясатқа араласпайды.

Көпрүлі Мехмет паша өзінің 5 жылдық ([[1656 жыл|1656]]-[[1661 жыл|1661]]) билік жүргізген заманында [[Крит]] пен [[Дарданелл бұғазы|Шанаққала]] жерлерінде [[Венеция]]ға қарсы сәтті соғыс жүргізді, Лемнос пен Тенедос аралдарын жаулап алды, Қазызадалы атты дінбұзарлықтың, Трансильванияның, Абаза Хасан пашаның бүлігін басты, өзінің қарамағына саясаткерлер мен әскербасыларды жинап алды, және «лауазымды сатып алу» салтын біржолата жойды.

Көпрүлі Мехмет паша қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары оның саясатын жалғастырды. Көпрүлілер басқарған заманда Османлы мемлекетінің ішкі және сыртқы саясатында тұрақтылық болды, және биліктің беделі қайта өрлей бастады. 

1683 жылы Осман империясына қарсы &quot;Қасиетті Лига&quot; құрылып, Осман империясымен соғыс (Кейде Ұлы Түрік соғысы деп те аталады) басталды (1683-1699). Соғыс барысында Османлы армиясы Вена (1683), Азов (1696), Зенд (1697) маңында жеңіліске ұшырады. &lt;ref&gt;Священная Лига и Османская Империя в Средиземном море&lt;/ref&gt;

===Әлсіреуі (1699-1792)===
[[1699 жыл]]дың [[26 қаңтар]]ында Карловиц бітім шарты жасалды. Бұл бітім шарт бойынша [[Венеция]]ға Морея мен [[Далмация]], [[Аустрия]]ға [[Мажарстан]] мен Трансильвания, ал [[Польша]]ға Подолье өтті. Бұл оқиға елдің Әлсіреу дәуірінің бастамасы еді. [[1700 жыл]]дың [[14 шілде]]сінде жасалған Константинополь бітім шарты бойынша [[Ресей]]ге Азов өтті. 1710 жылы Ресей патшасы [[I Пётр]] Осман империясына қарсы Прут жорығын бастады. Бірақ Прут жорығы сәтсіз аяқталды. &lt;ref&gt;Неизвестная война Петра Великого - 81-бет&lt;/ref&gt;

[[1718 жыл|1718]]-[[1730 жыл]]дар османлы тарихында &quot;Лала дәуірі&quot; деген атаумен әйгілі. Сұлтан [[III Ахмет]] пен садрағзам Наушаһарлы Дамат Ибраһим паша басшылығымен елде ғылым, өнер, мәдениет және экономиканы дамыту мақсатымен үлкен іс-шаралар ұйымдастырылды. Ғалым Ибраһим Мутеффериқа алғаш османлы типографиясын ашты. Алайда осындай жаңартуларға қарамастан османлы халқына, әсіресе дінбасылар мен жаңа шеріктерге садрағзам саясаты ұнамады. Патрон Халил төңкерісі нәтижесінде [[1730 жыл]]дың [[1 қазан]]ында садрағзам Ибраһим паша өлім жазасына кесілді, ал [[2 қазан|келесі күні]] сұлтан III Ахмет тақтан тайдырылды.

===Ыдырауы (1789-1922)===
XVIII-XIX ғасырларда Османлы және Ресей империялары арасында бірқатар соғыстар болды. XVIII ғасырдың аяғында Түркия Ресеймен болған соғыстарда бірқатар жеңіліске ұшырады. Ал түріктер одан әрі жеңіліске ұшырамас үшін Османлы әскері жаңғырту өтуі керек деген қорытындыға келді.

1789-1807 жылдары ІІІ Селим әскери реформа жүргізіп, армияны еуропалық сызық бойынша қайта құрудың алғашқы байыпты әрекеттерін жасады. Реформаның арқасында сол кезде онсыз да тиімсіз болған жаңа шеріктердың реакциялық ағымдары әлсіреді. Алайда 1804 және 1807 жылдары олар реформаға қарсы көтерілістерді көтерді. 1807 жылы Селимді қастандық жасаушылар түрмеге қамап, 1808 жылы өлтірді. 1826 жылы [[II Махмұт]] жаңа шеріктеры корпусын жойды.

1804-1815 жылдардағы Серб революциясы Балқандағы ұлтшылдық дәуірінің басталуы болды. [[Шығыс мәселесін]] [[Балқан түбегі|Балқан елдері]] көтерді. 1830 жылы Осман империясы де-юре Сербияның егемендігін мойындады. 1821 жылы гректер Түркияға қарсы көтеріліс жасады. Пелопоннестегі гректердің көтерілісі Молдовадағы көтеріліске ұласты, ол 1829 жылы өзінің де юре тәуелсіздігімен аяқталды. XIX ғасырдың ортасында еуропалықтар Осман империясын «[[Еуропаның ауру адамы]]&lt;nowiki/&gt;» деп атады. 1860-1870 жылдары Османлы вассалдары: Сербия, Валахия, Молдова және Қаратау кінәздіктері толық тәуелсіздік алды.

Түркия [[Танзимат|Танзимат дәуірінде]] (1839-1876) әскерге шақырылатын әскер құруға, банк жүйесін реформалауға, діни заңдарды зайырлы құқыққа ауыстыруға, зауыттарды гильдияларға ауыстыруға әкелген реформалар жүргізді. 1840 жылы 23 қазанда Ыстамбұлда Османлы Пошта министрлігі ашылды

1876 ​​жылы Осман империясы конституция қабылдады. Бірінші конституция дәуірінде Түркияда парламент құрылды, оны 1878 жылы сұлтан таратып жіберді.

Сондай-ақ Осман империясындағы сауаттылық деңгейі еуропалық бәсекелестермен салыстырғанда өте төмен болғанын және сауатсыздықтың әсіресе мұсылмандар арасында кең таралғанын атап өткен жөн.&lt;ref&gt;Stone, Norman «Turkey in the Russian Mirror» pages 86-100 from ''Russia War, Peace and Diplomacy'' edited by Mark &amp; Ljubica Erickson, Weidenfeld &amp; Nicolson: London, 2004 page 95.&lt;/ref&gt;                                       

[[1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] Ресей империясының шешуші жеңісімен аяқталды. Нәтижесінде Еуропадағы түрік қорғанысы күрт әлсіреді; Болгария, Румыния және Сербия тәуелсіздік алды. 1878 жылы Аустрия-Мажарстан Османлы облысы Босния Уәлаят пен Нови Пазар Санджакты басқынды, бірақ түріктер олардың бұл мемлекетке қосылғанын мойындамады және оларды қайтаруға бар күшімен тырысты.

Өз кезегінде, 1878 жылғы [[Берлин конгресі|Берлин конгресінен]] кейін [[Британ империясы]] Балқандағы аумақтарды түріктерге қайтару үшін үгіт-насихат жұмыстарын бастады. 1878 жылы британдықтарға [[Кипр|Кипрге]] бақылау берілді. 1882 жылы британ әскерлері Араби-паша көтерілісін басып, оны басып алу үшін [[Мысыр|Мысыртке]] басып кірді.

1908 жылы 3 шілдедегі [[Жас түріктер төңкерісі|Жас түрік]] төңкерісінен кейін [[Екінші Конституция|Осман империясында Екінші Конституция]] дәуірі басталды. Сұлтан 1876 жылғы конституцияның қалпына келтірілгенін жариялап, Парламентті қайта шақырды. Жас түріктердің билікке келуі Осман империясының ыдырауының басталуы болды.

1911-1912 жылдардағы [[Италия-Түрк соғысы|Италия-Түрік соғысы]] кезінде Осман империясы Ливиядан айырылды, ал Балқан альянсы оған соғыс жариялады, [[Бірінші Балқан соғысы|Балқан соғысы]] кезінде Сербия, Грекия, Қаратау және Болгариядан тұратын Балкан альянсы Түркияны Еуропадан қуып жіберді, осылайша Бірінші Еуропалық Балқан соғысы кезінде Түркияның барлық жерінен айырылды.

Немістер Иракта теміржол желісін салуды ұсынды. Темір жол жартылай ғана салынды. 1914 жылы Британ империясы темір жолды сатып алып, оның құрылысын жалғастырды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуында темір жол ерекше рөл атқарды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Осман империясы соғысқа тартылды, Кавказ майданында табыс көрсетті, бірақ соғыстың аяғында Түркия барлық майдандарда жеңіліске ұшырады.

Соғыс кезінде соғыс министрі [[Әнуар паша|Әнуар Паша]] [[армян геноцидін]] бастады.

Хиджаз провинциясында араб көтерілісі болды.

1918 жылы қазанда Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған Мудрос бітіміне қол қойылды. Одан кейін [[Константинополь|Константинопольды]] басып алу және Осман империясының екіге бөлінуі болды. [[Севр бейбітшілік келісім|Севр бейбітшілік келісімінің]] шарттарына сәйкес Осман империясының бөлінген территориясы [[Антанта|Антанта державалары]] арасында қамтамасыз етілді. Бұл Мұстафа Кемал Ататүрік бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың жандануына әкелді.

== Басқару нысаны ==
{{Толық мақала|Осман империясының мемлекеттік ұйымы}}
[[Осман империясының мемлекеттік ұйымы]] өте қарапайым болды. Оның негізгі бағыттары әскери және азаматтық басқару болды. Елдегі ең жоғарғы қызмет сұлтан болды. Азаматтық жүйе аймақтарға тән белгілерге құрылған әкімшілік бірліктерге негізделген. Түріктер мемлекет діни қызметкерлерді бақылайтын жүйені қолданды (Византия империясындағыдай). Мұсылман Ираннан әкімшілік және сот жүйесі енгізілгеннен кейін сақталған түріктердің исламға дейінгі белгілі бір дәстүрлері Осман империясының әкімшілік шеңберінде маңызды болып қала берді. Мемлекеттің басты міндеті - империяны қорғау және кеңейту, сонымен қатар билікті сақтау үшін ел ішінде қауіпсіздік пен тепе-теңдікті қамтамасыз ету болды&lt;ref&gt;Naim Kapucu,Hamit Palabıyık «Turkish public administration: from tradition to the modern age», p 77&lt;/ref&gt;.

Мұсылман әлеміндегі бірде-бір әулет [[Османлы әулеті|Осман әулеті]] сияқты билікте болған емес. Османлы әулеті түркі тектес болған. Он бір рет Осман сұлтанын халық жауы ретінде жаулар құлатты. Осман империясының тарихында Осман әулетін құлату үшін 2 ғана әрекет болған, олардың екеуі де сәтсіз аяқталған, бұл Осман түріктерінің күшіне куә болды.

Сұлтан басқарған халифаттың исламдағы жоғары позициясы түркілерге Осман халифатын құруға мүмкіндік берді. Османлы сұлтан (немесе [[падишаһ]], «патшалардың патшасы») империяның жалғыз билеушісі болды және ол әрқашан абсолютті бақылауды жүзеге асырмаса да, мемлекеттік биліктің даралануы болды. Жаңа сұлтан әрқашан бұрынғы сұлтанның ұлдарының бірі болды. Сарай мектебінің күшті білім беру жүйесі мүмкін емес мұрагерлерді жоюға және басқарушы мұрагерлер элитасына қолдау жасауға бағытталған. Болашақ мемлекеттік қызметкерлер оқыған сарай мектептері оқшауланған жоқ. [[Медресе]]де мұсылмандар оқыды ([[Османлы түрік тілі|осман.]] Medrese), мұнда ғалымдар мен мемлекеттік қызметкерлер сабақ берді. Материалдық қолдауды кедей отбасылардың балаларына жоғары білім алуға мүмкіндік беретін [[вакуф]]тар ұсынды&lt;ref&gt;Bernard Lewis, Istanbul and the civilization of the Ottoman Empire, p. 151&lt;/ref&gt;, ал христиандар Румелия және / немесе Балқан ([[девширме]]) елдерінің тұрғындарынан жыл сайын 8 жастан 12 жасқа дейінгі 3000 христиан ұлын қабылдайтын [[эндерун]]да оқыды&lt;ref&gt;Kemal H Karpat, Social Change and Politics in Turkey: A Structural-Historical Analysis, p. 204&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Thomas allom, c1840, The Enterance to Divan.png|нобай|Керемет Портаның қақпасы (Bâb-ı Âlî)]]

Сұлтан жоғарғы монарх болғанына қарамастан, мемлекет пен атқарушы билік саясаткерлерге жүктелді. Өзін-өзі басқару органында кеңесшілер мен министрлер арасында саяси күрес болды (диван, [[XVII ғасыр]]да Порту деп өзгертілді). [[Бейлік]]тің кезінде де диван ақсақалдардан тұратын. Кейінірек ақсақалдардың орнына армия офицерлері мен жергілікті білгірлер (мысалы, діни және саяси қайраткерлер) диванға кірді. 1320 жылдан бастап ұлы уәзір сұлтанның кейбір міндеттерін орындады. [[Ұлы уәзір]] Сұлтанға мүлдем тәуелсіз болды, ол Сұлтанның мұрагерлік мүлкін кез-келген жолмен иеліктен шығарып, кез-келген адамды жұмыстан шығарып, барлық саланы басқара алды. XVI ғасырдың соңынан бастап сұлтан мемлекеттің саяси өміріне қатысуды тоқтатты, ал ұлы [[уәзір]] Осман империясының іс жүзінде билеушісі болды&lt;ref&gt;Antony Black (2001), «The state of the House of Osman (devlet-ı al-ı Osman)» in The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, p. 199&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Tughra Suleiman.jpg|нобай|[[I Сүлеймен|Ұлы Сүлеймен]]нің тұғрасы (1520)]]

Осман империясының бүкіл тарихында Осман империясының вассал княздіктерінің билеушілері сұлтанмен әрекеттерді үйлестірмей, тіпті оған қарсы әрекет еткен жағдайлар көп болды. [[Жас түріктер төңкерісі]]нен кейін Осман империясы [[конституциялық монархия]]ға айналды. Сұлтан енді атқарушы билікке ие болмады. Барлық провинциялардан келген делегаттармен парламент құрылды. Олар [[Императорлық үкімет (Осман империясы)|Императорлық үкіметті (Осман империясы)]] құрды.

Қарқынды дамып келе жатқан империяны өз ісіне берілген, тәжірибелі адамдар басқарды ([[албандар]], [[фаниариоттар]], [[армяндар]], [[сербтер]], [[венгрлер]] және басқалар). Христиандар, мұсылмандар мен еврейлер Осман империясындағы басқару жүйесін толығымен өзгертті&lt;ref&gt;Inalcik, Halil. «The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City.» Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229—249.pg236&lt;/ref&gt;.

Осман империясында эклектикалық үкімет болды, ол тіпті басқа державалармен дипломатиялық хат алмасуға әсер етті. Бастапқыда хат алмасу грек тілінде жүргізілді&lt;ref&gt;Donald Quataert, 2&lt;/ref&gt;.

Османлы сұлтандарының барлығында 35 жеке белгілер болды - олар қол қойған [[тұғра]]лар. Сұлтанның мөріне ойылып жазылған оларда Сұлтан мен оның әкесінің аты, сондай-ақ мақал-мәтелдер мен дұғалар жазылған. Ең алғашқы тұғра [[Орхан I]] тұғрасы болды. Дәстүрлі стильде бейнеленген луридті тұғра Осман [[каллиграфия]]сының негізі болды.

== Жас түріктер ==
[[XIX ғасыр]]дың соңында жаңартудың жаңа толқыны [[түріктер]]дің ұлттық қозғалысы түрінде көрініс берді. Түріктердің ұлттық қозғалысы XIX ғасырдың 50-60 жылдарында басталды. Қозғалыстың бастапқы кезеңінде артушылық сипаты басым еді. «Жаңа Османлылар» ұйымының мүшелері мен белгілі ағартушы, жазушы Намык Кемел бастаған бірқатар зиялы топтар түрік тілінің дамуы мен оның әдеби тіл дәрежесіне көтерілуіне, ағарту ісіне зор үлестерін қосты. Ендігі реформалық қозғалыс толқынының өкілдері империяның тұтастығын сақтау шараларын іздестірді. [[1889 жыл]]ы [[Ыстамбұл]]да «Бірлік және өрлеу» (осм. İttihâd ve Terakkî) партиясы құрылды. Бұл ұйымның бөлімдері мен провинциялары шетелде де құрылды. Ұйымның алға қойған жақын арадағы мақсаты — конституциялық мемлекет құру болатын. Реформалық шаралар жүргізіп, елдің экономикасын көтеру, қоғамды жан-жақты жаңарту көзделді. Бұл қозғалыстың өкілдері Жас түріктер (түр. Jön Türkler) деп аталды.

[[20 ғасыр|XX ғасырдың]] басында Османлы мемлекетінің халықаралық жағдайы нашарлап, мемлекет күйреу алдында тұрған кезде Жас түріктер өздерінің қызметін жандандыра түсті. [[1908 жыл]]ы [[шілде]]де [[Батыс Еуропа|Батыс державалардың]] [[Македония Республикасы|Македонияны]] Османлы мемлекетінен бөліп алмақ болған саясатынан кейін, сұлтан өкіметінің әлсіздігіне ызаланған түрік әскерінің бөлімдері көтеріліс жасады. Бұл жас түріктер төңкерісінің басталуы еді. Жас түріктер жағына әскердің басқа аймақтардағы бөлімдері де қосылды. Жас түріктердің қысымынан қорыққан сұлтан, [[1908 жыл]]ы [[2 шілде]]де [[1876 жыл]]ғы конституцияны қалпына келтіруге және парламентті шақыруға келіседі. Жаңа парламентте көп орынға ие болып, жеңіске жеткен және әскерге арқа сүйеген Жас түріктер, іс жүзінде, елде өздерінің билігін орнатты. [[1909 жыл]]ы Жас түріктер [[II Әбділхамит]]ті тақтан тайдырды. Жаңа сұлтан болып [[V Мехмет]] сайланды. [[1908 жыл]]ғы Жас түріктер төңкерісінің нәтижесінде Османлы мемлекетінің билік түрі [[абсолюттік монархия]]дан конституциялық монархияға ауысты.

Өкіметке келген Жас түріктер қиындықтарды шешудің жолын таба алмады. Конституциялық билікке көшу елдің шет аймақтарында ұлт-азаттық қозғалыстың жаңа толқынын тудырды. Ұлт-азаттық қозғалыс жетекшілерімен тіл табыса алмаған Жас түріктер, қолындағы билікті пайдаланып, күш қолдану саясатына көшеді. [[1908 жыл]]ы [[Аустрия-Мажарстан]] [[Босния және Герцеговина]]ны [[аннексия]]лайды. [[1911 жыл]]ы [[Ливия]]дағы османлы иеліктерін [[Италия]] басып алады. Османлы үкіметінің сәтсіздіктерін пайдаланған Жас түріктердің қарсыластары оларды үкімет билігінен кетірді. Бірақ жаңа үкімет мемлекетті сақтап қалуға дәрменсіз болып шығады. [[1912 жыл]]ы [[бірінші Балқан соғысы]]нда [[Болгария]], [[Грекия]], [[Румыния]], [[Сербия]] Османлы Сұлтандығының бүкіл еуропалық иеліктерін басып алады. Тек [[Ыстамбұл]] мен оған жақын жатқан біраз аудандар ғана қалады. Бұл үкіметтің де сәтсіздігін пайдаланғысы келген Жас түріктер [[1908 жыл]]ғы көтеріліске қатысқан Әнуар бейдің басшылығымен, [[1913 жыл]]ы мемлекеттік төңкеріс жасайды. Қайтадан үкімет билігіне ие болған Жас түріктер мемлекеттің күйреуін бәрі бір тоқтата алған жоқ. Сыртқы саясатта [[Германия]]ны арқа тұтқан Османлы Сұлтандығы [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]та [[үштік одақ]] жағында болады.

== Осман империясының әкімшілік бөлінісі ==
{{main|Осман империясының әкімшілік бөлінісі}}
Осман империясының әкімшілік бөлінуі мемлекеттің субъектілерін басқаратын әскери басқаруға негізделген. Бұл жүйеден тыс [[Осман империясының вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері|вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері]] болды.

== Османлы тұғрасы ==
{{Толық мақала|Тұғра}}
[[Image:Tugra Mahmuds II.gif|right|frame|Бұл османлы сұлтаны II Махмұт тұғрасы. Онда былай делінген:
'' &lt;span style=&quot;color:#990000;&quot;&gt;Махмұт&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#000099;&quot;&gt;хан&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#999900;&quot;&gt;Әбділхамит&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009900;&quot;&gt;ұлы&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#990099;&quot;&gt;мәңгілік&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#009999;&quot;&gt;жеңімпаз&lt;/span&gt;''. 
Османлыша: &lt;br/&gt;    
-  &lt;big&gt;
&lt;span style=&quot;color:#990000;&quot;&gt;محمود &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#000099;&quot;&gt;خان &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009900;&quot;&gt;بن &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#999900;&quot;&gt;عبدالحميد &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009999;&quot;&gt;مظفر &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#990099;&quot;&gt;دائماً&lt;/span&gt;&lt;/big&gt;]]

Тұғра (түр. Tuğra) — османлы сұлтандарының ресми құжаттар мен хаттарында қолданылатын хұснихаттық мөр немесе қолтаңба. Тұғрада сұлтанның аты, әкесінің аты және атағы көрсетіледі.

==Диуан==
Cұлтан мемлекетте жоғарғы билеуші болса да, мемлекеттегі атқарушы билік уәзірлерге (осм. Vezir) жүктелінеді. Олардың күнделікті жұмыс орындары «Диуан» (осм. Dîvân-ı Hümâyun) болып саналды. Диуанның басшысы әрі сұлтаннан кейінгі екінші адам садрағзам (осм. Sadrazam) болып саналды. Бірақ [[1320 жыл]]дан бастап садрағзамдар сұлтандардың да кейбір міндеттерін орындай бастады. Садрағзамдар сұлтандардан толығымен тәуелсіз болды: олар сұлтанның мұрагерлік мүлкін өз қалауы бойынша басқара алды, мемлекеттегі кез келген уәзірді немесе пашаны қызметтен босатуға құқылы болды.

==Тағы қараңыз==
* [[Османлы байрағы]]
* [[Османлы сұлтандарының тізімі]]
* [[Османлы түрік тілі]]
* [[Османлыша-түрікше энциклопедиялық сөздік]]
* [[Османлы әулеті]]
* [[Османлы әулетінің шежіресі]]
* [[Паша]]
* [[Тұғра]]

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
===Ағылшын тілінде===
* [http://www.turizm.net/turkey/history/ottoman.html Османлы мемлекеті: Уақытнама]
* [http://ottomanfoothill.googlepages.com Османлы мемлекеті: Мәңгілік ел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025234456/http://ottomanfoothill.googlepages.com/ |date=2009-10-25 }}
* [http://www.osmanli700.gen.tr/english/engindex.html Османлы торабы]
* [http://www.euratlas.com/big/big1600.htm Османлы империясы] — Еуропаның [[1600 жыл]]ғы картасы және Османлы мемлекетінің сол кездегі географиялық көрінісі.
* [http://books.google.com/books?vid=LCCN05017306&amp;id=LFbTIBgjbqQC&amp;pg=PA257 History of Turkish Empire] — Османлы мемлекеті тарихының уақытнамасы.
* [http://www.wsu.edu:8080/~dee/OTTOMAN/OTTOMAN1.HTM Дүние жүзінің өркениеттері: Османлылар] — Османлы мемлекетінің басқару жүйесі.
* [http://www.ottomansouvenir.com/Capitals/Capitals_of_Ottoman_Empire.htm Османлы мемлекетінің елордалары]
* [http://aton.ttu.edu Түрік ауыз әдебиеті]
* [http://www.theottomans.org Османлылар жайлы мәліметтер]
* {{PDFlink|[http://www.unm.edu/~phooper/thesis_condensed.pdf Ерте Османлы тарихындағы халықтарды күштеп жер аударулар]

|566&amp;nbsp;[[Kibibyte|KiB]]&lt;!-- application/pdf, 580460 bytes --&gt;}} — [[1300 жыл|1300]]-[[1600 жыл]]дар аралығын қамтиды

===Түрік тілінде===
* [http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanlı_İmparatorluğu Османлы мемлекеті туралы энциклопедиялық мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917204512/http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu |date=2009-09-17 }}
* [http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html Османлы байрақтары жайлы мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214144301/http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html |date=2008-02-14 }}
* [http://www.theottomans.org/turkce/index.asp Османлы мемлекеті жайлы мәліметтер]
{{Хилафаттар}}
&lt;!--
{{Осман империясының сұлтандары}}
{{Осман империясының мемлекеттік жүйесі}}--&gt;

[[Санат:Хилафаттар]]
[[Санат:Османлы империясы]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]
[[Санат:Империялар]]</text>
      <sha1>midr6xti2zdmdnv9x21j0f0wdjfkivi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620900</id>
      <parentid>3620899</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:56:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53695" sha1="mic5qzikk4740i8fgx5vs4dm8xy3hw1" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы = Осман империясы
 |өз атауы = دولت علیه عثمانیه
 |статусы = [[Империя]]
 |құрылуы = [[1299 жыл|1299]]
 |ыдырауы = [[1922 жыл|1922]]
 |байрақ = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg
 |байрақ_сипаттамасы = Байрақ (1844-1922)
 |елтаңбасы = Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg
 |елтаңба_сипаттамасы = Елтаңба (1882-1922)
 |ұраны = Мәңгілік ел&lt;br /&gt;دولت ابد مدت — Devlet-i Ebed-müddet
 |карта = OttomanEmpireIn1683.png
 |сипаттамасы = 1683 жылғы Ұлы Османлы Мемлекеті
 |p1 = Салжұқ сұлтандығы
 |flag_p1 = Flag of Sultanate of Rum.svg
 |s1 = Түркия
 |flag_s1 =Flag of Turkey.svg
 |астана = [[Сөгүт]] ([[1299 жыл|1299]]-[[1326 жыл|1326]])&lt;br /&gt;[[Бурса]] ([[1326 жыл|1326]]-[[1365 жыл|1365]])&lt;br /&gt;[[Едирне]] ([[1365 жыл|1365]]-[[1453 жыл|1453]])&lt;br /&gt;[[Ыстанбұл]] ([[1453 жыл|1453]]-[[1922 жыл|1922]])
 |қалалары = [[Каир|Қаһира]]&lt;br /&gt;[[Александрия (Мысыр)|Александрия]]&lt;br /&gt;[[Бағдат]]&lt;br /&gt;[[Дамаск]]&lt;br /&gt;[[Мекке]]
 |тілі = [[Османлы түрік тілі|Османлы тілі]]
 |діні = [[Ислам]]
 |аумағы = 5 200 000 км² ([[1683 жыл|1683]])
 |халқы = 35 350 000 адам ([[1856 жыл|1856]])
 |басқару_формасы = [[Монархия]]
 |династиясы = [[Османлы әулеті]]
 |басқарушылар_титулы = [[Сұлтан]]
 |басқарушы1 = [[I Осман]]
 |басқарушы_жылы1 = [[1299 жыл|1299]]-[[1326 жыл|1326]]
 |басқарушылар_титулы2 = 
 |басқарушы2 = [[II Мехмет]]
 |басқарушы_жылы2 = [[1451 жыл|1451]]-[[1481 жыл|1481]]
 |басқарушылар_титулы3 = 
 |басқарушы3 = [[I Сәлім]]
 |басқарушы_жылы3 = [[1512 жыл|1512]]-[[1520 жыл|1520]]
 |басқарушылар_титулы4 = 
 |басқарушы4 = [[I Сүлеймен]]
 |басқарушы_жылы4 = [[1520 жыл|1520]]-[[1566 жыл|1566]]
 |басқарушылар_титулы5 = 
 |басқарушы5 = [[VI Мехмет]]
 |басқарушы_жылы5 = [[1918 жыл|1918]]-[[1922 жыл|1922]]
 |басқарушылар_титулы6 = Садрағзам
 |басқарушы6 = Алаеддин паша
 |басқарушы_жылы6 = [[1320 жыл|1320]]-[[1331 жыл|1331]]
 |басқарушылар_титулы7  = 
 |басқарушы7 = Паргалы Ибраһим паша
 |басқарушы_жылы7 = [[1523 жыл|1523]]-[[1536 жыл|1536]] 
 |басқарушылар_титулы8 = 
 |басқарушы8 = Соколлы Мехмет паша
 |басқарушы_жылы8 = [[1565 жыл|1565]]-[[1579 жыл|1579]]
 |басқарушылар_титулы9 = 
 |басқарушы9 = Көпрүлі Мехмет паша
 |басқарушы_жылы9 = [[1656 жыл|1656]]-[[1661 жыл|1661]]
 |басқарушылар_титулы10 = 
 |басқарушы10 = Ахмет Тәупік паша
 |басқарушы_жылы10 = [[1920 жыл|1920]]-[[1922 жыл|1922]]
 |қосымша_параметр1 = 
 |параметр_мазмұны1 = 
 |Кезең1 = 
 |Уақыт1 = 
 |Жыл1 = 
 |валютасы = ақша, құрыш, сұлтани, лира
 |дейін = Салжұқ сұлтандығы
 |д1 = Византия империясы
 |д2 = Трапезунд империясы
 |д3 = Екінші Бұлғар патшалығы
 |д4 = Серб деспоттығы
 |д5 = Мәмлүк сұлтандығы
 |д6 = Мажарстан патшалығы
 |д7 = Испаниядағы Алжир мен Тунис
 |кейін = Түркия
 |к1 = Бірінші Грек республикасы
 |к2 = Мысыр сұлтандығы
 |к3 = Сербия патшалығы
 |к4 = Албанияның уақытша үкіметі
 |к5 = Румыния патшалығы
 |к6 = Болгария патшалығы
 |ескерту = 
}}

'''Осман империясы''' ({{lang-ota3|دولت علیه عثمانیه|Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye, Ұлы Осман мемлекеті}}) — [[Еуропа]], [[Азия]] және [[Африка]] құрлықтарында орналасқан ортағасырлық көпұлтты мемлекет.

Мемлекет [[XV ғасыр|XV]]-[[XVII ғасыр|XVII ғасырларда]] үш құрлыққа (Еуропа, Азия, Африка) жайылып, оңтүстік-шығыс Еуропа, [[Таяу Шығыс]] және [[Солтүстік Африка]]ның басым бөлігін билеген; батыстағы [[Марокко]]ның [[Атлант мұхиты|Атлант]] жағалауынан шығыстағы [[Парсы шығанағы]]ның жағалауына дейін, солтүстіктегі [[Украина]]дан оңтүстіктегі [[Сомали]]ға дейінгі аймақты қамтып жатқан&lt;ref&gt;Дүние жүзi тaриxы 8, мектеп бaспaсы. 2008 ж.  б.65&lt;/ref&gt;.

Бұл мемлекет алты ғасыр бойы Батыс пен Шығыстың қарым-қатынас жасасуының бел ортасында болып келді. Құдіретінің шарықтау шыңында Османлы мемлекеті 42 уәлияттан тұрып, оған бағынышты [[Валахия]], [[Молдова]] және Трансильвания князьдіктері Османлы мемлекетіне [[Алым (салық)|алым-салық]] төлеп отырды. Бүгін [[Ыстанбұл]] ({{lang-tr|İstanbul}}) деген атпен белгілі Константиние ({{lang-ota3|قسطنطينيه|Konstantîniyye}}) қаласын өзінің астанасына айналдырған Османлы мемлекетін көп жағынан бұрынғы [[Жерорта теңізі|жерортатеңіздік]] өркениеттердің, атап айтқанда [[Рим империясы]]ның және [[Византия империясы]]ның ислами мұрагері деп атауға болады. Османлылар да өздерін [[Ежелгі Рим]] мен [[Ислам мәдениеті]]нің жалғастырушылары деп, яғни «мәдениеттердің бірігуі» арқылы «бүкіләлемдік мемлекеттің» билеушілері ретінде қарастырды&lt;ref name=inalcikrise&gt;H. İnalcık: &quot;The rise of the Ottoman Empire&quot; in P.M. Holt, A.K. S. Lambstone, and B. Lewis (eds), ''The Cambridge History of Islam'', (Cambridge University). pages 295-200&lt;/ref&gt;.

==Тарихы==
[[Сурет:Ottoman small animation.gif|left|thumb|Османлы мемлекеті аймағының өзгеруі, 1299-1683]]

===Құрылуы (1299-1402)===
Османлылар ата-тегі [[оғыздар]]дың қайы тайпасынан шыққан. Бұл тайпа [[13 ғасыр|XIII ғасырдағы]] [[моңғол шапқыншылығы]]нан құтылып, [[Кіші Азия|Анадолы]] жеріне көшеді. Тайпаның басшылары осында әскер жинап жатқан хорезмшах Жәлел-Ад-Дин Мәңгібердінің ([[1199 жыл|1199]]-[[1231 жыл|1231]]) қызметінде болады. Кейінірек Ертұғрыл бей ([[1198 жыл|1198]]-[[1281 жыл|1281]]) бастаған тайпаның бір бөлігі [[Рум сұлтандығы|Анадолы Селжұқ Мемлекетіне]] көшеді. [[Селжұқ әулеті|Селжұқтардың]] сол кездегі сұлтаны I Аладдин Кейқұбат ([[1192 жыл|1192]]-[[1237 жыл|1237]]) Ертұғрылға Анадолыдағы [[Сөгүт]] қаласын сыйлайды. Ертұғрылдың ұлы [[I Осман]] ([[1258 жыл|1258]]-[[1324 жыл|1324]]) осы қалада [[1299 жыл]]ы Османлы бейлігінің негізін қалайды. 1300 жылы ол [[Шығыс Рим империясы|Шығыс Рим империясының]] әскерін күйрете жеңді. Оның тұсында Осман бейлігі [[Никея]] қаласын және тағы басқа бірқатар аумақты  басып алды. Осман Пруса (қазіргі [[Бурса]]) қаласын қоршауды бастады. Алайда ол қоршау аяқталмай жатып қайтыс болды. &lt;ref&gt;Osman I: Biography of the Founder of the Ottoman Dynasty&lt;/ref&gt;

[[Орхан (Османлы сұлтаны)|Орхан]] ([[1288 жыл|1288]]-[[1362 жыл|1362]]) Анадолының батысын толығымен басып алады. Сондай-ақ, Орхан Галиполи түбегін және Фракияны басып алып, Осман империясының Еуропаға экспансиясына жол ашты. &lt;ref&gt;История Византийской империи: XI-XV веков&lt;/ref&gt;

[[I Мұрат]] ([[1326 жыл|1326]]-[[1389 жыл|1389]]) өз әкесі мен атасы сияқты Анадолының әжептәуір жерлерін басып алды. Бұл жетістіктерді пайдаланып, ол [[1383 жыл]]ы өзін «[[сұлтан]]» етіп жариялайды. Ол [[15 маусым]] [[1389 жыл]]ы [[Косово шайқасы|Косово даласындағы шайқаста]] серб серісі Милош Обиличтің (сер. Милош Обилић) қолынан қаза табады.

[[I Баязит]] ([[1357 жыл|1357]]-[[1402 жыл|1402]]) Косово даласындағы шайқаста өз әкесі сербтерден қаза болуына байланысты ол кек алу мақсатымен көптеген сербтерді қырып жойды. [[Сербия]]дағы жеңістен кейін ол өз отарлауын Анадолыда жалғастырады: Айдын, Сарухан, Гермиян, Ментеше, Хамит және Қараман бейліктерін басып алады. Осылайша I Баязит османлы иеліктерін тез арада екі есе арттырады (жерлерді тез жаулап, өз шешімдерін тез шешетіндіктен оған «Шапшаң» ({{lang-tr|Yıldırım}}) деген лақап ат қойылған). Бірақ ол бұл иеліктерді қалай шапшаң басып алса, сонша айырылып қалды. Бұның себебі — I Баязиттің замандасы [[Әмір Темір]] болуы және ең бастысы I Баязит көкірекшілдікке беріліп кеткені. I Баязит Әмір Темірге жазған көптеген хаттарында жәбірлейтін сөздер жазып, оны жете бағаламайды. Әмір Темір жауап ретінде османлылардың басып алған бейліктерін жаулап, оларға қайтадан тәуелсіздік береді. Ал Әмір мен Сұлтанның арасындағы шешуші шайқас [[Анкара]] (түр. Ankara) жерінде болады. Соғыста Әмір Сұлтанды жеңіп, оны қамауға алады. Сұлтан қамауда [[20 шілде]] [[1402 жыл]]ы қаза табады.

===Сұлтанаралық (1402-1413)===
[[I Баязит]] қайтыс болғаннан кейін Әмір Темір ойрандаған Османлы мемлекетінде ортақ билеуші болмайды. I Баязиттің үш баласы өзін сұлтан деп жариялайды: Иса [[Бурса|Бұрсада]], Сүлеймен [[Эдирне]]де, ал Мехмет Батыс Анадолыда. Бұл жағдай сұлтанаралыққа әкеп соқты. [[1405 жыл|1405]]-[[1406 жыл]]дары Мехмет Исаны жеңіп, [[Бурса]]ны басып алады. Кейін [[1411 жыл]]ы I Баязиттің ортаңғы ұлы Мұса да өз ағасы Сүлейменді жеңіп, Румелияда өзін сұлтан деп жариялайды. Тірі қалған екі ағайындылардың шешуші шайқасы [[1413 жыл]]ы болды. Сол шайқаста Мехмет жеңеді, ал жеңілген Мұса [[Валахия]]ға қашып, сонда қайтыс болады.

=== Өркендеуі (1413-1453) ===
[[I Мехмет]] ([[1387 жыл|1387]]-[[1421 жыл|1421]]) сұлтанаралықтан жеңімпаз болып шығып, өзін күллі Османлы мемлекетінің сұлтаны деп жариялайды. Ол Анадолыдағы бейліктердің бәрін (Қараманнан басқа) қайта жаулап алады. Сонымен, Османлы мемлекеті қайта өз қалпына келе бастайды. I Мехмет [[1421 жыл]]дың [[26 мамыр]]ында қайтыс болады.

[[II Мұрат]] ([[1404 жыл|1404]]-[[1451 жыл|1451]]) [[1422 жыл]]ы [[Ыстамбұл|Константинопольді]] қоршайды. Бірақ сол кезде османлыларда флот та, артиллерия да болған жоқ. Бұған қарамастан олар Византияға шабуыл жасап, көп жауынгерлерінен айырылады. Оған қоса Анадолыдағы бейліктер жаңа бүліктер бастайды. Сондықтан II Мұрат Константинополь қоршауын тоқтатады. Бүліктерді басқан соң, ол [[Балқан түбегі]]ндегі жерлерге бірнеше жорық жасайды. II  Мұрадтың күшеюінен қауіптенген Еуропа елдері жаңа крест жорығын бастайды. 1444 жылы кресшілер Варна түбінде жеңіліс табады. Балқандарда Мұрат кейбір жеңістерге қол жеткізеді. Қожа Мұрат Эдирне қаласында [[3 ақпан]] [[1451 жыл]]ы мерт болады. Оның баласы әйгілі әскербасы әрі саясаткер II Мехмет ізбасары болады.

[[File:Battle of Zonchio 1499.jpg|right|thumb|frame|200px|Зончио шайқасы — кемелерден зеңбірек атылған алғашқы теңіз шайқасы]]

===Дамуы (1453-1579)===
[[II Мехмет]] ([[1432 жыл|1432]]-[[1481 жыл|1481]]) [[1453 жыл]]ы 21 жасында [[Шығыс Рим империясы]]ның елордасы [[Константинополь]]ді жаулап алып, мемлекетті толығымен жояды. Сұлтан Константинопольмен шектелмей, Еуропаның басқа да жерлерін жаулауға кірісті. Тіпті [[Италия]]ның Отранто қаласына дейін жетеді. Бірақ оның жасы мен денсаулығы оның көптеген жоспарларына кедергі болды. [[1481 жыл]]ы Гебза қаласында мерт болды.

[[File:Battle_of_Mohacs_1526.png|right|thumb|frame|200px|Мохач шайқасындағы османлылардың жеңісі — өз заманындағы ең жылдам жеңіс (2 сағат)]]

[[I Сәлім]] ([[1467 жыл|1467]]-[[1520 жыл|1520]]) [[1517 жыл]]ы [[Мысыр]]дағы [[мәмлүктер]]дің мемлекетін жояды. Сол жылы сұлтан өзіне «[[Халифа|халиф]]» атағын алады. Енді бұл атақ келесі османлы сұлтандардың да атағы болады. I Сәлім өзінің бар-жоғы 8 жылдық ([[1512 жыл|1512]]-[[1520 жыл|1520]]) билік жүргізген заманында Күрдістанды, Шамды, [[Алжир]]ді, [[Мысыр]]ды, [[Мекке]] мен [[Медине]]ні жаулап алды.

[[I Сүлеймен]] ([[1494 жыл|1494]]-[[1566 жыл|1566]]) 1521 жылы [[Белград|Белградты]] басып алды. [[1526 жыл]]ы Мохач шайқасында 55-60 мыңдық әскерімен чехтер, [[мажарлар]] және [[поляктар]]дың 38-41 мыңдық әскерін екі сағат ішінде толығымен жеңеді. Соғыс барысында [[Мажарстан]]ның патшасы II Лайош батпаққа батып, мерт болады. Соғыстың нәтижесінде османлылардың еуропадағы беделі артты. I Сүлеймен өзінің 42 жылдық ([[1520 жыл|1520]]-[[1566 жыл|1566]]) билік жіргізген заманында [[Босния және Герцеговина]]ны, Славонияны, Мажарстанды, [[Молдова]]ны, [[Ирак]]ты, [[Бахрейн]]ді, [[Ливия]]ны, [[Тунис]]ті жаулап алды. I Сүлейменнің тұсында османлылардың билігі шарықтауының шыңына жетті. 1565 жылы  Османлылар сәтсіз аяқталған Мальта қоршауын бастады. &lt;ref&gt;Пираты. Полная история морских разбоев - 249-бет&lt;/ref&gt;Әділ Сүлеймен [[7 қыркүйек]] [[1566 жыл]]ы Сигетвар қоршауы кезінде қаза табады. Бірнеше аптадан кейін оны [[Сүлеймение мешіті]]нің жанындағы мазарда жерлейді.

I Сүлеймен қайтыс болғаннан кейін, оның жалғыз тірі қалған ұлы [[II Сәлім]] ([[1524 жыл|1524]]-[[1574 жыл|1574]]) таққа отырады. Оның тұсында сарайдағы әйелдер османлы саясатына үлкен ықпал тигізді. Сонын ішіндегі ең көрнектісі сұлтанның әйелі Хасеки [[Нұрбану сұлтан]] болды. Осылайша «Қатындар сұлтандығы» ([[1566 жыл|1566]]-[[1656 жыл|1656]]) атты заман басталды. Осы заман тұсында Осман мемлекеті әлсіреп, дағдарысқа ұшырай бастады. Сары Сәлім [[1574 жыл]]дың [[21 желтоқсан]]ында [[Топкапы]] сарайында қайтыс болды.

Алайда шын мәнісінде II Сәлім тұсында елдегі ең беделді адам — садрағзам Соколлы Мехмет паша ([[1506 жыл|1506]]-[[1579 жыл|1579]]) еді. II Сәлімнің билік құруы кезіндегі елдің дамуы осы садрағзамның арқасында болды. Ол [[II Сәлім]] өлгеннен кейін тағы 5 жыл садрағзам болды. [[1579 жыл]]дың [[11 қазан]]ында садрағзамның қайтыс болуы Тоқырау жылдарына бастама болды.

===Тоқырауы (1579-1699)===
Османлы мемлекетінің көптеген көтерілістер мен бүліктерден әлсірегенін көрген Тұрхан Қадиша сұлтан өз баласы сұлтан [[IV Мехмет]]ке Көпрүлі Мехмет пашаны ([[1575 жыл|1575]]-[[1661 жыл|1661]]) садрағзам етіп тағайындауға кеңес береді. Көпрүлі Мехмет пашаның саяси жетістіктері осыған себеп болды. Сөйтіп, [[1656 жыл]]дың [[15 қыркүйек]] күнінде Көпрүлі Мехмет паша садрағзам етіп тағайындалады. Бұл оқиға «Көпрүлілер заманының» ([[1656 жыл|1656]]-[[1710 жыл|1710]]) бастамасы болды. Көпрүлі Мехмет паша өзінің тағайындалуына дейін сұлтанға бірнеше шарт қойды:
* Садрағзамның шешімі қайта қарастырылмайды;
* Садрағзам өз еркімен шенеуніктерді тағайындайды, марапаттайды және қызметтен босатады;
* Садрағзам сұлтанның кеңесінсіз шағымдарға қатысты шешімді өзі қабылдайды;
* Сарайда ешкім де саясатқа араласпайды.

Көпрүлі Мехмет паша өзінің 5 жылдық ([[1656 жыл|1656]]-[[1661 жыл|1661]]) билік жүргізген заманында [[Крит]] пен [[Дарданелл бұғазы|Шанаққала]] жерлерінде [[Венеция]]ға қарсы сәтті соғыс жүргізді, Лемнос пен Тенедос аралдарын жаулап алды, Қазызадалы атты дінбұзарлықтың, Трансильванияның, Абаза Хасан пашаның бүлігін басты, өзінің қарамағына саясаткерлер мен әскербасыларды жинап алды, және «лауазымды сатып алу» салтын біржолата жойды.

Көпрүлі Мехмет паша қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары оның саясатын жалғастырды. Көпрүлілер басқарған заманда Османлы мемлекетінің ішкі және сыртқы саясатында тұрақтылық болды, және биліктің беделі қайта өрлей бастады. 

1683 жылы Осман империясына қарсы &quot;Қасиетті Лига&quot; құрылып, Осман империясымен соғыс (Кейде Ұлы Түрік соғысы деп те аталады) басталды (1683-1699). Соғыс барысында Османлы армиясы Вена (1683), Азов (1696), Зенд (1697) маңында жеңіліске ұшырады. &lt;ref&gt;Священная Лига и Османская Империя в Средиземном море&lt;/ref&gt;

===Әлсіреуі (1699-1792)===
[[1699 жыл]]дың [[26 қаңтар]]ында Карловиц бітім шарты жасалды. Бұл бітім шарт бойынша [[Венеция]]ға Морея мен [[Далмация]], [[Аустрия]]ға [[Мажарстан]] мен Трансильвания, ал [[Польша]]ға Подолье өтті. Бұл оқиға елдің Әлсіреу дәуірінің бастамасы еді. [[1700 жыл]]дың [[14 шілде]]сінде жасалған Константинополь бітім шарты бойынша [[Ресей]]ге Азов өтті. 1710 жылы Ресей патшасы [[I Пётр]] Осман империясына қарсы Прут жорығын бастады. Бірақ Прут жорығы сәтсіз аяқталды. &lt;ref&gt;Неизвестная война Петра Великого - 81-бет&lt;/ref&gt;

[[1718 жыл|1718]]-[[1730 жыл]]дар османлы тарихында &quot;Лала дәуірі&quot; деген атаумен әйгілі. Сұлтан [[III Ахмет]] пен садрағзам Наушаһарлы Дамат Ибраһим паша басшылығымен елде ғылым, өнер, мәдениет және экономиканы дамыту мақсатымен үлкен іс-шаралар ұйымдастырылды. Ғалым Ибраһим Мутеффериқа алғаш османлы типографиясын ашты. Алайда осындай жаңартуларға қарамастан османлы халқына, әсіресе дінбасылар мен жаңа шеріктерге садрағзам саясаты ұнамады. Патрон Халил төңкерісі нәтижесінде [[1730 жыл]]дың [[1 қазан]]ында садрағзам Ибраһим паша өлім жазасына кесілді, ал [[2 қазан|келесі күні]] сұлтан III Ахмет тақтан тайдырылды.

===Ыдырауы (1789-1922)===
XVIII-XIX ғасырларда Османлы және Ресей империялары арасында бірқатар соғыстар болды. XVIII ғасырдың аяғында Түркия Ресеймен болған соғыстарда бірқатар жеңіліске ұшырады. Ал түріктер одан әрі жеңіліске ұшырамас үшін Османлы әскері жаңғырту өтуі керек деген қорытындыға келді.

1789-1807 жылдары ІІІ Селим әскери реформа жүргізіп, армияны еуропалық сызық бойынша қайта құрудың алғашқы байыпты әрекеттерін жасады. Реформаның арқасында сол кезде онсыз да тиімсіз болған жаңа шеріктердың реакциялық ағымдары әлсіреді. Алайда 1804 және 1807 жылдары олар реформаға қарсы көтерілістерді көтерді. 1807 жылы Селимді қастандық жасаушылар түрмеге қамап, 1808 жылы өлтірді. 1826 жылы [[II Махмұт]] жаңа шеріктеры корпусын жойды.

1804-1815 жылдардағы Серб революциясы Балқандағы ұлтшылдық дәуірінің басталуы болды. [[Шығыс мәселесін]] [[Балқан түбегі|Балқан елдері]] көтерді. 1830 жылы Осман империясы де-юре Сербияның егемендігін мойындады. 1821 жылы гректер Түркияға қарсы көтеріліс жасады. Пелопоннестегі гректердің көтерілісі Молдовадағы көтеріліске ұласты, ол 1829 жылы өзінің де юре тәуелсіздігімен аяқталды. XIX ғасырдың ортасында еуропалықтар Осман империясын «[[Еуропаның ауру адамы]]&lt;nowiki/&gt;» деп атады. 1860-1870 жылдары Османлы вассалдары: Сербия, Валахия, Молдова және Қаратау кінәздіктері толық тәуелсіздік алды.

Түркия [[Танзимат|Танзимат дәуірінде]] (1839-1876) әскерге шақырылатын әскер құруға, банк жүйесін реформалауға, діни заңдарды зайырлы құқыққа ауыстыруға, зауыттарды гильдияларға ауыстыруға әкелген реформалар жүргізді. 1840 жылы 23 қазанда Ыстамбұлда Османлы Пошта министрлігі ашылды

1876 ​​жылы Осман империясы конституция қабылдады. Бірінші конституция дәуірінде Түркияда парламент құрылды, оны 1878 жылы сұлтан таратып жіберді.

Сондай-ақ Осман империясындағы сауаттылық деңгейі еуропалық бәсекелестермен салыстырғанда өте төмен болғанын және сауатсыздықтың әсіресе мұсылмандар арасында кең таралғанын атап өткен жөн.&lt;ref&gt;Stone, Norman «Turkey in the Russian Mirror» pages 86-100 from ''Russia War, Peace and Diplomacy'' edited by Mark &amp; Ljubica Erickson, Weidenfeld &amp; Nicolson: London, 2004 page 95.&lt;/ref&gt;                                       

[[1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] Ресей империясының шешуші жеңісімен аяқталды. Нәтижесінде Еуропадағы түрік қорғанысы күрт әлсіреді; Болгария, Румыния және Сербия тәуелсіздік алды. 1878 жылы Аустрия-Мажарстан Османлы облысы Босния Уәлаят пен Нови Пазар Санджакты басқынды, бірақ түріктер олардың бұл мемлекетке қосылғанын мойындамады және оларды қайтаруға бар күшімен тырысты.

Өз кезегінде, 1878 жылғы [[Берлин конгресі|Берлин конгресінен]] кейін [[Британ империясы]] Балқандағы аумақтарды түріктерге қайтару үшін үгіт-насихат жұмыстарын бастады. 1878 жылы британдықтарға [[Кипр|Кипрге]] бақылау берілді. 1882 жылы британ әскерлері Араби-паша көтерілісін басып, оны басып алу үшін [[Мысыр|Мысыртке]] басып кірді.

1908 жылы 3 шілдедегі [[Жас түріктер төңкерісі|Жас түрік]] төңкерісінен кейін [[Екінші Конституция|Осман империясында Екінші Конституция]] дәуірі басталды. Сұлтан 1876 жылғы конституцияның қалпына келтірілгенін жариялап, Парламентті қайта шақырды. Жас түріктердің билікке келуі Осман империясының ыдырауының басталуы болды.

1911-1912 жылдардағы [[Италия-Түрк соғысы|Италия-Түрік соғысы]] кезінде Осман империясы Ливиядан айырылды, ал Балқан альянсы оған соғыс жариялады, [[Бірінші Балқан соғысы|Балқан соғысы]] кезінде Сербия, Грекия, Қаратау және Болгариядан тұратын Балкан альянсы Түркияны Еуропадан қуып жіберді, осылайша Бірінші Еуропалық Балқан соғысы кезінде Түркияның барлық жерінен айырылды.

Немістер Иракта теміржол желісін салуды ұсынды. Темір жол жартылай ғана салынды. 1914 жылы Британ империясы темір жолды сатып алып, оның құрылысын жалғастырды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуында темір жол ерекше рөл атқарды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Осман империясы соғысқа тартылды, Кавказ майданында табыс көрсетті, бірақ соғыстың аяғында Түркия барлық майдандарда жеңіліске ұшырады.

Соғыс кезінде соғыс министрі [[Әнуар паша|Әнуар Паша]] [[армян геноцидін]] бастады.

Хиджаз провинциясында араб көтерілісі болды.

1918 жылы қазанда Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған Мудрос бітіміне қол қойылды. Одан кейін [[Константинополь|Константинопольды]] басып алу және Осман империясының екіге бөлінуі болды. [[Севр бейбітшілік келісім|Севр бейбітшілік келісімінің]] шарттарына сәйкес Осман империясының бөлінген территориясы [[Антанта|Антанта державалары]] арасында қамтамасыз етілді. Бұл Мұстафа Кемал Ататүрік бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың жандануына әкелді.

== Басқару нысаны ==
{{Толық мақала|Осман империясының мемлекеттік ұйымы}}
[[Осман империясының мемлекеттік ұйымы]] өте қарапайым болды. Оның негізгі бағыттары әскери және азаматтық басқару болды. Елдегі ең жоғарғы қызмет сұлтан болды. Азаматтық жүйе аймақтарға тән белгілерге құрылған әкімшілік бірліктерге негізделген. Түріктер мемлекет діни қызметкерлерді бақылайтын жүйені қолданды (Византия империясындағыдай). Мұсылман Ираннан әкімшілік және сот жүйесі енгізілгеннен кейін сақталған түріктердің исламға дейінгі белгілі бір дәстүрлері Осман империясының әкімшілік шеңберінде маңызды болып қала берді. Мемлекеттің басты міндеті - империяны қорғау және кеңейту, сонымен қатар билікті сақтау үшін ел ішінде қауіпсіздік пен тепе-теңдікті қамтамасыз ету болды&lt;ref&gt;Naim Kapucu,Hamit Palabıyık «Turkish public administration: from tradition to the modern age», p 77&lt;/ref&gt;.

Мұсылман әлеміндегі бірде-бір әулет [[Османлы әулеті|Осман әулеті]] сияқты билікте болған емес. Османлы әулеті түркі тектес болған. Он бір рет Осман сұлтанын халық жауы ретінде жаулар құлатты. Осман империясының тарихында Осман әулетін құлату үшін 2 ғана әрекет болған, олардың екеуі де сәтсіз аяқталған, бұл Осман түріктерінің күшіне куә болды.

Сұлтан басқарған халифаттың исламдағы жоғары позициясы түркілерге Осман халифатын құруға мүмкіндік берді. Османлы сұлтан (немесе [[падишаһ]], «патшалардың патшасы») империяның жалғыз билеушісі болды және ол әрқашан абсолютті бақылауды жүзеге асырмаса да, мемлекеттік биліктің даралануы болды. Жаңа сұлтан әрқашан бұрынғы сұлтанның ұлдарының бірі болды. Сарай мектебінің күшті білім беру жүйесі мүмкін емес мұрагерлерді жоюға және басқарушы мұрагерлер элитасына қолдау жасауға бағытталған. Болашақ мемлекеттік қызметкерлер оқыған сарай мектептері оқшауланған жоқ. [[Медресе]]де мұсылмандар оқыды ([[Османлы түрік тілі|осман.]] Medrese), мұнда ғалымдар мен мемлекеттік қызметкерлер сабақ берді. Материалдық қолдауды кедей отбасылардың балаларына жоғары білім алуға мүмкіндік беретін [[вакуф]]тар ұсынды&lt;ref&gt;Bernard Lewis, Istanbul and the civilization of the Ottoman Empire, p. 151&lt;/ref&gt;, ал христиандар Румелия және / немесе Балқан ([[девширме]]) елдерінің тұрғындарынан жыл сайын 8 жастан 12 жасқа дейінгі 3000 христиан ұлын қабылдайтын [[эндерун]]да оқыды&lt;ref&gt;Kemal H Karpat, Social Change and Politics in Turkey: A Structural-Historical Analysis, p. 204&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Thomas allom, c1840, The Enterance to Divan.png|нобай|Керемет Портаның қақпасы (Bâb-ı Âlî)]]

Сұлтан жоғарғы монарх болғанына қарамастан, мемлекет пен атқарушы билік саясаткерлерге жүктелді. Өзін-өзі басқару органында кеңесшілер мен министрлер арасында саяси күрес болды (диван, [[XVII ғасыр]]да Порту деп өзгертілді). [[Бейлік]]тің кезінде де диван ақсақалдардан тұратын. Кейінірек ақсақалдардың орнына армия офицерлері мен жергілікті білгірлер (мысалы, діни және саяси қайраткерлер) диванға кірді. 1320 жылдан бастап ұлы уәзір сұлтанның кейбір міндеттерін орындады. [[Ұлы уәзір]] Сұлтанға мүлдем тәуелсіз болды, ол Сұлтанның мұрагерлік мүлкін кез-келген жолмен иеліктен шығарып, кез-келген адамды жұмыстан шығарып, барлық саланы басқара алды. XVI ғасырдың соңынан бастап сұлтан мемлекеттің саяси өміріне қатысуды тоқтатты, ал ұлы [[уәзір]] Осман империясының іс жүзінде билеушісі болды&lt;ref&gt;Antony Black (2001), «The state of the House of Osman (devlet-ı al-ı Osman)» in The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, p. 199&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Tughra Suleiman.jpg|нобай|[[I Сүлеймен|Ұлы Сүлеймен]]нің тұғрасы (1520)]]

Осман империясының бүкіл тарихында Осман империясының вассал княздіктерінің билеушілері сұлтанмен әрекеттерді үйлестірмей, тіпті оған қарсы әрекет еткен жағдайлар көп болды. [[Жас түріктер төңкерісі]]нен кейін Осман империясы [[конституциялық монархия]]ға айналды. Сұлтан енді атқарушы билікке ие болмады. Барлық провинциялардан келген делегаттармен парламент құрылды. Олар [[Императорлық үкімет (Осман империясы)|Императорлық үкіметті (Осман империясы)]] құрды.

Қарқынды дамып келе жатқан империяны өз ісіне берілген, тәжірибелі адамдар басқарды ([[албандар]], [[фаниариоттар]], [[армяндар]], [[сербтер]], [[венгрлер]] және басқалар). Христиандар, мұсылмандар мен еврейлер Осман империясындағы басқару жүйесін толығымен өзгертті&lt;ref&gt;Inalcik, Halil. «The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City.» Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229—249.pg236&lt;/ref&gt;.

Осман империясында эклектикалық үкімет болды, ол тіпті басқа державалармен дипломатиялық хат алмасуға әсер етті. Бастапқыда хат алмасу грек тілінде жүргізілді&lt;ref&gt;Donald Quataert, 2&lt;/ref&gt;.

Османлы сұлтандарының барлығында 35 жеке белгілер болды - олар қол қойған [[тұғра]]лар. Сұлтанның мөріне ойылып жазылған оларда Сұлтан мен оның әкесінің аты, сондай-ақ мақал-мәтелдер мен дұғалар жазылған. Ең алғашқы тұғра [[Орхан I]] тұғрасы болды. Дәстүрлі стильде бейнеленген луридті тұғра Осман [[каллиграфия]]сының негізі болды.

== Жас түріктер ==
[[XIX ғасыр]]дың соңында жаңартудың жаңа толқыны [[түріктер]]дің ұлттық қозғалысы түрінде көрініс берді. Түріктердің ұлттық қозғалысы XIX ғасырдың 50-60 жылдарында басталды. Қозғалыстың бастапқы кезеңінде артушылық сипаты басым еді. «Жаңа Османлылар» ұйымының мүшелері мен белгілі ағартушы, жазушы Намык Кемел бастаған бірқатар зиялы топтар түрік тілінің дамуы мен оның әдеби тіл дәрежесіне көтерілуіне, ағарту ісіне зор үлестерін қосты. Ендігі реформалық қозғалыс толқынының өкілдері империяның тұтастығын сақтау шараларын іздестірді. [[1889 жыл]]ы [[Ыстамбұл]]да «Бірлік және өрлеу» (осм. İttihâd ve Terakkî) партиясы құрылды. Бұл ұйымның бөлімдері мен провинциялары шетелде де құрылды. Ұйымның алға қойған жақын арадағы мақсаты — конституциялық мемлекет құру болатын. Реформалық шаралар жүргізіп, елдің экономикасын көтеру, қоғамды жан-жақты жаңарту көзделді. Бұл қозғалыстың өкілдері Жас түріктер (түр. Jön Türkler) деп аталды.

[[20 ғасыр|XX ғасырдың]] басында Османлы мемлекетінің халықаралық жағдайы нашарлап, мемлекет күйреу алдында тұрған кезде Жас түріктер өздерінің қызметін жандандыра түсті. [[1908 жыл]]ы [[шілде]]де [[Батыс Еуропа|Батыс державалардың]] [[Македония Республикасы|Македонияны]] Османлы мемлекетінен бөліп алмақ болған саясатынан кейін, сұлтан өкіметінің әлсіздігіне ызаланған түрік әскерінің бөлімдері көтеріліс жасады. Бұл жас түріктер төңкерісінің басталуы еді. Жас түріктер жағына әскердің басқа аймақтардағы бөлімдері де қосылды. Жас түріктердің қысымынан қорыққан сұлтан, [[1908 жыл]]ы [[2 шілде]]де [[1876 жыл]]ғы конституцияны қалпына келтіруге және парламентті шақыруға келіседі. Жаңа парламентте көп орынға ие болып, жеңіске жеткен және әскерге арқа сүйеген Жас түріктер, іс жүзінде, елде өздерінің билігін орнатты. [[1909 жыл]]ы Жас түріктер [[II Әбділхамит]]ті тақтан тайдырды. Жаңа сұлтан болып [[V Мехмет]] сайланды. [[1908 жыл]]ғы Жас түріктер төңкерісінің нәтижесінде Османлы мемлекетінің билік түрі [[абсолюттік монархия]]дан конституциялық монархияға ауысты.

Өкіметке келген Жас түріктер қиындықтарды шешудің жолын таба алмады. Конституциялық билікке көшу елдің шет аймақтарында ұлт-азаттық қозғалыстың жаңа толқынын тудырды. Ұлт-азаттық қозғалыс жетекшілерімен тіл табыса алмаған Жас түріктер, қолындағы билікті пайдаланып, күш қолдану саясатына көшеді. [[1908 жыл]]ы [[Аустрия-Мажарстан]] [[Босния және Герцеговина]]ны [[аннексия]]лайды. [[1911 жыл]]ы [[Ливия]]дағы османлы иеліктерін [[Италия]] басып алады. Османлы үкіметінің сәтсіздіктерін пайдаланған Жас түріктердің қарсыластары оларды үкімет билігінен кетірді. Бірақ жаңа үкімет мемлекетті сақтап қалуға дәрменсіз болып шығады. [[1912 жыл]]ы [[бірінші Балқан соғысы]]нда [[Болгария]], [[Грекия]], [[Румыния]], [[Сербия]] Османлы Сұлтандығының бүкіл еуропалық иеліктерін басып алады. Тек [[Ыстамбұл]] мен оған жақын жатқан біраз аудандар ғана қалады. Бұл үкіметтің де сәтсіздігін пайдаланғысы келген Жас түріктер [[1908 жыл]]ғы көтеріліске қатысқан Әнуар бейдің басшылығымен, [[1913 жыл]]ы мемлекеттік төңкеріс жасайды. Қайтадан үкімет билігіне ие болған Жас түріктер мемлекеттің күйреуін бәрі бір тоқтата алған жоқ. Сыртқы саясатта [[Германия]]ны арқа тұтқан Османлы Сұлтандығы [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]та [[үштік одақ]] жағында болады.

== Осман империясының әкімшілік бөлінісі ==
{{main|Осман империясының әкімшілік бөлінісі}}
Осман империясының әкімшілік бөлінуі мемлекеттің субъектілерін басқаратын әскери басқаруға негізделген. Бұл жүйеден тыс [[Осман империясының вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері|вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері]] болды.

== Османлы тұғрасы ==
{{Толық мақала|Тұғра}}
[[Image:Tugra Mahmuds II.gif|right|frame|Бұл османлы сұлтаны II Махмұт тұғрасы. Онда былай делінген:
'' &lt;span style=&quot;color:#990000;&quot;&gt;Махмұт&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#000099;&quot;&gt;хан&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#999900;&quot;&gt;Әбділхамит&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009900;&quot;&gt;ұлы&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#990099;&quot;&gt;мәңгілік&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#009999;&quot;&gt;жеңімпаз&lt;/span&gt;''. 
Османлыша: &lt;br/&gt;    
-  &lt;big&gt;
&lt;span style=&quot;color:#990000;&quot;&gt;محمود &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#000099;&quot;&gt;خان &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009900;&quot;&gt;بن &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#999900;&quot;&gt;عبدالحميد &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009999;&quot;&gt;مظفر &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#990099;&quot;&gt;دائماً&lt;/span&gt;&lt;/big&gt;]]

Тұғра (түр. Tuğra) — османлы сұлтандарының ресми құжаттар мен хаттарында қолданылатын хұснихаттық мөр немесе қолтаңба. Тұғрада сұлтанның аты, әкесінің аты және атағы көрсетіледі.

==Диуан==
Cұлтан мемлекетте жоғарғы билеуші болса да, мемлекеттегі атқарушы билік уәзірлерге (осм. Vezir) жүктелінеді. Олардың күнделікті жұмыс орындары «Диуан» (осм. Dîvân-ı Hümâyun) болып саналды. Диуанның басшысы әрі сұлтаннан кейінгі екінші адам садрағзам (осм. Sadrazam) болып саналды. Бірақ [[1320 жыл]]дан бастап садрағзамдар сұлтандардың да кейбір міндеттерін орындай бастады. Садрағзамдар сұлтандардан толығымен тәуелсіз болды: олар сұлтанның мұрагерлік мүлкін өз қалауы бойынша басқара алды, мемлекеттегі кез келген уәзірді немесе пашаны қызметтен босатуға құқылы болды.

==Тағы қараңыз==
* [[Османлы байрағы]]
* [[Османлы сұлтандарының тізімі]]
* [[Османлы түрік тілі]]
* [[Османлыша-түрікше энциклопедиялық сөздік]]
* [[Османлы әулеті]]
* [[Османлы әулетінің шежіресі]]
* [[Паша]]
* [[Тұғра]]

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
===Ағылшын тілінде===
* [http://www.turizm.net/turkey/history/ottoman.html Османлы мемлекеті: Уақытнама]
* [http://ottomanfoothill.googlepages.com Османлы мемлекеті: Мәңгілік ел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025234456/http://ottomanfoothill.googlepages.com/ |date=2009-10-25 }}
* [http://www.osmanli700.gen.tr/english/engindex.html Османлы торабы]
* [http://www.euratlas.com/big/big1600.htm Османлы империясы] — Еуропаның [[1600 жыл]]ғы картасы және Османлы мемлекетінің сол кездегі географиялық көрінісі.
* [http://books.google.com/books?vid=LCCN05017306&amp;id=LFbTIBgjbqQC&amp;pg=PA257 History of Turkish Empire] — Османлы мемлекеті тарихының уақытнамасы.
* [http://www.wsu.edu:8080/~dee/OTTOMAN/OTTOMAN1.HTM Дүние жүзінің өркениеттері: Османлылар] — Османлы мемлекетінің басқару жүйесі.
* [http://www.ottomansouvenir.com/Capitals/Capitals_of_Ottoman_Empire.htm Османлы мемлекетінің елордалары]
* [http://aton.ttu.edu Түрік ауыз әдебиеті]
* [http://www.theottomans.org Османлылар жайлы мәліметтер]
* {{PDFlink|[http://www.unm.edu/~phooper/thesis_condensed.pdf Ерте Османлы тарихындағы халықтарды күштеп жер аударулар]

|566&amp;nbsp;[[Kibibyte|KiB]]&lt;!-- application/pdf, 580460 bytes --&gt;}} — [[1300 жыл|1300]]-[[1600 жыл]]дар аралығын қамтиды

===Түрік тілінде===
* [http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanlı_İmparatorluğu Османлы мемлекеті туралы энциклопедиялық мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917204512/http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu |date=2009-09-17 }}
* [http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html Османлы байрақтары жайлы мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214144301/http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html |date=2008-02-14 }}
* [http://www.theottomans.org/turkce/index.asp Османлы мемлекеті жайлы мәліметтер]
{{Хилафаттар}}
&lt;!--
{{Осман империясының сұлтандары}}
{{Осман империясының мемлекеттік жүйесі}}--&gt;

[[Санат:Хилафаттар]]
[[Санат:Османлы империясы]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]
[[Санат:Империялар]]</text>
      <sha1>mic5qzikk4740i8fgx5vs4dm8xy3hw1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620901</id>
      <parentid>3620900</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3620901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53694" sha1="b8bw3jc6zz9lrw8nnn303zdfrkj7ups" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы = Осман империясы
 |өз атауы = دولت علیه عثمانیه
 |статусы = [[Империя]]
 |құрылуы = [[1299 жыл|1299]]
 |ыдырауы = [[1922 жыл|1922]]
 |байрақ = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg
 |байрақ_сипаттамасы = Байрақ (1844-1922)
 |елтаңбасы = Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg
 |елтаңба_сипаттамасы = Елтаңба (1882-1922)
 |ұраны = Мәңгілік ел&lt;br /&gt;دولت ابد مدت — Devlet-i Ebed-müddet
 |карта = OttomanEmpireIn1683.png
 |сипаттамасы = 1683 жылғы Ұлы Османлы Мемлекеті
 |p1 = Салжұқ сұлтандығы
 |flag_p1 = Flag of Sultanate of Rum.svg
 |s1 = Түркия
 |flag_s1 =Flag of Turkey.svg
 |астана = [[Сөгүт]] ([[1299 жыл|1299]]-[[1326 жыл|1326]])&lt;br /&gt;[[Бурса]] ([[1326 жыл|1326]]-[[1365 жыл|1365]])&lt;br /&gt;[[Едирне]] ([[1365 жыл|1365]]-[[1453 жыл|1453]])&lt;br /&gt;[[Ыстанбұл]] ([[1453 жыл|1453]]-[[1922 жыл|1922]])
 |қалалары = [[Каир|Қаһира]]&lt;br /&gt;[[Александрия (Мысыр)|Александрия]]&lt;br /&gt;[[Бағдат]]&lt;br /&gt;[[Дамаск]]&lt;br /&gt;[[Мекке]]
 |тілі = [[Османлы түрік тілі|Османлы тілі]]
 |діні = [[Ислам]]
 |аумағы = 5 200 000 км² ([[1683 жыл|1683]])
 |халқы = 35 350 000 адам ([[1856 жыл|1856]])
 |басқару_формасы = [[Монархия]]
 |династиясы = [[Османлы әулеті]]
 |басқарушылар_титулы = [[Сұлтан]]
 |басқарушы1 = [[I Осман]]
 |басқарушы_жылы1 = [[1299 жыл|1299]]-[[1326 жыл|1326]]
 |басқарушылар_титулы2 = 
 |басқарушы2 = [[II Мехмет]]
 |басқарушы_жылы2 = [[1451 жыл|1451]]-[[1481 жыл|1481]]
 |басқарушылар_титулы3 = 
 |басқарушы3 = [[I Сәлім]]
 |басқарушы_жылы3 = [[1512 жыл|1512]]-[[1520 жыл|1520]]
 |басқарушылар_титулы4 = 
 |басқарушы4 = [[I Сүлеймен]]
 |басқарушы_жылы4 = [[1520 жыл|1520]]-[[1566 жыл|1566]]
 |басқарушылар_титулы5 = 
 |басқарушы5 = [[VI Мехмет]]
 |басқарушы_жылы5 = [[1918 жыл|1918]]-[[1922 жыл|1922]]
 |басқарушылар_титулы6 = Садрағзам
 |басқарушы6 = Алаеддин паша
 |басқарушы_жылы6 = [[1320 жыл|1320]]-[[1331 жыл|1331]]
 |басқарушылар_титулы7  = 
 |басқарушы7 = Паргалы Ибраһим паша
 |басқарушы_жылы7 = [[1523 жыл|1523]]-[[1536 жыл|1536]] 
 |басқарушылар_титулы8 = 
 |басқарушы8 = Соколлы Мехмет паша
 |басқарушы_жылы8 = [[1565 жыл|1565]]-[[1579 жыл|1579]]
 |басқарушылар_титулы9 = 
 |басқарушы9 = Көпрүлі Мехмет паша
 |басқарушы_жылы9 = [[1656 жыл|1656]]-[[1661 жыл|1661]]
 |басқарушылар_титулы10 = 
 |басқарушы10 = Ахмет Тәупік паша
 |басқарушы_жылы10 = [[1920 жыл|1920]]-[[1922 жыл|1922]]
 |қосымша_параметр1 = 
 |параметр_мазмұны1 = 
 |Кезең1 = 
 |Уақыт1 = 
 |Жыл1 = 
 |валютасы = ақша, құрыш, сұлтани, лира
 |дейін = Салжұқ сұлтандығы
 |д1 = Византия империясы
 |д2 = Трапезунд империясы
 |д3 = Екінші Бұлғар патшалығы
 |д4 = Серб деспоттығы
 |д5 = Мәмлүк сұлтандығы
 |д6 = Мажарстан патшалығы
 |д7 = Испаниядағы Алжир мен Тунис
 |кейін = Түркия
 |к1 = Бірінші Грек республикасы
 |к2 = Мысыр сұлтандығы
 |к3 = Сербия патшалығы
 |к4 = Албанияның уақытша үкіметі
 |к5 = Румыния патшалығы
 |к6 = Болгария патшалығы
 |ескерту = 
}}

'''Осман империясы''' ({{lang-ota3|دولت علیه عثمانیه|Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye, Ұлы Осман мемлекеті}}) — [[Еуропа]], [[Азия]] және [[Африка]] құрлықтарында орналасқан ортағасырлық көпұлтты мемлекет.

Мемлекет [[XV ғасыр|XV]]-[[XVII ғасыр|XVII ғасырларда]] үш құрлыққа (Еуропа, Азия, Африка) жайылып, оңтүстік-шығыс Еуропа, [[Таяу Шығыс]] және [[Солтүстік Африка]]ның басым бөлігін билеген; батыстағы [[Марокко]]ның [[Атлант мұхиты|Атлант]] жағалауынан шығыстағы [[Парсы шығанағы]]ның жағалауына дейін, солтүстіктегі [[Украина]]дан оңтүстіктегі [[Сомали]]ға дейінгі аймақты қамтып жатқан&lt;ref&gt;Дүние жүзi тaриxы 8, мектеп бaспaсы. 2008 ж.  б.65&lt;/ref&gt;.

Бұл мемлекет алты ғасыр бойы Батыс пен Шығыстың қарым-қатынас жасасуының бел ортасында болып келді. Құдіретінің шарықтау шыңында Османлы мемлекеті 42 уәлияттан тұрып, оған бағынышты [[Валахия]], [[Молдова]] және Трансильвания князьдіктері Османлы мемлекетіне [[Алым (салық)|алым-салық]] төлеп отырды. Бүгін [[Ыстанбұл]] ({{lang-tr|İstanbul}}) деген атпен белгілі Константиние ({{lang-ota3|قسطنطينيه|Konstantîniyye}}) қаласын өзінің астанасына айналдырған Османлы мемлекетін көп жағынан бұрынғы [[Жерорта теңізі|жерортатеңіздік]] өркениеттердің, атап айтқанда [[Рим империясы]]ның және [[Византия империясы]]ның ислами мұрагері деп атауға болады. Османлылар да өздерін [[Ежелгі Рим]] мен [[Ислам мәдениеті]]нің жалғастырушылары деп, яғни «мәдениеттердің бірігуі» арқылы «бүкіләлемдік мемлекеттің» билеушілері ретінде қарастырды&lt;ref name=inalcikrise&gt;H. İnalcık: &quot;The rise of the Ottoman Empire&quot; in P.M. Holt, A.K. S. Lambstone, and B. Lewis (eds), ''The Cambridge History of Islam'', (Cambridge University). pages 295-200&lt;/ref&gt;.

==Тарихы==
[[Сурет:Ottoman small animation.gif|left|thumb|Османлы мемлекеті аймағының өзгеруі, 1299-1683]]

===Құрылуы (1299-1402)===
Османлылар ата-тегі [[оғыздар]]дың қайы тайпасынан шыққан. Бұл тайпа [[13 ғасыр|XIII ғасырдағы]] [[моңғол шапқыншылығы]]нан құтылып, [[Кіші Азия|Анадолы]] жеріне көшеді. Тайпаның басшылары осында әскер жинап жатқан хорезмшах Жәлел-Ад-Дин Мәңгібердінің ([[1199 жыл|1199]]-[[1231 жыл|1231]]) қызметінде болады. Кейінірек Ертұғрыл бей ([[1198 жыл|1198]]-[[1281 жыл|1281]]) бастаған тайпаның бір бөлігі [[Рум сұлтандығы|Анадолы Селжұқ Мемлекетіне]] көшеді. [[Селжүк әулеті|Селжұқтардың]] сол кездегі сұлтаны I Аладдин Кейқұбат ([[1192 жыл|1192]]-[[1237 жыл|1237]]) Ертұғрылға Анадолыдағы [[Сөгүт]] қаласын сыйлайды. Ертұғрылдың ұлы [[I Осман]] ([[1258 жыл|1258]]-[[1324 жыл|1324]]) осы қалада [[1299 жыл]]ы Османлы бейлігінің негізін қалайды. 1300 жылы ол [[Византия империясы|Шығыс Рим империясының]] әскерін күйрете жеңді. Оның тұсында Осман бейлігі [[Никея]] қаласын және тағы басқа бірқатар аумақты  басып алды. Осман Пруса (қазіргі [[Бурса]]) қаласын қоршауды бастады. Алайда ол қоршау аяқталмай жатып қайтыс болды. &lt;ref&gt;Osman I: Biography of the Founder of the Ottoman Dynasty&lt;/ref&gt;

[[Орхан (Османлы сұлтаны)|Орхан]] ([[1288 жыл|1288]]-[[1362 жыл|1362]]) Анадолының батысын толығымен басып алады. Сондай-ақ, Орхан Галиполи түбегін және Фракияны басып алып, Осман империясының Еуропаға экспансиясына жол ашты. &lt;ref&gt;История Византийской империи: XI-XV веков&lt;/ref&gt;

[[I Мұрат]] ([[1326 жыл|1326]]-[[1389 жыл|1389]]) өз әкесі мен атасы сияқты Анадолының әжептәуір жерлерін басып алды. Бұл жетістіктерді пайдаланып, ол [[1383 жыл]]ы өзін «[[сұлтан]]» етіп жариялайды. Ол [[15 маусым]] [[1389 жыл]]ы [[Косово шайқасы|Косово даласындағы шайқаста]] серб серісі Милош Обиличтің (сер. Милош Обилић) қолынан қаза табады.

[[I Баязит]] ([[1357 жыл|1357]]-[[1402 жыл|1402]]) Косово даласындағы шайқаста өз әкесі сербтерден қаза болуына байланысты ол кек алу мақсатымен көптеген сербтерді қырып жойды. [[Сербия]]дағы жеңістен кейін ол өз отарлауын Анадолыда жалғастырады: Айдын, Сарухан, Гермиян, Ментеше, Хамит және Қараман бейліктерін басып алады. Осылайша I Баязит османлы иеліктерін тез арада екі есе арттырады (жерлерді тез жаулап, өз шешімдерін тез шешетіндіктен оған «Шапшаң» ({{lang-tr|Yıldırım}}) деген лақап ат қойылған). Бірақ ол бұл иеліктерді қалай шапшаң басып алса, сонша айырылып қалды. Бұның себебі — I Баязиттің замандасы [[Әмір Темір]] болуы және ең бастысы I Баязит көкірекшілдікке беріліп кеткені. I Баязит Әмір Темірге жазған көптеген хаттарында жәбірлейтін сөздер жазып, оны жете бағаламайды. Әмір Темір жауап ретінде османлылардың басып алған бейліктерін жаулап, оларға қайтадан тәуелсіздік береді. Ал Әмір мен Сұлтанның арасындағы шешуші шайқас [[Анкара]] (түр. Ankara) жерінде болады. Соғыста Әмір Сұлтанды жеңіп, оны қамауға алады. Сұлтан қамауда [[20 шілде]] [[1402 жыл]]ы қаза табады.

===Сұлтанаралық (1402-1413)===
[[I Баязит]] қайтыс болғаннан кейін Әмір Темір ойрандаған Османлы мемлекетінде ортақ билеуші болмайды. I Баязиттің үш баласы өзін сұлтан деп жариялайды: Иса [[Бурса|Бұрсада]], Сүлеймен [[Эдирне]]де, ал Мехмет Батыс Анадолыда. Бұл жағдай сұлтанаралыққа әкеп соқты. [[1405 жыл|1405]]-[[1406 жыл]]дары Мехмет Исаны жеңіп, [[Бурса]]ны басып алады. Кейін [[1411 жыл]]ы I Баязиттің ортаңғы ұлы Мұса да өз ағасы Сүлейменді жеңіп, Румелияда өзін сұлтан деп жариялайды. Тірі қалған екі ағайындылардың шешуші шайқасы [[1413 жыл]]ы болды. Сол шайқаста Мехмет жеңеді, ал жеңілген Мұса [[Валахия]]ға қашып, сонда қайтыс болады.

=== Өркендеуі (1413-1453) ===
[[I Мехмет]] ([[1387 жыл|1387]]-[[1421 жыл|1421]]) сұлтанаралықтан жеңімпаз болып шығып, өзін күллі Османлы мемлекетінің сұлтаны деп жариялайды. Ол Анадолыдағы бейліктердің бәрін (Қараманнан басқа) қайта жаулап алады. Сонымен, Османлы мемлекеті қайта өз қалпына келе бастайды. I Мехмет [[1421 жыл]]дың [[26 мамыр]]ында қайтыс болады.

[[II Мұрат]] ([[1404 жыл|1404]]-[[1451 жыл|1451]]) [[1422 жыл]]ы [[Ыстамбұл|Константинопольді]] қоршайды. Бірақ сол кезде османлыларда флот та, артиллерия да болған жоқ. Бұған қарамастан олар Византияға шабуыл жасап, көп жауынгерлерінен айырылады. Оған қоса Анадолыдағы бейліктер жаңа бүліктер бастайды. Сондықтан II Мұрат Константинополь қоршауын тоқтатады. Бүліктерді басқан соң, ол [[Балқан түбегі]]ндегі жерлерге бірнеше жорық жасайды. II  Мұрадтың күшеюінен қауіптенген Еуропа елдері жаңа крест жорығын бастайды. 1444 жылы кресшілер Варна түбінде жеңіліс табады. Балқандарда Мұрат кейбір жеңістерге қол жеткізеді. Қожа Мұрат Эдирне қаласында [[3 ақпан]] [[1451 жыл]]ы мерт болады. Оның баласы әйгілі әскербасы әрі саясаткер II Мехмет ізбасары болады.

[[File:Battle of Zonchio 1499.jpg|right|thumb|frame|200px|Зончио шайқасы — кемелерден зеңбірек атылған алғашқы теңіз шайқасы]]

===Дамуы (1453-1579)===
[[II Мехмет]] ([[1432 жыл|1432]]-[[1481 жыл|1481]]) [[1453 жыл]]ы 21 жасында [[Шығыс Рим империясы]]ның елордасы [[Константинополь]]ді жаулап алып, мемлекетті толығымен жояды. Сұлтан Константинопольмен шектелмей, Еуропаның басқа да жерлерін жаулауға кірісті. Тіпті [[Италия]]ның Отранто қаласына дейін жетеді. Бірақ оның жасы мен денсаулығы оның көптеген жоспарларына кедергі болды. [[1481 жыл]]ы Гебза қаласында мерт болды.

[[File:Battle_of_Mohacs_1526.png|right|thumb|frame|200px|Мохач шайқасындағы османлылардың жеңісі — өз заманындағы ең жылдам жеңіс (2 сағат)]]

[[I Сәлім]] ([[1467 жыл|1467]]-[[1520 жыл|1520]]) [[1517 жыл]]ы [[Мысыр]]дағы [[мәмлүктер]]дің мемлекетін жояды. Сол жылы сұлтан өзіне «[[Халифа|халиф]]» атағын алады. Енді бұл атақ келесі османлы сұлтандардың да атағы болады. I Сәлім өзінің бар-жоғы 8 жылдық ([[1512 жыл|1512]]-[[1520 жыл|1520]]) билік жүргізген заманында Күрдістанды, Шамды, [[Алжир]]ді, [[Мысыр]]ды, [[Мекке]] мен [[Медине]]ні жаулап алды.

[[I Сүлеймен]] ([[1494 жыл|1494]]-[[1566 жыл|1566]]) 1521 жылы [[Белград|Белградты]] басып алды. [[1526 жыл]]ы Мохач шайқасында 55-60 мыңдық әскерімен чехтер, [[мажарлар]] және [[поляктар]]дың 38-41 мыңдық әскерін екі сағат ішінде толығымен жеңеді. Соғыс барысында [[Мажарстан]]ның патшасы II Лайош батпаққа батып, мерт болады. Соғыстың нәтижесінде османлылардың еуропадағы беделі артты. I Сүлеймен өзінің 42 жылдық ([[1520 жыл|1520]]-[[1566 жыл|1566]]) билік жіргізген заманында [[Босния және Герцеговина]]ны, Славонияны, Мажарстанды, [[Молдова]]ны, [[Ирак]]ты, [[Бахрейн]]ді, [[Ливия]]ны, [[Тунис]]ті жаулап алды. I Сүлейменнің тұсында османлылардың билігі шарықтауының шыңына жетті. 1565 жылы  Османлылар сәтсіз аяқталған Мальта қоршауын бастады. &lt;ref&gt;Пираты. Полная история морских разбоев - 249-бет&lt;/ref&gt;Әділ Сүлеймен [[7 қыркүйек]] [[1566 жыл]]ы Сигетвар қоршауы кезінде қаза табады. Бірнеше аптадан кейін оны [[Сүлеймение мешіті]]нің жанындағы мазарда жерлейді.

I Сүлеймен қайтыс болғаннан кейін, оның жалғыз тірі қалған ұлы [[II Сәлім]] ([[1524 жыл|1524]]-[[1574 жыл|1574]]) таққа отырады. Оның тұсында сарайдағы әйелдер османлы саясатына үлкен ықпал тигізді. Сонын ішіндегі ең көрнектісі сұлтанның әйелі Хасеки [[Нұрбану сұлтан]] болды. Осылайша «Қатындар сұлтандығы» ([[1566 жыл|1566]]-[[1656 жыл|1656]]) атты заман басталды. Осы заман тұсында Осман мемлекеті әлсіреп, дағдарысқа ұшырай бастады. Сары Сәлім [[1574 жыл]]дың [[21 желтоқсан]]ында [[Топкапы]] сарайында қайтыс болды.

Алайда шын мәнісінде II Сәлім тұсында елдегі ең беделді адам — садрағзам Соколлы Мехмет паша ([[1506 жыл|1506]]-[[1579 жыл|1579]]) еді. II Сәлімнің билік құруы кезіндегі елдің дамуы осы садрағзамның арқасында болды. Ол [[II Сәлім]] өлгеннен кейін тағы 5 жыл садрағзам болды. [[1579 жыл]]дың [[11 қазан]]ында садрағзамның қайтыс болуы Тоқырау жылдарына бастама болды.

===Тоқырауы (1579-1699)===
Османлы мемлекетінің көптеген көтерілістер мен бүліктерден әлсірегенін көрген Тұрхан Қадиша сұлтан өз баласы сұлтан [[IV Мехмет]]ке Көпрүлі Мехмет пашаны ([[1575 жыл|1575]]-[[1661 жыл|1661]]) садрағзам етіп тағайындауға кеңес береді. Көпрүлі Мехмет пашаның саяси жетістіктері осыған себеп болды. Сөйтіп, [[1656 жыл]]дың [[15 қыркүйек]] күнінде Көпрүлі Мехмет паша садрағзам етіп тағайындалады. Бұл оқиға «Көпрүлілер заманының» ([[1656 жыл|1656]]-[[1710 жыл|1710]]) бастамасы болды. Көпрүлі Мехмет паша өзінің тағайындалуына дейін сұлтанға бірнеше шарт қойды:
* Садрағзамның шешімі қайта қарастырылмайды;
* Садрағзам өз еркімен шенеуніктерді тағайындайды, марапаттайды және қызметтен босатады;
* Садрағзам сұлтанның кеңесінсіз шағымдарға қатысты шешімді өзі қабылдайды;
* Сарайда ешкім де саясатқа араласпайды.

Көпрүлі Мехмет паша өзінің 5 жылдық ([[1656 жыл|1656]]-[[1661 жыл|1661]]) билік жүргізген заманында [[Крит]] пен [[Дарданелл бұғазы|Шанаққала]] жерлерінде [[Венеция]]ға қарсы сәтті соғыс жүргізді, Лемнос пен Тенедос аралдарын жаулап алды, Қазызадалы атты дінбұзарлықтың, Трансильванияның, Абаза Хасан пашаның бүлігін басты, өзінің қарамағына саясаткерлер мен әскербасыларды жинап алды, және «лауазымды сатып алу» салтын біржолата жойды.

Көпрүлі Мехмет паша қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары оның саясатын жалғастырды. Көпрүлілер басқарған заманда Османлы мемлекетінің ішкі және сыртқы саясатында тұрақтылық болды, және биліктің беделі қайта өрлей бастады. 

1683 жылы Осман империясына қарсы &quot;Қасиетті Лига&quot; құрылып, Осман империясымен соғыс (Кейде Ұлы Түрік соғысы деп те аталады) басталды (1683-1699). Соғыс барысында Османлы армиясы Вена (1683), Азов (1696), Зенд (1697) маңында жеңіліске ұшырады. &lt;ref&gt;Священная Лига и Османская Империя в Средиземном море&lt;/ref&gt;

===Әлсіреуі (1699-1792)===
[[1699 жыл]]дың [[26 қаңтар]]ында Карловиц бітім шарты жасалды. Бұл бітім шарт бойынша [[Венеция]]ға Морея мен [[Далмация]], [[Аустрия]]ға [[Мажарстан]] мен Трансильвания, ал [[Польша]]ға Подолье өтті. Бұл оқиға елдің Әлсіреу дәуірінің бастамасы еді. [[1700 жыл]]дың [[14 шілде]]сінде жасалған Константинополь бітім шарты бойынша [[Ресей]]ге Азов өтті. 1710 жылы Ресей патшасы [[I Пётр]] Осман империясына қарсы Прут жорығын бастады. Бірақ Прут жорығы сәтсіз аяқталды. &lt;ref&gt;Неизвестная война Петра Великого - 81-бет&lt;/ref&gt;

[[1718 жыл|1718]]-[[1730 жыл]]дар османлы тарихында &quot;Лала дәуірі&quot; деген атаумен әйгілі. Сұлтан [[III Ахмет]] пен садрағзам Наушаһарлы Дамат Ибраһим паша басшылығымен елде ғылым, өнер, мәдениет және экономиканы дамыту мақсатымен үлкен іс-шаралар ұйымдастырылды. Ғалым Ибраһим Мутеффериқа алғаш османлы типографиясын ашты. Алайда осындай жаңартуларға қарамастан османлы халқына, әсіресе дінбасылар мен жаңа шеріктерге садрағзам саясаты ұнамады. Патрон Халил төңкерісі нәтижесінде [[1730 жыл]]дың [[1 қазан]]ында садрағзам Ибраһим паша өлім жазасына кесілді, ал [[2 қазан|келесі күні]] сұлтан III Ахмет тақтан тайдырылды.

===Ыдырауы (1789-1922)===
XVIII-XIX ғасырларда Османлы және Ресей империялары арасында бірқатар соғыстар болды. XVIII ғасырдың аяғында Түркия Ресеймен болған соғыстарда бірқатар жеңіліске ұшырады. Ал түріктер одан әрі жеңіліске ұшырамас үшін Османлы әскері жаңғырту өтуі керек деген қорытындыға келді.

1789-1807 жылдары ІІІ Селим әскери реформа жүргізіп, армияны еуропалық сызық бойынша қайта құрудың алғашқы байыпты әрекеттерін жасады. Реформаның арқасында сол кезде онсыз да тиімсіз болған жаңа шеріктердың реакциялық ағымдары әлсіреді. Алайда 1804 және 1807 жылдары олар реформаға қарсы көтерілістерді көтерді. 1807 жылы Селимді қастандық жасаушылар түрмеге қамап, 1808 жылы өлтірді. 1826 жылы [[II Махмұт]] жаңа шеріктеры корпусын жойды.

1804-1815 жылдардағы Серб революциясы Балқандағы ұлтшылдық дәуірінің басталуы болды. [[Шығыс мәселесін]] [[Балқан түбегі|Балқан елдері]] көтерді. 1830 жылы Осман империясы де-юре Сербияның егемендігін мойындады. 1821 жылы гректер Түркияға қарсы көтеріліс жасады. Пелопоннестегі гректердің көтерілісі Молдовадағы көтеріліске ұласты, ол 1829 жылы өзінің де юре тәуелсіздігімен аяқталды. XIX ғасырдың ортасында еуропалықтар Осман империясын «[[Еуропаның ауру адамы]]&lt;nowiki/&gt;» деп атады. 1860-1870 жылдары Османлы вассалдары: Сербия, Валахия, Молдова және Қаратау кінәздіктері толық тәуелсіздік алды.

Түркия [[Танзимат|Танзимат дәуірінде]] (1839-1876) әскерге шақырылатын әскер құруға, банк жүйесін реформалауға, діни заңдарды зайырлы құқыққа ауыстыруға, зауыттарды гильдияларға ауыстыруға әкелген реформалар жүргізді. 1840 жылы 23 қазанда Ыстамбұлда Османлы Пошта министрлігі ашылды

1876 ​​жылы Осман империясы конституция қабылдады. Бірінші конституция дәуірінде Түркияда парламент құрылды, оны 1878 жылы сұлтан таратып жіберді.

Сондай-ақ Осман империясындағы сауаттылық деңгейі еуропалық бәсекелестермен салыстырғанда өте төмен болғанын және сауатсыздықтың әсіресе мұсылмандар арасында кең таралғанын атап өткен жөн.&lt;ref&gt;Stone, Norman «Turkey in the Russian Mirror» pages 86-100 from ''Russia War, Peace and Diplomacy'' edited by Mark &amp; Ljubica Erickson, Weidenfeld &amp; Nicolson: London, 2004 page 95.&lt;/ref&gt;                                       

[[1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] Ресей империясының шешуші жеңісімен аяқталды. Нәтижесінде Еуропадағы түрік қорғанысы күрт әлсіреді; Болгария, Румыния және Сербия тәуелсіздік алды. 1878 жылы Аустрия-Мажарстан Османлы облысы Босния Уәлаят пен Нови Пазар Санджакты басқынды, бірақ түріктер олардың бұл мемлекетке қосылғанын мойындамады және оларды қайтаруға бар күшімен тырысты.

Өз кезегінде, 1878 жылғы [[Берлин конгресі|Берлин конгресінен]] кейін [[Британ империясы]] Балқандағы аумақтарды түріктерге қайтару үшін үгіт-насихат жұмыстарын бастады. 1878 жылы британдықтарға [[Кипр|Кипрге]] бақылау берілді. 1882 жылы британ әскерлері Араби-паша көтерілісін басып, оны басып алу үшін [[Мысыр|Мысыртке]] басып кірді.

1908 жылы 3 шілдедегі [[Жас түріктер төңкерісі|Жас түрік]] төңкерісінен кейін [[Екінші Конституция|Осман империясында Екінші Конституция]] дәуірі басталды. Сұлтан 1876 жылғы конституцияның қалпына келтірілгенін жариялап, Парламентті қайта шақырды. Жас түріктердің билікке келуі Осман империясының ыдырауының басталуы болды.

1911-1912 жылдардағы [[Италия-Түрк соғысы|Италия-Түрік соғысы]] кезінде Осман империясы Ливиядан айырылды, ал Балқан альянсы оған соғыс жариялады, [[Бірінші Балқан соғысы|Балқан соғысы]] кезінде Сербия, Грекия, Қаратау және Болгариядан тұратын Балкан альянсы Түркияны Еуропадан қуып жіберді, осылайша Бірінші Еуропалық Балқан соғысы кезінде Түркияның барлық жерінен айырылды.

Немістер Иракта теміржол желісін салуды ұсынды. Темір жол жартылай ғана салынды. 1914 жылы Британ империясы темір жолды сатып алып, оның құрылысын жалғастырды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуында темір жол ерекше рөл атқарды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Осман империясы соғысқа тартылды, Кавказ майданында табыс көрсетті, бірақ соғыстың аяғында Түркия барлық майдандарда жеңіліске ұшырады.

Соғыс кезінде соғыс министрі [[Әнуар паша|Әнуар Паша]] [[армян геноцидін]] бастады.

Хиджаз провинциясында араб көтерілісі болды.

1918 жылы қазанда Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған Мудрос бітіміне қол қойылды. Одан кейін [[Константинополь|Константинопольды]] басып алу және Осман империясының екіге бөлінуі болды. [[Севр бейбітшілік келісім|Севр бейбітшілік келісімінің]] шарттарына сәйкес Осман империясының бөлінген территориясы [[Антанта|Антанта державалары]] арасында қамтамасыз етілді. Бұл Мұстафа Кемал Ататүрік бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың жандануына әкелді.

== Басқару нысаны ==
{{Толық мақала|Осман империясының мемлекеттік ұйымы}}
[[Осман империясының мемлекеттік ұйымы]] өте қарапайым болды. Оның негізгі бағыттары әскери және азаматтық басқару болды. Елдегі ең жоғарғы қызмет сұлтан болды. Азаматтық жүйе аймақтарға тән белгілерге құрылған әкімшілік бірліктерге негізделген. Түріктер мемлекет діни қызметкерлерді бақылайтын жүйені қолданды (Византия империясындағыдай). Мұсылман Ираннан әкімшілік және сот жүйесі енгізілгеннен кейін сақталған түріктердің исламға дейінгі белгілі бір дәстүрлері Осман империясының әкімшілік шеңберінде маңызды болып қала берді. Мемлекеттің басты міндеті - империяны қорғау және кеңейту, сонымен қатар билікті сақтау үшін ел ішінде қауіпсіздік пен тепе-теңдікті қамтамасыз ету болды&lt;ref&gt;Naim Kapucu,Hamit Palabıyık «Turkish public administration: from tradition to the modern age», p 77&lt;/ref&gt;.

Мұсылман әлеміндегі бірде-бір әулет [[Османлы әулеті|Осман әулеті]] сияқты билікте болған емес. Османлы әулеті түркі тектес болған. Он бір рет Осман сұлтанын халық жауы ретінде жаулар құлатты. Осман империясының тарихында Осман әулетін құлату үшін 2 ғана әрекет болған, олардың екеуі де сәтсіз аяқталған, бұл Осман түріктерінің күшіне куә болды.

Сұлтан басқарған халифаттың исламдағы жоғары позициясы түркілерге Осман халифатын құруға мүмкіндік берді. Османлы сұлтан (немесе [[падишаһ]], «патшалардың патшасы») империяның жалғыз билеушісі болды және ол әрқашан абсолютті бақылауды жүзеге асырмаса да, мемлекеттік биліктің даралануы болды. Жаңа сұлтан әрқашан бұрынғы сұлтанның ұлдарының бірі болды. Сарай мектебінің күшті білім беру жүйесі мүмкін емес мұрагерлерді жоюға және басқарушы мұрагерлер элитасына қолдау жасауға бағытталған. Болашақ мемлекеттік қызметкерлер оқыған сарай мектептері оқшауланған жоқ. [[Медресе]]де мұсылмандар оқыды ([[Османлы түрік тілі|осман.]] Medrese), мұнда ғалымдар мен мемлекеттік қызметкерлер сабақ берді. Материалдық қолдауды кедей отбасылардың балаларына жоғары білім алуға мүмкіндік беретін [[вакуф]]тар ұсынды&lt;ref&gt;Bernard Lewis, Istanbul and the civilization of the Ottoman Empire, p. 151&lt;/ref&gt;, ал христиандар Румелия және / немесе Балқан ([[девширме]]) елдерінің тұрғындарынан жыл сайын 8 жастан 12 жасқа дейінгі 3000 христиан ұлын қабылдайтын [[эндерун]]да оқыды&lt;ref&gt;Kemal H Karpat, Social Change and Politics in Turkey: A Structural-Historical Analysis, p. 204&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Thomas allom, c1840, The Enterance to Divan.png|нобай|Керемет Портаның қақпасы (Bâb-ı Âlî)]]

Сұлтан жоғарғы монарх болғанына қарамастан, мемлекет пен атқарушы билік саясаткерлерге жүктелді. Өзін-өзі басқару органында кеңесшілер мен министрлер арасында саяси күрес болды (диван, [[XVII ғасыр]]да Порту деп өзгертілді). [[Бейлік]]тің кезінде де диван ақсақалдардан тұратын. Кейінірек ақсақалдардың орнына армия офицерлері мен жергілікті білгірлер (мысалы, діни және саяси қайраткерлер) диванға кірді. 1320 жылдан бастап ұлы уәзір сұлтанның кейбір міндеттерін орындады. [[Ұлы уәзір]] Сұлтанға мүлдем тәуелсіз болды, ол Сұлтанның мұрагерлік мүлкін кез-келген жолмен иеліктен шығарып, кез-келген адамды жұмыстан шығарып, барлық саланы басқара алды. XVI ғасырдың соңынан бастап сұлтан мемлекеттің саяси өміріне қатысуды тоқтатты, ал ұлы [[уәзір]] Осман империясының іс жүзінде билеушісі болды&lt;ref&gt;Antony Black (2001), «The state of the House of Osman (devlet-ı al-ı Osman)» in The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, p. 199&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Tughra Suleiman.jpg|нобай|[[I Сүлеймен|Ұлы Сүлеймен]]нің тұғрасы (1520)]]

Осман империясының бүкіл тарихында Осман империясының вассал княздіктерінің билеушілері сұлтанмен әрекеттерді үйлестірмей, тіпті оған қарсы әрекет еткен жағдайлар көп болды. [[Жас түріктер төңкерісі]]нен кейін Осман империясы [[конституциялық монархия]]ға айналды. Сұлтан енді атқарушы билікке ие болмады. Барлық провинциялардан келген делегаттармен парламент құрылды. Олар [[Императорлық үкімет (Осман империясы)|Императорлық үкіметті (Осман империясы)]] құрды.

Қарқынды дамып келе жатқан империяны өз ісіне берілген, тәжірибелі адамдар басқарды ([[албандар]], [[фаниариоттар]], [[армяндар]], [[сербтер]], [[венгрлер]] және басқалар). Христиандар, мұсылмандар мен еврейлер Осман империясындағы басқару жүйесін толығымен өзгертті&lt;ref&gt;Inalcik, Halil. «The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City.» Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229—249.pg236&lt;/ref&gt;.

Осман империясында эклектикалық үкімет болды, ол тіпті басқа державалармен дипломатиялық хат алмасуға әсер етті. Бастапқыда хат алмасу грек тілінде жүргізілді&lt;ref&gt;Donald Quataert, 2&lt;/ref&gt;.

Османлы сұлтандарының барлығында 35 жеке белгілер болды - олар қол қойған [[тұғра]]лар. Сұлтанның мөріне ойылып жазылған оларда Сұлтан мен оның әкесінің аты, сондай-ақ мақал-мәтелдер мен дұғалар жазылған. Ең алғашқы тұғра [[Орхан I]] тұғрасы болды. Дәстүрлі стильде бейнеленген луридті тұғра Осман [[каллиграфия]]сының негізі болды.

== Жас түріктер ==
[[XIX ғасыр]]дың соңында жаңартудың жаңа толқыны [[түріктер]]дің ұлттық қозғалысы түрінде көрініс берді. Түріктердің ұлттық қозғалысы XIX ғасырдың 50-60 жылдарында басталды. Қозғалыстың бастапқы кезеңінде артушылық сипаты басым еді. «Жаңа Османлылар» ұйымының мүшелері мен белгілі ағартушы, жазушы Намык Кемел бастаған бірқатар зиялы топтар түрік тілінің дамуы мен оның әдеби тіл дәрежесіне көтерілуіне, ағарту ісіне зор үлестерін қосты. Ендігі реформалық қозғалыс толқынының өкілдері империяның тұтастығын сақтау шараларын іздестірді. [[1889 жыл]]ы [[Ыстамбұл]]да «Бірлік және өрлеу» (осм. İttihâd ve Terakkî) партиясы құрылды. Бұл ұйымның бөлімдері мен провинциялары шетелде де құрылды. Ұйымның алға қойған жақын арадағы мақсаты — конституциялық мемлекет құру болатын. Реформалық шаралар жүргізіп, елдің экономикасын көтеру, қоғамды жан-жақты жаңарту көзделді. Бұл қозғалыстың өкілдері Жас түріктер (түр. Jön Türkler) деп аталды.

[[20 ғасыр|XX ғасырдың]] басында Османлы мемлекетінің халықаралық жағдайы нашарлап, мемлекет күйреу алдында тұрған кезде Жас түріктер өздерінің қызметін жандандыра түсті. [[1908 жыл]]ы [[шілде]]де [[Батыс Еуропа|Батыс державалардың]] [[Македония Республикасы|Македонияны]] Османлы мемлекетінен бөліп алмақ болған саясатынан кейін, сұлтан өкіметінің әлсіздігіне ызаланған түрік әскерінің бөлімдері көтеріліс жасады. Бұл жас түріктер төңкерісінің басталуы еді. Жас түріктер жағына әскердің басқа аймақтардағы бөлімдері де қосылды. Жас түріктердің қысымынан қорыққан сұлтан, [[1908 жыл]]ы [[2 шілде]]де [[1876 жыл]]ғы конституцияны қалпына келтіруге және парламентті шақыруға келіседі. Жаңа парламентте көп орынға ие болып, жеңіске жеткен және әскерге арқа сүйеген Жас түріктер, іс жүзінде, елде өздерінің билігін орнатты. [[1909 жыл]]ы Жас түріктер [[II Әбділхамит]]ті тақтан тайдырды. Жаңа сұлтан болып [[V Мехмет]] сайланды. [[1908 жыл]]ғы Жас түріктер төңкерісінің нәтижесінде Османлы мемлекетінің билік түрі [[абсолюттік монархия]]дан конституциялық монархияға ауысты.

Өкіметке келген Жас түріктер қиындықтарды шешудің жолын таба алмады. Конституциялық билікке көшу елдің шет аймақтарында ұлт-азаттық қозғалыстың жаңа толқынын тудырды. Ұлт-азаттық қозғалыс жетекшілерімен тіл табыса алмаған Жас түріктер, қолындағы билікті пайдаланып, күш қолдану саясатына көшеді. [[1908 жыл]]ы [[Аустрия-Мажарстан]] [[Босния және Герцеговина]]ны [[аннексия]]лайды. [[1911 жыл]]ы [[Ливия]]дағы османлы иеліктерін [[Италия]] басып алады. Османлы үкіметінің сәтсіздіктерін пайдаланған Жас түріктердің қарсыластары оларды үкімет билігінен кетірді. Бірақ жаңа үкімет мемлекетті сақтап қалуға дәрменсіз болып шығады. [[1912 жыл]]ы [[бірінші Балқан соғысы]]нда [[Болгария]], [[Грекия]], [[Румыния]], [[Сербия]] Османлы Сұлтандығының бүкіл еуропалық иеліктерін басып алады. Тек [[Ыстамбұл]] мен оған жақын жатқан біраз аудандар ғана қалады. Бұл үкіметтің де сәтсіздігін пайдаланғысы келген Жас түріктер [[1908 жыл]]ғы көтеріліске қатысқан Әнуар бейдің басшылығымен, [[1913 жыл]]ы мемлекеттік төңкеріс жасайды. Қайтадан үкімет билігіне ие болған Жас түріктер мемлекеттің күйреуін бәрі бір тоқтата алған жоқ. Сыртқы саясатта [[Германия]]ны арқа тұтқан Османлы Сұлтандығы [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]та [[үштік одақ]] жағында болады.

== Осман империясының әкімшілік бөлінісі ==
{{main|Осман империясының әкімшілік бөлінісі}}
Осман империясының әкімшілік бөлінуі мемлекеттің субъектілерін басқаратын әскери басқаруға негізделген. Бұл жүйеден тыс [[Осман империясының вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері|вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері]] болды.

== Османлы тұғрасы ==
{{Толық мақала|Тұғра}}
[[Image:Tugra Mahmuds II.gif|right|frame|Бұл османлы сұлтаны II Махмұт тұғрасы. Онда былай делінген:
'' &lt;span style=&quot;color:#990000;&quot;&gt;Махмұт&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#000099;&quot;&gt;хан&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#999900;&quot;&gt;Әбділхамит&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009900;&quot;&gt;ұлы&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#990099;&quot;&gt;мәңгілік&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#009999;&quot;&gt;жеңімпаз&lt;/span&gt;''. 
Османлыша: &lt;br/&gt;    
-  &lt;big&gt;
&lt;span style=&quot;color:#990000;&quot;&gt;محمود &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#000099;&quot;&gt;خان &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009900;&quot;&gt;بن &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#999900;&quot;&gt;عبدالحميد &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009999;&quot;&gt;مظفر &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#990099;&quot;&gt;دائماً&lt;/span&gt;&lt;/big&gt;]]

Тұғра (түр. Tuğra) — османлы сұлтандарының ресми құжаттар мен хаттарында қолданылатын хұснихаттық мөр немесе қолтаңба. Тұғрада сұлтанның аты, әкесінің аты және атағы көрсетіледі.

==Диуан==
Cұлтан мемлекетте жоғарғы билеуші болса да, мемлекеттегі атқарушы билік уәзірлерге (осм. Vezir) жүктелінеді. Олардың күнделікті жұмыс орындары «Диуан» (осм. Dîvân-ı Hümâyun) болып саналды. Диуанның басшысы әрі сұлтаннан кейінгі екінші адам садрағзам (осм. Sadrazam) болып саналды. Бірақ [[1320 жыл]]дан бастап садрағзамдар сұлтандардың да кейбір міндеттерін орындай бастады. Садрағзамдар сұлтандардан толығымен тәуелсіз болды: олар сұлтанның мұрагерлік мүлкін өз қалауы бойынша басқара алды, мемлекеттегі кез келген уәзірді немесе пашаны қызметтен босатуға құқылы болды.

==Тағы қараңыз==
* [[Османлы байрағы]]
* [[Османлы сұлтандарының тізімі]]
* [[Османлы түрік тілі]]
* [[Османлыша-түрікше энциклопедиялық сөздік]]
* [[Османлы әулеті]]
* [[Османлы әулетінің шежіресі]]
* [[Паша]]
* [[Тұғра]]

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
===Ағылшын тілінде===
* [http://www.turizm.net/turkey/history/ottoman.html Османлы мемлекеті: Уақытнама]
* [http://ottomanfoothill.googlepages.com Османлы мемлекеті: Мәңгілік ел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025234456/http://ottomanfoothill.googlepages.com/ |date=2009-10-25 }}
* [http://www.osmanli700.gen.tr/english/engindex.html Османлы торабы]
* [http://www.euratlas.com/big/big1600.htm Османлы империясы] — Еуропаның [[1600 жыл]]ғы картасы және Османлы мемлекетінің сол кездегі географиялық көрінісі.
* [http://books.google.com/books?vid=LCCN05017306&amp;id=LFbTIBgjbqQC&amp;pg=PA257 History of Turkish Empire] — Османлы мемлекеті тарихының уақытнамасы.
* [http://www.wsu.edu:8080/~dee/OTTOMAN/OTTOMAN1.HTM Дүние жүзінің өркениеттері: Османлылар] — Османлы мемлекетінің басқару жүйесі.
* [http://www.ottomansouvenir.com/Capitals/Capitals_of_Ottoman_Empire.htm Османлы мемлекетінің елордалары]
* [http://aton.ttu.edu Түрік ауыз әдебиеті]
* [http://www.theottomans.org Османлылар жайлы мәліметтер]
* {{PDFlink|[http://www.unm.edu/~phooper/thesis_condensed.pdf Ерте Османлы тарихындағы халықтарды күштеп жер аударулар]

|566&amp;nbsp;[[Kibibyte|KiB]]&lt;!-- application/pdf, 580460 bytes --&gt;}} — [[1300 жыл|1300]]-[[1600 жыл]]дар аралығын қамтиды

===Түрік тілінде===
* [http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanlı_İmparatorluğu Османлы мемлекеті туралы энциклопедиялық мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917204512/http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu |date=2009-09-17 }}
* [http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html Османлы байрақтары жайлы мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214144301/http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html |date=2008-02-14 }}
* [http://www.theottomans.org/turkce/index.asp Османлы мемлекеті жайлы мәліметтер]
{{Хилафаттар}}
&lt;!--
{{Осман империясының сұлтандары}}
{{Осман империясының мемлекеттік жүйесі}}--&gt;

[[Санат:Хилафаттар]]
[[Санат:Османлы империясы]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]
[[Санат:Империялар]]</text>
      <sha1>b8bw3jc6zz9lrw8nnn303zdfrkj7ups</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620902</id>
      <parentid>3620901</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сұлтанаралық (1402-1413) */</comment>
      <origin>3620902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53694" sha1="s29z57py3169hio5b6qi8r5outxhjpf" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы = Осман империясы
 |өз атауы = دولت علیه عثمانیه
 |статусы = [[Империя]]
 |құрылуы = [[1299 жыл|1299]]
 |ыдырауы = [[1922 жыл|1922]]
 |байрақ = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg
 |байрақ_сипаттамасы = Байрақ (1844-1922)
 |елтаңбасы = Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg
 |елтаңба_сипаттамасы = Елтаңба (1882-1922)
 |ұраны = Мәңгілік ел&lt;br /&gt;دولت ابد مدت — Devlet-i Ebed-müddet
 |карта = OttomanEmpireIn1683.png
 |сипаттамасы = 1683 жылғы Ұлы Османлы Мемлекеті
 |p1 = Салжұқ сұлтандығы
 |flag_p1 = Flag of Sultanate of Rum.svg
 |s1 = Түркия
 |flag_s1 =Flag of Turkey.svg
 |астана = [[Сөгүт]] ([[1299 жыл|1299]]-[[1326 жыл|1326]])&lt;br /&gt;[[Бурса]] ([[1326 жыл|1326]]-[[1365 жыл|1365]])&lt;br /&gt;[[Едирне]] ([[1365 жыл|1365]]-[[1453 жыл|1453]])&lt;br /&gt;[[Ыстанбұл]] ([[1453 жыл|1453]]-[[1922 жыл|1922]])
 |қалалары = [[Каир|Қаһира]]&lt;br /&gt;[[Александрия (Мысыр)|Александрия]]&lt;br /&gt;[[Бағдат]]&lt;br /&gt;[[Дамаск]]&lt;br /&gt;[[Мекке]]
 |тілі = [[Османлы түрік тілі|Османлы тілі]]
 |діні = [[Ислам]]
 |аумағы = 5 200 000 км² ([[1683 жыл|1683]])
 |халқы = 35 350 000 адам ([[1856 жыл|1856]])
 |басқару_формасы = [[Монархия]]
 |династиясы = [[Османлы әулеті]]
 |басқарушылар_титулы = [[Сұлтан]]
 |басқарушы1 = [[I Осман]]
 |басқарушы_жылы1 = [[1299 жыл|1299]]-[[1326 жыл|1326]]
 |басқарушылар_титулы2 = 
 |басқарушы2 = [[II Мехмет]]
 |басқарушы_жылы2 = [[1451 жыл|1451]]-[[1481 жыл|1481]]
 |басқарушылар_титулы3 = 
 |басқарушы3 = [[I Сәлім]]
 |басқарушы_жылы3 = [[1512 жыл|1512]]-[[1520 жыл|1520]]
 |басқарушылар_титулы4 = 
 |басқарушы4 = [[I Сүлеймен]]
 |басқарушы_жылы4 = [[1520 жыл|1520]]-[[1566 жыл|1566]]
 |басқарушылар_титулы5 = 
 |басқарушы5 = [[VI Мехмет]]
 |басқарушы_жылы5 = [[1918 жыл|1918]]-[[1922 жыл|1922]]
 |басқарушылар_титулы6 = Садрағзам
 |басқарушы6 = Алаеддин паша
 |басқарушы_жылы6 = [[1320 жыл|1320]]-[[1331 жыл|1331]]
 |басқарушылар_титулы7  = 
 |басқарушы7 = Паргалы Ибраһим паша
 |басқарушы_жылы7 = [[1523 жыл|1523]]-[[1536 жыл|1536]] 
 |басқарушылар_титулы8 = 
 |басқарушы8 = Соколлы Мехмет паша
 |басқарушы_жылы8 = [[1565 жыл|1565]]-[[1579 жыл|1579]]
 |басқарушылар_титулы9 = 
 |басқарушы9 = Көпрүлі Мехмет паша
 |басқарушы_жылы9 = [[1656 жыл|1656]]-[[1661 жыл|1661]]
 |басқарушылар_титулы10 = 
 |басқарушы10 = Ахмет Тәупік паша
 |басқарушы_жылы10 = [[1920 жыл|1920]]-[[1922 жыл|1922]]
 |қосымша_параметр1 = 
 |параметр_мазмұны1 = 
 |Кезең1 = 
 |Уақыт1 = 
 |Жыл1 = 
 |валютасы = ақша, құрыш, сұлтани, лира
 |дейін = Салжұқ сұлтандығы
 |д1 = Византия империясы
 |д2 = Трапезунд империясы
 |д3 = Екінші Бұлғар патшалығы
 |д4 = Серб деспоттығы
 |д5 = Мәмлүк сұлтандығы
 |д6 = Мажарстан патшалығы
 |д7 = Испаниядағы Алжир мен Тунис
 |кейін = Түркия
 |к1 = Бірінші Грек республикасы
 |к2 = Мысыр сұлтандығы
 |к3 = Сербия патшалығы
 |к4 = Албанияның уақытша үкіметі
 |к5 = Румыния патшалығы
 |к6 = Болгария патшалығы
 |ескерту = 
}}

'''Осман империясы''' ({{lang-ota3|دولت علیه عثمانیه|Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye, Ұлы Осман мемлекеті}}) — [[Еуропа]], [[Азия]] және [[Африка]] құрлықтарында орналасқан ортағасырлық көпұлтты мемлекет.

Мемлекет [[XV ғасыр|XV]]-[[XVII ғасыр|XVII ғасырларда]] үш құрлыққа (Еуропа, Азия, Африка) жайылып, оңтүстік-шығыс Еуропа, [[Таяу Шығыс]] және [[Солтүстік Африка]]ның басым бөлігін билеген; батыстағы [[Марокко]]ның [[Атлант мұхиты|Атлант]] жағалауынан шығыстағы [[Парсы шығанағы]]ның жағалауына дейін, солтүстіктегі [[Украина]]дан оңтүстіктегі [[Сомали]]ға дейінгі аймақты қамтып жатқан&lt;ref&gt;Дүние жүзi тaриxы 8, мектеп бaспaсы. 2008 ж.  б.65&lt;/ref&gt;.

Бұл мемлекет алты ғасыр бойы Батыс пен Шығыстың қарым-қатынас жасасуының бел ортасында болып келді. Құдіретінің шарықтау шыңында Османлы мемлекеті 42 уәлияттан тұрып, оған бағынышты [[Валахия]], [[Молдова]] және Трансильвания князьдіктері Османлы мемлекетіне [[Алым (салық)|алым-салық]] төлеп отырды. Бүгін [[Ыстанбұл]] ({{lang-tr|İstanbul}}) деген атпен белгілі Константиние ({{lang-ota3|قسطنطينيه|Konstantîniyye}}) қаласын өзінің астанасына айналдырған Османлы мемлекетін көп жағынан бұрынғы [[Жерорта теңізі|жерортатеңіздік]] өркениеттердің, атап айтқанда [[Рим империясы]]ның және [[Византия империясы]]ның ислами мұрагері деп атауға болады. Османлылар да өздерін [[Ежелгі Рим]] мен [[Ислам мәдениеті]]нің жалғастырушылары деп, яғни «мәдениеттердің бірігуі» арқылы «бүкіләлемдік мемлекеттің» билеушілері ретінде қарастырды&lt;ref name=inalcikrise&gt;H. İnalcık: &quot;The rise of the Ottoman Empire&quot; in P.M. Holt, A.K. S. Lambstone, and B. Lewis (eds), ''The Cambridge History of Islam'', (Cambridge University). pages 295-200&lt;/ref&gt;.

==Тарихы==
[[Сурет:Ottoman small animation.gif|left|thumb|Османлы мемлекеті аймағының өзгеруі, 1299-1683]]

===Құрылуы (1299-1402)===
Османлылар ата-тегі [[оғыздар]]дың қайы тайпасынан шыққан. Бұл тайпа [[13 ғасыр|XIII ғасырдағы]] [[моңғол шапқыншылығы]]нан құтылып, [[Кіші Азия|Анадолы]] жеріне көшеді. Тайпаның басшылары осында әскер жинап жатқан хорезмшах Жәлел-Ад-Дин Мәңгібердінің ([[1199 жыл|1199]]-[[1231 жыл|1231]]) қызметінде болады. Кейінірек Ертұғрыл бей ([[1198 жыл|1198]]-[[1281 жыл|1281]]) бастаған тайпаның бір бөлігі [[Рум сұлтандығы|Анадолы Селжұқ Мемлекетіне]] көшеді. [[Селжүк әулеті|Селжұқтардың]] сол кездегі сұлтаны I Аладдин Кейқұбат ([[1192 жыл|1192]]-[[1237 жыл|1237]]) Ертұғрылға Анадолыдағы [[Сөгүт]] қаласын сыйлайды. Ертұғрылдың ұлы [[I Осман]] ([[1258 жыл|1258]]-[[1324 жыл|1324]]) осы қалада [[1299 жыл]]ы Османлы бейлігінің негізін қалайды. 1300 жылы ол [[Византия империясы|Шығыс Рим империясының]] әскерін күйрете жеңді. Оның тұсында Осман бейлігі [[Никея]] қаласын және тағы басқа бірқатар аумақты  басып алды. Осман Пруса (қазіргі [[Бурса]]) қаласын қоршауды бастады. Алайда ол қоршау аяқталмай жатып қайтыс болды. &lt;ref&gt;Osman I: Biography of the Founder of the Ottoman Dynasty&lt;/ref&gt;

[[Орхан (Османлы сұлтаны)|Орхан]] ([[1288 жыл|1288]]-[[1362 жыл|1362]]) Анадолының батысын толығымен басып алады. Сондай-ақ, Орхан Галиполи түбегін және Фракияны басып алып, Осман империясының Еуропаға экспансиясына жол ашты. &lt;ref&gt;История Византийской империи: XI-XV веков&lt;/ref&gt;

[[I Мұрат]] ([[1326 жыл|1326]]-[[1389 жыл|1389]]) өз әкесі мен атасы сияқты Анадолының әжептәуір жерлерін басып алды. Бұл жетістіктерді пайдаланып, ол [[1383 жыл]]ы өзін «[[сұлтан]]» етіп жариялайды. Ол [[15 маусым]] [[1389 жыл]]ы [[Косово шайқасы|Косово даласындағы шайқаста]] серб серісі Милош Обиличтің (сер. Милош Обилић) қолынан қаза табады.

[[I Баязит]] ([[1357 жыл|1357]]-[[1402 жыл|1402]]) Косово даласындағы шайқаста өз әкесі сербтерден қаза болуына байланысты ол кек алу мақсатымен көптеген сербтерді қырып жойды. [[Сербия]]дағы жеңістен кейін ол өз отарлауын Анадолыда жалғастырады: Айдын, Сарухан, Гермиян, Ментеше, Хамит және Қараман бейліктерін басып алады. Осылайша I Баязит османлы иеліктерін тез арада екі есе арттырады (жерлерді тез жаулап, өз шешімдерін тез шешетіндіктен оған «Шапшаң» ({{lang-tr|Yıldırım}}) деген лақап ат қойылған). Бірақ ол бұл иеліктерді қалай шапшаң басып алса, сонша айырылып қалды. Бұның себебі — I Баязиттің замандасы [[Әмір Темір]] болуы және ең бастысы I Баязит көкірекшілдікке беріліп кеткені. I Баязит Әмір Темірге жазған көптеген хаттарында жәбірлейтін сөздер жазып, оны жете бағаламайды. Әмір Темір жауап ретінде османлылардың басып алған бейліктерін жаулап, оларға қайтадан тәуелсіздік береді. Ал Әмір мен Сұлтанның арасындағы шешуші шайқас [[Анкара]] (түр. Ankara) жерінде болады. Соғыста Әмір Сұлтанды жеңіп, оны қамауға алады. Сұлтан қамауда [[20 шілде]] [[1402 жыл]]ы қаза табады.

===Сұлтанаралық (1402-1413)===
[[I Баязит]] қайтыс болғаннан кейін Әмір Темір ойрандаған Османлы мемлекетінде ортақ билеуші болмайды. I Баязиттің үш баласы өзін сұлтан деп жариялайды: Иса [[Бурса|Бұрсада]], Сүлеймен [[Едирне]]де, ал Мехмет Батыс Анадолыда. Бұл жағдай сұлтанаралыққа әкеп соқты. [[1405 жыл|1405]]-[[1406 жыл]]дары Мехмет Исаны жеңіп, [[Бурса]]ны басып алады. Кейін [[1411 жыл]]ы I Баязиттің ортаңғы ұлы Мұса да өз ағасы Сүлейменді жеңіп, Румелияда өзін сұлтан деп жариялайды. Тірі қалған екі ағайындылардың шешуші шайқасы [[1413 жыл]]ы болды. Сол шайқаста Мехмет жеңеді, ал жеңілген Мұса [[Валахия]]ға қашып, сонда қайтыс болады.

=== Өркендеуі (1413-1453) ===
[[I Мехмет]] ([[1387 жыл|1387]]-[[1421 жыл|1421]]) сұлтанаралықтан жеңімпаз болып шығып, өзін күллі Османлы мемлекетінің сұлтаны деп жариялайды. Ол Анадолыдағы бейліктердің бәрін (Қараманнан басқа) қайта жаулап алады. Сонымен, Османлы мемлекеті қайта өз қалпына келе бастайды. I Мехмет [[1421 жыл]]дың [[26 мамыр]]ында қайтыс болады.

[[II Мұрат]] ([[1404 жыл|1404]]-[[1451 жыл|1451]]) [[1422 жыл]]ы [[Ыстамбұл|Константинопольді]] қоршайды. Бірақ сол кезде османлыларда флот та, артиллерия да болған жоқ. Бұған қарамастан олар Византияға шабуыл жасап, көп жауынгерлерінен айырылады. Оған қоса Анадолыдағы бейліктер жаңа бүліктер бастайды. Сондықтан II Мұрат Константинополь қоршауын тоқтатады. Бүліктерді басқан соң, ол [[Балқан түбегі]]ндегі жерлерге бірнеше жорық жасайды. II  Мұрадтың күшеюінен қауіптенген Еуропа елдері жаңа крест жорығын бастайды. 1444 жылы кресшілер Варна түбінде жеңіліс табады. Балқандарда Мұрат кейбір жеңістерге қол жеткізеді. Қожа Мұрат Эдирне қаласында [[3 ақпан]] [[1451 жыл]]ы мерт болады. Оның баласы әйгілі әскербасы әрі саясаткер II Мехмет ізбасары болады.

[[File:Battle of Zonchio 1499.jpg|right|thumb|frame|200px|Зончио шайқасы — кемелерден зеңбірек атылған алғашқы теңіз шайқасы]]

===Дамуы (1453-1579)===
[[II Мехмет]] ([[1432 жыл|1432]]-[[1481 жыл|1481]]) [[1453 жыл]]ы 21 жасында [[Шығыс Рим империясы]]ның елордасы [[Константинополь]]ді жаулап алып, мемлекетті толығымен жояды. Сұлтан Константинопольмен шектелмей, Еуропаның басқа да жерлерін жаулауға кірісті. Тіпті [[Италия]]ның Отранто қаласына дейін жетеді. Бірақ оның жасы мен денсаулығы оның көптеген жоспарларына кедергі болды. [[1481 жыл]]ы Гебза қаласында мерт болды.

[[File:Battle_of_Mohacs_1526.png|right|thumb|frame|200px|Мохач шайқасындағы османлылардың жеңісі — өз заманындағы ең жылдам жеңіс (2 сағат)]]

[[I Сәлім]] ([[1467 жыл|1467]]-[[1520 жыл|1520]]) [[1517 жыл]]ы [[Мысыр]]дағы [[мәмлүктер]]дің мемлекетін жояды. Сол жылы сұлтан өзіне «[[Халифа|халиф]]» атағын алады. Енді бұл атақ келесі османлы сұлтандардың да атағы болады. I Сәлім өзінің бар-жоғы 8 жылдық ([[1512 жыл|1512]]-[[1520 жыл|1520]]) билік жүргізген заманында Күрдістанды, Шамды, [[Алжир]]ді, [[Мысыр]]ды, [[Мекке]] мен [[Медине]]ні жаулап алды.

[[I Сүлеймен]] ([[1494 жыл|1494]]-[[1566 жыл|1566]]) 1521 жылы [[Белград|Белградты]] басып алды. [[1526 жыл]]ы Мохач шайқасында 55-60 мыңдық әскерімен чехтер, [[мажарлар]] және [[поляктар]]дың 38-41 мыңдық әскерін екі сағат ішінде толығымен жеңеді. Соғыс барысында [[Мажарстан]]ның патшасы II Лайош батпаққа батып, мерт болады. Соғыстың нәтижесінде османлылардың еуропадағы беделі артты. I Сүлеймен өзінің 42 жылдық ([[1520 жыл|1520]]-[[1566 жыл|1566]]) билік жіргізген заманында [[Босния және Герцеговина]]ны, Славонияны, Мажарстанды, [[Молдова]]ны, [[Ирак]]ты, [[Бахрейн]]ді, [[Ливия]]ны, [[Тунис]]ті жаулап алды. I Сүлейменнің тұсында османлылардың билігі шарықтауының шыңына жетті. 1565 жылы  Османлылар сәтсіз аяқталған Мальта қоршауын бастады. &lt;ref&gt;Пираты. Полная история морских разбоев - 249-бет&lt;/ref&gt;Әділ Сүлеймен [[7 қыркүйек]] [[1566 жыл]]ы Сигетвар қоршауы кезінде қаза табады. Бірнеше аптадан кейін оны [[Сүлеймение мешіті]]нің жанындағы мазарда жерлейді.

I Сүлеймен қайтыс болғаннан кейін, оның жалғыз тірі қалған ұлы [[II Сәлім]] ([[1524 жыл|1524]]-[[1574 жыл|1574]]) таққа отырады. Оның тұсында сарайдағы әйелдер османлы саясатына үлкен ықпал тигізді. Сонын ішіндегі ең көрнектісі сұлтанның әйелі Хасеки [[Нұрбану сұлтан]] болды. Осылайша «Қатындар сұлтандығы» ([[1566 жыл|1566]]-[[1656 жыл|1656]]) атты заман басталды. Осы заман тұсында Осман мемлекеті әлсіреп, дағдарысқа ұшырай бастады. Сары Сәлім [[1574 жыл]]дың [[21 желтоқсан]]ында [[Топкапы]] сарайында қайтыс болды.

Алайда шын мәнісінде II Сәлім тұсында елдегі ең беделді адам — садрағзам Соколлы Мехмет паша ([[1506 жыл|1506]]-[[1579 жыл|1579]]) еді. II Сәлімнің билік құруы кезіндегі елдің дамуы осы садрағзамның арқасында болды. Ол [[II Сәлім]] өлгеннен кейін тағы 5 жыл садрағзам болды. [[1579 жыл]]дың [[11 қазан]]ында садрағзамның қайтыс болуы Тоқырау жылдарына бастама болды.

===Тоқырауы (1579-1699)===
Османлы мемлекетінің көптеген көтерілістер мен бүліктерден әлсірегенін көрген Тұрхан Қадиша сұлтан өз баласы сұлтан [[IV Мехмет]]ке Көпрүлі Мехмет пашаны ([[1575 жыл|1575]]-[[1661 жыл|1661]]) садрағзам етіп тағайындауға кеңес береді. Көпрүлі Мехмет пашаның саяси жетістіктері осыған себеп болды. Сөйтіп, [[1656 жыл]]дың [[15 қыркүйек]] күнінде Көпрүлі Мехмет паша садрағзам етіп тағайындалады. Бұл оқиға «Көпрүлілер заманының» ([[1656 жыл|1656]]-[[1710 жыл|1710]]) бастамасы болды. Көпрүлі Мехмет паша өзінің тағайындалуына дейін сұлтанға бірнеше шарт қойды:
* Садрағзамның шешімі қайта қарастырылмайды;
* Садрағзам өз еркімен шенеуніктерді тағайындайды, марапаттайды және қызметтен босатады;
* Садрағзам сұлтанның кеңесінсіз шағымдарға қатысты шешімді өзі қабылдайды;
* Сарайда ешкім де саясатқа араласпайды.

Көпрүлі Мехмет паша өзінің 5 жылдық ([[1656 жыл|1656]]-[[1661 жыл|1661]]) билік жүргізген заманында [[Крит]] пен [[Дарданелл бұғазы|Шанаққала]] жерлерінде [[Венеция]]ға қарсы сәтті соғыс жүргізді, Лемнос пен Тенедос аралдарын жаулап алды, Қазызадалы атты дінбұзарлықтың, Трансильванияның, Абаза Хасан пашаның бүлігін басты, өзінің қарамағына саясаткерлер мен әскербасыларды жинап алды, және «лауазымды сатып алу» салтын біржолата жойды.

Көпрүлі Мехмет паша қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары оның саясатын жалғастырды. Көпрүлілер басқарған заманда Османлы мемлекетінің ішкі және сыртқы саясатында тұрақтылық болды, және биліктің беделі қайта өрлей бастады. 

1683 жылы Осман империясына қарсы &quot;Қасиетті Лига&quot; құрылып, Осман империясымен соғыс (Кейде Ұлы Түрік соғысы деп те аталады) басталды (1683-1699). Соғыс барысында Османлы армиясы Вена (1683), Азов (1696), Зенд (1697) маңында жеңіліске ұшырады. &lt;ref&gt;Священная Лига и Османская Империя в Средиземном море&lt;/ref&gt;

===Әлсіреуі (1699-1792)===
[[1699 жыл]]дың [[26 қаңтар]]ында Карловиц бітім шарты жасалды. Бұл бітім шарт бойынша [[Венеция]]ға Морея мен [[Далмация]], [[Аустрия]]ға [[Мажарстан]] мен Трансильвания, ал [[Польша]]ға Подолье өтті. Бұл оқиға елдің Әлсіреу дәуірінің бастамасы еді. [[1700 жыл]]дың [[14 шілде]]сінде жасалған Константинополь бітім шарты бойынша [[Ресей]]ге Азов өтті. 1710 жылы Ресей патшасы [[I Пётр]] Осман империясына қарсы Прут жорығын бастады. Бірақ Прут жорығы сәтсіз аяқталды. &lt;ref&gt;Неизвестная война Петра Великого - 81-бет&lt;/ref&gt;

[[1718 жыл|1718]]-[[1730 жыл]]дар османлы тарихында &quot;Лала дәуірі&quot; деген атаумен әйгілі. Сұлтан [[III Ахмет]] пен садрағзам Наушаһарлы Дамат Ибраһим паша басшылығымен елде ғылым, өнер, мәдениет және экономиканы дамыту мақсатымен үлкен іс-шаралар ұйымдастырылды. Ғалым Ибраһим Мутеффериқа алғаш османлы типографиясын ашты. Алайда осындай жаңартуларға қарамастан османлы халқына, әсіресе дінбасылар мен жаңа шеріктерге садрағзам саясаты ұнамады. Патрон Халил төңкерісі нәтижесінде [[1730 жыл]]дың [[1 қазан]]ында садрағзам Ибраһим паша өлім жазасына кесілді, ал [[2 қазан|келесі күні]] сұлтан III Ахмет тақтан тайдырылды.

===Ыдырауы (1789-1922)===
XVIII-XIX ғасырларда Османлы және Ресей империялары арасында бірқатар соғыстар болды. XVIII ғасырдың аяғында Түркия Ресеймен болған соғыстарда бірқатар жеңіліске ұшырады. Ал түріктер одан әрі жеңіліске ұшырамас үшін Османлы әскері жаңғырту өтуі керек деген қорытындыға келді.

1789-1807 жылдары ІІІ Селим әскери реформа жүргізіп, армияны еуропалық сызық бойынша қайта құрудың алғашқы байыпты әрекеттерін жасады. Реформаның арқасында сол кезде онсыз да тиімсіз болған жаңа шеріктердың реакциялық ағымдары әлсіреді. Алайда 1804 және 1807 жылдары олар реформаға қарсы көтерілістерді көтерді. 1807 жылы Селимді қастандық жасаушылар түрмеге қамап, 1808 жылы өлтірді. 1826 жылы [[II Махмұт]] жаңа шеріктеры корпусын жойды.

1804-1815 жылдардағы Серб революциясы Балқандағы ұлтшылдық дәуірінің басталуы болды. [[Шығыс мәселесін]] [[Балқан түбегі|Балқан елдері]] көтерді. 1830 жылы Осман империясы де-юре Сербияның егемендігін мойындады. 1821 жылы гректер Түркияға қарсы көтеріліс жасады. Пелопоннестегі гректердің көтерілісі Молдовадағы көтеріліске ұласты, ол 1829 жылы өзінің де юре тәуелсіздігімен аяқталды. XIX ғасырдың ортасында еуропалықтар Осман империясын «[[Еуропаның ауру адамы]]&lt;nowiki/&gt;» деп атады. 1860-1870 жылдары Османлы вассалдары: Сербия, Валахия, Молдова және Қаратау кінәздіктері толық тәуелсіздік алды.

Түркия [[Танзимат|Танзимат дәуірінде]] (1839-1876) әскерге шақырылатын әскер құруға, банк жүйесін реформалауға, діни заңдарды зайырлы құқыққа ауыстыруға, зауыттарды гильдияларға ауыстыруға әкелген реформалар жүргізді. 1840 жылы 23 қазанда Ыстамбұлда Османлы Пошта министрлігі ашылды

1876 ​​жылы Осман империясы конституция қабылдады. Бірінші конституция дәуірінде Түркияда парламент құрылды, оны 1878 жылы сұлтан таратып жіберді.

Сондай-ақ Осман империясындағы сауаттылық деңгейі еуропалық бәсекелестермен салыстырғанда өте төмен болғанын және сауатсыздықтың әсіресе мұсылмандар арасында кең таралғанын атап өткен жөн.&lt;ref&gt;Stone, Norman «Turkey in the Russian Mirror» pages 86-100 from ''Russia War, Peace and Diplomacy'' edited by Mark &amp; Ljubica Erickson, Weidenfeld &amp; Nicolson: London, 2004 page 95.&lt;/ref&gt;                                       

[[1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] Ресей империясының шешуші жеңісімен аяқталды. Нәтижесінде Еуропадағы түрік қорғанысы күрт әлсіреді; Болгария, Румыния және Сербия тәуелсіздік алды. 1878 жылы Аустрия-Мажарстан Османлы облысы Босния Уәлаят пен Нови Пазар Санджакты басқынды, бірақ түріктер олардың бұл мемлекетке қосылғанын мойындамады және оларды қайтаруға бар күшімен тырысты.

Өз кезегінде, 1878 жылғы [[Берлин конгресі|Берлин конгресінен]] кейін [[Британ империясы]] Балқандағы аумақтарды түріктерге қайтару үшін үгіт-насихат жұмыстарын бастады. 1878 жылы британдықтарға [[Кипр|Кипрге]] бақылау берілді. 1882 жылы британ әскерлері Араби-паша көтерілісін басып, оны басып алу үшін [[Мысыр|Мысыртке]] басып кірді.

1908 жылы 3 шілдедегі [[Жас түріктер төңкерісі|Жас түрік]] төңкерісінен кейін [[Екінші Конституция|Осман империясында Екінші Конституция]] дәуірі басталды. Сұлтан 1876 жылғы конституцияның қалпына келтірілгенін жариялап, Парламентті қайта шақырды. Жас түріктердің билікке келуі Осман империясының ыдырауының басталуы болды.

1911-1912 жылдардағы [[Италия-Түрк соғысы|Италия-Түрік соғысы]] кезінде Осман империясы Ливиядан айырылды, ал Балқан альянсы оған соғыс жариялады, [[Бірінші Балқан соғысы|Балқан соғысы]] кезінде Сербия, Грекия, Қаратау және Болгариядан тұратын Балкан альянсы Түркияны Еуропадан қуып жіберді, осылайша Бірінші Еуропалық Балқан соғысы кезінде Түркияның барлық жерінен айырылды.

Немістер Иракта теміржол желісін салуды ұсынды. Темір жол жартылай ғана салынды. 1914 жылы Британ империясы темір жолды сатып алып, оның құрылысын жалғастырды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуында темір жол ерекше рөл атқарды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Осман империясы соғысқа тартылды, Кавказ майданында табыс көрсетті, бірақ соғыстың аяғында Түркия барлық майдандарда жеңіліске ұшырады.

Соғыс кезінде соғыс министрі [[Әнуар паша|Әнуар Паша]] [[армян геноцидін]] бастады.

Хиджаз провинциясында араб көтерілісі болды.

1918 жылы қазанда Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған Мудрос бітіміне қол қойылды. Одан кейін [[Константинополь|Константинопольды]] басып алу және Осман империясының екіге бөлінуі болды. [[Севр бейбітшілік келісім|Севр бейбітшілік келісімінің]] шарттарына сәйкес Осман империясының бөлінген территориясы [[Антанта|Антанта державалары]] арасында қамтамасыз етілді. Бұл Мұстафа Кемал Ататүрік бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың жандануына әкелді.

== Басқару нысаны ==
{{Толық мақала|Осман империясының мемлекеттік ұйымы}}
[[Осман империясының мемлекеттік ұйымы]] өте қарапайым болды. Оның негізгі бағыттары әскери және азаматтық басқару болды. Елдегі ең жоғарғы қызмет сұлтан болды. Азаматтық жүйе аймақтарға тән белгілерге құрылған әкімшілік бірліктерге негізделген. Түріктер мемлекет діни қызметкерлерді бақылайтын жүйені қолданды (Византия империясындағыдай). Мұсылман Ираннан әкімшілік және сот жүйесі енгізілгеннен кейін сақталған түріктердің исламға дейінгі белгілі бір дәстүрлері Осман империясының әкімшілік шеңберінде маңызды болып қала берді. Мемлекеттің басты міндеті - империяны қорғау және кеңейту, сонымен қатар билікті сақтау үшін ел ішінде қауіпсіздік пен тепе-теңдікті қамтамасыз ету болды&lt;ref&gt;Naim Kapucu,Hamit Palabıyık «Turkish public administration: from tradition to the modern age», p 77&lt;/ref&gt;.

Мұсылман әлеміндегі бірде-бір әулет [[Османлы әулеті|Осман әулеті]] сияқты билікте болған емес. Османлы әулеті түркі тектес болған. Он бір рет Осман сұлтанын халық жауы ретінде жаулар құлатты. Осман империясының тарихында Осман әулетін құлату үшін 2 ғана әрекет болған, олардың екеуі де сәтсіз аяқталған, бұл Осман түріктерінің күшіне куә болды.

Сұлтан басқарған халифаттың исламдағы жоғары позициясы түркілерге Осман халифатын құруға мүмкіндік берді. Османлы сұлтан (немесе [[падишаһ]], «патшалардың патшасы») империяның жалғыз билеушісі болды және ол әрқашан абсолютті бақылауды жүзеге асырмаса да, мемлекеттік биліктің даралануы болды. Жаңа сұлтан әрқашан бұрынғы сұлтанның ұлдарының бірі болды. Сарай мектебінің күшті білім беру жүйесі мүмкін емес мұрагерлерді жоюға және басқарушы мұрагерлер элитасына қолдау жасауға бағытталған. Болашақ мемлекеттік қызметкерлер оқыған сарай мектептері оқшауланған жоқ. [[Медресе]]де мұсылмандар оқыды ([[Османлы түрік тілі|осман.]] Medrese), мұнда ғалымдар мен мемлекеттік қызметкерлер сабақ берді. Материалдық қолдауды кедей отбасылардың балаларына жоғары білім алуға мүмкіндік беретін [[вакуф]]тар ұсынды&lt;ref&gt;Bernard Lewis, Istanbul and the civilization of the Ottoman Empire, p. 151&lt;/ref&gt;, ал христиандар Румелия және / немесе Балқан ([[девширме]]) елдерінің тұрғындарынан жыл сайын 8 жастан 12 жасқа дейінгі 3000 христиан ұлын қабылдайтын [[эндерун]]да оқыды&lt;ref&gt;Kemal H Karpat, Social Change and Politics in Turkey: A Structural-Historical Analysis, p. 204&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Thomas allom, c1840, The Enterance to Divan.png|нобай|Керемет Портаның қақпасы (Bâb-ı Âlî)]]

Сұлтан жоғарғы монарх болғанына қарамастан, мемлекет пен атқарушы билік саясаткерлерге жүктелді. Өзін-өзі басқару органында кеңесшілер мен министрлер арасында саяси күрес болды (диван, [[XVII ғасыр]]да Порту деп өзгертілді). [[Бейлік]]тің кезінде де диван ақсақалдардан тұратын. Кейінірек ақсақалдардың орнына армия офицерлері мен жергілікті білгірлер (мысалы, діни және саяси қайраткерлер) диванға кірді. 1320 жылдан бастап ұлы уәзір сұлтанның кейбір міндеттерін орындады. [[Ұлы уәзір]] Сұлтанға мүлдем тәуелсіз болды, ол Сұлтанның мұрагерлік мүлкін кез-келген жолмен иеліктен шығарып, кез-келген адамды жұмыстан шығарып, барлық саланы басқара алды. XVI ғасырдың соңынан бастап сұлтан мемлекеттің саяси өміріне қатысуды тоқтатты, ал ұлы [[уәзір]] Осман империясының іс жүзінде билеушісі болды&lt;ref&gt;Antony Black (2001), «The state of the House of Osman (devlet-ı al-ı Osman)» in The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, p. 199&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Tughra Suleiman.jpg|нобай|[[I Сүлеймен|Ұлы Сүлеймен]]нің тұғрасы (1520)]]

Осман империясының бүкіл тарихында Осман империясының вассал княздіктерінің билеушілері сұлтанмен әрекеттерді үйлестірмей, тіпті оған қарсы әрекет еткен жағдайлар көп болды. [[Жас түріктер төңкерісі]]нен кейін Осман империясы [[конституциялық монархия]]ға айналды. Сұлтан енді атқарушы билікке ие болмады. Барлық провинциялардан келген делегаттармен парламент құрылды. Олар [[Императорлық үкімет (Осман империясы)|Императорлық үкіметті (Осман империясы)]] құрды.

Қарқынды дамып келе жатқан империяны өз ісіне берілген, тәжірибелі адамдар басқарды ([[албандар]], [[фаниариоттар]], [[армяндар]], [[сербтер]], [[венгрлер]] және басқалар). Христиандар, мұсылмандар мен еврейлер Осман империясындағы басқару жүйесін толығымен өзгертті&lt;ref&gt;Inalcik, Halil. «The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City.» Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229—249.pg236&lt;/ref&gt;.

Осман империясында эклектикалық үкімет болды, ол тіпті басқа державалармен дипломатиялық хат алмасуға әсер етті. Бастапқыда хат алмасу грек тілінде жүргізілді&lt;ref&gt;Donald Quataert, 2&lt;/ref&gt;.

Османлы сұлтандарының барлығында 35 жеке белгілер болды - олар қол қойған [[тұғра]]лар. Сұлтанның мөріне ойылып жазылған оларда Сұлтан мен оның әкесінің аты, сондай-ақ мақал-мәтелдер мен дұғалар жазылған. Ең алғашқы тұғра [[Орхан I]] тұғрасы болды. Дәстүрлі стильде бейнеленген луридті тұғра Осман [[каллиграфия]]сының негізі болды.

== Жас түріктер ==
[[XIX ғасыр]]дың соңында жаңартудың жаңа толқыны [[түріктер]]дің ұлттық қозғалысы түрінде көрініс берді. Түріктердің ұлттық қозғалысы XIX ғасырдың 50-60 жылдарында басталды. Қозғалыстың бастапқы кезеңінде артушылық сипаты басым еді. «Жаңа Османлылар» ұйымының мүшелері мен белгілі ағартушы, жазушы Намык Кемел бастаған бірқатар зиялы топтар түрік тілінің дамуы мен оның әдеби тіл дәрежесіне көтерілуіне, ағарту ісіне зор үлестерін қосты. Ендігі реформалық қозғалыс толқынының өкілдері империяның тұтастығын сақтау шараларын іздестірді. [[1889 жыл]]ы [[Ыстамбұл]]да «Бірлік және өрлеу» (осм. İttihâd ve Terakkî) партиясы құрылды. Бұл ұйымның бөлімдері мен провинциялары шетелде де құрылды. Ұйымның алға қойған жақын арадағы мақсаты — конституциялық мемлекет құру болатын. Реформалық шаралар жүргізіп, елдің экономикасын көтеру, қоғамды жан-жақты жаңарту көзделді. Бұл қозғалыстың өкілдері Жас түріктер (түр. Jön Türkler) деп аталды.

[[20 ғасыр|XX ғасырдың]] басында Османлы мемлекетінің халықаралық жағдайы нашарлап, мемлекет күйреу алдында тұрған кезде Жас түріктер өздерінің қызметін жандандыра түсті. [[1908 жыл]]ы [[шілде]]де [[Батыс Еуропа|Батыс державалардың]] [[Македония Республикасы|Македонияны]] Османлы мемлекетінен бөліп алмақ болған саясатынан кейін, сұлтан өкіметінің әлсіздігіне ызаланған түрік әскерінің бөлімдері көтеріліс жасады. Бұл жас түріктер төңкерісінің басталуы еді. Жас түріктер жағына әскердің басқа аймақтардағы бөлімдері де қосылды. Жас түріктердің қысымынан қорыққан сұлтан, [[1908 жыл]]ы [[2 шілде]]де [[1876 жыл]]ғы конституцияны қалпына келтіруге және парламентті шақыруға келіседі. Жаңа парламентте көп орынға ие болып, жеңіске жеткен және әскерге арқа сүйеген Жас түріктер, іс жүзінде, елде өздерінің билігін орнатты. [[1909 жыл]]ы Жас түріктер [[II Әбділхамит]]ті тақтан тайдырды. Жаңа сұлтан болып [[V Мехмет]] сайланды. [[1908 жыл]]ғы Жас түріктер төңкерісінің нәтижесінде Османлы мемлекетінің билік түрі [[абсолюттік монархия]]дан конституциялық монархияға ауысты.

Өкіметке келген Жас түріктер қиындықтарды шешудің жолын таба алмады. Конституциялық билікке көшу елдің шет аймақтарында ұлт-азаттық қозғалыстың жаңа толқынын тудырды. Ұлт-азаттық қозғалыс жетекшілерімен тіл табыса алмаған Жас түріктер, қолындағы билікті пайдаланып, күш қолдану саясатына көшеді. [[1908 жыл]]ы [[Аустрия-Мажарстан]] [[Босния және Герцеговина]]ны [[аннексия]]лайды. [[1911 жыл]]ы [[Ливия]]дағы османлы иеліктерін [[Италия]] басып алады. Османлы үкіметінің сәтсіздіктерін пайдаланған Жас түріктердің қарсыластары оларды үкімет билігінен кетірді. Бірақ жаңа үкімет мемлекетті сақтап қалуға дәрменсіз болып шығады. [[1912 жыл]]ы [[бірінші Балқан соғысы]]нда [[Болгария]], [[Грекия]], [[Румыния]], [[Сербия]] Османлы Сұлтандығының бүкіл еуропалық иеліктерін басып алады. Тек [[Ыстамбұл]] мен оған жақын жатқан біраз аудандар ғана қалады. Бұл үкіметтің де сәтсіздігін пайдаланғысы келген Жас түріктер [[1908 жыл]]ғы көтеріліске қатысқан Әнуар бейдің басшылығымен, [[1913 жыл]]ы мемлекеттік төңкеріс жасайды. Қайтадан үкімет билігіне ие болған Жас түріктер мемлекеттің күйреуін бәрі бір тоқтата алған жоқ. Сыртқы саясатта [[Германия]]ны арқа тұтқан Османлы Сұлтандығы [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]та [[үштік одақ]] жағында болады.

== Осман империясының әкімшілік бөлінісі ==
{{main|Осман империясының әкімшілік бөлінісі}}
Осман империясының әкімшілік бөлінуі мемлекеттің субъектілерін басқаратын әскери басқаруға негізделген. Бұл жүйеден тыс [[Осман империясының вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері|вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері]] болды.

== Османлы тұғрасы ==
{{Толық мақала|Тұғра}}
[[Image:Tugra Mahmuds II.gif|right|frame|Бұл османлы сұлтаны II Махмұт тұғрасы. Онда былай делінген:
'' &lt;span style=&quot;color:#990000;&quot;&gt;Махмұт&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#000099;&quot;&gt;хан&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#999900;&quot;&gt;Әбділхамит&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009900;&quot;&gt;ұлы&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#990099;&quot;&gt;мәңгілік&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#009999;&quot;&gt;жеңімпаз&lt;/span&gt;''. 
Османлыша: &lt;br/&gt;    
-  &lt;big&gt;
&lt;span style=&quot;color:#990000;&quot;&gt;محمود &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#000099;&quot;&gt;خان &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009900;&quot;&gt;بن &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#999900;&quot;&gt;عبدالحميد &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009999;&quot;&gt;مظفر &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#990099;&quot;&gt;دائماً&lt;/span&gt;&lt;/big&gt;]]

Тұғра (түр. Tuğra) — османлы сұлтандарының ресми құжаттар мен хаттарында қолданылатын хұснихаттық мөр немесе қолтаңба. Тұғрада сұлтанның аты, әкесінің аты және атағы көрсетіледі.

==Диуан==
Cұлтан мемлекетте жоғарғы билеуші болса да, мемлекеттегі атқарушы билік уәзірлерге (осм. Vezir) жүктелінеді. Олардың күнделікті жұмыс орындары «Диуан» (осм. Dîvân-ı Hümâyun) болып саналды. Диуанның басшысы әрі сұлтаннан кейінгі екінші адам садрағзам (осм. Sadrazam) болып саналды. Бірақ [[1320 жыл]]дан бастап садрағзамдар сұлтандардың да кейбір міндеттерін орындай бастады. Садрағзамдар сұлтандардан толығымен тәуелсіз болды: олар сұлтанның мұрагерлік мүлкін өз қалауы бойынша басқара алды, мемлекеттегі кез келген уәзірді немесе пашаны қызметтен босатуға құқылы болды.

==Тағы қараңыз==
* [[Османлы байрағы]]
* [[Османлы сұлтандарының тізімі]]
* [[Османлы түрік тілі]]
* [[Османлыша-түрікше энциклопедиялық сөздік]]
* [[Османлы әулеті]]
* [[Османлы әулетінің шежіресі]]
* [[Паша]]
* [[Тұғра]]

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
===Ағылшын тілінде===
* [http://www.turizm.net/turkey/history/ottoman.html Османлы мемлекеті: Уақытнама]
* [http://ottomanfoothill.googlepages.com Османлы мемлекеті: Мәңгілік ел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025234456/http://ottomanfoothill.googlepages.com/ |date=2009-10-25 }}
* [http://www.osmanli700.gen.tr/english/engindex.html Османлы торабы]
* [http://www.euratlas.com/big/big1600.htm Османлы империясы] — Еуропаның [[1600 жыл]]ғы картасы және Османлы мемлекетінің сол кездегі географиялық көрінісі.
* [http://books.google.com/books?vid=LCCN05017306&amp;id=LFbTIBgjbqQC&amp;pg=PA257 History of Turkish Empire] — Османлы мемлекеті тарихының уақытнамасы.
* [http://www.wsu.edu:8080/~dee/OTTOMAN/OTTOMAN1.HTM Дүние жүзінің өркениеттері: Османлылар] — Османлы мемлекетінің басқару жүйесі.
* [http://www.ottomansouvenir.com/Capitals/Capitals_of_Ottoman_Empire.htm Османлы мемлекетінің елордалары]
* [http://aton.ttu.edu Түрік ауыз әдебиеті]
* [http://www.theottomans.org Османлылар жайлы мәліметтер]
* {{PDFlink|[http://www.unm.edu/~phooper/thesis_condensed.pdf Ерте Османлы тарихындағы халықтарды күштеп жер аударулар]

|566&amp;nbsp;[[Kibibyte|KiB]]&lt;!-- application/pdf, 580460 bytes --&gt;}} — [[1300 жыл|1300]]-[[1600 жыл]]дар аралығын қамтиды

===Түрік тілінде===
* [http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanlı_İmparatorluğu Османлы мемлекеті туралы энциклопедиялық мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917204512/http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu |date=2009-09-17 }}
* [http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html Османлы байрақтары жайлы мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214144301/http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html |date=2008-02-14 }}
* [http://www.theottomans.org/turkce/index.asp Османлы мемлекеті жайлы мәліметтер]
{{Хилафаттар}}
&lt;!--
{{Осман империясының сұлтандары}}
{{Осман империясының мемлекеттік жүйесі}}--&gt;

[[Санат:Хилафаттар]]
[[Санат:Османлы империясы]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]
[[Санат:Империялар]]</text>
      <sha1>s29z57py3169hio5b6qi8r5outxhjpf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620903</id>
      <parentid>3620902</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:58:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өркендеуі (1413-1453) */</comment>
      <origin>3620903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53694" sha1="63lsdbuzclz5fkfs5tbpc02ys35di51" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы = Осман империясы
 |өз атауы = دولت علیه عثمانیه
 |статусы = [[Империя]]
 |құрылуы = [[1299 жыл|1299]]
 |ыдырауы = [[1922 жыл|1922]]
 |байрақ = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg
 |байрақ_сипаттамасы = Байрақ (1844-1922)
 |елтаңбасы = Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg
 |елтаңба_сипаттамасы = Елтаңба (1882-1922)
 |ұраны = Мәңгілік ел&lt;br /&gt;دولت ابد مدت — Devlet-i Ebed-müddet
 |карта = OttomanEmpireIn1683.png
 |сипаттамасы = 1683 жылғы Ұлы Османлы Мемлекеті
 |p1 = Салжұқ сұлтандығы
 |flag_p1 = Flag of Sultanate of Rum.svg
 |s1 = Түркия
 |flag_s1 =Flag of Turkey.svg
 |астана = [[Сөгүт]] ([[1299 жыл|1299]]-[[1326 жыл|1326]])&lt;br /&gt;[[Бурса]] ([[1326 жыл|1326]]-[[1365 жыл|1365]])&lt;br /&gt;[[Едирне]] ([[1365 жыл|1365]]-[[1453 жыл|1453]])&lt;br /&gt;[[Ыстанбұл]] ([[1453 жыл|1453]]-[[1922 жыл|1922]])
 |қалалары = [[Каир|Қаһира]]&lt;br /&gt;[[Александрия (Мысыр)|Александрия]]&lt;br /&gt;[[Бағдат]]&lt;br /&gt;[[Дамаск]]&lt;br /&gt;[[Мекке]]
 |тілі = [[Османлы түрік тілі|Османлы тілі]]
 |діні = [[Ислам]]
 |аумағы = 5 200 000 км² ([[1683 жыл|1683]])
 |халқы = 35 350 000 адам ([[1856 жыл|1856]])
 |басқару_формасы = [[Монархия]]
 |династиясы = [[Османлы әулеті]]
 |басқарушылар_титулы = [[Сұлтан]]
 |басқарушы1 = [[I Осман]]
 |басқарушы_жылы1 = [[1299 жыл|1299]]-[[1326 жыл|1326]]
 |басқарушылар_титулы2 = 
 |басқарушы2 = [[II Мехмет]]
 |басқарушы_жылы2 = [[1451 жыл|1451]]-[[1481 жыл|1481]]
 |басқарушылар_титулы3 = 
 |басқарушы3 = [[I Сәлім]]
 |басқарушы_жылы3 = [[1512 жыл|1512]]-[[1520 жыл|1520]]
 |басқарушылар_титулы4 = 
 |басқарушы4 = [[I Сүлеймен]]
 |басқарушы_жылы4 = [[1520 жыл|1520]]-[[1566 жыл|1566]]
 |басқарушылар_титулы5 = 
 |басқарушы5 = [[VI Мехмет]]
 |басқарушы_жылы5 = [[1918 жыл|1918]]-[[1922 жыл|1922]]
 |басқарушылар_титулы6 = Садрағзам
 |басқарушы6 = Алаеддин паша
 |басқарушы_жылы6 = [[1320 жыл|1320]]-[[1331 жыл|1331]]
 |басқарушылар_титулы7  = 
 |басқарушы7 = Паргалы Ибраһим паша
 |басқарушы_жылы7 = [[1523 жыл|1523]]-[[1536 жыл|1536]] 
 |басқарушылар_титулы8 = 
 |басқарушы8 = Соколлы Мехмет паша
 |басқарушы_жылы8 = [[1565 жыл|1565]]-[[1579 жыл|1579]]
 |басқарушылар_титулы9 = 
 |басқарушы9 = Көпрүлі Мехмет паша
 |басқарушы_жылы9 = [[1656 жыл|1656]]-[[1661 жыл|1661]]
 |басқарушылар_титулы10 = 
 |басқарушы10 = Ахмет Тәупік паша
 |басқарушы_жылы10 = [[1920 жыл|1920]]-[[1922 жыл|1922]]
 |қосымша_параметр1 = 
 |параметр_мазмұны1 = 
 |Кезең1 = 
 |Уақыт1 = 
 |Жыл1 = 
 |валютасы = ақша, құрыш, сұлтани, лира
 |дейін = Салжұқ сұлтандығы
 |д1 = Византия империясы
 |д2 = Трапезунд империясы
 |д3 = Екінші Бұлғар патшалығы
 |д4 = Серб деспоттығы
 |д5 = Мәмлүк сұлтандығы
 |д6 = Мажарстан патшалығы
 |д7 = Испаниядағы Алжир мен Тунис
 |кейін = Түркия
 |к1 = Бірінші Грек республикасы
 |к2 = Мысыр сұлтандығы
 |к3 = Сербия патшалығы
 |к4 = Албанияның уақытша үкіметі
 |к5 = Румыния патшалығы
 |к6 = Болгария патшалығы
 |ескерту = 
}}

'''Осман империясы''' ({{lang-ota3|دولت علیه عثمانیه|Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye, Ұлы Осман мемлекеті}}) — [[Еуропа]], [[Азия]] және [[Африка]] құрлықтарында орналасқан ортағасырлық көпұлтты мемлекет.

Мемлекет [[XV ғасыр|XV]]-[[XVII ғасыр|XVII ғасырларда]] үш құрлыққа (Еуропа, Азия, Африка) жайылып, оңтүстік-шығыс Еуропа, [[Таяу Шығыс]] және [[Солтүстік Африка]]ның басым бөлігін билеген; батыстағы [[Марокко]]ның [[Атлант мұхиты|Атлант]] жағалауынан шығыстағы [[Парсы шығанағы]]ның жағалауына дейін, солтүстіктегі [[Украина]]дан оңтүстіктегі [[Сомали]]ға дейінгі аймақты қамтып жатқан&lt;ref&gt;Дүние жүзi тaриxы 8, мектеп бaспaсы. 2008 ж.  б.65&lt;/ref&gt;.

Бұл мемлекет алты ғасыр бойы Батыс пен Шығыстың қарым-қатынас жасасуының бел ортасында болып келді. Құдіретінің шарықтау шыңында Османлы мемлекеті 42 уәлияттан тұрып, оған бағынышты [[Валахия]], [[Молдова]] және Трансильвания князьдіктері Османлы мемлекетіне [[Алым (салық)|алым-салық]] төлеп отырды. Бүгін [[Ыстанбұл]] ({{lang-tr|İstanbul}}) деген атпен белгілі Константиние ({{lang-ota3|قسطنطينيه|Konstantîniyye}}) қаласын өзінің астанасына айналдырған Османлы мемлекетін көп жағынан бұрынғы [[Жерорта теңізі|жерортатеңіздік]] өркениеттердің, атап айтқанда [[Рим империясы]]ның және [[Византия империясы]]ның ислами мұрагері деп атауға болады. Османлылар да өздерін [[Ежелгі Рим]] мен [[Ислам мәдениеті]]нің жалғастырушылары деп, яғни «мәдениеттердің бірігуі» арқылы «бүкіләлемдік мемлекеттің» билеушілері ретінде қарастырды&lt;ref name=inalcikrise&gt;H. İnalcık: &quot;The rise of the Ottoman Empire&quot; in P.M. Holt, A.K. S. Lambstone, and B. Lewis (eds), ''The Cambridge History of Islam'', (Cambridge University). pages 295-200&lt;/ref&gt;.

==Тарихы==
[[Сурет:Ottoman small animation.gif|left|thumb|Османлы мемлекеті аймағының өзгеруі, 1299-1683]]

===Құрылуы (1299-1402)===
Османлылар ата-тегі [[оғыздар]]дың қайы тайпасынан шыққан. Бұл тайпа [[13 ғасыр|XIII ғасырдағы]] [[моңғол шапқыншылығы]]нан құтылып, [[Кіші Азия|Анадолы]] жеріне көшеді. Тайпаның басшылары осында әскер жинап жатқан хорезмшах Жәлел-Ад-Дин Мәңгібердінің ([[1199 жыл|1199]]-[[1231 жыл|1231]]) қызметінде болады. Кейінірек Ертұғрыл бей ([[1198 жыл|1198]]-[[1281 жыл|1281]]) бастаған тайпаның бір бөлігі [[Рум сұлтандығы|Анадолы Селжұқ Мемлекетіне]] көшеді. [[Селжүк әулеті|Селжұқтардың]] сол кездегі сұлтаны I Аладдин Кейқұбат ([[1192 жыл|1192]]-[[1237 жыл|1237]]) Ертұғрылға Анадолыдағы [[Сөгүт]] қаласын сыйлайды. Ертұғрылдың ұлы [[I Осман]] ([[1258 жыл|1258]]-[[1324 жыл|1324]]) осы қалада [[1299 жыл]]ы Османлы бейлігінің негізін қалайды. 1300 жылы ол [[Византия империясы|Шығыс Рим империясының]] әскерін күйрете жеңді. Оның тұсында Осман бейлігі [[Никея]] қаласын және тағы басқа бірқатар аумақты  басып алды. Осман Пруса (қазіргі [[Бурса]]) қаласын қоршауды бастады. Алайда ол қоршау аяқталмай жатып қайтыс болды. &lt;ref&gt;Osman I: Biography of the Founder of the Ottoman Dynasty&lt;/ref&gt;

[[Орхан (Османлы сұлтаны)|Орхан]] ([[1288 жыл|1288]]-[[1362 жыл|1362]]) Анадолының батысын толығымен басып алады. Сондай-ақ, Орхан Галиполи түбегін және Фракияны басып алып, Осман империясының Еуропаға экспансиясына жол ашты. &lt;ref&gt;История Византийской империи: XI-XV веков&lt;/ref&gt;

[[I Мұрат]] ([[1326 жыл|1326]]-[[1389 жыл|1389]]) өз әкесі мен атасы сияқты Анадолының әжептәуір жерлерін басып алды. Бұл жетістіктерді пайдаланып, ол [[1383 жыл]]ы өзін «[[сұлтан]]» етіп жариялайды. Ол [[15 маусым]] [[1389 жыл]]ы [[Косово шайқасы|Косово даласындағы шайқаста]] серб серісі Милош Обиличтің (сер. Милош Обилић) қолынан қаза табады.

[[I Баязит]] ([[1357 жыл|1357]]-[[1402 жыл|1402]]) Косово даласындағы шайқаста өз әкесі сербтерден қаза болуына байланысты ол кек алу мақсатымен көптеген сербтерді қырып жойды. [[Сербия]]дағы жеңістен кейін ол өз отарлауын Анадолыда жалғастырады: Айдын, Сарухан, Гермиян, Ментеше, Хамит және Қараман бейліктерін басып алады. Осылайша I Баязит османлы иеліктерін тез арада екі есе арттырады (жерлерді тез жаулап, өз шешімдерін тез шешетіндіктен оған «Шапшаң» ({{lang-tr|Yıldırım}}) деген лақап ат қойылған). Бірақ ол бұл иеліктерді қалай шапшаң басып алса, сонша айырылып қалды. Бұның себебі — I Баязиттің замандасы [[Әмір Темір]] болуы және ең бастысы I Баязит көкірекшілдікке беріліп кеткені. I Баязит Әмір Темірге жазған көптеген хаттарында жәбірлейтін сөздер жазып, оны жете бағаламайды. Әмір Темір жауап ретінде османлылардың басып алған бейліктерін жаулап, оларға қайтадан тәуелсіздік береді. Ал Әмір мен Сұлтанның арасындағы шешуші шайқас [[Анкара]] (түр. Ankara) жерінде болады. Соғыста Әмір Сұлтанды жеңіп, оны қамауға алады. Сұлтан қамауда [[20 шілде]] [[1402 жыл]]ы қаза табады.

===Сұлтанаралық (1402-1413)===
[[I Баязит]] қайтыс болғаннан кейін Әмір Темір ойрандаған Османлы мемлекетінде ортақ билеуші болмайды. I Баязиттің үш баласы өзін сұлтан деп жариялайды: Иса [[Бурса|Бұрсада]], Сүлеймен [[Едирне]]де, ал Мехмет Батыс Анадолыда. Бұл жағдай сұлтанаралыққа әкеп соқты. [[1405 жыл|1405]]-[[1406 жыл]]дары Мехмет Исаны жеңіп, [[Бурса]]ны басып алады. Кейін [[1411 жыл]]ы I Баязиттің ортаңғы ұлы Мұса да өз ағасы Сүлейменді жеңіп, Румелияда өзін сұлтан деп жариялайды. Тірі қалған екі ағайындылардың шешуші шайқасы [[1413 жыл]]ы болды. Сол шайқаста Мехмет жеңеді, ал жеңілген Мұса [[Валахия]]ға қашып, сонда қайтыс болады.

=== Өркендеуі (1413-1453) ===
[[I Мехмет]] ([[1387 жыл|1387]]-[[1421 жыл|1421]]) сұлтанаралықтан жеңімпаз болып шығып, өзін күллі Османлы мемлекетінің сұлтаны деп жариялайды. Ол Анадолыдағы бейліктердің бәрін (Қараманнан басқа) қайта жаулап алады. Сонымен, Османлы мемлекеті қайта өз қалпына келе бастайды. I Мехмет [[1421 жыл]]дың [[26 мамыр]]ында қайтыс болады.

[[II Мұрат]] ([[1404 жыл|1404]]-[[1451 жыл|1451]]) [[1422 жыл]]ы [[Ыстанбұл|Константинопольді]] қоршайды. Бірақ сол кезде османлыларда флот та, артиллерия да болған жоқ. Бұған қарамастан олар Византияға шабуыл жасап, көп жауынгерлерінен айырылады. Оған қоса Анадолыдағы бейліктер жаңа бүліктер бастайды. Сондықтан II Мұрат Константинополь қоршауын тоқтатады. Бүліктерді басқан соң, ол [[Балқан түбегі]]ндегі жерлерге бірнеше жорық жасайды. II  Мұрадтың күшеюінен қауіптенген Еуропа елдері жаңа крест жорығын бастайды. 1444 жылы кресшілер Варна түбінде жеңіліс табады. Балқандарда Мұрат кейбір жеңістерге қол жеткізеді. Қожа Мұрат Эдирне қаласында [[3 ақпан]] [[1451 жыл]]ы мерт болады. Оның баласы әйгілі әскербасы әрі саясаткер II Мехмет ізбасары болады.

[[File:Battle of Zonchio 1499.jpg|right|thumb|frame|200px|Зончио шайқасы — кемелерден зеңбірек атылған алғашқы теңіз шайқасы]]

===Дамуы (1453-1579)===
[[II Мехмет]] ([[1432 жыл|1432]]-[[1481 жыл|1481]]) [[1453 жыл]]ы 21 жасында [[Шығыс Рим империясы]]ның елордасы [[Константинополь]]ді жаулап алып, мемлекетті толығымен жояды. Сұлтан Константинопольмен шектелмей, Еуропаның басқа да жерлерін жаулауға кірісті. Тіпті [[Италия]]ның Отранто қаласына дейін жетеді. Бірақ оның жасы мен денсаулығы оның көптеген жоспарларына кедергі болды. [[1481 жыл]]ы Гебза қаласында мерт болды.

[[File:Battle_of_Mohacs_1526.png|right|thumb|frame|200px|Мохач шайқасындағы османлылардың жеңісі — өз заманындағы ең жылдам жеңіс (2 сағат)]]

[[I Сәлім]] ([[1467 жыл|1467]]-[[1520 жыл|1520]]) [[1517 жыл]]ы [[Мысыр]]дағы [[мәмлүктер]]дің мемлекетін жояды. Сол жылы сұлтан өзіне «[[Халифа|халиф]]» атағын алады. Енді бұл атақ келесі османлы сұлтандардың да атағы болады. I Сәлім өзінің бар-жоғы 8 жылдық ([[1512 жыл|1512]]-[[1520 жыл|1520]]) билік жүргізген заманында Күрдістанды, Шамды, [[Алжир]]ді, [[Мысыр]]ды, [[Мекке]] мен [[Медине]]ні жаулап алды.

[[I Сүлеймен]] ([[1494 жыл|1494]]-[[1566 жыл|1566]]) 1521 жылы [[Белград|Белградты]] басып алды. [[1526 жыл]]ы Мохач шайқасында 55-60 мыңдық әскерімен чехтер, [[мажарлар]] және [[поляктар]]дың 38-41 мыңдық әскерін екі сағат ішінде толығымен жеңеді. Соғыс барысында [[Мажарстан]]ның патшасы II Лайош батпаққа батып, мерт болады. Соғыстың нәтижесінде османлылардың еуропадағы беделі артты. I Сүлеймен өзінің 42 жылдық ([[1520 жыл|1520]]-[[1566 жыл|1566]]) билік жіргізген заманында [[Босния және Герцеговина]]ны, Славонияны, Мажарстанды, [[Молдова]]ны, [[Ирак]]ты, [[Бахрейн]]ді, [[Ливия]]ны, [[Тунис]]ті жаулап алды. I Сүлейменнің тұсында османлылардың билігі шарықтауының шыңына жетті. 1565 жылы  Османлылар сәтсіз аяқталған Мальта қоршауын бастады. &lt;ref&gt;Пираты. Полная история морских разбоев - 249-бет&lt;/ref&gt;Әділ Сүлеймен [[7 қыркүйек]] [[1566 жыл]]ы Сигетвар қоршауы кезінде қаза табады. Бірнеше аптадан кейін оны [[Сүлеймение мешіті]]нің жанындағы мазарда жерлейді.

I Сүлеймен қайтыс болғаннан кейін, оның жалғыз тірі қалған ұлы [[II Сәлім]] ([[1524 жыл|1524]]-[[1574 жыл|1574]]) таққа отырады. Оның тұсында сарайдағы әйелдер османлы саясатына үлкен ықпал тигізді. Сонын ішіндегі ең көрнектісі сұлтанның әйелі Хасеки [[Нұрбану сұлтан]] болды. Осылайша «Қатындар сұлтандығы» ([[1566 жыл|1566]]-[[1656 жыл|1656]]) атты заман басталды. Осы заман тұсында Осман мемлекеті әлсіреп, дағдарысқа ұшырай бастады. Сары Сәлім [[1574 жыл]]дың [[21 желтоқсан]]ында [[Топкапы]] сарайында қайтыс болды.

Алайда шын мәнісінде II Сәлім тұсында елдегі ең беделді адам — садрағзам Соколлы Мехмет паша ([[1506 жыл|1506]]-[[1579 жыл|1579]]) еді. II Сәлімнің билік құруы кезіндегі елдің дамуы осы садрағзамның арқасында болды. Ол [[II Сәлім]] өлгеннен кейін тағы 5 жыл садрағзам болды. [[1579 жыл]]дың [[11 қазан]]ында садрағзамның қайтыс болуы Тоқырау жылдарына бастама болды.

===Тоқырауы (1579-1699)===
Османлы мемлекетінің көптеген көтерілістер мен бүліктерден әлсірегенін көрген Тұрхан Қадиша сұлтан өз баласы сұлтан [[IV Мехмет]]ке Көпрүлі Мехмет пашаны ([[1575 жыл|1575]]-[[1661 жыл|1661]]) садрағзам етіп тағайындауға кеңес береді. Көпрүлі Мехмет пашаның саяси жетістіктері осыған себеп болды. Сөйтіп, [[1656 жыл]]дың [[15 қыркүйек]] күнінде Көпрүлі Мехмет паша садрағзам етіп тағайындалады. Бұл оқиға «Көпрүлілер заманының» ([[1656 жыл|1656]]-[[1710 жыл|1710]]) бастамасы болды. Көпрүлі Мехмет паша өзінің тағайындалуына дейін сұлтанға бірнеше шарт қойды:
* Садрағзамның шешімі қайта қарастырылмайды;
* Садрағзам өз еркімен шенеуніктерді тағайындайды, марапаттайды және қызметтен босатады;
* Садрағзам сұлтанның кеңесінсіз шағымдарға қатысты шешімді өзі қабылдайды;
* Сарайда ешкім де саясатқа араласпайды.

Көпрүлі Мехмет паша өзінің 5 жылдық ([[1656 жыл|1656]]-[[1661 жыл|1661]]) билік жүргізген заманында [[Крит]] пен [[Дарданелл бұғазы|Шанаққала]] жерлерінде [[Венеция]]ға қарсы сәтті соғыс жүргізді, Лемнос пен Тенедос аралдарын жаулап алды, Қазызадалы атты дінбұзарлықтың, Трансильванияның, Абаза Хасан пашаның бүлігін басты, өзінің қарамағына саясаткерлер мен әскербасыларды жинап алды, және «лауазымды сатып алу» салтын біржолата жойды.

Көпрүлі Мехмет паша қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары оның саясатын жалғастырды. Көпрүлілер басқарған заманда Османлы мемлекетінің ішкі және сыртқы саясатында тұрақтылық болды, және биліктің беделі қайта өрлей бастады. 

1683 жылы Осман империясына қарсы &quot;Қасиетті Лига&quot; құрылып, Осман империясымен соғыс (Кейде Ұлы Түрік соғысы деп те аталады) басталды (1683-1699). Соғыс барысында Османлы армиясы Вена (1683), Азов (1696), Зенд (1697) маңында жеңіліске ұшырады. &lt;ref&gt;Священная Лига и Османская Империя в Средиземном море&lt;/ref&gt;

===Әлсіреуі (1699-1792)===
[[1699 жыл]]дың [[26 қаңтар]]ында Карловиц бітім шарты жасалды. Бұл бітім шарт бойынша [[Венеция]]ға Морея мен [[Далмация]], [[Аустрия]]ға [[Мажарстан]] мен Трансильвания, ал [[Польша]]ға Подолье өтті. Бұл оқиға елдің Әлсіреу дәуірінің бастамасы еді. [[1700 жыл]]дың [[14 шілде]]сінде жасалған Константинополь бітім шарты бойынша [[Ресей]]ге Азов өтті. 1710 жылы Ресей патшасы [[I Пётр]] Осман империясына қарсы Прут жорығын бастады. Бірақ Прут жорығы сәтсіз аяқталды. &lt;ref&gt;Неизвестная война Петра Великого - 81-бет&lt;/ref&gt;

[[1718 жыл|1718]]-[[1730 жыл]]дар османлы тарихында &quot;Лала дәуірі&quot; деген атаумен әйгілі. Сұлтан [[III Ахмет]] пен садрағзам Наушаһарлы Дамат Ибраһим паша басшылығымен елде ғылым, өнер, мәдениет және экономиканы дамыту мақсатымен үлкен іс-шаралар ұйымдастырылды. Ғалым Ибраһим Мутеффериқа алғаш османлы типографиясын ашты. Алайда осындай жаңартуларға қарамастан османлы халқына, әсіресе дінбасылар мен жаңа шеріктерге садрағзам саясаты ұнамады. Патрон Халил төңкерісі нәтижесінде [[1730 жыл]]дың [[1 қазан]]ында садрағзам Ибраһим паша өлім жазасына кесілді, ал [[2 қазан|келесі күні]] сұлтан III Ахмет тақтан тайдырылды.

===Ыдырауы (1789-1922)===
XVIII-XIX ғасырларда Османлы және Ресей империялары арасында бірқатар соғыстар болды. XVIII ғасырдың аяғында Түркия Ресеймен болған соғыстарда бірқатар жеңіліске ұшырады. Ал түріктер одан әрі жеңіліске ұшырамас үшін Османлы әскері жаңғырту өтуі керек деген қорытындыға келді.

1789-1807 жылдары ІІІ Селим әскери реформа жүргізіп, армияны еуропалық сызық бойынша қайта құрудың алғашқы байыпты әрекеттерін жасады. Реформаның арқасында сол кезде онсыз да тиімсіз болған жаңа шеріктердың реакциялық ағымдары әлсіреді. Алайда 1804 және 1807 жылдары олар реформаға қарсы көтерілістерді көтерді. 1807 жылы Селимді қастандық жасаушылар түрмеге қамап, 1808 жылы өлтірді. 1826 жылы [[II Махмұт]] жаңа шеріктеры корпусын жойды.

1804-1815 жылдардағы Серб революциясы Балқандағы ұлтшылдық дәуірінің басталуы болды. [[Шығыс мәселесін]] [[Балқан түбегі|Балқан елдері]] көтерді. 1830 жылы Осман империясы де-юре Сербияның егемендігін мойындады. 1821 жылы гректер Түркияға қарсы көтеріліс жасады. Пелопоннестегі гректердің көтерілісі Молдовадағы көтеріліске ұласты, ол 1829 жылы өзінің де юре тәуелсіздігімен аяқталды. XIX ғасырдың ортасында еуропалықтар Осман империясын «[[Еуропаның ауру адамы]]&lt;nowiki/&gt;» деп атады. 1860-1870 жылдары Османлы вассалдары: Сербия, Валахия, Молдова және Қаратау кінәздіктері толық тәуелсіздік алды.

Түркия [[Танзимат|Танзимат дәуірінде]] (1839-1876) әскерге шақырылатын әскер құруға, банк жүйесін реформалауға, діни заңдарды зайырлы құқыққа ауыстыруға, зауыттарды гильдияларға ауыстыруға әкелген реформалар жүргізді. 1840 жылы 23 қазанда Ыстамбұлда Османлы Пошта министрлігі ашылды

1876 ​​жылы Осман империясы конституция қабылдады. Бірінші конституция дәуірінде Түркияда парламент құрылды, оны 1878 жылы сұлтан таратып жіберді.

Сондай-ақ Осман империясындағы сауаттылық деңгейі еуропалық бәсекелестермен салыстырғанда өте төмен болғанын және сауатсыздықтың әсіресе мұсылмандар арасында кең таралғанын атап өткен жөн.&lt;ref&gt;Stone, Norman «Turkey in the Russian Mirror» pages 86-100 from ''Russia War, Peace and Diplomacy'' edited by Mark &amp; Ljubica Erickson, Weidenfeld &amp; Nicolson: London, 2004 page 95.&lt;/ref&gt;                                       

[[1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] Ресей империясының шешуші жеңісімен аяқталды. Нәтижесінде Еуропадағы түрік қорғанысы күрт әлсіреді; Болгария, Румыния және Сербия тәуелсіздік алды. 1878 жылы Аустрия-Мажарстан Османлы облысы Босния Уәлаят пен Нови Пазар Санджакты басқынды, бірақ түріктер олардың бұл мемлекетке қосылғанын мойындамады және оларды қайтаруға бар күшімен тырысты.

Өз кезегінде, 1878 жылғы [[Берлин конгресі|Берлин конгресінен]] кейін [[Британ империясы]] Балқандағы аумақтарды түріктерге қайтару үшін үгіт-насихат жұмыстарын бастады. 1878 жылы британдықтарға [[Кипр|Кипрге]] бақылау берілді. 1882 жылы британ әскерлері Араби-паша көтерілісін басып, оны басып алу үшін [[Мысыр|Мысыртке]] басып кірді.

1908 жылы 3 шілдедегі [[Жас түріктер төңкерісі|Жас түрік]] төңкерісінен кейін [[Екінші Конституция|Осман империясында Екінші Конституция]] дәуірі басталды. Сұлтан 1876 жылғы конституцияның қалпына келтірілгенін жариялап, Парламентті қайта шақырды. Жас түріктердің билікке келуі Осман империясының ыдырауының басталуы болды.

1911-1912 жылдардағы [[Италия-Түрк соғысы|Италия-Түрік соғысы]] кезінде Осман империясы Ливиядан айырылды, ал Балқан альянсы оған соғыс жариялады, [[Бірінші Балқан соғысы|Балқан соғысы]] кезінде Сербия, Грекия, Қаратау және Болгариядан тұратын Балкан альянсы Түркияны Еуропадан қуып жіберді, осылайша Бірінші Еуропалық Балқан соғысы кезінде Түркияның барлық жерінен айырылды.

Немістер Иракта теміржол желісін салуды ұсынды. Темір жол жартылай ғана салынды. 1914 жылы Британ империясы темір жолды сатып алып, оның құрылысын жалғастырды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуында темір жол ерекше рөл атқарды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Осман империясы соғысқа тартылды, Кавказ майданында табыс көрсетті, бірақ соғыстың аяғында Түркия барлық майдандарда жеңіліске ұшырады.

Соғыс кезінде соғыс министрі [[Әнуар паша|Әнуар Паша]] [[армян геноцидін]] бастады.

Хиджаз провинциясында араб көтерілісі болды.

1918 жылы қазанда Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған Мудрос бітіміне қол қойылды. Одан кейін [[Константинополь|Константинопольды]] басып алу және Осман империясының екіге бөлінуі болды. [[Севр бейбітшілік келісім|Севр бейбітшілік келісімінің]] шарттарына сәйкес Осман империясының бөлінген территориясы [[Антанта|Антанта державалары]] арасында қамтамасыз етілді. Бұл Мұстафа Кемал Ататүрік бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың жандануына әкелді.

== Басқару нысаны ==
{{Толық мақала|Осман империясының мемлекеттік ұйымы}}
[[Осман империясының мемлекеттік ұйымы]] өте қарапайым болды. Оның негізгі бағыттары әскери және азаматтық басқару болды. Елдегі ең жоғарғы қызмет сұлтан болды. Азаматтық жүйе аймақтарға тән белгілерге құрылған әкімшілік бірліктерге негізделген. Түріктер мемлекет діни қызметкерлерді бақылайтын жүйені қолданды (Византия империясындағыдай). Мұсылман Ираннан әкімшілік және сот жүйесі енгізілгеннен кейін сақталған түріктердің исламға дейінгі белгілі бір дәстүрлері Осман империясының әкімшілік шеңберінде маңызды болып қала берді. Мемлекеттің басты міндеті - империяны қорғау және кеңейту, сонымен қатар билікті сақтау үшін ел ішінде қауіпсіздік пен тепе-теңдікті қамтамасыз ету болды&lt;ref&gt;Naim Kapucu,Hamit Palabıyık «Turkish public administration: from tradition to the modern age», p 77&lt;/ref&gt;.

Мұсылман әлеміндегі бірде-бір әулет [[Османлы әулеті|Осман әулеті]] сияқты билікте болған емес. Османлы әулеті түркі тектес болған. Он бір рет Осман сұлтанын халық жауы ретінде жаулар құлатты. Осман империясының тарихында Осман әулетін құлату үшін 2 ғана әрекет болған, олардың екеуі де сәтсіз аяқталған, бұл Осман түріктерінің күшіне куә болды.

Сұлтан басқарған халифаттың исламдағы жоғары позициясы түркілерге Осман халифатын құруға мүмкіндік берді. Османлы сұлтан (немесе [[падишаһ]], «патшалардың патшасы») империяның жалғыз билеушісі болды және ол әрқашан абсолютті бақылауды жүзеге асырмаса да, мемлекеттік биліктің даралануы болды. Жаңа сұлтан әрқашан бұрынғы сұлтанның ұлдарының бірі болды. Сарай мектебінің күшті білім беру жүйесі мүмкін емес мұрагерлерді жоюға және басқарушы мұрагерлер элитасына қолдау жасауға бағытталған. Болашақ мемлекеттік қызметкерлер оқыған сарай мектептері оқшауланған жоқ. [[Медресе]]де мұсылмандар оқыды ([[Османлы түрік тілі|осман.]] Medrese), мұнда ғалымдар мен мемлекеттік қызметкерлер сабақ берді. Материалдық қолдауды кедей отбасылардың балаларына жоғары білім алуға мүмкіндік беретін [[вакуф]]тар ұсынды&lt;ref&gt;Bernard Lewis, Istanbul and the civilization of the Ottoman Empire, p. 151&lt;/ref&gt;, ал христиандар Румелия және / немесе Балқан ([[девширме]]) елдерінің тұрғындарынан жыл сайын 8 жастан 12 жасқа дейінгі 3000 христиан ұлын қабылдайтын [[эндерун]]да оқыды&lt;ref&gt;Kemal H Karpat, Social Change and Politics in Turkey: A Structural-Historical Analysis, p. 204&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Thomas allom, c1840, The Enterance to Divan.png|нобай|Керемет Портаның қақпасы (Bâb-ı Âlî)]]

Сұлтан жоғарғы монарх болғанына қарамастан, мемлекет пен атқарушы билік саясаткерлерге жүктелді. Өзін-өзі басқару органында кеңесшілер мен министрлер арасында саяси күрес болды (диван, [[XVII ғасыр]]да Порту деп өзгертілді). [[Бейлік]]тің кезінде де диван ақсақалдардан тұратын. Кейінірек ақсақалдардың орнына армия офицерлері мен жергілікті білгірлер (мысалы, діни және саяси қайраткерлер) диванға кірді. 1320 жылдан бастап ұлы уәзір сұлтанның кейбір міндеттерін орындады. [[Ұлы уәзір]] Сұлтанға мүлдем тәуелсіз болды, ол Сұлтанның мұрагерлік мүлкін кез-келген жолмен иеліктен шығарып, кез-келген адамды жұмыстан шығарып, барлық саланы басқара алды. XVI ғасырдың соңынан бастап сұлтан мемлекеттің саяси өміріне қатысуды тоқтатты, ал ұлы [[уәзір]] Осман империясының іс жүзінде билеушісі болды&lt;ref&gt;Antony Black (2001), «The state of the House of Osman (devlet-ı al-ı Osman)» in The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, p. 199&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Tughra Suleiman.jpg|нобай|[[I Сүлеймен|Ұлы Сүлеймен]]нің тұғрасы (1520)]]

Осман империясының бүкіл тарихында Осман империясының вассал княздіктерінің билеушілері сұлтанмен әрекеттерді үйлестірмей, тіпті оған қарсы әрекет еткен жағдайлар көп болды. [[Жас түріктер төңкерісі]]нен кейін Осман империясы [[конституциялық монархия]]ға айналды. Сұлтан енді атқарушы билікке ие болмады. Барлық провинциялардан келген делегаттармен парламент құрылды. Олар [[Императорлық үкімет (Осман империясы)|Императорлық үкіметті (Осман империясы)]] құрды.

Қарқынды дамып келе жатқан империяны өз ісіне берілген, тәжірибелі адамдар басқарды ([[албандар]], [[фаниариоттар]], [[армяндар]], [[сербтер]], [[венгрлер]] және басқалар). Христиандар, мұсылмандар мен еврейлер Осман империясындағы басқару жүйесін толығымен өзгертті&lt;ref&gt;Inalcik, Halil. «The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City.» Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229—249.pg236&lt;/ref&gt;.

Осман империясында эклектикалық үкімет болды, ол тіпті басқа державалармен дипломатиялық хат алмасуға әсер етті. Бастапқыда хат алмасу грек тілінде жүргізілді&lt;ref&gt;Donald Quataert, 2&lt;/ref&gt;.

Османлы сұлтандарының барлығында 35 жеке белгілер болды - олар қол қойған [[тұғра]]лар. Сұлтанның мөріне ойылып жазылған оларда Сұлтан мен оның әкесінің аты, сондай-ақ мақал-мәтелдер мен дұғалар жазылған. Ең алғашқы тұғра [[Орхан I]] тұғрасы болды. Дәстүрлі стильде бейнеленген луридті тұғра Осман [[каллиграфия]]сының негізі болды.

== Жас түріктер ==
[[XIX ғасыр]]дың соңында жаңартудың жаңа толқыны [[түріктер]]дің ұлттық қозғалысы түрінде көрініс берді. Түріктердің ұлттық қозғалысы XIX ғасырдың 50-60 жылдарында басталды. Қозғалыстың бастапқы кезеңінде артушылық сипаты басым еді. «Жаңа Османлылар» ұйымының мүшелері мен белгілі ағартушы, жазушы Намык Кемел бастаған бірқатар зиялы топтар түрік тілінің дамуы мен оның әдеби тіл дәрежесіне көтерілуіне, ағарту ісіне зор үлестерін қосты. Ендігі реформалық қозғалыс толқынының өкілдері империяның тұтастығын сақтау шараларын іздестірді. [[1889 жыл]]ы [[Ыстамбұл]]да «Бірлік және өрлеу» (осм. İttihâd ve Terakkî) партиясы құрылды. Бұл ұйымның бөлімдері мен провинциялары шетелде де құрылды. Ұйымның алға қойған жақын арадағы мақсаты — конституциялық мемлекет құру болатын. Реформалық шаралар жүргізіп, елдің экономикасын көтеру, қоғамды жан-жақты жаңарту көзделді. Бұл қозғалыстың өкілдері Жас түріктер (түр. Jön Türkler) деп аталды.

[[20 ғасыр|XX ғасырдың]] басында Османлы мемлекетінің халықаралық жағдайы нашарлап, мемлекет күйреу алдында тұрған кезде Жас түріктер өздерінің қызметін жандандыра түсті. [[1908 жыл]]ы [[шілде]]де [[Батыс Еуропа|Батыс державалардың]] [[Македония Республикасы|Македонияны]] Османлы мемлекетінен бөліп алмақ болған саясатынан кейін, сұлтан өкіметінің әлсіздігіне ызаланған түрік әскерінің бөлімдері көтеріліс жасады. Бұл жас түріктер төңкерісінің басталуы еді. Жас түріктер жағына әскердің басқа аймақтардағы бөлімдері де қосылды. Жас түріктердің қысымынан қорыққан сұлтан, [[1908 жыл]]ы [[2 шілде]]де [[1876 жыл]]ғы конституцияны қалпына келтіруге және парламентті шақыруға келіседі. Жаңа парламентте көп орынға ие болып, жеңіске жеткен және әскерге арқа сүйеген Жас түріктер, іс жүзінде, елде өздерінің билігін орнатты. [[1909 жыл]]ы Жас түріктер [[II Әбділхамит]]ті тақтан тайдырды. Жаңа сұлтан болып [[V Мехмет]] сайланды. [[1908 жыл]]ғы Жас түріктер төңкерісінің нәтижесінде Османлы мемлекетінің билік түрі [[абсолюттік монархия]]дан конституциялық монархияға ауысты.

Өкіметке келген Жас түріктер қиындықтарды шешудің жолын таба алмады. Конституциялық билікке көшу елдің шет аймақтарында ұлт-азаттық қозғалыстың жаңа толқынын тудырды. Ұлт-азаттық қозғалыс жетекшілерімен тіл табыса алмаған Жас түріктер, қолындағы билікті пайдаланып, күш қолдану саясатына көшеді. [[1908 жыл]]ы [[Аустрия-Мажарстан]] [[Босния және Герцеговина]]ны [[аннексия]]лайды. [[1911 жыл]]ы [[Ливия]]дағы османлы иеліктерін [[Италия]] басып алады. Османлы үкіметінің сәтсіздіктерін пайдаланған Жас түріктердің қарсыластары оларды үкімет билігінен кетірді. Бірақ жаңа үкімет мемлекетті сақтап қалуға дәрменсіз болып шығады. [[1912 жыл]]ы [[бірінші Балқан соғысы]]нда [[Болгария]], [[Грекия]], [[Румыния]], [[Сербия]] Османлы Сұлтандығының бүкіл еуропалық иеліктерін басып алады. Тек [[Ыстамбұл]] мен оған жақын жатқан біраз аудандар ғана қалады. Бұл үкіметтің де сәтсіздігін пайдаланғысы келген Жас түріктер [[1908 жыл]]ғы көтеріліске қатысқан Әнуар бейдің басшылығымен, [[1913 жыл]]ы мемлекеттік төңкеріс жасайды. Қайтадан үкімет билігіне ие болған Жас түріктер мемлекеттің күйреуін бәрі бір тоқтата алған жоқ. Сыртқы саясатта [[Германия]]ны арқа тұтқан Османлы Сұлтандығы [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]та [[үштік одақ]] жағында болады.

== Осман империясының әкімшілік бөлінісі ==
{{main|Осман империясының әкімшілік бөлінісі}}
Осман империясының әкімшілік бөлінуі мемлекеттің субъектілерін басқаратын әскери басқаруға негізделген. Бұл жүйеден тыс [[Осман империясының вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері|вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері]] болды.

== Османлы тұғрасы ==
{{Толық мақала|Тұғра}}
[[Image:Tugra Mahmuds II.gif|right|frame|Бұл османлы сұлтаны II Махмұт тұғрасы. Онда былай делінген:
'' &lt;span style=&quot;color:#990000;&quot;&gt;Махмұт&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#000099;&quot;&gt;хан&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#999900;&quot;&gt;Әбділхамит&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009900;&quot;&gt;ұлы&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#990099;&quot;&gt;мәңгілік&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#009999;&quot;&gt;жеңімпаз&lt;/span&gt;''. 
Османлыша: &lt;br/&gt;    
-  &lt;big&gt;
&lt;span style=&quot;color:#990000;&quot;&gt;محمود &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#000099;&quot;&gt;خان &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009900;&quot;&gt;بن &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#999900;&quot;&gt;عبدالحميد &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009999;&quot;&gt;مظفر &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#990099;&quot;&gt;دائماً&lt;/span&gt;&lt;/big&gt;]]

Тұғра (түр. Tuğra) — османлы сұлтандарының ресми құжаттар мен хаттарында қолданылатын хұснихаттық мөр немесе қолтаңба. Тұғрада сұлтанның аты, әкесінің аты және атағы көрсетіледі.

==Диуан==
Cұлтан мемлекетте жоғарғы билеуші болса да, мемлекеттегі атқарушы билік уәзірлерге (осм. Vezir) жүктелінеді. Олардың күнделікті жұмыс орындары «Диуан» (осм. Dîvân-ı Hümâyun) болып саналды. Диуанның басшысы әрі сұлтаннан кейінгі екінші адам садрағзам (осм. Sadrazam) болып саналды. Бірақ [[1320 жыл]]дан бастап садрағзамдар сұлтандардың да кейбір міндеттерін орындай бастады. Садрағзамдар сұлтандардан толығымен тәуелсіз болды: олар сұлтанның мұрагерлік мүлкін өз қалауы бойынша басқара алды, мемлекеттегі кез келген уәзірді немесе пашаны қызметтен босатуға құқылы болды.

==Тағы қараңыз==
* [[Османлы байрағы]]
* [[Османлы сұлтандарының тізімі]]
* [[Османлы түрік тілі]]
* [[Османлыша-түрікше энциклопедиялық сөздік]]
* [[Османлы әулеті]]
* [[Османлы әулетінің шежіресі]]
* [[Паша]]
* [[Тұғра]]

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
===Ағылшын тілінде===
* [http://www.turizm.net/turkey/history/ottoman.html Османлы мемлекеті: Уақытнама]
* [http://ottomanfoothill.googlepages.com Османлы мемлекеті: Мәңгілік ел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025234456/http://ottomanfoothill.googlepages.com/ |date=2009-10-25 }}
* [http://www.osmanli700.gen.tr/english/engindex.html Османлы торабы]
* [http://www.euratlas.com/big/big1600.htm Османлы империясы] — Еуропаның [[1600 жыл]]ғы картасы және Османлы мемлекетінің сол кездегі географиялық көрінісі.
* [http://books.google.com/books?vid=LCCN05017306&amp;id=LFbTIBgjbqQC&amp;pg=PA257 History of Turkish Empire] — Османлы мемлекеті тарихының уақытнамасы.
* [http://www.wsu.edu:8080/~dee/OTTOMAN/OTTOMAN1.HTM Дүние жүзінің өркениеттері: Османлылар] — Османлы мемлекетінің басқару жүйесі.
* [http://www.ottomansouvenir.com/Capitals/Capitals_of_Ottoman_Empire.htm Османлы мемлекетінің елордалары]
* [http://aton.ttu.edu Түрік ауыз әдебиеті]
* [http://www.theottomans.org Османлылар жайлы мәліметтер]
* {{PDFlink|[http://www.unm.edu/~phooper/thesis_condensed.pdf Ерте Османлы тарихындағы халықтарды күштеп жер аударулар]

|566&amp;nbsp;[[Kibibyte|KiB]]&lt;!-- application/pdf, 580460 bytes --&gt;}} — [[1300 жыл|1300]]-[[1600 жыл]]дар аралығын қамтиды

===Түрік тілінде===
* [http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanlı_İmparatorluğu Османлы мемлекеті туралы энциклопедиялық мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917204512/http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu |date=2009-09-17 }}
* [http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html Османлы байрақтары жайлы мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214144301/http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html |date=2008-02-14 }}
* [http://www.theottomans.org/turkce/index.asp Османлы мемлекеті жайлы мәліметтер]
{{Хилафаттар}}
&lt;!--
{{Осман империясының сұлтандары}}
{{Осман империясының мемлекеттік жүйесі}}--&gt;

[[Санат:Хилафаттар]]
[[Санат:Османлы империясы]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]
[[Санат:Империялар]]</text>
      <sha1>63lsdbuzclz5fkfs5tbpc02ys35di51</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620904</id>
      <parentid>3620903</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:58:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дамуы (1453-1579) */</comment>
      <origin>3620904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53730" sha1="oz4l92niolg3xqv2krbgo04dqwamu99" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы = Осман империясы
 |өз атауы = دولت علیه عثمانیه
 |статусы = [[Империя]]
 |құрылуы = [[1299 жыл|1299]]
 |ыдырауы = [[1922 жыл|1922]]
 |байрақ = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg
 |байрақ_сипаттамасы = Байрақ (1844-1922)
 |елтаңбасы = Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg
 |елтаңба_сипаттамасы = Елтаңба (1882-1922)
 |ұраны = Мәңгілік ел&lt;br /&gt;دولت ابد مدت — Devlet-i Ebed-müddet
 |карта = OttomanEmpireIn1683.png
 |сипаттамасы = 1683 жылғы Ұлы Османлы Мемлекеті
 |p1 = Салжұқ сұлтандығы
 |flag_p1 = Flag of Sultanate of Rum.svg
 |s1 = Түркия
 |flag_s1 =Flag of Turkey.svg
 |астана = [[Сөгүт]] ([[1299 жыл|1299]]-[[1326 жыл|1326]])&lt;br /&gt;[[Бурса]] ([[1326 жыл|1326]]-[[1365 жыл|1365]])&lt;br /&gt;[[Едирне]] ([[1365 жыл|1365]]-[[1453 жыл|1453]])&lt;br /&gt;[[Ыстанбұл]] ([[1453 жыл|1453]]-[[1922 жыл|1922]])
 |қалалары = [[Каир|Қаһира]]&lt;br /&gt;[[Александрия (Мысыр)|Александрия]]&lt;br /&gt;[[Бағдат]]&lt;br /&gt;[[Дамаск]]&lt;br /&gt;[[Мекке]]
 |тілі = [[Османлы түрік тілі|Османлы тілі]]
 |діні = [[Ислам]]
 |аумағы = 5 200 000 км² ([[1683 жыл|1683]])
 |халқы = 35 350 000 адам ([[1856 жыл|1856]])
 |басқару_формасы = [[Монархия]]
 |династиясы = [[Османлы әулеті]]
 |басқарушылар_титулы = [[Сұлтан]]
 |басқарушы1 = [[I Осман]]
 |басқарушы_жылы1 = [[1299 жыл|1299]]-[[1326 жыл|1326]]
 |басқарушылар_титулы2 = 
 |басқарушы2 = [[II Мехмет]]
 |басқарушы_жылы2 = [[1451 жыл|1451]]-[[1481 жыл|1481]]
 |басқарушылар_титулы3 = 
 |басқарушы3 = [[I Сәлім]]
 |басқарушы_жылы3 = [[1512 жыл|1512]]-[[1520 жыл|1520]]
 |басқарушылар_титулы4 = 
 |басқарушы4 = [[I Сүлеймен]]
 |басқарушы_жылы4 = [[1520 жыл|1520]]-[[1566 жыл|1566]]
 |басқарушылар_титулы5 = 
 |басқарушы5 = [[VI Мехмет]]
 |басқарушы_жылы5 = [[1918 жыл|1918]]-[[1922 жыл|1922]]
 |басқарушылар_титулы6 = Садрағзам
 |басқарушы6 = Алаеддин паша
 |басқарушы_жылы6 = [[1320 жыл|1320]]-[[1331 жыл|1331]]
 |басқарушылар_титулы7  = 
 |басқарушы7 = Паргалы Ибраһим паша
 |басқарушы_жылы7 = [[1523 жыл|1523]]-[[1536 жыл|1536]] 
 |басқарушылар_титулы8 = 
 |басқарушы8 = Соколлы Мехмет паша
 |басқарушы_жылы8 = [[1565 жыл|1565]]-[[1579 жыл|1579]]
 |басқарушылар_титулы9 = 
 |басқарушы9 = Көпрүлі Мехмет паша
 |басқарушы_жылы9 = [[1656 жыл|1656]]-[[1661 жыл|1661]]
 |басқарушылар_титулы10 = 
 |басқарушы10 = Ахмет Тәупік паша
 |басқарушы_жылы10 = [[1920 жыл|1920]]-[[1922 жыл|1922]]
 |қосымша_параметр1 = 
 |параметр_мазмұны1 = 
 |Кезең1 = 
 |Уақыт1 = 
 |Жыл1 = 
 |валютасы = ақша, құрыш, сұлтани, лира
 |дейін = Салжұқ сұлтандығы
 |д1 = Византия империясы
 |д2 = Трапезунд империясы
 |д3 = Екінші Бұлғар патшалығы
 |д4 = Серб деспоттығы
 |д5 = Мәмлүк сұлтандығы
 |д6 = Мажарстан патшалығы
 |д7 = Испаниядағы Алжир мен Тунис
 |кейін = Түркия
 |к1 = Бірінші Грек республикасы
 |к2 = Мысыр сұлтандығы
 |к3 = Сербия патшалығы
 |к4 = Албанияның уақытша үкіметі
 |к5 = Румыния патшалығы
 |к6 = Болгария патшалығы
 |ескерту = 
}}

'''Осман империясы''' ({{lang-ota3|دولت علیه عثمانیه|Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye, Ұлы Осман мемлекеті}}) — [[Еуропа]], [[Азия]] және [[Африка]] құрлықтарында орналасқан ортағасырлық көпұлтты мемлекет.

Мемлекет [[XV ғасыр|XV]]-[[XVII ғасыр|XVII ғасырларда]] үш құрлыққа (Еуропа, Азия, Африка) жайылып, оңтүстік-шығыс Еуропа, [[Таяу Шығыс]] және [[Солтүстік Африка]]ның басым бөлігін билеген; батыстағы [[Марокко]]ның [[Атлант мұхиты|Атлант]] жағалауынан шығыстағы [[Парсы шығанағы]]ның жағалауына дейін, солтүстіктегі [[Украина]]дан оңтүстіктегі [[Сомали]]ға дейінгі аймақты қамтып жатқан&lt;ref&gt;Дүние жүзi тaриxы 8, мектеп бaспaсы. 2008 ж.  б.65&lt;/ref&gt;.

Бұл мемлекет алты ғасыр бойы Батыс пен Шығыстың қарым-қатынас жасасуының бел ортасында болып келді. Құдіретінің шарықтау шыңында Османлы мемлекеті 42 уәлияттан тұрып, оған бағынышты [[Валахия]], [[Молдова]] және Трансильвания князьдіктері Османлы мемлекетіне [[Алым (салық)|алым-салық]] төлеп отырды. Бүгін [[Ыстанбұл]] ({{lang-tr|İstanbul}}) деген атпен белгілі Константиние ({{lang-ota3|قسطنطينيه|Konstantîniyye}}) қаласын өзінің астанасына айналдырған Османлы мемлекетін көп жағынан бұрынғы [[Жерорта теңізі|жерортатеңіздік]] өркениеттердің, атап айтқанда [[Рим империясы]]ның және [[Византия империясы]]ның ислами мұрагері деп атауға болады. Османлылар да өздерін [[Ежелгі Рим]] мен [[Ислам мәдениеті]]нің жалғастырушылары деп, яғни «мәдениеттердің бірігуі» арқылы «бүкіләлемдік мемлекеттің» билеушілері ретінде қарастырды&lt;ref name=inalcikrise&gt;H. İnalcık: &quot;The rise of the Ottoman Empire&quot; in P.M. Holt, A.K. S. Lambstone, and B. Lewis (eds), ''The Cambridge History of Islam'', (Cambridge University). pages 295-200&lt;/ref&gt;.

==Тарихы==
[[Сурет:Ottoman small animation.gif|left|thumb|Османлы мемлекеті аймағының өзгеруі, 1299-1683]]

===Құрылуы (1299-1402)===
Османлылар ата-тегі [[оғыздар]]дың қайы тайпасынан шыққан. Бұл тайпа [[13 ғасыр|XIII ғасырдағы]] [[моңғол шапқыншылығы]]нан құтылып, [[Кіші Азия|Анадолы]] жеріне көшеді. Тайпаның басшылары осында әскер жинап жатқан хорезмшах Жәлел-Ад-Дин Мәңгібердінің ([[1199 жыл|1199]]-[[1231 жыл|1231]]) қызметінде болады. Кейінірек Ертұғрыл бей ([[1198 жыл|1198]]-[[1281 жыл|1281]]) бастаған тайпаның бір бөлігі [[Рум сұлтандығы|Анадолы Селжұқ Мемлекетіне]] көшеді. [[Селжүк әулеті|Селжұқтардың]] сол кездегі сұлтаны I Аладдин Кейқұбат ([[1192 жыл|1192]]-[[1237 жыл|1237]]) Ертұғрылға Анадолыдағы [[Сөгүт]] қаласын сыйлайды. Ертұғрылдың ұлы [[I Осман]] ([[1258 жыл|1258]]-[[1324 жыл|1324]]) осы қалада [[1299 жыл]]ы Османлы бейлігінің негізін қалайды. 1300 жылы ол [[Византия империясы|Шығыс Рим империясының]] әскерін күйрете жеңді. Оның тұсында Осман бейлігі [[Никея]] қаласын және тағы басқа бірқатар аумақты  басып алды. Осман Пруса (қазіргі [[Бурса]]) қаласын қоршауды бастады. Алайда ол қоршау аяқталмай жатып қайтыс болды. &lt;ref&gt;Osman I: Biography of the Founder of the Ottoman Dynasty&lt;/ref&gt;

[[Орхан (Османлы сұлтаны)|Орхан]] ([[1288 жыл|1288]]-[[1362 жыл|1362]]) Анадолының батысын толығымен басып алады. Сондай-ақ, Орхан Галиполи түбегін және Фракияны басып алып, Осман империясының Еуропаға экспансиясына жол ашты. &lt;ref&gt;История Византийской империи: XI-XV веков&lt;/ref&gt;

[[I Мұрат]] ([[1326 жыл|1326]]-[[1389 жыл|1389]]) өз әкесі мен атасы сияқты Анадолының әжептәуір жерлерін басып алды. Бұл жетістіктерді пайдаланып, ол [[1383 жыл]]ы өзін «[[сұлтан]]» етіп жариялайды. Ол [[15 маусым]] [[1389 жыл]]ы [[Косово шайқасы|Косово даласындағы шайқаста]] серб серісі Милош Обиличтің (сер. Милош Обилић) қолынан қаза табады.

[[I Баязит]] ([[1357 жыл|1357]]-[[1402 жыл|1402]]) Косово даласындағы шайқаста өз әкесі сербтерден қаза болуына байланысты ол кек алу мақсатымен көптеген сербтерді қырып жойды. [[Сербия]]дағы жеңістен кейін ол өз отарлауын Анадолыда жалғастырады: Айдын, Сарухан, Гермиян, Ментеше, Хамит және Қараман бейліктерін басып алады. Осылайша I Баязит османлы иеліктерін тез арада екі есе арттырады (жерлерді тез жаулап, өз шешімдерін тез шешетіндіктен оған «Шапшаң» ({{lang-tr|Yıldırım}}) деген лақап ат қойылған). Бірақ ол бұл иеліктерді қалай шапшаң басып алса, сонша айырылып қалды. Бұның себебі — I Баязиттің замандасы [[Әмір Темір]] болуы және ең бастысы I Баязит көкірекшілдікке беріліп кеткені. I Баязит Әмір Темірге жазған көптеген хаттарында жәбірлейтін сөздер жазып, оны жете бағаламайды. Әмір Темір жауап ретінде османлылардың басып алған бейліктерін жаулап, оларға қайтадан тәуелсіздік береді. Ал Әмір мен Сұлтанның арасындағы шешуші шайқас [[Анкара]] (түр. Ankara) жерінде болады. Соғыста Әмір Сұлтанды жеңіп, оны қамауға алады. Сұлтан қамауда [[20 шілде]] [[1402 жыл]]ы қаза табады.

===Сұлтанаралық (1402-1413)===
[[I Баязит]] қайтыс болғаннан кейін Әмір Темір ойрандаған Османлы мемлекетінде ортақ билеуші болмайды. I Баязиттің үш баласы өзін сұлтан деп жариялайды: Иса [[Бурса|Бұрсада]], Сүлеймен [[Едирне]]де, ал Мехмет Батыс Анадолыда. Бұл жағдай сұлтанаралыққа әкеп соқты. [[1405 жыл|1405]]-[[1406 жыл]]дары Мехмет Исаны жеңіп, [[Бурса]]ны басып алады. Кейін [[1411 жыл]]ы I Баязиттің ортаңғы ұлы Мұса да өз ағасы Сүлейменді жеңіп, Румелияда өзін сұлтан деп жариялайды. Тірі қалған екі ағайындылардың шешуші шайқасы [[1413 жыл]]ы болды. Сол шайқаста Мехмет жеңеді, ал жеңілген Мұса [[Валахия]]ға қашып, сонда қайтыс болады.

=== Өркендеуі (1413-1453) ===
[[I Мехмет]] ([[1387 жыл|1387]]-[[1421 жыл|1421]]) сұлтанаралықтан жеңімпаз болып шығып, өзін күллі Османлы мемлекетінің сұлтаны деп жариялайды. Ол Анадолыдағы бейліктердің бәрін (Қараманнан басқа) қайта жаулап алады. Сонымен, Османлы мемлекеті қайта өз қалпына келе бастайды. I Мехмет [[1421 жыл]]дың [[26 мамыр]]ында қайтыс болады.

[[II Мұрат]] ([[1404 жыл|1404]]-[[1451 жыл|1451]]) [[1422 жыл]]ы [[Ыстанбұл|Константинопольді]] қоршайды. Бірақ сол кезде османлыларда флот та, артиллерия да болған жоқ. Бұған қарамастан олар Византияға шабуыл жасап, көп жауынгерлерінен айырылады. Оған қоса Анадолыдағы бейліктер жаңа бүліктер бастайды. Сондықтан II Мұрат Константинополь қоршауын тоқтатады. Бүліктерді басқан соң, ол [[Балқан түбегі]]ндегі жерлерге бірнеше жорық жасайды. II  Мұрадтың күшеюінен қауіптенген Еуропа елдері жаңа крест жорығын бастайды. 1444 жылы кресшілер Варна түбінде жеңіліс табады. Балқандарда Мұрат кейбір жеңістерге қол жеткізеді. Қожа Мұрат Эдирне қаласында [[3 ақпан]] [[1451 жыл]]ы мерт болады. Оның баласы әйгілі әскербасы әрі саясаткер II Мехмет ізбасары болады.

[[File:Battle of Zonchio 1499.jpg|right|thumb|frame|200px|Зончио шайқасы — кемелерден зеңбірек атылған алғашқы теңіз шайқасы]]

===Дамуы (1453-1579)===
[[II Мехмет]] ([[1432 жыл|1432]]-[[1481 жыл|1481]]) [[1453 жыл]]ы 21 жасында [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]]ның елордасы [[Константинополь]]ді жаулап алып, мемлекетті толығымен жояды. Сұлтан Константинопольмен шектелмей, Еуропаның басқа да жерлерін жаулауға кірісті. Тіпті [[Италия]]ның Отранто қаласына дейін жетеді. Бірақ оның жасы мен денсаулығы оның көптеген жоспарларына кедергі болды. [[1481 жыл]]ы Гебза қаласында мерт болды.

[[File:Battle_of_Mohacs_1526.png|right|thumb|frame|200px|Мохач шайқасындағы османлылардың жеңісі — өз заманындағы ең жылдам жеңіс (2 сағат)]]

[[I Сәлім]] ([[1467 жыл|1467]]-[[1520 жыл|1520]]) [[1517 жыл]]ы [[Мысыр]]дағы [[мәмлүктер]]дің мемлекетін жояды. Сол жылы сұлтан өзіне «[[Халифа|халиф]]» атағын алады. Енді бұл атақ келесі османлы сұлтандардың да атағы болады. I Сәлім өзінің бар-жоғы 8 жылдық ([[1512 жыл|1512]]-[[1520 жыл|1520]]) билік жүргізген заманында Күрдістанды, Шамды, [[Алжир]]ді, [[Мысыр]]ды, [[Мекке]] мен [[Медине]]ні жаулап алды.

[[I Сүлеймен]] ([[1494 жыл|1494]]-[[1566 жыл|1566]]) 1521 жылы [[Белград|Белградты]] басып алды. [[1526 жыл]]ы Мохач шайқасында 55-60 мыңдық әскерімен чехтер, [[мажарлар]] және [[поляктар]]дың 38-41 мыңдық әскерін екі сағат ішінде толығымен жеңеді. Соғыс барысында [[Мажарстан]]ның патшасы II Лайош батпаққа батып, мерт болады. Соғыстың нәтижесінде османлылардың еуропадағы беделі артты. I Сүлеймен өзінің 42 жылдық ([[1520 жыл|1520]]-[[1566 жыл|1566]]) билік жіргізген заманында [[Босния және Герцеговина]]ны, Славонияны, Мажарстанды, [[Молдова]]ны, [[Ирак]]ты, [[Бахрейн]]ді, [[Ливия]]ны, [[Тунис]]ті жаулап алды. I Сүлейменнің тұсында османлылардың билігі шарықтауының шыңына жетті. 1565 жылы  Османлылар сәтсіз аяқталған Мальта қоршауын бастады. &lt;ref&gt;Пираты. Полная история морских разбоев - 249-бет&lt;/ref&gt;Әділ Сүлеймен [[7 қыркүйек]] [[1566 жыл]]ы Сигетвар қоршауы кезінде қаза табады. Бірнеше аптадан кейін оны [[Сүлеймение мешіті]]нің жанындағы мазарда жерлейді.

I Сүлеймен қайтыс болғаннан кейін, оның жалғыз тірі қалған ұлы [[II Сәлім]] ([[1524 жыл|1524]]-[[1574 жыл|1574]]) таққа отырады. Оның тұсында сарайдағы әйелдер османлы саясатына үлкен ықпал тигізді. Сонын ішіндегі ең көрнектісі сұлтанның әйелі Хасеки [[Нұрбану сұлтан]] болды. Осылайша «Қатындар сұлтандығы» ([[1566 жыл|1566]]-[[1656 жыл|1656]]) атты заман басталды. Осы заман тұсында Осман мемлекеті әлсіреп, дағдарысқа ұшырай бастады. Сары Сәлім [[1574 жыл]]дың [[21 желтоқсан]]ында [[Топкапы]] сарайында қайтыс болды.

Алайда шын мәнісінде II Сәлім тұсында елдегі ең беделді адам — садрағзам Соколлы Мехмет паша ([[1506 жыл|1506]]-[[1579 жыл|1579]]) еді. II Сәлімнің билік құруы кезіндегі елдің дамуы осы садрағзамның арқасында болды. Ол [[II Сәлім]] өлгеннен кейін тағы 5 жыл садрағзам болды. [[1579 жыл]]дың [[11 қазан]]ында садрағзамның қайтыс болуы Тоқырау жылдарына бастама болды.

===Тоқырауы (1579-1699)===
Османлы мемлекетінің көптеген көтерілістер мен бүліктерден әлсірегенін көрген Тұрхан Қадиша сұлтан өз баласы сұлтан [[IV Мехмет]]ке Көпрүлі Мехмет пашаны ([[1575 жыл|1575]]-[[1661 жыл|1661]]) садрағзам етіп тағайындауға кеңес береді. Көпрүлі Мехмет пашаның саяси жетістіктері осыған себеп болды. Сөйтіп, [[1656 жыл]]дың [[15 қыркүйек]] күнінде Көпрүлі Мехмет паша садрағзам етіп тағайындалады. Бұл оқиға «Көпрүлілер заманының» ([[1656 жыл|1656]]-[[1710 жыл|1710]]) бастамасы болды. Көпрүлі Мехмет паша өзінің тағайындалуына дейін сұлтанға бірнеше шарт қойды:
* Садрағзамның шешімі қайта қарастырылмайды;
* Садрағзам өз еркімен шенеуніктерді тағайындайды, марапаттайды және қызметтен босатады;
* Садрағзам сұлтанның кеңесінсіз шағымдарға қатысты шешімді өзі қабылдайды;
* Сарайда ешкім де саясатқа араласпайды.

Көпрүлі Мехмет паша өзінің 5 жылдық ([[1656 жыл|1656]]-[[1661 жыл|1661]]) билік жүргізген заманында [[Крит]] пен [[Дарданелл бұғазы|Шанаққала]] жерлерінде [[Венеция]]ға қарсы сәтті соғыс жүргізді, Лемнос пен Тенедос аралдарын жаулап алды, Қазызадалы атты дінбұзарлықтың, Трансильванияның, Абаза Хасан пашаның бүлігін басты, өзінің қарамағына саясаткерлер мен әскербасыларды жинап алды, және «лауазымды сатып алу» салтын біржолата жойды.

Көпрүлі Мехмет паша қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары оның саясатын жалғастырды. Көпрүлілер басқарған заманда Османлы мемлекетінің ішкі және сыртқы саясатында тұрақтылық болды, және биліктің беделі қайта өрлей бастады. 

1683 жылы Осман империясына қарсы &quot;Қасиетті Лига&quot; құрылып, Осман империясымен соғыс (Кейде Ұлы Түрік соғысы деп те аталады) басталды (1683-1699). Соғыс барысында Османлы армиясы Вена (1683), Азов (1696), Зенд (1697) маңында жеңіліске ұшырады. &lt;ref&gt;Священная Лига и Османская Империя в Средиземном море&lt;/ref&gt;

===Әлсіреуі (1699-1792)===
[[1699 жыл]]дың [[26 қаңтар]]ында Карловиц бітім шарты жасалды. Бұл бітім шарт бойынша [[Венеция]]ға Морея мен [[Далмация]], [[Аустрия]]ға [[Мажарстан]] мен Трансильвания, ал [[Польша]]ға Подолье өтті. Бұл оқиға елдің Әлсіреу дәуірінің бастамасы еді. [[1700 жыл]]дың [[14 шілде]]сінде жасалған Константинополь бітім шарты бойынша [[Ресей]]ге Азов өтті. 1710 жылы Ресей патшасы [[I Пётр]] Осман империясына қарсы Прут жорығын бастады. Бірақ Прут жорығы сәтсіз аяқталды. &lt;ref&gt;Неизвестная война Петра Великого - 81-бет&lt;/ref&gt;

[[1718 жыл|1718]]-[[1730 жыл]]дар османлы тарихында &quot;Лала дәуірі&quot; деген атаумен әйгілі. Сұлтан [[III Ахмет]] пен садрағзам Наушаһарлы Дамат Ибраһим паша басшылығымен елде ғылым, өнер, мәдениет және экономиканы дамыту мақсатымен үлкен іс-шаралар ұйымдастырылды. Ғалым Ибраһим Мутеффериқа алғаш османлы типографиясын ашты. Алайда осындай жаңартуларға қарамастан османлы халқына, әсіресе дінбасылар мен жаңа шеріктерге садрағзам саясаты ұнамады. Патрон Халил төңкерісі нәтижесінде [[1730 жыл]]дың [[1 қазан]]ында садрағзам Ибраһим паша өлім жазасына кесілді, ал [[2 қазан|келесі күні]] сұлтан III Ахмет тақтан тайдырылды.

===Ыдырауы (1789-1922)===
XVIII-XIX ғасырларда Османлы және Ресей империялары арасында бірқатар соғыстар болды. XVIII ғасырдың аяғында Түркия Ресеймен болған соғыстарда бірқатар жеңіліске ұшырады. Ал түріктер одан әрі жеңіліске ұшырамас үшін Османлы әскері жаңғырту өтуі керек деген қорытындыға келді.

1789-1807 жылдары ІІІ Селим әскери реформа жүргізіп, армияны еуропалық сызық бойынша қайта құрудың алғашқы байыпты әрекеттерін жасады. Реформаның арқасында сол кезде онсыз да тиімсіз болған жаңа шеріктердың реакциялық ағымдары әлсіреді. Алайда 1804 және 1807 жылдары олар реформаға қарсы көтерілістерді көтерді. 1807 жылы Селимді қастандық жасаушылар түрмеге қамап, 1808 жылы өлтірді. 1826 жылы [[II Махмұт]] жаңа шеріктеры корпусын жойды.

1804-1815 жылдардағы Серб революциясы Балқандағы ұлтшылдық дәуірінің басталуы болды. [[Шығыс мәселесін]] [[Балқан түбегі|Балқан елдері]] көтерді. 1830 жылы Осман империясы де-юре Сербияның егемендігін мойындады. 1821 жылы гректер Түркияға қарсы көтеріліс жасады. Пелопоннестегі гректердің көтерілісі Молдовадағы көтеріліске ұласты, ол 1829 жылы өзінің де юре тәуелсіздігімен аяқталды. XIX ғасырдың ортасында еуропалықтар Осман империясын «[[Еуропаның ауру адамы]]&lt;nowiki/&gt;» деп атады. 1860-1870 жылдары Османлы вассалдары: Сербия, Валахия, Молдова және Қаратау кінәздіктері толық тәуелсіздік алды.

Түркия [[Танзимат|Танзимат дәуірінде]] (1839-1876) әскерге шақырылатын әскер құруға, банк жүйесін реформалауға, діни заңдарды зайырлы құқыққа ауыстыруға, зауыттарды гильдияларға ауыстыруға әкелген реформалар жүргізді. 1840 жылы 23 қазанда Ыстамбұлда Османлы Пошта министрлігі ашылды

1876 ​​жылы Осман империясы конституция қабылдады. Бірінші конституция дәуірінде Түркияда парламент құрылды, оны 1878 жылы сұлтан таратып жіберді.

Сондай-ақ Осман империясындағы сауаттылық деңгейі еуропалық бәсекелестермен салыстырғанда өте төмен болғанын және сауатсыздықтың әсіресе мұсылмандар арасында кең таралғанын атап өткен жөн.&lt;ref&gt;Stone, Norman «Turkey in the Russian Mirror» pages 86-100 from ''Russia War, Peace and Diplomacy'' edited by Mark &amp; Ljubica Erickson, Weidenfeld &amp; Nicolson: London, 2004 page 95.&lt;/ref&gt;                                       

[[1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] Ресей империясының шешуші жеңісімен аяқталды. Нәтижесінде Еуропадағы түрік қорғанысы күрт әлсіреді; Болгария, Румыния және Сербия тәуелсіздік алды. 1878 жылы Аустрия-Мажарстан Османлы облысы Босния Уәлаят пен Нови Пазар Санджакты басқынды, бірақ түріктер олардың бұл мемлекетке қосылғанын мойындамады және оларды қайтаруға бар күшімен тырысты.

Өз кезегінде, 1878 жылғы [[Берлин конгресі|Берлин конгресінен]] кейін [[Британ империясы]] Балқандағы аумақтарды түріктерге қайтару үшін үгіт-насихат жұмыстарын бастады. 1878 жылы британдықтарға [[Кипр|Кипрге]] бақылау берілді. 1882 жылы британ әскерлері Араби-паша көтерілісін басып, оны басып алу үшін [[Мысыр|Мысыртке]] басып кірді.

1908 жылы 3 шілдедегі [[Жас түріктер төңкерісі|Жас түрік]] төңкерісінен кейін [[Екінші Конституция|Осман империясында Екінші Конституция]] дәуірі басталды. Сұлтан 1876 жылғы конституцияның қалпына келтірілгенін жариялап, Парламентті қайта шақырды. Жас түріктердің билікке келуі Осман империясының ыдырауының басталуы болды.

1911-1912 жылдардағы [[Италия-Түрк соғысы|Италия-Түрік соғысы]] кезінде Осман империясы Ливиядан айырылды, ал Балқан альянсы оған соғыс жариялады, [[Бірінші Балқан соғысы|Балқан соғысы]] кезінде Сербия, Грекия, Қаратау және Болгариядан тұратын Балкан альянсы Түркияны Еуропадан қуып жіберді, осылайша Бірінші Еуропалық Балқан соғысы кезінде Түркияның барлық жерінен айырылды.

Немістер Иракта теміржол желісін салуды ұсынды. Темір жол жартылай ғана салынды. 1914 жылы Британ империясы темір жолды сатып алып, оның құрылысын жалғастырды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуында темір жол ерекше рөл атқарды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Осман империясы соғысқа тартылды, Кавказ майданында табыс көрсетті, бірақ соғыстың аяғында Түркия барлық майдандарда жеңіліске ұшырады.

Соғыс кезінде соғыс министрі [[Әнуар паша|Әнуар Паша]] [[армян геноцидін]] бастады.

Хиджаз провинциясында араб көтерілісі болды.

1918 жылы қазанда Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған Мудрос бітіміне қол қойылды. Одан кейін [[Константинополь|Константинопольды]] басып алу және Осман империясының екіге бөлінуі болды. [[Севр бейбітшілік келісім|Севр бейбітшілік келісімінің]] шарттарына сәйкес Осман империясының бөлінген территориясы [[Антанта|Антанта державалары]] арасында қамтамасыз етілді. Бұл Мұстафа Кемал Ататүрік бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың жандануына әкелді.

== Басқару нысаны ==
{{Толық мақала|Осман империясының мемлекеттік ұйымы}}
[[Осман империясының мемлекеттік ұйымы]] өте қарапайым болды. Оның негізгі бағыттары әскери және азаматтық басқару болды. Елдегі ең жоғарғы қызмет сұлтан болды. Азаматтық жүйе аймақтарға тән белгілерге құрылған әкімшілік бірліктерге негізделген. Түріктер мемлекет діни қызметкерлерді бақылайтын жүйені қолданды (Византия империясындағыдай). Мұсылман Ираннан әкімшілік және сот жүйесі енгізілгеннен кейін сақталған түріктердің исламға дейінгі белгілі бір дәстүрлері Осман империясының әкімшілік шеңберінде маңызды болып қала берді. Мемлекеттің басты міндеті - империяны қорғау және кеңейту, сонымен қатар билікті сақтау үшін ел ішінде қауіпсіздік пен тепе-теңдікті қамтамасыз ету болды&lt;ref&gt;Naim Kapucu,Hamit Palabıyık «Turkish public administration: from tradition to the modern age», p 77&lt;/ref&gt;.

Мұсылман әлеміндегі бірде-бір әулет [[Османлы әулеті|Осман әулеті]] сияқты билікте болған емес. Османлы әулеті түркі тектес болған. Он бір рет Осман сұлтанын халық жауы ретінде жаулар құлатты. Осман империясының тарихында Осман әулетін құлату үшін 2 ғана әрекет болған, олардың екеуі де сәтсіз аяқталған, бұл Осман түріктерінің күшіне куә болды.

Сұлтан басқарған халифаттың исламдағы жоғары позициясы түркілерге Осман халифатын құруға мүмкіндік берді. Османлы сұлтан (немесе [[падишаһ]], «патшалардың патшасы») империяның жалғыз билеушісі болды және ол әрқашан абсолютті бақылауды жүзеге асырмаса да, мемлекеттік биліктің даралануы болды. Жаңа сұлтан әрқашан бұрынғы сұлтанның ұлдарының бірі болды. Сарай мектебінің күшті білім беру жүйесі мүмкін емес мұрагерлерді жоюға және басқарушы мұрагерлер элитасына қолдау жасауға бағытталған. Болашақ мемлекеттік қызметкерлер оқыған сарай мектептері оқшауланған жоқ. [[Медресе]]де мұсылмандар оқыды ([[Османлы түрік тілі|осман.]] Medrese), мұнда ғалымдар мен мемлекеттік қызметкерлер сабақ берді. Материалдық қолдауды кедей отбасылардың балаларына жоғары білім алуға мүмкіндік беретін [[вакуф]]тар ұсынды&lt;ref&gt;Bernard Lewis, Istanbul and the civilization of the Ottoman Empire, p. 151&lt;/ref&gt;, ал христиандар Румелия және / немесе Балқан ([[девширме]]) елдерінің тұрғындарынан жыл сайын 8 жастан 12 жасқа дейінгі 3000 христиан ұлын қабылдайтын [[эндерун]]да оқыды&lt;ref&gt;Kemal H Karpat, Social Change and Politics in Turkey: A Structural-Historical Analysis, p. 204&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Thomas allom, c1840, The Enterance to Divan.png|нобай|Керемет Портаның қақпасы (Bâb-ı Âlî)]]

Сұлтан жоғарғы монарх болғанына қарамастан, мемлекет пен атқарушы билік саясаткерлерге жүктелді. Өзін-өзі басқару органында кеңесшілер мен министрлер арасында саяси күрес болды (диван, [[XVII ғасыр]]да Порту деп өзгертілді). [[Бейлік]]тің кезінде де диван ақсақалдардан тұратын. Кейінірек ақсақалдардың орнына армия офицерлері мен жергілікті білгірлер (мысалы, діни және саяси қайраткерлер) диванға кірді. 1320 жылдан бастап ұлы уәзір сұлтанның кейбір міндеттерін орындады. [[Ұлы уәзір]] Сұлтанға мүлдем тәуелсіз болды, ол Сұлтанның мұрагерлік мүлкін кез-келген жолмен иеліктен шығарып, кез-келген адамды жұмыстан шығарып, барлық саланы басқара алды. XVI ғасырдың соңынан бастап сұлтан мемлекеттің саяси өміріне қатысуды тоқтатты, ал ұлы [[уәзір]] Осман империясының іс жүзінде билеушісі болды&lt;ref&gt;Antony Black (2001), «The state of the House of Osman (devlet-ı al-ı Osman)» in The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, p. 199&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Tughra Suleiman.jpg|нобай|[[I Сүлеймен|Ұлы Сүлеймен]]нің тұғрасы (1520)]]

Осман империясының бүкіл тарихында Осман империясының вассал княздіктерінің билеушілері сұлтанмен әрекеттерді үйлестірмей, тіпті оған қарсы әрекет еткен жағдайлар көп болды. [[Жас түріктер төңкерісі]]нен кейін Осман империясы [[конституциялық монархия]]ға айналды. Сұлтан енді атқарушы билікке ие болмады. Барлық провинциялардан келген делегаттармен парламент құрылды. Олар [[Императорлық үкімет (Осман империясы)|Императорлық үкіметті (Осман империясы)]] құрды.

Қарқынды дамып келе жатқан империяны өз ісіне берілген, тәжірибелі адамдар басқарды ([[албандар]], [[фаниариоттар]], [[армяндар]], [[сербтер]], [[венгрлер]] және басқалар). Христиандар, мұсылмандар мен еврейлер Осман империясындағы басқару жүйесін толығымен өзгертті&lt;ref&gt;Inalcik, Halil. «The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City.» Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229—249.pg236&lt;/ref&gt;.

Осман империясында эклектикалық үкімет болды, ол тіпті басқа державалармен дипломатиялық хат алмасуға әсер етті. Бастапқыда хат алмасу грек тілінде жүргізілді&lt;ref&gt;Donald Quataert, 2&lt;/ref&gt;.

Османлы сұлтандарының барлығында 35 жеке белгілер болды - олар қол қойған [[тұғра]]лар. Сұлтанның мөріне ойылып жазылған оларда Сұлтан мен оның әкесінің аты, сондай-ақ мақал-мәтелдер мен дұғалар жазылған. Ең алғашқы тұғра [[Орхан I]] тұғрасы болды. Дәстүрлі стильде бейнеленген луридті тұғра Осман [[каллиграфия]]сының негізі болды.

== Жас түріктер ==
[[XIX ғасыр]]дың соңында жаңартудың жаңа толқыны [[түріктер]]дің ұлттық қозғалысы түрінде көрініс берді. Түріктердің ұлттық қозғалысы XIX ғасырдың 50-60 жылдарында басталды. Қозғалыстың бастапқы кезеңінде артушылық сипаты басым еді. «Жаңа Османлылар» ұйымының мүшелері мен белгілі ағартушы, жазушы Намык Кемел бастаған бірқатар зиялы топтар түрік тілінің дамуы мен оның әдеби тіл дәрежесіне көтерілуіне, ағарту ісіне зор үлестерін қосты. Ендігі реформалық қозғалыс толқынының өкілдері империяның тұтастығын сақтау шараларын іздестірді. [[1889 жыл]]ы [[Ыстамбұл]]да «Бірлік және өрлеу» (осм. İttihâd ve Terakkî) партиясы құрылды. Бұл ұйымның бөлімдері мен провинциялары шетелде де құрылды. Ұйымның алға қойған жақын арадағы мақсаты — конституциялық мемлекет құру болатын. Реформалық шаралар жүргізіп, елдің экономикасын көтеру, қоғамды жан-жақты жаңарту көзделді. Бұл қозғалыстың өкілдері Жас түріктер (түр. Jön Türkler) деп аталды.

[[20 ғасыр|XX ғасырдың]] басында Османлы мемлекетінің халықаралық жағдайы нашарлап, мемлекет күйреу алдында тұрған кезде Жас түріктер өздерінің қызметін жандандыра түсті. [[1908 жыл]]ы [[шілде]]де [[Батыс Еуропа|Батыс державалардың]] [[Македония Республикасы|Македонияны]] Османлы мемлекетінен бөліп алмақ болған саясатынан кейін, сұлтан өкіметінің әлсіздігіне ызаланған түрік әскерінің бөлімдері көтеріліс жасады. Бұл жас түріктер төңкерісінің басталуы еді. Жас түріктер жағына әскердің басқа аймақтардағы бөлімдері де қосылды. Жас түріктердің қысымынан қорыққан сұлтан, [[1908 жыл]]ы [[2 шілде]]де [[1876 жыл]]ғы конституцияны қалпына келтіруге және парламентті шақыруға келіседі. Жаңа парламентте көп орынға ие болып, жеңіске жеткен және әскерге арқа сүйеген Жас түріктер, іс жүзінде, елде өздерінің билігін орнатты. [[1909 жыл]]ы Жас түріктер [[II Әбділхамит]]ті тақтан тайдырды. Жаңа сұлтан болып [[V Мехмет]] сайланды. [[1908 жыл]]ғы Жас түріктер төңкерісінің нәтижесінде Османлы мемлекетінің билік түрі [[абсолюттік монархия]]дан конституциялық монархияға ауысты.

Өкіметке келген Жас түріктер қиындықтарды шешудің жолын таба алмады. Конституциялық билікке көшу елдің шет аймақтарында ұлт-азаттық қозғалыстың жаңа толқынын тудырды. Ұлт-азаттық қозғалыс жетекшілерімен тіл табыса алмаған Жас түріктер, қолындағы билікті пайдаланып, күш қолдану саясатына көшеді. [[1908 жыл]]ы [[Аустрия-Мажарстан]] [[Босния және Герцеговина]]ны [[аннексия]]лайды. [[1911 жыл]]ы [[Ливия]]дағы османлы иеліктерін [[Италия]] басып алады. Османлы үкіметінің сәтсіздіктерін пайдаланған Жас түріктердің қарсыластары оларды үкімет билігінен кетірді. Бірақ жаңа үкімет мемлекетті сақтап қалуға дәрменсіз болып шығады. [[1912 жыл]]ы [[бірінші Балқан соғысы]]нда [[Болгария]], [[Грекия]], [[Румыния]], [[Сербия]] Османлы Сұлтандығының бүкіл еуропалық иеліктерін басып алады. Тек [[Ыстамбұл]] мен оған жақын жатқан біраз аудандар ғана қалады. Бұл үкіметтің де сәтсіздігін пайдаланғысы келген Жас түріктер [[1908 жыл]]ғы көтеріліске қатысқан Әнуар бейдің басшылығымен, [[1913 жыл]]ы мемлекеттік төңкеріс жасайды. Қайтадан үкімет билігіне ие болған Жас түріктер мемлекеттің күйреуін бәрі бір тоқтата алған жоқ. Сыртқы саясатта [[Германия]]ны арқа тұтқан Османлы Сұлтандығы [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]та [[үштік одақ]] жағында болады.

== Осман империясының әкімшілік бөлінісі ==
{{main|Осман империясының әкімшілік бөлінісі}}
Осман империясының әкімшілік бөлінуі мемлекеттің субъектілерін басқаратын әскери басқаруға негізделген. Бұл жүйеден тыс [[Осман империясының вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері|вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері]] болды.

== Османлы тұғрасы ==
{{Толық мақала|Тұғра}}
[[Image:Tugra Mahmuds II.gif|right|frame|Бұл османлы сұлтаны II Махмұт тұғрасы. Онда былай делінген:
'' &lt;span style=&quot;color:#990000;&quot;&gt;Махмұт&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#000099;&quot;&gt;хан&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#999900;&quot;&gt;Әбділхамит&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009900;&quot;&gt;ұлы&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#990099;&quot;&gt;мәңгілік&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#009999;&quot;&gt;жеңімпаз&lt;/span&gt;''. 
Османлыша: &lt;br/&gt;    
-  &lt;big&gt;
&lt;span style=&quot;color:#990000;&quot;&gt;محمود &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#000099;&quot;&gt;خان &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009900;&quot;&gt;بن &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#999900;&quot;&gt;عبدالحميد &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009999;&quot;&gt;مظفر &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#990099;&quot;&gt;دائماً&lt;/span&gt;&lt;/big&gt;]]

Тұғра (түр. Tuğra) — османлы сұлтандарының ресми құжаттар мен хаттарында қолданылатын хұснихаттық мөр немесе қолтаңба. Тұғрада сұлтанның аты, әкесінің аты және атағы көрсетіледі.

==Диуан==
Cұлтан мемлекетте жоғарғы билеуші болса да, мемлекеттегі атқарушы билік уәзірлерге (осм. Vezir) жүктелінеді. Олардың күнделікті жұмыс орындары «Диуан» (осм. Dîvân-ı Hümâyun) болып саналды. Диуанның басшысы әрі сұлтаннан кейінгі екінші адам садрағзам (осм. Sadrazam) болып саналды. Бірақ [[1320 жыл]]дан бастап садрағзамдар сұлтандардың да кейбір міндеттерін орындай бастады. Садрағзамдар сұлтандардан толығымен тәуелсіз болды: олар сұлтанның мұрагерлік мүлкін өз қалауы бойынша басқара алды, мемлекеттегі кез келген уәзірді немесе пашаны қызметтен босатуға құқылы болды.

==Тағы қараңыз==
* [[Османлы байрағы]]
* [[Османлы сұлтандарының тізімі]]
* [[Османлы түрік тілі]]
* [[Османлыша-түрікше энциклопедиялық сөздік]]
* [[Османлы әулеті]]
* [[Османлы әулетінің шежіресі]]
* [[Паша]]
* [[Тұғра]]

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
===Ағылшын тілінде===
* [http://www.turizm.net/turkey/history/ottoman.html Османлы мемлекеті: Уақытнама]
* [http://ottomanfoothill.googlepages.com Османлы мемлекеті: Мәңгілік ел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025234456/http://ottomanfoothill.googlepages.com/ |date=2009-10-25 }}
* [http://www.osmanli700.gen.tr/english/engindex.html Османлы торабы]
* [http://www.euratlas.com/big/big1600.htm Османлы империясы] — Еуропаның [[1600 жыл]]ғы картасы және Османлы мемлекетінің сол кездегі географиялық көрінісі.
* [http://books.google.com/books?vid=LCCN05017306&amp;id=LFbTIBgjbqQC&amp;pg=PA257 History of Turkish Empire] — Османлы мемлекеті тарихының уақытнамасы.
* [http://www.wsu.edu:8080/~dee/OTTOMAN/OTTOMAN1.HTM Дүние жүзінің өркениеттері: Османлылар] — Османлы мемлекетінің басқару жүйесі.
* [http://www.ottomansouvenir.com/Capitals/Capitals_of_Ottoman_Empire.htm Османлы мемлекетінің елордалары]
* [http://aton.ttu.edu Түрік ауыз әдебиеті]
* [http://www.theottomans.org Османлылар жайлы мәліметтер]
* {{PDFlink|[http://www.unm.edu/~phooper/thesis_condensed.pdf Ерте Османлы тарихындағы халықтарды күштеп жер аударулар]

|566&amp;nbsp;[[Kibibyte|KiB]]&lt;!-- application/pdf, 580460 bytes --&gt;}} — [[1300 жыл|1300]]-[[1600 жыл]]дар аралығын қамтиды

===Түрік тілінде===
* [http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanlı_İmparatorluğu Османлы мемлекеті туралы энциклопедиялық мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917204512/http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu |date=2009-09-17 }}
* [http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html Османлы байрақтары жайлы мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214144301/http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html |date=2008-02-14 }}
* [http://www.theottomans.org/turkce/index.asp Османлы мемлекеті жайлы мәліметтер]
{{Хилафаттар}}
&lt;!--
{{Осман империясының сұлтандары}}
{{Осман империясының мемлекеттік жүйесі}}--&gt;

[[Санат:Хилафаттар]]
[[Санат:Османлы империясы]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]
[[Санат:Империялар]]</text>
      <sha1>oz4l92niolg3xqv2krbgo04dqwamu99</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620905</id>
      <parentid>3620904</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дамуы (1453-1579) */</comment>
      <origin>3620905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53747" sha1="pq2ep3ecu69dbz6m5w8smofgts6fhpk" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы = Осман империясы
 |өз атауы = دولت علیه عثمانیه
 |статусы = [[Империя]]
 |құрылуы = [[1299 жыл|1299]]
 |ыдырауы = [[1922 жыл|1922]]
 |байрақ = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg
 |байрақ_сипаттамасы = Байрақ (1844-1922)
 |елтаңбасы = Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg
 |елтаңба_сипаттамасы = Елтаңба (1882-1922)
 |ұраны = Мәңгілік ел&lt;br /&gt;دولت ابد مدت — Devlet-i Ebed-müddet
 |карта = OttomanEmpireIn1683.png
 |сипаттамасы = 1683 жылғы Ұлы Османлы Мемлекеті
 |p1 = Салжұқ сұлтандығы
 |flag_p1 = Flag of Sultanate of Rum.svg
 |s1 = Түркия
 |flag_s1 =Flag of Turkey.svg
 |астана = [[Сөгүт]] ([[1299 жыл|1299]]-[[1326 жыл|1326]])&lt;br /&gt;[[Бурса]] ([[1326 жыл|1326]]-[[1365 жыл|1365]])&lt;br /&gt;[[Едирне]] ([[1365 жыл|1365]]-[[1453 жыл|1453]])&lt;br /&gt;[[Ыстанбұл]] ([[1453 жыл|1453]]-[[1922 жыл|1922]])
 |қалалары = [[Каир|Қаһира]]&lt;br /&gt;[[Александрия (Мысыр)|Александрия]]&lt;br /&gt;[[Бағдат]]&lt;br /&gt;[[Дамаск]]&lt;br /&gt;[[Мекке]]
 |тілі = [[Османлы түрік тілі|Османлы тілі]]
 |діні = [[Ислам]]
 |аумағы = 5 200 000 км² ([[1683 жыл|1683]])
 |халқы = 35 350 000 адам ([[1856 жыл|1856]])
 |басқару_формасы = [[Монархия]]
 |династиясы = [[Османлы әулеті]]
 |басқарушылар_титулы = [[Сұлтан]]
 |басқарушы1 = [[I Осман]]
 |басқарушы_жылы1 = [[1299 жыл|1299]]-[[1326 жыл|1326]]
 |басқарушылар_титулы2 = 
 |басқарушы2 = [[II Мехмет]]
 |басқарушы_жылы2 = [[1451 жыл|1451]]-[[1481 жыл|1481]]
 |басқарушылар_титулы3 = 
 |басқарушы3 = [[I Сәлім]]
 |басқарушы_жылы3 = [[1512 жыл|1512]]-[[1520 жыл|1520]]
 |басқарушылар_титулы4 = 
 |басқарушы4 = [[I Сүлеймен]]
 |басқарушы_жылы4 = [[1520 жыл|1520]]-[[1566 жыл|1566]]
 |басқарушылар_титулы5 = 
 |басқарушы5 = [[VI Мехмет]]
 |басқарушы_жылы5 = [[1918 жыл|1918]]-[[1922 жыл|1922]]
 |басқарушылар_титулы6 = Садрағзам
 |басқарушы6 = Алаеддин паша
 |басқарушы_жылы6 = [[1320 жыл|1320]]-[[1331 жыл|1331]]
 |басқарушылар_титулы7  = 
 |басқарушы7 = Паргалы Ибраһим паша
 |басқарушы_жылы7 = [[1523 жыл|1523]]-[[1536 жыл|1536]] 
 |басқарушылар_титулы8 = 
 |басқарушы8 = Соколлы Мехмет паша
 |басқарушы_жылы8 = [[1565 жыл|1565]]-[[1579 жыл|1579]]
 |басқарушылар_титулы9 = 
 |басқарушы9 = Көпрүлі Мехмет паша
 |басқарушы_жылы9 = [[1656 жыл|1656]]-[[1661 жыл|1661]]
 |басқарушылар_титулы10 = 
 |басқарушы10 = Ахмет Тәупік паша
 |басқарушы_жылы10 = [[1920 жыл|1920]]-[[1922 жыл|1922]]
 |қосымша_параметр1 = 
 |параметр_мазмұны1 = 
 |Кезең1 = 
 |Уақыт1 = 
 |Жыл1 = 
 |валютасы = ақша, құрыш, сұлтани, лира
 |дейін = Салжұқ сұлтандығы
 |д1 = Византия империясы
 |д2 = Трапезунд империясы
 |д3 = Екінші Бұлғар патшалығы
 |д4 = Серб деспоттығы
 |д5 = Мәмлүк сұлтандығы
 |д6 = Мажарстан патшалығы
 |д7 = Испаниядағы Алжир мен Тунис
 |кейін = Түркия
 |к1 = Бірінші Грек республикасы
 |к2 = Мысыр сұлтандығы
 |к3 = Сербия патшалығы
 |к4 = Албанияның уақытша үкіметі
 |к5 = Румыния патшалығы
 |к6 = Болгария патшалығы
 |ескерту = 
}}

'''Осман империясы''' ({{lang-ota3|دولت علیه عثمانیه|Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye, Ұлы Осман мемлекеті}}) — [[Еуропа]], [[Азия]] және [[Африка]] құрлықтарында орналасқан ортағасырлық көпұлтты мемлекет.

Мемлекет [[XV ғасыр|XV]]-[[XVII ғасыр|XVII ғасырларда]] үш құрлыққа (Еуропа, Азия, Африка) жайылып, оңтүстік-шығыс Еуропа, [[Таяу Шығыс]] және [[Солтүстік Африка]]ның басым бөлігін билеген; батыстағы [[Марокко]]ның [[Атлант мұхиты|Атлант]] жағалауынан шығыстағы [[Парсы шығанағы]]ның жағалауына дейін, солтүстіктегі [[Украина]]дан оңтүстіктегі [[Сомали]]ға дейінгі аймақты қамтып жатқан&lt;ref&gt;Дүние жүзi тaриxы 8, мектеп бaспaсы. 2008 ж.  б.65&lt;/ref&gt;.

Бұл мемлекет алты ғасыр бойы Батыс пен Шығыстың қарым-қатынас жасасуының бел ортасында болып келді. Құдіретінің шарықтау шыңында Османлы мемлекеті 42 уәлияттан тұрып, оған бағынышты [[Валахия]], [[Молдова]] және Трансильвания князьдіктері Османлы мемлекетіне [[Алым (салық)|алым-салық]] төлеп отырды. Бүгін [[Ыстанбұл]] ({{lang-tr|İstanbul}}) деген атпен белгілі Константиние ({{lang-ota3|قسطنطينيه|Konstantîniyye}}) қаласын өзінің астанасына айналдырған Османлы мемлекетін көп жағынан бұрынғы [[Жерорта теңізі|жерортатеңіздік]] өркениеттердің, атап айтқанда [[Рим империясы]]ның және [[Византия империясы]]ның ислами мұрагері деп атауға болады. Османлылар да өздерін [[Ежелгі Рим]] мен [[Ислам мәдениеті]]нің жалғастырушылары деп, яғни «мәдениеттердің бірігуі» арқылы «бүкіләлемдік мемлекеттің» билеушілері ретінде қарастырды&lt;ref name=inalcikrise&gt;H. İnalcık: &quot;The rise of the Ottoman Empire&quot; in P.M. Holt, A.K. S. Lambstone, and B. Lewis (eds), ''The Cambridge History of Islam'', (Cambridge University). pages 295-200&lt;/ref&gt;.

==Тарихы==
[[Сурет:Ottoman small animation.gif|left|thumb|Османлы мемлекеті аймағының өзгеруі, 1299-1683]]

===Құрылуы (1299-1402)===
Османлылар ата-тегі [[оғыздар]]дың қайы тайпасынан шыққан. Бұл тайпа [[13 ғасыр|XIII ғасырдағы]] [[моңғол шапқыншылығы]]нан құтылып, [[Кіші Азия|Анадолы]] жеріне көшеді. Тайпаның басшылары осында әскер жинап жатқан хорезмшах Жәлел-Ад-Дин Мәңгібердінің ([[1199 жыл|1199]]-[[1231 жыл|1231]]) қызметінде болады. Кейінірек Ертұғрыл бей ([[1198 жыл|1198]]-[[1281 жыл|1281]]) бастаған тайпаның бір бөлігі [[Рум сұлтандығы|Анадолы Селжұқ Мемлекетіне]] көшеді. [[Селжүк әулеті|Селжұқтардың]] сол кездегі сұлтаны I Аладдин Кейқұбат ([[1192 жыл|1192]]-[[1237 жыл|1237]]) Ертұғрылға Анадолыдағы [[Сөгүт]] қаласын сыйлайды. Ертұғрылдың ұлы [[I Осман]] ([[1258 жыл|1258]]-[[1324 жыл|1324]]) осы қалада [[1299 жыл]]ы Османлы бейлігінің негізін қалайды. 1300 жылы ол [[Византия империясы|Шығыс Рим империясының]] әскерін күйрете жеңді. Оның тұсында Осман бейлігі [[Никея]] қаласын және тағы басқа бірқатар аумақты  басып алды. Осман Пруса (қазіргі [[Бурса]]) қаласын қоршауды бастады. Алайда ол қоршау аяқталмай жатып қайтыс болды. &lt;ref&gt;Osman I: Biography of the Founder of the Ottoman Dynasty&lt;/ref&gt;

[[Орхан (Османлы сұлтаны)|Орхан]] ([[1288 жыл|1288]]-[[1362 жыл|1362]]) Анадолының батысын толығымен басып алады. Сондай-ақ, Орхан Галиполи түбегін және Фракияны басып алып, Осман империясының Еуропаға экспансиясына жол ашты. &lt;ref&gt;История Византийской империи: XI-XV веков&lt;/ref&gt;

[[I Мұрат]] ([[1326 жыл|1326]]-[[1389 жыл|1389]]) өз әкесі мен атасы сияқты Анадолының әжептәуір жерлерін басып алды. Бұл жетістіктерді пайдаланып, ол [[1383 жыл]]ы өзін «[[сұлтан]]» етіп жариялайды. Ол [[15 маусым]] [[1389 жыл]]ы [[Косово шайқасы|Косово даласындағы шайқаста]] серб серісі Милош Обиличтің (сер. Милош Обилић) қолынан қаза табады.

[[I Баязит]] ([[1357 жыл|1357]]-[[1402 жыл|1402]]) Косово даласындағы шайқаста өз әкесі сербтерден қаза болуына байланысты ол кек алу мақсатымен көптеген сербтерді қырып жойды. [[Сербия]]дағы жеңістен кейін ол өз отарлауын Анадолыда жалғастырады: Айдын, Сарухан, Гермиян, Ментеше, Хамит және Қараман бейліктерін басып алады. Осылайша I Баязит османлы иеліктерін тез арада екі есе арттырады (жерлерді тез жаулап, өз шешімдерін тез шешетіндіктен оған «Шапшаң» ({{lang-tr|Yıldırım}}) деген лақап ат қойылған). Бірақ ол бұл иеліктерді қалай шапшаң басып алса, сонша айырылып қалды. Бұның себебі — I Баязиттің замандасы [[Әмір Темір]] болуы және ең бастысы I Баязит көкірекшілдікке беріліп кеткені. I Баязит Әмір Темірге жазған көптеген хаттарында жәбірлейтін сөздер жазып, оны жете бағаламайды. Әмір Темір жауап ретінде османлылардың басып алған бейліктерін жаулап, оларға қайтадан тәуелсіздік береді. Ал Әмір мен Сұлтанның арасындағы шешуші шайқас [[Анкара]] (түр. Ankara) жерінде болады. Соғыста Әмір Сұлтанды жеңіп, оны қамауға алады. Сұлтан қамауда [[20 шілде]] [[1402 жыл]]ы қаза табады.

===Сұлтанаралық (1402-1413)===
[[I Баязит]] қайтыс болғаннан кейін Әмір Темір ойрандаған Османлы мемлекетінде ортақ билеуші болмайды. I Баязиттің үш баласы өзін сұлтан деп жариялайды: Иса [[Бурса|Бұрсада]], Сүлеймен [[Едирне]]де, ал Мехмет Батыс Анадолыда. Бұл жағдай сұлтанаралыққа әкеп соқты. [[1405 жыл|1405]]-[[1406 жыл]]дары Мехмет Исаны жеңіп, [[Бурса]]ны басып алады. Кейін [[1411 жыл]]ы I Баязиттің ортаңғы ұлы Мұса да өз ағасы Сүлейменді жеңіп, Румелияда өзін сұлтан деп жариялайды. Тірі қалған екі ағайындылардың шешуші шайқасы [[1413 жыл]]ы болды. Сол шайқаста Мехмет жеңеді, ал жеңілген Мұса [[Валахия]]ға қашып, сонда қайтыс болады.

=== Өркендеуі (1413-1453) ===
[[I Мехмет]] ([[1387 жыл|1387]]-[[1421 жыл|1421]]) сұлтанаралықтан жеңімпаз болып шығып, өзін күллі Османлы мемлекетінің сұлтаны деп жариялайды. Ол Анадолыдағы бейліктердің бәрін (Қараманнан басқа) қайта жаулап алады. Сонымен, Османлы мемлекеті қайта өз қалпына келе бастайды. I Мехмет [[1421 жыл]]дың [[26 мамыр]]ында қайтыс болады.

[[II Мұрат]] ([[1404 жыл|1404]]-[[1451 жыл|1451]]) [[1422 жыл]]ы [[Ыстанбұл|Константинопольді]] қоршайды. Бірақ сол кезде османлыларда флот та, артиллерия да болған жоқ. Бұған қарамастан олар Византияға шабуыл жасап, көп жауынгерлерінен айырылады. Оған қоса Анадолыдағы бейліктер жаңа бүліктер бастайды. Сондықтан II Мұрат Константинополь қоршауын тоқтатады. Бүліктерді басқан соң, ол [[Балқан түбегі]]ндегі жерлерге бірнеше жорық жасайды. II  Мұрадтың күшеюінен қауіптенген Еуропа елдері жаңа крест жорығын бастайды. 1444 жылы кресшілер Варна түбінде жеңіліс табады. Балқандарда Мұрат кейбір жеңістерге қол жеткізеді. Қожа Мұрат Эдирне қаласында [[3 ақпан]] [[1451 жыл]]ы мерт болады. Оның баласы әйгілі әскербасы әрі саясаткер II Мехмет ізбасары болады.

[[File:Battle of Zonchio 1499.jpg|right|thumb|frame|200px|Зончио шайқасы — кемелерден зеңбірек атылған алғашқы теңіз шайқасы]]

===Дамуы (1453-1579)===
[[II Мехмет]] ([[1432 жыл|1432]]-[[1481 жыл|1481]]) [[1453 жыл]]ы 21 жасында [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]]ның елордасы [[Ыстанбұл|Константинополь]]ді жаулап алып, мемлекетті толығымен жояды. Сұлтан Константинопольмен шектелмей, Еуропаның басқа да жерлерін жаулауға кірісті. Тіпті [[Италия]]ның Отранто қаласына дейін жетеді. Бірақ оның жасы мен денсаулығы оның көптеген жоспарларына кедергі болды. [[1481 жыл]]ы Гебза қаласында мерт болды.

[[File:Battle_of_Mohacs_1526.png|right|thumb|frame|200px|Мохач шайқасындағы османлылардың жеңісі — өз заманындағы ең жылдам жеңіс (2 сағат)]]

[[I Сәлім]] ([[1467 жыл|1467]]-[[1520 жыл|1520]]) [[1517 жыл]]ы [[Мысыр]]дағы [[мәмлүктер]]дің мемлекетін жояды. Сол жылы сұлтан өзіне «[[Халифа|халиф]]» атағын алады. Енді бұл атақ келесі османлы сұлтандардың да атағы болады. I Сәлім өзінің бар-жоғы 8 жылдық ([[1512 жыл|1512]]-[[1520 жыл|1520]]) билік жүргізген заманында Күрдістанды, Шамды, [[Алжир]]ді, [[Мысыр]]ды, [[Мекке]] мен [[Медине]]ні жаулап алды.

[[I Сүлеймен]] ([[1494 жыл|1494]]-[[1566 жыл|1566]]) 1521 жылы [[Белград|Белградты]] басып алды. [[1526 жыл]]ы Мохач шайқасында 55-60 мыңдық әскерімен чехтер, [[мажарлар]] және [[поляктар]]дың 38-41 мыңдық әскерін екі сағат ішінде толығымен жеңеді. Соғыс барысында [[Мажарстан]]ның патшасы II Лайош батпаққа батып, мерт болады. Соғыстың нәтижесінде османлылардың еуропадағы беделі артты. I Сүлеймен өзінің 42 жылдық ([[1520 жыл|1520]]-[[1566 жыл|1566]]) билік жіргізген заманында [[Босния және Герцеговина]]ны, Славонияны, Мажарстанды, [[Молдова]]ны, [[Ирак]]ты, [[Бахрейн]]ді, [[Ливия]]ны, [[Тунис]]ті жаулап алды. I Сүлейменнің тұсында османлылардың билігі шарықтауының шыңына жетті. 1565 жылы  Османлылар сәтсіз аяқталған Мальта қоршауын бастады. &lt;ref&gt;Пираты. Полная история морских разбоев - 249-бет&lt;/ref&gt;Әділ Сүлеймен [[7 қыркүйек]] [[1566 жыл]]ы Сигетвар қоршауы кезінде қаза табады. Бірнеше аптадан кейін оны [[Сүлеймение мешіті]]нің жанындағы мазарда жерлейді.

I Сүлеймен қайтыс болғаннан кейін, оның жалғыз тірі қалған ұлы [[II Сәлім]] ([[1524 жыл|1524]]-[[1574 жыл|1574]]) таққа отырады. Оның тұсында сарайдағы әйелдер османлы саясатына үлкен ықпал тигізді. Сонын ішіндегі ең көрнектісі сұлтанның әйелі Хасеки [[Нұрбану сұлтан]] болды. Осылайша «Қатындар сұлтандығы» ([[1566 жыл|1566]]-[[1656 жыл|1656]]) атты заман басталды. Осы заман тұсында Осман мемлекеті әлсіреп, дағдарысқа ұшырай бастады. Сары Сәлім [[1574 жыл]]дың [[21 желтоқсан]]ында [[Топкапы]] сарайында қайтыс болды.

Алайда шын мәнісінде II Сәлім тұсында елдегі ең беделді адам — садрағзам Соколлы Мехмет паша ([[1506 жыл|1506]]-[[1579 жыл|1579]]) еді. II Сәлімнің билік құруы кезіндегі елдің дамуы осы садрағзамның арқасында болды. Ол [[II Сәлім]] өлгеннен кейін тағы 5 жыл садрағзам болды. [[1579 жыл]]дың [[11 қазан]]ында садрағзамның қайтыс болуы Тоқырау жылдарына бастама болды.

===Тоқырауы (1579-1699)===
Османлы мемлекетінің көптеген көтерілістер мен бүліктерден әлсірегенін көрген Тұрхан Қадиша сұлтан өз баласы сұлтан [[IV Мехмет]]ке Көпрүлі Мехмет пашаны ([[1575 жыл|1575]]-[[1661 жыл|1661]]) садрағзам етіп тағайындауға кеңес береді. Көпрүлі Мехмет пашаның саяси жетістіктері осыған себеп болды. Сөйтіп, [[1656 жыл]]дың [[15 қыркүйек]] күнінде Көпрүлі Мехмет паша садрағзам етіп тағайындалады. Бұл оқиға «Көпрүлілер заманының» ([[1656 жыл|1656]]-[[1710 жыл|1710]]) бастамасы болды. Көпрүлі Мехмет паша өзінің тағайындалуына дейін сұлтанға бірнеше шарт қойды:
* Садрағзамның шешімі қайта қарастырылмайды;
* Садрағзам өз еркімен шенеуніктерді тағайындайды, марапаттайды және қызметтен босатады;
* Садрағзам сұлтанның кеңесінсіз шағымдарға қатысты шешімді өзі қабылдайды;
* Сарайда ешкім де саясатқа араласпайды.

Көпрүлі Мехмет паша өзінің 5 жылдық ([[1656 жыл|1656]]-[[1661 жыл|1661]]) билік жүргізген заманында [[Крит]] пен [[Дарданелл бұғазы|Шанаққала]] жерлерінде [[Венеция]]ға қарсы сәтті соғыс жүргізді, Лемнос пен Тенедос аралдарын жаулап алды, Қазызадалы атты дінбұзарлықтың, Трансильванияның, Абаза Хасан пашаның бүлігін басты, өзінің қарамағына саясаткерлер мен әскербасыларды жинап алды, және «лауазымды сатып алу» салтын біржолата жойды.

Көпрүлі Мехмет паша қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары оның саясатын жалғастырды. Көпрүлілер басқарған заманда Османлы мемлекетінің ішкі және сыртқы саясатында тұрақтылық болды, және биліктің беделі қайта өрлей бастады. 

1683 жылы Осман империясына қарсы &quot;Қасиетті Лига&quot; құрылып, Осман империясымен соғыс (Кейде Ұлы Түрік соғысы деп те аталады) басталды (1683-1699). Соғыс барысында Османлы армиясы Вена (1683), Азов (1696), Зенд (1697) маңында жеңіліске ұшырады. &lt;ref&gt;Священная Лига и Османская Империя в Средиземном море&lt;/ref&gt;

===Әлсіреуі (1699-1792)===
[[1699 жыл]]дың [[26 қаңтар]]ында Карловиц бітім шарты жасалды. Бұл бітім шарт бойынша [[Венеция]]ға Морея мен [[Далмация]], [[Аустрия]]ға [[Мажарстан]] мен Трансильвания, ал [[Польша]]ға Подолье өтті. Бұл оқиға елдің Әлсіреу дәуірінің бастамасы еді. [[1700 жыл]]дың [[14 шілде]]сінде жасалған Константинополь бітім шарты бойынша [[Ресей]]ге Азов өтті. 1710 жылы Ресей патшасы [[I Пётр]] Осман империясына қарсы Прут жорығын бастады. Бірақ Прут жорығы сәтсіз аяқталды. &lt;ref&gt;Неизвестная война Петра Великого - 81-бет&lt;/ref&gt;

[[1718 жыл|1718]]-[[1730 жыл]]дар османлы тарихында &quot;Лала дәуірі&quot; деген атаумен әйгілі. Сұлтан [[III Ахмет]] пен садрағзам Наушаһарлы Дамат Ибраһим паша басшылығымен елде ғылым, өнер, мәдениет және экономиканы дамыту мақсатымен үлкен іс-шаралар ұйымдастырылды. Ғалым Ибраһим Мутеффериқа алғаш османлы типографиясын ашты. Алайда осындай жаңартуларға қарамастан османлы халқына, әсіресе дінбасылар мен жаңа шеріктерге садрағзам саясаты ұнамады. Патрон Халил төңкерісі нәтижесінде [[1730 жыл]]дың [[1 қазан]]ында садрағзам Ибраһим паша өлім жазасына кесілді, ал [[2 қазан|келесі күні]] сұлтан III Ахмет тақтан тайдырылды.

===Ыдырауы (1789-1922)===
XVIII-XIX ғасырларда Османлы және Ресей империялары арасында бірқатар соғыстар болды. XVIII ғасырдың аяғында Түркия Ресеймен болған соғыстарда бірқатар жеңіліске ұшырады. Ал түріктер одан әрі жеңіліске ұшырамас үшін Османлы әскері жаңғырту өтуі керек деген қорытындыға келді.

1789-1807 жылдары ІІІ Селим әскери реформа жүргізіп, армияны еуропалық сызық бойынша қайта құрудың алғашқы байыпты әрекеттерін жасады. Реформаның арқасында сол кезде онсыз да тиімсіз болған жаңа шеріктердың реакциялық ағымдары әлсіреді. Алайда 1804 және 1807 жылдары олар реформаға қарсы көтерілістерді көтерді. 1807 жылы Селимді қастандық жасаушылар түрмеге қамап, 1808 жылы өлтірді. 1826 жылы [[II Махмұт]] жаңа шеріктеры корпусын жойды.

1804-1815 жылдардағы Серб революциясы Балқандағы ұлтшылдық дәуірінің басталуы болды. [[Шығыс мәселесін]] [[Балқан түбегі|Балқан елдері]] көтерді. 1830 жылы Осман империясы де-юре Сербияның егемендігін мойындады. 1821 жылы гректер Түркияға қарсы көтеріліс жасады. Пелопоннестегі гректердің көтерілісі Молдовадағы көтеріліске ұласты, ол 1829 жылы өзінің де юре тәуелсіздігімен аяқталды. XIX ғасырдың ортасында еуропалықтар Осман империясын «[[Еуропаның ауру адамы]]&lt;nowiki/&gt;» деп атады. 1860-1870 жылдары Османлы вассалдары: Сербия, Валахия, Молдова және Қаратау кінәздіктері толық тәуелсіздік алды.

Түркия [[Танзимат|Танзимат дәуірінде]] (1839-1876) әскерге шақырылатын әскер құруға, банк жүйесін реформалауға, діни заңдарды зайырлы құқыққа ауыстыруға, зауыттарды гильдияларға ауыстыруға әкелген реформалар жүргізді. 1840 жылы 23 қазанда Ыстамбұлда Османлы Пошта министрлігі ашылды

1876 ​​жылы Осман империясы конституция қабылдады. Бірінші конституция дәуірінде Түркияда парламент құрылды, оны 1878 жылы сұлтан таратып жіберді.

Сондай-ақ Осман империясындағы сауаттылық деңгейі еуропалық бәсекелестермен салыстырғанда өте төмен болғанын және сауатсыздықтың әсіресе мұсылмандар арасында кең таралғанын атап өткен жөн.&lt;ref&gt;Stone, Norman «Turkey in the Russian Mirror» pages 86-100 from ''Russia War, Peace and Diplomacy'' edited by Mark &amp; Ljubica Erickson, Weidenfeld &amp; Nicolson: London, 2004 page 95.&lt;/ref&gt;                                       

[[1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] Ресей империясының шешуші жеңісімен аяқталды. Нәтижесінде Еуропадағы түрік қорғанысы күрт әлсіреді; Болгария, Румыния және Сербия тәуелсіздік алды. 1878 жылы Аустрия-Мажарстан Османлы облысы Босния Уәлаят пен Нови Пазар Санджакты басқынды, бірақ түріктер олардың бұл мемлекетке қосылғанын мойындамады және оларды қайтаруға бар күшімен тырысты.

Өз кезегінде, 1878 жылғы [[Берлин конгресі|Берлин конгресінен]] кейін [[Британ империясы]] Балқандағы аумақтарды түріктерге қайтару үшін үгіт-насихат жұмыстарын бастады. 1878 жылы британдықтарға [[Кипр|Кипрге]] бақылау берілді. 1882 жылы британ әскерлері Араби-паша көтерілісін басып, оны басып алу үшін [[Мысыр|Мысыртке]] басып кірді.

1908 жылы 3 шілдедегі [[Жас түріктер төңкерісі|Жас түрік]] төңкерісінен кейін [[Екінші Конституция|Осман империясында Екінші Конституция]] дәуірі басталды. Сұлтан 1876 жылғы конституцияның қалпына келтірілгенін жариялап, Парламентті қайта шақырды. Жас түріктердің билікке келуі Осман империясының ыдырауының басталуы болды.

1911-1912 жылдардағы [[Италия-Түрк соғысы|Италия-Түрік соғысы]] кезінде Осман империясы Ливиядан айырылды, ал Балқан альянсы оған соғыс жариялады, [[Бірінші Балқан соғысы|Балқан соғысы]] кезінде Сербия, Грекия, Қаратау және Болгариядан тұратын Балкан альянсы Түркияны Еуропадан қуып жіберді, осылайша Бірінші Еуропалық Балқан соғысы кезінде Түркияның барлық жерінен айырылды.

Немістер Иракта теміржол желісін салуды ұсынды. Темір жол жартылай ғана салынды. 1914 жылы Британ империясы темір жолды сатып алып, оның құрылысын жалғастырды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуында темір жол ерекше рөл атқарды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Осман империясы соғысқа тартылды, Кавказ майданында табыс көрсетті, бірақ соғыстың аяғында Түркия барлық майдандарда жеңіліске ұшырады.

Соғыс кезінде соғыс министрі [[Әнуар паша|Әнуар Паша]] [[армян геноцидін]] бастады.

Хиджаз провинциясында араб көтерілісі болды.

1918 жылы қазанда Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған Мудрос бітіміне қол қойылды. Одан кейін [[Константинополь|Константинопольды]] басып алу және Осман империясының екіге бөлінуі болды. [[Севр бейбітшілік келісім|Севр бейбітшілік келісімінің]] шарттарына сәйкес Осман империясының бөлінген территориясы [[Антанта|Антанта державалары]] арасында қамтамасыз етілді. Бұл Мұстафа Кемал Ататүрік бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың жандануына әкелді.

== Басқару нысаны ==
{{Толық мақала|Осман империясының мемлекеттік ұйымы}}
[[Осман империясының мемлекеттік ұйымы]] өте қарапайым болды. Оның негізгі бағыттары әскери және азаматтық басқару болды. Елдегі ең жоғарғы қызмет сұлтан болды. Азаматтық жүйе аймақтарға тән белгілерге құрылған әкімшілік бірліктерге негізделген. Түріктер мемлекет діни қызметкерлерді бақылайтын жүйені қолданды (Византия империясындағыдай). Мұсылман Ираннан әкімшілік және сот жүйесі енгізілгеннен кейін сақталған түріктердің исламға дейінгі белгілі бір дәстүрлері Осман империясының әкімшілік шеңберінде маңызды болып қала берді. Мемлекеттің басты міндеті - империяны қорғау және кеңейту, сонымен қатар билікті сақтау үшін ел ішінде қауіпсіздік пен тепе-теңдікті қамтамасыз ету болды&lt;ref&gt;Naim Kapucu,Hamit Palabıyık «Turkish public administration: from tradition to the modern age», p 77&lt;/ref&gt;.

Мұсылман әлеміндегі бірде-бір әулет [[Османлы әулеті|Осман әулеті]] сияқты билікте болған емес. Османлы әулеті түркі тектес болған. Он бір рет Осман сұлтанын халық жауы ретінде жаулар құлатты. Осман империясының тарихында Осман әулетін құлату үшін 2 ғана әрекет болған, олардың екеуі де сәтсіз аяқталған, бұл Осман түріктерінің күшіне куә болды.

Сұлтан басқарған халифаттың исламдағы жоғары позициясы түркілерге Осман халифатын құруға мүмкіндік берді. Османлы сұлтан (немесе [[падишаһ]], «патшалардың патшасы») империяның жалғыз билеушісі болды және ол әрқашан абсолютті бақылауды жүзеге асырмаса да, мемлекеттік биліктің даралануы болды. Жаңа сұлтан әрқашан бұрынғы сұлтанның ұлдарының бірі болды. Сарай мектебінің күшті білім беру жүйесі мүмкін емес мұрагерлерді жоюға және басқарушы мұрагерлер элитасына қолдау жасауға бағытталған. Болашақ мемлекеттік қызметкерлер оқыған сарай мектептері оқшауланған жоқ. [[Медресе]]де мұсылмандар оқыды ([[Османлы түрік тілі|осман.]] Medrese), мұнда ғалымдар мен мемлекеттік қызметкерлер сабақ берді. Материалдық қолдауды кедей отбасылардың балаларына жоғары білім алуға мүмкіндік беретін [[вакуф]]тар ұсынды&lt;ref&gt;Bernard Lewis, Istanbul and the civilization of the Ottoman Empire, p. 151&lt;/ref&gt;, ал христиандар Румелия және / немесе Балқан ([[девширме]]) елдерінің тұрғындарынан жыл сайын 8 жастан 12 жасқа дейінгі 3000 христиан ұлын қабылдайтын [[эндерун]]да оқыды&lt;ref&gt;Kemal H Karpat, Social Change and Politics in Turkey: A Structural-Historical Analysis, p. 204&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Thomas allom, c1840, The Enterance to Divan.png|нобай|Керемет Портаның қақпасы (Bâb-ı Âlî)]]

Сұлтан жоғарғы монарх болғанына қарамастан, мемлекет пен атқарушы билік саясаткерлерге жүктелді. Өзін-өзі басқару органында кеңесшілер мен министрлер арасында саяси күрес болды (диван, [[XVII ғасыр]]да Порту деп өзгертілді). [[Бейлік]]тің кезінде де диван ақсақалдардан тұратын. Кейінірек ақсақалдардың орнына армия офицерлері мен жергілікті білгірлер (мысалы, діни және саяси қайраткерлер) диванға кірді. 1320 жылдан бастап ұлы уәзір сұлтанның кейбір міндеттерін орындады. [[Ұлы уәзір]] Сұлтанға мүлдем тәуелсіз болды, ол Сұлтанның мұрагерлік мүлкін кез-келген жолмен иеліктен шығарып, кез-келген адамды жұмыстан шығарып, барлық саланы басқара алды. XVI ғасырдың соңынан бастап сұлтан мемлекеттің саяси өміріне қатысуды тоқтатты, ал ұлы [[уәзір]] Осман империясының іс жүзінде билеушісі болды&lt;ref&gt;Antony Black (2001), «The state of the House of Osman (devlet-ı al-ı Osman)» in The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, p. 199&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Tughra Suleiman.jpg|нобай|[[I Сүлеймен|Ұлы Сүлеймен]]нің тұғрасы (1520)]]

Осман империясының бүкіл тарихында Осман империясының вассал княздіктерінің билеушілері сұлтанмен әрекеттерді үйлестірмей, тіпті оған қарсы әрекет еткен жағдайлар көп болды. [[Жас түріктер төңкерісі]]нен кейін Осман империясы [[конституциялық монархия]]ға айналды. Сұлтан енді атқарушы билікке ие болмады. Барлық провинциялардан келген делегаттармен парламент құрылды. Олар [[Императорлық үкімет (Осман империясы)|Императорлық үкіметті (Осман империясы)]] құрды.

Қарқынды дамып келе жатқан империяны өз ісіне берілген, тәжірибелі адамдар басқарды ([[албандар]], [[фаниариоттар]], [[армяндар]], [[сербтер]], [[венгрлер]] және басқалар). Христиандар, мұсылмандар мен еврейлер Осман империясындағы басқару жүйесін толығымен өзгертті&lt;ref&gt;Inalcik, Halil. «The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City.» Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229—249.pg236&lt;/ref&gt;.

Осман империясында эклектикалық үкімет болды, ол тіпті басқа державалармен дипломатиялық хат алмасуға әсер етті. Бастапқыда хат алмасу грек тілінде жүргізілді&lt;ref&gt;Donald Quataert, 2&lt;/ref&gt;.

Османлы сұлтандарының барлығында 35 жеке белгілер болды - олар қол қойған [[тұғра]]лар. Сұлтанның мөріне ойылып жазылған оларда Сұлтан мен оның әкесінің аты, сондай-ақ мақал-мәтелдер мен дұғалар жазылған. Ең алғашқы тұғра [[Орхан I]] тұғрасы болды. Дәстүрлі стильде бейнеленген луридті тұғра Осман [[каллиграфия]]сының негізі болды.

== Жас түріктер ==
[[XIX ғасыр]]дың соңында жаңартудың жаңа толқыны [[түріктер]]дің ұлттық қозғалысы түрінде көрініс берді. Түріктердің ұлттық қозғалысы XIX ғасырдың 50-60 жылдарында басталды. Қозғалыстың бастапқы кезеңінде артушылық сипаты басым еді. «Жаңа Османлылар» ұйымының мүшелері мен белгілі ағартушы, жазушы Намык Кемел бастаған бірқатар зиялы топтар түрік тілінің дамуы мен оның әдеби тіл дәрежесіне көтерілуіне, ағарту ісіне зор үлестерін қосты. Ендігі реформалық қозғалыс толқынының өкілдері империяның тұтастығын сақтау шараларын іздестірді. [[1889 жыл]]ы [[Ыстамбұл]]да «Бірлік және өрлеу» (осм. İttihâd ve Terakkî) партиясы құрылды. Бұл ұйымның бөлімдері мен провинциялары шетелде де құрылды. Ұйымның алға қойған жақын арадағы мақсаты — конституциялық мемлекет құру болатын. Реформалық шаралар жүргізіп, елдің экономикасын көтеру, қоғамды жан-жақты жаңарту көзделді. Бұл қозғалыстың өкілдері Жас түріктер (түр. Jön Türkler) деп аталды.

[[20 ғасыр|XX ғасырдың]] басында Османлы мемлекетінің халықаралық жағдайы нашарлап, мемлекет күйреу алдында тұрған кезде Жас түріктер өздерінің қызметін жандандыра түсті. [[1908 жыл]]ы [[шілде]]де [[Батыс Еуропа|Батыс державалардың]] [[Македония Республикасы|Македонияны]] Османлы мемлекетінен бөліп алмақ болған саясатынан кейін, сұлтан өкіметінің әлсіздігіне ызаланған түрік әскерінің бөлімдері көтеріліс жасады. Бұл жас түріктер төңкерісінің басталуы еді. Жас түріктер жағына әскердің басқа аймақтардағы бөлімдері де қосылды. Жас түріктердің қысымынан қорыққан сұлтан, [[1908 жыл]]ы [[2 шілде]]де [[1876 жыл]]ғы конституцияны қалпына келтіруге және парламентті шақыруға келіседі. Жаңа парламентте көп орынға ие болып, жеңіске жеткен және әскерге арқа сүйеген Жас түріктер, іс жүзінде, елде өздерінің билігін орнатты. [[1909 жыл]]ы Жас түріктер [[II Әбділхамит]]ті тақтан тайдырды. Жаңа сұлтан болып [[V Мехмет]] сайланды. [[1908 жыл]]ғы Жас түріктер төңкерісінің нәтижесінде Османлы мемлекетінің билік түрі [[абсолюттік монархия]]дан конституциялық монархияға ауысты.

Өкіметке келген Жас түріктер қиындықтарды шешудің жолын таба алмады. Конституциялық билікке көшу елдің шет аймақтарында ұлт-азаттық қозғалыстың жаңа толқынын тудырды. Ұлт-азаттық қозғалыс жетекшілерімен тіл табыса алмаған Жас түріктер, қолындағы билікті пайдаланып, күш қолдану саясатына көшеді. [[1908 жыл]]ы [[Аустрия-Мажарстан]] [[Босния және Герцеговина]]ны [[аннексия]]лайды. [[1911 жыл]]ы [[Ливия]]дағы османлы иеліктерін [[Италия]] басып алады. Османлы үкіметінің сәтсіздіктерін пайдаланған Жас түріктердің қарсыластары оларды үкімет билігінен кетірді. Бірақ жаңа үкімет мемлекетті сақтап қалуға дәрменсіз болып шығады. [[1912 жыл]]ы [[бірінші Балқан соғысы]]нда [[Болгария]], [[Грекия]], [[Румыния]], [[Сербия]] Османлы Сұлтандығының бүкіл еуропалық иеліктерін басып алады. Тек [[Ыстамбұл]] мен оған жақын жатқан біраз аудандар ғана қалады. Бұл үкіметтің де сәтсіздігін пайдаланғысы келген Жас түріктер [[1908 жыл]]ғы көтеріліске қатысқан Әнуар бейдің басшылығымен, [[1913 жыл]]ы мемлекеттік төңкеріс жасайды. Қайтадан үкімет билігіне ие болған Жас түріктер мемлекеттің күйреуін бәрі бір тоқтата алған жоқ. Сыртқы саясатта [[Германия]]ны арқа тұтқан Османлы Сұлтандығы [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]та [[үштік одақ]] жағында болады.

== Осман империясының әкімшілік бөлінісі ==
{{main|Осман империясының әкімшілік бөлінісі}}
Осман империясының әкімшілік бөлінуі мемлекеттің субъектілерін басқаратын әскери басқаруға негізделген. Бұл жүйеден тыс [[Осман империясының вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері|вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері]] болды.

== Османлы тұғрасы ==
{{Толық мақала|Тұғра}}
[[Image:Tugra Mahmuds II.gif|right|frame|Бұл османлы сұлтаны II Махмұт тұғрасы. Онда былай делінген:
'' &lt;span style=&quot;color:#990000;&quot;&gt;Махмұт&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#000099;&quot;&gt;хан&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#999900;&quot;&gt;Әбділхамит&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009900;&quot;&gt;ұлы&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#990099;&quot;&gt;мәңгілік&lt;/span&gt; 
&lt;span style=&quot;color:#009999;&quot;&gt;жеңімпаз&lt;/span&gt;''. 
Османлыша: &lt;br/&gt;    
-  &lt;big&gt;
&lt;span style=&quot;color:#990000;&quot;&gt;محمود &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#000099;&quot;&gt;خان &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009900;&quot;&gt;بن &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#999900;&quot;&gt;عبدالحميد &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#009999;&quot;&gt;مظفر &lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;color:#990099;&quot;&gt;دائماً&lt;/span&gt;&lt;/big&gt;]]

Тұғра (түр. Tuğra) — османлы сұлтандарының ресми құжаттар мен хаттарында қолданылатын хұснихаттық мөр немесе қолтаңба. Тұғрада сұлтанның аты, әкесінің аты және атағы көрсетіледі.

==Диуан==
Cұлтан мемлекетте жоғарғы билеуші болса да, мемлекеттегі атқарушы билік уәзірлерге (осм. Vezir) жүктелінеді. Олардың күнделікті жұмыс орындары «Диуан» (осм. Dîvân-ı Hümâyun) болып саналды. Диуанның басшысы әрі сұлтаннан кейінгі екінші адам садрағзам (осм. Sadrazam) болып саналды. Бірақ [[1320 жыл]]дан бастап садрағзамдар сұлтандардың да кейбір міндеттерін орындай бастады. Садрағзамдар сұлтандардан толығымен тәуелсіз болды: олар сұлтанның мұрагерлік мүлкін өз қалауы бойынша басқара алды, мемлекеттегі кез келген уәзірді немесе пашаны қызметтен босатуға құқылы болды.

==Тағы қараңыз==
* [[Османлы байрағы]]
* [[Османлы сұлтандарының тізімі]]
* [[Османлы түрік тілі]]
* [[Османлыша-түрікше энциклопедиялық сөздік]]
* [[Османлы әулеті]]
* [[Османлы әулетінің шежіресі]]
* [[Паша]]
* [[Тұғра]]

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
===Ағылшын тілінде===
* [http://www.turizm.net/turkey/history/ottoman.html Османлы мемлекеті: Уақытнама]
* [http://ottomanfoothill.googlepages.com Османлы мемлекеті: Мәңгілік ел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025234456/http://ottomanfoothill.googlepages.com/ |date=2009-10-25 }}
* [http://www.osmanli700.gen.tr/english/engindex.html Османлы торабы]
* [http://www.euratlas.com/big/big1600.htm Османлы империясы] — Еуропаның [[1600 жыл]]ғы картасы және Османлы мемлекетінің сол кездегі географиялық көрінісі.
* [http://books.google.com/books?vid=LCCN05017306&amp;id=LFbTIBgjbqQC&amp;pg=PA257 History of Turkish Empire] — Османлы мемлекеті тарихының уақытнамасы.
* [http://www.wsu.edu:8080/~dee/OTTOMAN/OTTOMAN1.HTM Дүние жүзінің өркениеттері: Османлылар] — Османлы мемлекетінің басқару жүйесі.
* [http://www.ottomansouvenir.com/Capitals/Capitals_of_Ottoman_Empire.htm Османлы мемлекетінің елордалары]
* [http://aton.ttu.edu Түрік ауыз әдебиеті]
* [http://www.theottomans.org Османлылар жайлы мәліметтер]
* {{PDFlink|[http://www.unm.edu/~phooper/thesis_condensed.pdf Ерте Османлы тарихындағы халықтарды күштеп жер аударулар]

|566&amp;nbsp;[[Kibibyte|KiB]]&lt;!-- application/pdf, 580460 bytes --&gt;}} — [[1300 жыл|1300]]-[[1600 жыл]]дар аралығын қамтиды

===Түрік тілінде===
* [http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanlı_İmparatorluğu Османлы мемлекеті туралы энциклопедиялық мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917204512/http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu |date=2009-09-17 }}
* [http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html Османлы байрақтары жайлы мәліметтер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214144301/http://www.discoverturkey.com/haberler/osmanli-bayrak.html |date=2008-02-14 }}
* [http://www.theottomans.org/turkce/index.asp Османлы мемлекеті жайлы мәліметтер]
{{Хилафаттар}}
&lt;!--
{{Осман империясының сұлтандары}}
{{Осман империясының мемлекеттік жүйесі}}--&gt;

[[Санат:Хилафаттар]]
[[Санат:Османлы империясы]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]
[[Санат:Империялар]]</text>
      <sha1>pq2ep3ecu69dbz6m5w8smofgts6fhpk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9219</id>
    <revision>
      <id>3621039</id>
      <parentid>3568430</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:56:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23399" sha1="9f9tpvj3sgekb1bststebjfnqxdx7jt" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан
| Шынайы есімі         =
| Суреті               = Әлихан Бөкейхан портреті.jpg
| Сурет ені            = 250
| Атауы                =
| Титулы               = [[Алаш автономиясы|Алашорда автономиялы үкіметінің]] [[Премьер-министр|төрағасы]]
| Ту                   =Proposed Flag of the Alash Autonomy (horizontal).svg
| Ту2                  = 
| Басқара бастады      = [[13 желтоқсан]] [[1917]]
| Басқаруын аяқтады    = [[5 наурыз]] [[1920]]
| Ізашары              = 
| Ізбасары             = 
| Титулы_2             = 
| Ту_2                 = 
| Ту2_2                = 
| Реті_2               = 
| Басқара бастады_2    = 
| Басқаруын аяқтады_2  = 
| Ізашары_2            = 
| Ізбасары_2           = 
| Титулы_3             = 
| Ту_3                 = 
| Ту2_3                = 
| Реті_3               = 
| Басқара бастады_3    = 
| Басқаруын аяқтады_3  = 
| Ізашары_3            = 
| Ізбасары_3           = 
| Титулы_4             = 
| Ту_4                 = 
| Ту2_4                = 
| Реті_4               = 
| Басқара бастады_4    = 
| Басқаруын аяқтады_4  = 
| Ізашары_4            = 
| Ізбасары_4           = 
| Туған күні         = 5.3.1866 
| Туған жері         = [[Қарқаралы уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Дала Өлкесі]]
| Қайтыс болған күні   = 27.9.1937 
| Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Ресей КФСР]]
| Жерленді             = Мәскеу қаласындағы Дон зиратында
| Діні                 = [[сүннет]]тілік [[ислам]]
| Әкесі                = Нұрмұхаммед Мырзатайұлы Бөкейхан
| Анасы                = Бегім Дулатқызы
| Жұбайы               = Елена Яковлевна Севостьянова 
| Мамандығы            = публицист, ғалым, аудармашы
| Балалары             = Зейнеп (Елизавета), Өкітай (Сергей) 
| Партиясы             = [[Алаш партиясы|Алаш]]
| Білімі               = Омбы техникалық училищесі&lt;br &gt;Орман шаруашылығы институты ([[Санкт-Петербург]])
| Қолтаңбасы           = Alikhan Bukeikhanov Signature.svg
| Сайты                = 
| Commons              = 
| Марапаттары          =
|Династия=[[Төре]]
}}
'''Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан''' ({{туғанкүні|5|3|1866}},  [[Қарқаралы уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], Дала Өлкесі – {{қайтысболғанкүні|27|9|1937}}, [[Мәскеу]]) — [[Қазақтар|қазақтың]] мемлекет қайраткері. [[Алаш партиясы]]ның жетекшісі, [[Алаш Орда|Алашорда]] автономиялы үкіметінің төрағасы, [[Көсемсөз|публицист]], [[ғалым]], [[Тілмаш|аудармашы]].

== Өмірбаяны ==
Ата тегі [[Шыңғыс хан]]ның үлкен ұлы [[Жошы хан|Жошыдан]] тарайтын [[төре]] тұқымы. Арғы атасы – атақты [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтан]]. Қазақтың соңғы хандарының бірі Бөкей осы Барақ сұлтанның баласы. Бөкейден Батыр, одан Мырзатай, одан Әлиханның әкесі Нұрмұхамед.

Әлиханды әкесі тоғыз жасында [[Қарқаралы]]ға апарып, жергілікті молданың қолына оқуға береді. Бірақ зерделі бала молдадан оқығандардан гөрі осындағы мектепте оқып жүргендердің сауаттылығын аңғарып, қаладағы үш кластық бастауыш мектепке өз еркімен ауысып алады. Оны бітіргеннен кейін, 1879 жылы Қарқаралы қаласындағы қазақ балаларына арналған мектепке түсіп, 1886-ге дейін оқиды. 

1886-1890 жылдар аралығында [[Омбы|Омбыдағы]]&lt;nowiki/&gt; техникалық училищеде оқып, оны &quot;''техник''&quot; мамандығы бойынша бітіріп шықты.

1890-1894 жылдар аралығында [[Санкт-Петербург]]тегі Орман технологиялық институтының экономика факультетінде оқыды. Дала генерал-губернатор кеңсесінің ұсыныс хаты мен қазақ қауымдастығының 200 сом стипендиясын алып, [[1894 жыл|1890]] жылы [[Ресей империясы]]ның елордасы Петерборға барып, Орман шаруашылығы институтының экономика факультетіне түседі. Ол мұнда жүріп күнделікті сабақтарына қоса студенттердің саяси, әдеби, экономикалық және тағы басқа үйірмелердің жұмысына қызу араласып, студенттік толқуларға қатысады.  

=== Саяси қызметі ===
Оқуын бітіріп, Омбыға оралғанда Ә. Бөкейхан Ресей империясының қазақ даласына жүргізген отаршылдық саясатына деген өзіндік көзқарасы қалыптасқан, марксизмнің экономикалық қағидаларымен қаруланған, саяси астыртын күрестің түрлері мен әдістерін үйреніп, білген, күрес тартыстан біршама тәжірибесі бар саяси күрескер болатын. Ол Омбыға келісімен қаланың саяси әлеуметтік, қоғамдық жұмысына белсене араласады.

«Народная свобода» (''Халық бостандығы'') партиясының қатарына өтіп, өзі қазақ зиялылары мен саяси белсенділерінің арасында осы партияның шағын тобын ұйымдастырады. Әлиханның саяси көзқарасының пісіп-жетілуіне, кейін белгілі саяси, қоғам, мемлекет қайраткері әрі қазақ ұлт-азаттық қозғалысының ұйымдастырушысы және көсемі ретінде танылуына, саяси күрескер ретінде шыңдалуына Омбыдағы күндері ерекше ықпал етеді.

[[1905 жыл|1905 жылдан]] бастап Ресей конституциялық-демократиялық партиясының (кадеттер) мүшесі, оның қазақ бөлімшесін құру мақсатында [[Орал]]да, [[Семей]]де жиындар өткізген. Қарқаралыда патша өкіметінің отаршылдық саясатына қарсы өткен қозғалысқа қатысып, {{formatnum:14500}} адам қол қойған [[Қарқаралы петициясы]]н ұйымдастырушылардың бірі болған.

[[1905 жыл|1905 жылы]] Әлихан Бөкейхан [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] қазақтарының атынан '''1-ші [[Мемлекеттік дума]]ға депутат''' болып сайланды. Бірақ ол 1-ші [[Мемлекеттік дума]] жұмысына қатыса алмады. Өйткені Ә.Н. Бөкейхан өз жұмысын бастаған кезде Дала өлкесі генерал-губернаторының негізсіз жарлығымен 3 ай [[Павлодар]] абақтысында отырды. 

Абақтыдан шығып Санкт-Петербургке жеткенде, Дума патшаның үкімімен таратылып, оның біраз мүшелері наразылық актісін қабылдау үшін сол кездегі [[Финляндия]]ның Выборг қаласына жүріп кеткен еді. Ә.Н. Бөкейхан да солардың артынан аттанып, [[Выборг үндеуі]]не қол қойды. Сол үшін жазаға тартылып, [[Санкт-Петербург]] сот палатасының төтенше мәжілісінің шешімімен 3 айға [[Семей]] түрмесіне жабылды. [[1906 жыл|1906 жылы]] Омбыдан шығатын кадеттік «Голос степи», «Омичъ» және «Иртышъ» газеттерінде; [[1908 жыл|1908 жылы]] [[Санкт-Петербург]]те жарық көрген меньшевиктік «Товарищъ», кадеттік «Речь», «Слово» газеттерінде редакторлық қызмет атқарды.

[[1909 жыл|1909]]-[[1917 жыл|1917]] жылдары «Дон егіншілік банкі» бөлімшесінде жұмыс істеді.

[[1911 жыл|1911]]-[[1914 жыл|1914]] [[Қазақ газеті|«Қазақ» газетін]] ұйымдастыруда және оның жалпы ұлттық деңгейге көтерілуіне зор еңбек сіңірді.

20 ғасырдың басында қазақ даласында екі ағымның болғаны белгілі. Бірі [[Бұхара әмірлігі|Бұқар]] мен [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан өлкесіне]] бет бұрған дәстүршіл, панисламшыл ағым, екіншісі негізінен Батыс өркениетін үлгі тұтқан жаңашыл, пантүркішіл ағым. Осы екінші ағымның басында Әлихан бастаған орыс мектептерінен тәлім-тәрбие алған озық ойлы қазақ зиялылары тұрады. Бұл топ саяси ұстамдылық танытып, Ресей империясына қарсы ашық күреске шығудың әлі ерте екенін анық түсінеді. Сондықтан олар, ең алдымен, халықтың сана сезімін оятатын жағдай жасау керек деп білді.

Бар күш-қуаттарын осы мақсатқа жұмылдырады. Бірақ олардың ойдағыдай жұмыс істеуіне жандармерия басқармасының жансыздары мүмкіндік бермейді. Солардың көрсетуімен қуғынға түседі, түрмеге қамалады. Бұдан студент кезінде-ақ сенімсіздердің қара тізіміне ілігіп, бақылауда жүрген Әлихан да тыс қалған жоқ, алдымен, Семей түрмесіне қамалып, кейін [[Самар]] қаласына жер аударылып, онда тек ғылыми-шығармашылық қызметпен айналысуға ғана мәжбүр болды.

[[1916 жыл|1916 жылы]] жер аудару мерзімі бітіп, Самардан [[Орынбор]]ға келген Әлихан бірден қаланың қоғамдық, саяси өміріне араласып кетеді. Қаланың қазақ тұрғындары атынан қалалық думаға сайланады.

=== Алаш Орда===
[[Сурет:Alash-orda.jpg|300px|thumb|right|«Алаш» партиясының басшылары, 1917, солдан оңға қарай: [[Ахмет Байтұрсынұлы]], Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан, [[Міржақып Дулатұлы]]]]

[[Сурет:Bokeykhanov kesimi.jpg|thumb|150 px|right|Ә. Бөкейханның өлім жазасына кесімі]]
Ол [[Ақпан төңкерісі]]нен үлкен үміт күтеді. Бірақ ол үміті ақталмайды. [[Уақытша үкімет]], оның ішінде өзі мүшесі болып жүрген кадет партиясының көсемдері қазаққа автономия беруге қарсы болады. Оның үстіне олармен жер мәселесі жөнінде де ымыраға келе алмайды да, ол бұл партиядан шығып, қазақтан сайланған тоғыз өкілді бастап барып, Томск қаласында Сібір автономистерінің құрылтайына қатысады. Осында болашақ [[Сібір хандығы|Сібір республикасының]] құрамында [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ автономиясы]] құрылмақ болады.

Құрылтайдан оралысымен Әлихан қазақ тарихындағы тұңғыш саяси ұйым [[Алаш партиясы]]н ұйымдастыруға кіріседі. Артынша, [[1917]]&amp;nbsp;ж. желтоқсанында [[Екінші жалпықазақ съезі]] [[Алаш автономиясы]] жарияланып, Ә. Бөкейхан сол алғашқы Қазақ республикасының тұңғыш төрағасы (президенті) болып сайланады.
[[Сурет:life death4.jpg|thumb|400 px|left|Ә. Бөкейханның 1935 пен өлім жазасына кесілер күніндегі фотосуреті]]

[[1919]]&amp;nbsp;жылы большевиктер өкіметінің бұрынғы алашордашыларға жасаған кешірімнен кейін Ә. Бөкейхан қалған өмірін ғылыми зерттеушілікке арнады.

Бірақ, ұлттық намыстан жұрдай, жалған интернационалист, жадағай белсенділердің көрсетуімен ол 1926&amp;nbsp;жылы екі рет тұтқындалып, түрме азабын тартты. Әлихан Бөкейхан Мәскеуге жер аударылады, зор беделінен қорыққан большевиктер өкіметі оны Қазақстанға жолатпады. Онда он жыл үй қамауында отырған Әлиханды [[1937 жыл|1937 жылғы]] тамызда қайыра тұтқындап, бір айдан кейін жалған жаламен 71 жасында Мәскеуде ату жазасына кеседі.

[[1989 жыл|1989 жылғы]] [[14 мамыр|мамырдың 14]] КСРО Жоғарғы сотының қаулысы бойынша әрекетінде қылмыс құрамы жоқ болғандықтан, ақталды.

Сөз соңында, ғалым, Ә. Бөкейхан XX ғасырдың алғашқы жартысында қазақ эпосы мен фольклорын ғылыми тұрғыдан зерттеген ғалымдарымыздың бірі болды. Ол қарастырған негізгі аспектілер: эпостың тарихилығы, қазақ фольклорының  түрлері, шығу мезгілі, жыршы мен оның шеберлігі, қоғамдық ой-сананың жырда көрініс табуы, бейнелер, олардың атқарған идеялық қызметі, үлгінің көркемдік ерекшеліктері т.с.с.- әлі де қазақ фольклортану ғылымында өз маңызын жойған жоқ, және сол дәуірдің жетістігі болып саналатыны сөзсіз.

== Ғылыми еңбектері ==
XIX ғасырдың соңында Омбы орман шаруашылығы училищесінде оқытушылық қызмет атқарып, ғылыми жұмыстармен айналысады. 
Ол [[1896 жыл|1896 жылы]] көрнекті ғалымдардың ықпалымен [[Орыс географиялық қоғамы]] Батыс-Сібір бөлімшесінің толық мүшесі болып сайланды. 

Әлихан Нұрмұхамедұлы «Ресей. Жалпы географиялық сипаттама» атты көп томдық еңбектің қазақ даласына арналған 18 томына автор ретінде қатынасқан. Ол ғылыми жұмыспен қатар қоғамдық-әлеуметтік саяси қызметтерге де белсене араласа бастайды.
[[1904 жыл|1904 жылы]] қазақ даласына қоныс аудару қозғалысын даярлап берген Ф.А. Шербина экспедициясының құрамында болды.
[[1911 жыл|1911]]-[[1914 жыл|14]] жж. Әлихан Бөкейхан «Жаңа энциклопедиялық сөздіктің» 4-21 томдарына автор ретінде қатысты.


==Әлихан туралы==
===Зерттеулер===
2009–2013 жылдары Ә. Бөкейханның 9 томдық толық шығармалар жинағы шықты. 2011 жылы Әлихан Бөкейханның 145-жылдық мерейтойына байланысты 15 томдық шығармаларының толық жинағы жарық көрді. Оған мақалалары, очерктері, хаттары, жеке іс қағаздары, саяси сатиралары, ғылыми және көркем аудармалары, т.б. кірді. Басылым 2011-2018 жылға дейін жалғасты.

=== Атаулар===
1992 жылы [[Қарағанды облысы]]ның [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданындағы]] Ақтоғай аудандық кеңестің шешімімен ол туған ауылға Ә.Н. Бөкейханов есімі берілді.

=== Фильмдер ===
1994&amp;nbsp;— «Алаш туралы сөз»режиссері: [[Қалила Нематұлы Омаров|Қалила Умаров]]
Жанры: “Деректі фильм” Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]]

2009&amp;nbsp;— «Алашорда» режиссері: Қалила Умаров
Жанры: “Деректі фильм” Өндіріс: “Қазақфильм”.

=== Әдебиет ===
* Мұхамедханов, Қ. Әлихан Бөкейханов [Телехабар] / Қ. Мұхамедханов. - &amp;nbsp;Семипалатинск телевидениесі, 1989. - 20 июнь. - Машинкамен терілген 14 парақ. - Телехабар авторы және жүргізушісі Қ.Мұхамедханов.
* Мұхамедханов, Қ. Әлихан Бөкейханов [Мәтін] /&amp;nbsp; Қ. Мұхамедханов // Семей таңы. - 1990. - 17 қаңтар. - Б. 3-4; Қазақ әдебиеті. - 1990. - 8 маусым - Б. 10-11; 15 маусым - Б. 10-11.
* Мұхамедханов, Қ. Әлихан Бөкейханов [Телехабар] / Қ. Мұхамедханов. - Семипалатинск телевидениесі, 1991. - 28 октябрь. - 40 п. мәтін, фотосуреттер, құжаттар т.б. - Телехабар авторы және жүргізушісі Қ. Мұхамедханов.
* Мұхамедханов, Қ. Әлихан Бөкейхановтың Абай туралы мақалалары (1903, 1905, 1907 ж.ж) [Мәтін] / Қ. Мұхамедханов // Абай. - 1992. - №2. - Б. 23-27.
* Мұқаметханов, Қ. Әлихан Бөкейханов [Мәтін] / Қ. Мұхамедханұлы [Мұхамедханов]&amp;nbsp; // Абай : энциклопедия. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы : Атамұра, 1995. - Б. 166 -167.
* Мұхамедханов, Қ. Абай мұрагерлері [Мәтін] Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов, Міржақып Дулатов өмірі мен шығармашылығы туралы мәліметтер енген] / шығармаларын жинап, зерттеп, өмірбаяндары жазып, баспаға әзірлеген Қ. Мұхамедханов.  - Алматы : Атамұра, 1995. - 208 б.
* Мұхамедханұлы, Қ. Абайды тұңғыш рет баспасөзде танытқан Әлихан Бөкейханов [Мәтін] / Қ. Мұхамедханұлы [Мұхамедханов] // Түркістан. - 1995. - 9 тамыз. - Б. 1.

== Сыртқы сілтемелер ==


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан басшылары (1917 жылдан бастап)}}
{{Қазақстан үкіметі басшылары}}
{{Алаш Орда}}

[[Санат:Ақтоғай ауданында (Қарағанды облысы) туғандар]]
[[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]]
[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Қазақстан билеушілері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан премьер-министрлері]]
[[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері]]
[[Санат:Ресей Мемлекеттік Думасының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]
[[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]]
[[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]]
[[Санат:Кадеттер]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>9f9tpvj3sgekb1bststebjfnqxdx7jt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нұрпейіс Байғанин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9309</id>
    <revision>
      <id>3621090</id>
      <parentid>3613384</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:59:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9637" sha1="mpx7dxf1sjoakow9q7vyuhtdxahkz4t" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Нұрпейіс Байғанин
 |Атауы                = 
 |Сурет                = Нурпеис Байганин.jpeg
 |Сурет ені            = 200 px
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = әнші
 |Туған кездегі есімі = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 20.06.1860
 |Туған жері         = {{туғанжері|Темір ауданы|Темір ауданында}}, [[Ақтөбе облысы]]
 |Қайтыс болған күні   = 9.4.1945
 |Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = [[Сурет:Flag of Russia.svg|25px]] [[Ресей империясы]]→ &lt;br /&gt; [[Сурет:Flag of the Soviet Union (1936 – 1955).svg|25px]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] &lt;br /&gt; {{байрақ|Қазақ КСР}}
 |Мамандықтары         = халық ақыны, жырау
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = домбыра
 |Жанрлары             = 
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = {{Құрмет Белгісі ордені}}
 |Сайты                = 
}}
'''Нұрпейіс Байғанин''' ([[20 маусым]] [[1860 жыл|1860]], қазіргі [[Темір ауданы]] Сүлікті ауылы, [[Ақтөбе облысы]] — [[9 сәуір]] [[1945 жыл|1945]], [[Ақтөбе]]) — халық ақыны, [[жырау]]. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1939).

== Жас жыршы ==
Кіші Жүздің [[Әлімұлы]], [[Шекті]]нің Шүрен руынан. Әкесі Байғана жоқшылықты көп көрген. Анасы Үміт [[әнші]], домбырашы әрі [[ақын]] болыпты, айтыстарға қатысқан.

Ол ақындық өнерді ең алғаш анасынан үйренген. 16 – 17 жасынан-ақ “бала жыршы” атанады. Кейіннен [[Абыл Тарақұлы|Абыл]], [[Шернияз Жарылғасұлы|Шернияз]], [[Нұрым Шыршығұлұлы|Нұрым]], [[Қашаған Күржіманұлы|Қашаған]], [[Ақтан Керейұлы|Ақтан]], [[Қазақбай]], [[Сабыр Садықұлы|Сабыр]] тәрізді белгілі ақындардан үлгі алып, бірқатарымен айтысқа түседі, батырлық жырларды үйренеді. Байғанин Нұрпейіс негізінен батырлықты, адамгершілік пен адалдықты, әділдік пен ізгілікті дәріптейтін, [[халық]] сүйіп тыңдайтын ''“Құбығұл”, “Төрехан”, “Қобыланды”, “Ер Тарғын”, “Алпамыс”, “Қыз Жібек”, “Айман — Шолпан”'' сияқты жыр, дастандарды жырлаған. Байғанин Нұрпейіс жырлаған [[Қобыланды батыр (жыр)|&quot;Қобыланды батыр&quot;]] жыры — осы жырдың басқа ақын-жыршылар айтқан нұсқаларынан көлемі молы, оқиғасы жағынан мазмұндысы. Байғанин Нұрпейістің ертеректе жырлаған дастан, жыр нұсқалары кезінде жазылып алынбаған.&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса   - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл&lt;/ref&gt;

== Еңбегі ==
Эпостық жырларды айтумен қатар, дайын сюжеттерді пайдалана отырып, халықтық, әлеуметтік мәселелерге арналған ''“Ақкенже”, “Нарқыз”'' сияқты өз туындаларын шығарды. ''“Ақкенже”'' дастанында қазақ әйелдерінің тағдыры сол кезеңдегі нақты өмір мәнімен үндес, жан-жақты суреттеледі. '' “Нарқыз”'' — қазақ әйелдерін бостандыққа шақырған, идеясы анық, көркемдігі жоғары шығармаларының бірі. Байғанин Нұрпейістің дастан, эпостық жырларынан басқа да сатиралық өткір, қысқа өлеңдері және “Кектің дауысы”, “Қазақбаймен айтыс” сияқты көлемді шығармалары бар. Байғанин Нұрпейіс шығармашылық жағынан толысып, халық құрметіне бөленген шағында отансүйгіштік, халық тағдыры, тағы басқа тақырыптарды кеңінен жырлады (''“Қазақстан”, “Гүлденген заман”, “Өңімдегі жұмбақ”, “Ғажайып көрмеде”, “Москва”, тағы басқа''). 1938 жылы [[Жамбыл Жабайұлы|Жамбыл Жабаевтың]] мерейтойына қатысып,  “Ақын шабыты”, “[[Жамбыл Жабайұлы|Жамбылға]]”, ''“Көрімдік”, “Ғасырдың қарт бұлбұлы”'', тағы басқа жырлар шығарды. Бүкілодақтық [[Ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылық]] көрмесінің ашылу салтанатына, Қазақстан жазушыларының екінші съезіне (1939) қатысты. Ақынның кейіннен ''“Өрістегі өмір”'' (1938), ''“Ақын”'' (1939), тағы басқа дастандары жарияланды. ''“Ер туралы жыр”'' (1942), ''“Жиырма бес”'' (1942) поэмалары [[Кеңес Одағының Батыры|Кеңес Одағының Батырлары]] Нарсұтбай Есболатов пен [[Төлеген Тоқтаров]]тың ерлігіне арналған. Ол батырлық туралы жырларында ауыз әдебиетінің үлгілерін шебер пайдаланып, оны жазба әдебиеттің биігіне көтере білді. Көп жасаған, көп көрген, көп үйреніп, көп жырлаған, қазақ халқының мол сөз қазынасын меңгере, пайдалана білген ақынның шығармалары терең мағыналы, өткір тілді, [[Шешендік өнер|шешендік]] сөздерге, мақал-мәтелге, афоризмге толы. Байғанин Нұрпейістің ''“Ақын шабыты”, “Ақынға”, “Отарба”, ''“Зор майданға шапшаң бар”'', тағы басқа өлеңдері дәстүрлі терме мәнерінде жазылған.

== Жетістіктері ==
[[Ақын]] жыр алыбы [[Жамбыл Жабайұлы|Жамбыл]] сияқты Қазақстанның біраз жерлерін аралап, [[Алматы]], [[Мәскеу]] қалаларында болып, ертеден келе жатқан жыраулық дәстүрді халқына қайта тарту етті. [[1938 жыл|1938 жылдан]] бастап Байғанин Нұрпейіске әдеби хатшы белгіленіп, ақын шығармаларын М. Хакімжанова, Қ. Шаңғытбаев, Е. Ахметов, тағы басқа ақындар ұқыпты түрде дер кезінде қағазға түсіріп отырды. Байғанин Нұрпейіснің өмірі мен шығарм. Е. Ысмайыловтың, О. Нұрмағамбетованың, К. Сейдехановтың зерттеулерінде қарастырылған. [[Ақтөбе облысы]]нда [[Байғанин ауданы]] бар. Ақтөбе және басқа қалалардағы көшелер мен мектептерге ақын аты берілген. Байғанин Нұрпейіс ''“Құрмет белгісі”'' орденімен марапатталған.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;&lt;/ref&gt;

==Шығармалары==
* Өрістеген өмір, А., 1939;
* Ақын шабыты, А., 1940;
* Таңдамалы, 1945;
* Шығармалар жинағы, А., 1956;
* Избранные произведения, А.-А., 1946;
* Таңдамалы, А., 1991.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]]</text>
      <sha1>mpx7dxf1sjoakow9q7vyuhtdxahkz4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жансен Кереев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9316</id>
    <revision>
      <id>3621086</id>
      <parentid>2649143</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4191" sha1="n0v8t4foho4snsrim8akuzljsyjdb3y" xml:space="preserve">'''Жансен Кереев''' ([[1 қаңтар]] [[1930 жыл]] [[Темір ауданы, Бабатай ауылы]] - [[1983 жыл]], [[Мәскеу]])&amp;nbsp;— көрнекті әскери қайраткер, генерал-лейтенант.

== Білімі ==
* [[Амур облысы]]ның [[Благовещенск]] жалпы әскери училищесін бітірген.
* [[Мәскеу]]дегі М.В. Фрунзе атындағы әскери академияны алтын медальмен бітірген.
* К.Е. Воршилов атындағы [[КСРО Қарулы Күштері Бас штабының әскери академиясы]] (1973) бітірген.
* Бас штаб әскери академиясы жанындағы жоғары академиялық курсты (1978) бітірген.
== Өмірбаяны ==
* 1950 жылы әскер қатарына шақырылып, [[Сахалин облысы]] [[Курил аралдары]]нда қызмет етті.
* 1953—56 жж. Забайкалье әскери округінде взвод командирі
* 1956 жылы Кеңес әскерлерінің Алманиядағы тобына жіберіліп, онда 1962 жылға дейін әуелі атқыштар взводының, кейін рота командирі болды.
* 1965—70 жж. Ленинград әскери округінде полк штабының аға офицері, полк командирі, дивизия командирінің орынбасары.
* 1973—75 жж. генерал-майор атағымен Кеңес әскерлерінің Алманиядағы тобында дивизия командирі, [[Магдебург]]тегі әскери құрама штабының бастығы болып қызмет жасады.
* 1979—82 жж. Приволжье әскери округінің штаб бастығы, КСРО Қорғаныс министрлігі аппаратының жауапты қызметкері. Ол үш ірі әскери жаттығуларға&amp;nbsp;— Ленинград әскери округіндегі «Двина», «Днепр», Шығыс Алманияда өткен «Қалқан» жаттығуларына қатысушы.
* 1982&amp;nbsp;ж. [[Вьетнам]] халық әскерінің аға кеңесшісі болып тағайындалған.
* 1983&amp;nbsp;ж. елге қайтып келе жатқанында науқастанып, [[Мәскеу]]дегі Бурденко атындағы әскери госпитальда қайтыс болған. Денесі [[Алматы]]ға әкелініп, [[Кеңсай зираты|Кеңсай]] зиратына жерленді.

== Марапаттары ==
Екі орденмен, бірнеше медальмен марапатталған.
== Есте қалдыру ==
* 
'''Жансен Кереев ескерткіші'''&amp;nbsp;— [[2000]]&amp;nbsp;ж. [[Ақтөбе]] қаласындағы генералдың өз атындағы көшеге орнатылды. Мыстан жасалған тұғыр биіктігі&amp;nbsp;— 3,6 м. Материалы&amp;nbsp;— [[Қордай]]дың қызыл гранитінен. Төменгі тұғыр биіктігі&amp;nbsp;— 0,3 м, мүсін биіктігі&amp;nbsp;— 1,2 м. Авторы [[Бақытжан Әлімбайұлы Әбішев|Бақытжан Әбішев]], сәулетшілері Б. Егінбаев, Н. Қожағұлов.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:1930 жылы туғандар]]
[[Санат:Темір ауданында туғандар]]
[[Санат:1983 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО генерал-лейтенанттары]]
[[Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары]]
[[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]]</text>
      <sha1>n0v8t4foho4snsrim8akuzljsyjdb3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621087</id>
      <parentid>3621086</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4643" sha1="h0yze906tonnqopk7xaj1wnycvuhmnh" xml:space="preserve">'''Жансен Кереев''' ([[1 қаңтар]] [[1930 жыл]] [[Темір ауданы, Бабатай ауылы]] - [[1983 жыл]], [[Мәскеу]])&amp;nbsp;— көрнекті әскери қайраткер, генерал-лейтенант.

== Білімі ==
* [[Амур облысы]]ның [[Благовещенск]] жалпы әскери училищесін бітірген.
* [[Мәскеу]]дегі М.В. Фрунзе атындағы әскери академияны алтын медальмен бітірген.
* К.Е. Воршилов атындағы [[КСРО Қарулы Күштері Бас штабының әскери академиясы]] (1973) бітірген.
* Бас штаб әскери академиясы жанындағы жоғары академиялық курсты (1978) бітірген.
== Өмірбаяны ==
* 1950 жылы әскер қатарына шақырылып, [[Сахалин облысы]] [[Курил аралдары]]нда қызмет етті.
* 1953—56 жж. Забайкалье әскери округінде взвод командирі
* 1956 жылы Кеңес әскерлерінің Алманиядағы тобына жіберіліп, онда 1962 жылға дейін әуелі атқыштар взводының, кейін рота командирі болды.
* 1965—70 жж. Ленинград әскери округінде полк штабының аға офицері, полк командирі, дивизия командирінің орынбасары.
* 1973—75 жж. генерал-майор атағымен Кеңес әскерлерінің Алманиядағы тобында дивизия командирі, [[Магдебург]]тегі әскери құрама штабының бастығы болып қызмет жасады.
* 1979—82 жж. Приволжье әскери округінің штаб бастығы, КСРО Қорғаныс министрлігі аппаратының жауапты қызметкері. Ол үш ірі әскери жаттығуларға&amp;nbsp;— Ленинград әскери округіндегі «Двина», «Днепр», Шығыс Алманияда өткен «Қалқан» жаттығуларына қатысушы.
* 1982&amp;nbsp;ж. [[Вьетнам]] халық әскерінің аға кеңесшісі болып тағайындалған.
* 1983&amp;nbsp;ж. елге қайтып келе жатқанында науқастанып, [[Мәскеу]]дегі Бурденко атындағы әскери госпитальда қайтыс болған. Денесі [[Алматы]]ға әкелініп, [[Кеңсай зираты|Кеңсай]] зиратына жерленді.

== Марапаттары ==
Екі орденмен, бірнеше медальмен марапатталған.
== Есте қалдыру ==
* 
'''Жансен Кереев ескерткіші'''&amp;nbsp;— [[2000]]&amp;nbsp;ж. [[Ақтөбе]] қаласындағы генералдың өз атындағы көшеге орнатылды. Мыстан жасалған тұғыр биіктігі&amp;nbsp;— 3,6 м. Материалы&amp;nbsp;— [[Қордай]]дың қызыл гранитінен. Төменгі тұғыр биіктігі&amp;nbsp;— 0,3 м, мүсін биіктігі&amp;nbsp;— 1,2 м. Авторы [[Бақытжан Әлімбайұлы Әбішев|Бақытжан Әбішев]], сәулетшілері Б. Егінбаев, Н. Қожағұлов.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Орынбаев А.Ә. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Генерал-лейтенант Жансен Креев |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=&quot;Үш Қиян&quot; |жыл=2022 |томы= |беттері=42 |барлық беті=408 |сериясы= |isbn=978-601-7623-97-5 |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:1930 жылы туғандар]]
[[Санат:Темір ауданында туғандар]]
[[Санат:1983 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО генерал-лейтенанттары]]
[[Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары]]
[[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]]</text>
      <sha1>h0yze906tonnqopk7xaj1wnycvuhmnh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621099</id>
      <parentid>3621087</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T09:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4647" sha1="lyubdpdd5bnjaewo452dt3pv3677txd" xml:space="preserve">'''Жансен Кереев''' ([[1 қаңтар]] [[1930 жыл]] [[{{Темір ауданы}}, Бабатай ауылы]] - [[1983 жыл]], [[Мәскеу]])&amp;nbsp;— көрнекті әскери қайраткер, генерал-лейтенант.

== Білімі ==
* [[Амур облысы]]ның [[Благовещенск]] жалпы әскери училищесін бітірген.
* [[Мәскеу]]дегі М.В. Фрунзе атындағы әскери академияны алтын медальмен бітірген.
* К.Е. Воршилов атындағы [[КСРО Қарулы Күштері Бас штабының әскери академиясы]] (1973) бітірген.
* Бас штаб әскери академиясы жанындағы жоғары академиялық курсты (1978) бітірген.
== Өмірбаяны ==
* 1950 жылы әскер қатарына шақырылып, [[Сахалин облысы]] [[Курил аралдары]]нда қызмет етті.
* 1953—56 жж. Забайкалье әскери округінде взвод командирі
* 1956 жылы Кеңес әскерлерінің Алманиядағы тобына жіберіліп, онда 1962 жылға дейін әуелі атқыштар взводының, кейін рота командирі болды.
* 1965—70 жж. Ленинград әскери округінде полк штабының аға офицері, полк командирі, дивизия командирінің орынбасары.
* 1973—75 жж. генерал-майор атағымен Кеңес әскерлерінің Алманиядағы тобында дивизия командирі, [[Магдебург]]тегі әскери құрама штабының бастығы болып қызмет жасады.
* 1979—82 жж. Приволжье әскери округінің штаб бастығы, КСРО Қорғаныс министрлігі аппаратының жауапты қызметкері. Ол үш ірі әскери жаттығуларға&amp;nbsp;— Ленинград әскери округіндегі «Двина», «Днепр», Шығыс Алманияда өткен «Қалқан» жаттығуларына қатысушы.
* 1982&amp;nbsp;ж. [[Вьетнам]] халық әскерінің аға кеңесшісі болып тағайындалған.
* 1983&amp;nbsp;ж. елге қайтып келе жатқанында науқастанып, [[Мәскеу]]дегі Бурденко атындағы әскери госпитальда қайтыс болған. Денесі [[Алматы]]ға әкелініп, [[Кеңсай зираты|Кеңсай]] зиратына жерленді.

== Марапаттары ==
Екі орденмен, бірнеше медальмен марапатталған.
== Есте қалдыру ==
* 
'''Жансен Кереев ескерткіші'''&amp;nbsp;— [[2000]]&amp;nbsp;ж. [[Ақтөбе]] қаласындағы генералдың өз атындағы көшеге орнатылды. Мыстан жасалған тұғыр биіктігі&amp;nbsp;— 3,6 м. Материалы&amp;nbsp;— [[Қордай]]дың қызыл гранитінен. Төменгі тұғыр биіктігі&amp;nbsp;— 0,3 м, мүсін биіктігі&amp;nbsp;— 1,2 м. Авторы [[Бақытжан Әлімбайұлы Әбішев|Бақытжан Әбішев]], сәулетшілері Б. Егінбаев, Н. Қожағұлов.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Орынбаев А.Ә. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Генерал-лейтенант Жансен Креев |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=&quot;Үш Қиян&quot; |жыл=2022 |томы= |беттері=42 |барлық беті=408 |сериясы= |isbn=978-601-7623-97-5 |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:1930 жылы туғандар]]
[[Санат:Темір ауданында туғандар]]
[[Санат:1983 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО генерал-лейтенанттары]]
[[Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары]]
[[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]]</text>
      <sha1>lyubdpdd5bnjaewo452dt3pv3677txd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621100</id>
      <parentid>3621099</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T09:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4643" sha1="h0yze906tonnqopk7xaj1wnycvuhmnh" xml:space="preserve">'''Жансен Кереев''' ([[1 қаңтар]] [[1930 жыл]] [[Темір ауданы, Бабатай ауылы]] - [[1983 жыл]], [[Мәскеу]])&amp;nbsp;— көрнекті әскери қайраткер, генерал-лейтенант.

== Білімі ==
* [[Амур облысы]]ның [[Благовещенск]] жалпы әскери училищесін бітірген.
* [[Мәскеу]]дегі М.В. Фрунзе атындағы әскери академияны алтын медальмен бітірген.
* К.Е. Воршилов атындағы [[КСРО Қарулы Күштері Бас штабының әскери академиясы]] (1973) бітірген.
* Бас штаб әскери академиясы жанындағы жоғары академиялық курсты (1978) бітірген.
== Өмірбаяны ==
* 1950 жылы әскер қатарына шақырылып, [[Сахалин облысы]] [[Курил аралдары]]нда қызмет етті.
* 1953—56 жж. Забайкалье әскери округінде взвод командирі
* 1956 жылы Кеңес әскерлерінің Алманиядағы тобына жіберіліп, онда 1962 жылға дейін әуелі атқыштар взводының, кейін рота командирі болды.
* 1965—70 жж. Ленинград әскери округінде полк штабының аға офицері, полк командирі, дивизия командирінің орынбасары.
* 1973—75 жж. генерал-майор атағымен Кеңес әскерлерінің Алманиядағы тобында дивизия командирі, [[Магдебург]]тегі әскери құрама штабының бастығы болып қызмет жасады.
* 1979—82 жж. Приволжье әскери округінің штаб бастығы, КСРО Қорғаныс министрлігі аппаратының жауапты қызметкері. Ол үш ірі әскери жаттығуларға&amp;nbsp;— Ленинград әскери округіндегі «Двина», «Днепр», Шығыс Алманияда өткен «Қалқан» жаттығуларына қатысушы.
* 1982&amp;nbsp;ж. [[Вьетнам]] халық әскерінің аға кеңесшісі болып тағайындалған.
* 1983&amp;nbsp;ж. елге қайтып келе жатқанында науқастанып, [[Мәскеу]]дегі Бурденко атындағы әскери госпитальда қайтыс болған. Денесі [[Алматы]]ға әкелініп, [[Кеңсай зираты|Кеңсай]] зиратына жерленді.

== Марапаттары ==
Екі орденмен, бірнеше медальмен марапатталған.
== Есте қалдыру ==
* 
'''Жансен Кереев ескерткіші'''&amp;nbsp;— [[2000]]&amp;nbsp;ж. [[Ақтөбе]] қаласындағы генералдың өз атындағы көшеге орнатылды. Мыстан жасалған тұғыр биіктігі&amp;nbsp;— 3,6 м. Материалы&amp;nbsp;— [[Қордай]]дың қызыл гранитінен. Төменгі тұғыр биіктігі&amp;nbsp;— 0,3 м, мүсін биіктігі&amp;nbsp;— 1,2 м. Авторы [[Бақытжан Әлімбайұлы Әбішев|Бақытжан Әбішев]], сәулетшілері Б. Егінбаев, Н. Қожағұлов.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Орынбаев А.Ә. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Генерал-лейтенант Жансен Креев |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=&quot;Үш Қиян&quot; |жыл=2022 |томы= |беттері=42 |барлық беті=408 |сериясы= |isbn=978-601-7623-97-5 |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:1930 жылы туғандар]]
[[Санат:Темір ауданында туғандар]]
[[Санат:1983 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО генерал-лейтенанттары]]
[[Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары]]
[[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]]</text>
      <sha1>h0yze906tonnqopk7xaj1wnycvuhmnh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621101</id>
      <parentid>3621100</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T09:16:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4643" sha1="pycemffuoeklfd84087wzxhzuot6lg7" xml:space="preserve">'''Жансен Кереев''' ([[1 қаңтар]] [[1930 жыл]] [[Темір ауданы,|Бабатай ауылы]] - [[1983 жыл]], [[Мәскеу]])&amp;nbsp;— көрнекті әскери қайраткер, генерал-лейтенант.

== Білімі ==
* [[Амур облысы]]ның [[Благовещенск]] жалпы әскери училищесін бітірген.
* [[Мәскеу]]дегі М.В. Фрунзе атындағы әскери академияны алтын медальмен бітірген.
* К.Е. Воршилов атындағы [[КСРО Қарулы Күштері Бас штабының әскери академиясы]] (1973) бітірген.
* Бас штаб әскери академиясы жанындағы жоғары академиялық курсты (1978) бітірген.
== Өмірбаяны ==
* 1950 жылы әскер қатарына шақырылып, [[Сахалин облысы]] [[Курил аралдары]]нда қызмет етті.
* 1953—56 жж. Забайкалье әскери округінде взвод командирі
* 1956 жылы Кеңес әскерлерінің Алманиядағы тобына жіберіліп, онда 1962 жылға дейін әуелі атқыштар взводының, кейін рота командирі болды.
* 1965—70 жж. Ленинград әскери округінде полк штабының аға офицері, полк командирі, дивизия командирінің орынбасары.
* 1973—75 жж. генерал-майор атағымен Кеңес әскерлерінің Алманиядағы тобында дивизия командирі, [[Магдебург]]тегі әскери құрама штабының бастығы болып қызмет жасады.
* 1979—82 жж. Приволжье әскери округінің штаб бастығы, КСРО Қорғаныс министрлігі аппаратының жауапты қызметкері. Ол үш ірі әскери жаттығуларға&amp;nbsp;— Ленинград әскери округіндегі «Двина», «Днепр», Шығыс Алманияда өткен «Қалқан» жаттығуларына қатысушы.
* 1982&amp;nbsp;ж. [[Вьетнам]] халық әскерінің аға кеңесшісі болып тағайындалған.
* 1983&amp;nbsp;ж. елге қайтып келе жатқанында науқастанып, [[Мәскеу]]дегі Бурденко атындағы әскери госпитальда қайтыс болған. Денесі [[Алматы]]ға әкелініп, [[Кеңсай зираты|Кеңсай]] зиратына жерленді.

== Марапаттары ==
Екі орденмен, бірнеше медальмен марапатталған.
== Есте қалдыру ==
* 
'''Жансен Кереев ескерткіші'''&amp;nbsp;— [[2000]]&amp;nbsp;ж. [[Ақтөбе]] қаласындағы генералдың өз атындағы көшеге орнатылды. Мыстан жасалған тұғыр биіктігі&amp;nbsp;— 3,6 м. Материалы&amp;nbsp;— [[Қордай]]дың қызыл гранитінен. Төменгі тұғыр биіктігі&amp;nbsp;— 0,3 м, мүсін биіктігі&amp;nbsp;— 1,2 м. Авторы [[Бақытжан Әлімбайұлы Әбішев|Бақытжан Әбішев]], сәулетшілері Б. Егінбаев, Н. Қожағұлов.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Орынбаев А.Ә. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Генерал-лейтенант Жансен Креев |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=&quot;Үш Қиян&quot; |жыл=2022 |томы= |беттері=42 |барлық беті=408 |сериясы= |isbn=978-601-7623-97-5 |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:1930 жылы туғандар]]
[[Санат:Темір ауданында туғандар]]
[[Санат:1983 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО генерал-лейтенанттары]]
[[Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары]]
[[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]]</text>
      <sha1>pycemffuoeklfd84087wzxhzuot6lg7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621102</id>
      <parentid>3621101</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T09:16:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4642" sha1="dahpffacksoi1gx1ajbvisndhtpawzy" xml:space="preserve">'''Жансен Кереев''' ([[1 қаңтар]] [[1930 жыл]] [[Темір ауданы]],Бабатай ауылы - [[1983 жыл]], [[Мәскеу]])&amp;nbsp;— көрнекті әскери қайраткер, генерал-лейтенант.

== Білімі ==
* [[Амур облысы]]ның [[Благовещенск]] жалпы әскери училищесін бітірген.
* [[Мәскеу]]дегі М.В. Фрунзе атындағы әскери академияны алтын медальмен бітірген.
* К.Е. Воршилов атындағы [[КСРО Қарулы Күштері Бас штабының әскери академиясы]] (1973) бітірген.
* Бас штаб әскери академиясы жанындағы жоғары академиялық курсты (1978) бітірген.
== Өмірбаяны ==
* 1950 жылы әскер қатарына шақырылып, [[Сахалин облысы]] [[Курил аралдары]]нда қызмет етті.
* 1953—56 жж. Забайкалье әскери округінде взвод командирі
* 1956 жылы Кеңес әскерлерінің Алманиядағы тобына жіберіліп, онда 1962 жылға дейін әуелі атқыштар взводының, кейін рота командирі болды.
* 1965—70 жж. Ленинград әскери округінде полк штабының аға офицері, полк командирі, дивизия командирінің орынбасары.
* 1973—75 жж. генерал-майор атағымен Кеңес әскерлерінің Алманиядағы тобында дивизия командирі, [[Магдебург]]тегі әскери құрама штабының бастығы болып қызмет жасады.
* 1979—82 жж. Приволжье әскери округінің штаб бастығы, КСРО Қорғаныс министрлігі аппаратының жауапты қызметкері. Ол үш ірі әскери жаттығуларға&amp;nbsp;— Ленинград әскери округіндегі «Двина», «Днепр», Шығыс Алманияда өткен «Қалқан» жаттығуларына қатысушы.
* 1982&amp;nbsp;ж. [[Вьетнам]] халық әскерінің аға кеңесшісі болып тағайындалған.
* 1983&amp;nbsp;ж. елге қайтып келе жатқанында науқастанып, [[Мәскеу]]дегі Бурденко атындағы әскери госпитальда қайтыс болған. Денесі [[Алматы]]ға әкелініп, [[Кеңсай зираты|Кеңсай]] зиратына жерленді.

== Марапаттары ==
Екі орденмен, бірнеше медальмен марапатталған.
== Есте қалдыру ==
* 
'''Жансен Кереев ескерткіші'''&amp;nbsp;— [[2000]]&amp;nbsp;ж. [[Ақтөбе]] қаласындағы генералдың өз атындағы көшеге орнатылды. Мыстан жасалған тұғыр биіктігі&amp;nbsp;— 3,6 м. Материалы&amp;nbsp;— [[Қордай]]дың қызыл гранитінен. Төменгі тұғыр биіктігі&amp;nbsp;— 0,3 м, мүсін биіктігі&amp;nbsp;— 1,2 м. Авторы [[Бақытжан Әлімбайұлы Әбішев|Бақытжан Әбішев]], сәулетшілері Б. Егінбаев, Н. Қожағұлов.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Орынбаев А.Ә. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Генерал-лейтенант Жансен Креев |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=&quot;Үш Қиян&quot; |жыл=2022 |томы= |беттері=42 |барлық беті=408 |сериясы= |isbn=978-601-7623-97-5 |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:1930 жылы туғандар]]
[[Санат:Темір ауданында туғандар]]
[[Санат:1983 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО генерал-лейтенанттары]]
[[Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары]]
[[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]]</text>
      <sha1>dahpffacksoi1gx1ajbvisndhtpawzy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шағатай хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11130</id>
    <revision>
      <id>3621045</id>
      <parentid>3364132</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиет */</comment>
      <origin>3621045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10463" sha1="8ibisdn32wf3gvzlnt3dv675viyb615" xml:space="preserve">{{Infobox Monarch
| name            =Шағатай хан
| title           =[[хан]]
| image           =
| caption         =
| reign           =
| coronation      =
| othertitles     =
| full name       =
| predecessor     =
| successor       =
| suc-type        =
| heir            =
| queen           =
| consort         =
| spouse 1        =
| spouse 2        =
| spouse 3        =
| spouse 4        =
| spouse 5        =
| spouse 6        =
| issue           =
| royal house     =Шыңғыс әулеті
| dynasty         =
| royal anthem    =
| father          =[[Шыңғыс хан]]
| mother          =[[Бөрте]]
| date of birth   =
| place of birth  =
| date of death   =
| place of death  =
| date of burial  =
| place of burial =
|}}
'''Шағатай хан''' ({{lang-mn|Цагадай}})&amp;nbsp;— [[Шыңғыс хан]]ның екінші ұлы. Анасы&amp;nbsp;— Бөрте. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол қазіргі [[Орталық Азия]]ның бес мемлекетінің жерінің басым бөлігін және солтүстік [[Иран]]ды еншілеп алды. Ол [[1241]] жылы қайтыс болғанға дейін сол аймақтарды биледі. Шыңғыс хан [[Ұлы жасақ]] заңын енгізуді де оған тапсырған болатын. Шағатайдың қол астындағы жерлер кейінірек [[Шағатай ұлысы]] деп аталып кетті.

Шағатай [[Жошы]]ның [[Ұлы хан]] болып сайлануына үзілді-кесілді қарсы болды. Оның жеке басының мінезі шәлкес әрі қызба болып саналған. Өз адамдарының арасында Жошы туралы пікірін бүкпей айтып жүрген. Шағатайдың ұлы Мүтіген [[1221]] жылы [[Бамиян]] маңындағы шайқаста қаза тапты.&lt;ref&gt;Ratchnevsky, Paul (1991) ''Genghis Khan: His Life and Legacy'' Blackwell, Oxford, UK, page 164, ISBN 0-631-18949-1&lt;/ref&gt;

Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» еңбегінде: «...бұларды Шыңғыстың Шағатай деген баласының нәсілі билеп тұрыпты. Ол Шағатай нәсілінің үлкен ханы Ташкентте тұрып, бұларды бір інілері билейді екен. Сондағы билеген хандары, билері, бұларды ешбір түзу қарекетке түсіндірмей, дәйім барымтамен мал қумақ, ауыл шаппақ, бірде бұл ел, бірде ол елмен жауласпақ, қырқыспақ, күн кешіп, еш шаруа, өнерге үйрене алмай, өздері кедей болған Һәм өспеген» деп сол дәуірдегі шындықты шын көрсетеді.

Мемлекеттің іс жүзінде негізін қалаған&amp;nbsp;— Шағатайдың немересі [[Алгу]]. Ол қазіргі солтүстік-шығыс [[Ауғанстан]] жерін иемденіп алды. Ол ел Иль-хандар иемденіп отырған елге қарағанда ислам дінінің әсеріне әлдеқайда аз түскен болса да, ол елде де мұсылмандар бар болатын және тағы біраз адам мұсылман дініне кірді. Бірақ көшпенді өмір салттарын көпке дейін өзгерткен жоқ. Кейбір тарихшылар сол аймақтағы қалалар мен ауыл шаруашылығының құлдырауының себебін осыдан көреді.

Ислам дінін қабылдаған ең алғашқы билеуші Мүбәрак шах болды. Бұл оқиға [[1256]] жылы орын алды. Бірақ содан 30 жыл өтпей жатып басқа билеушілер исламнан бас тарта бастады. Тармаршырын ислам дінін қабылдап, бүкіл әулетті исламға қайтаруға әрекет етті. Бұған хандықтың шығыс жағындағы көшпенділер наразы болып, [[1334]] жылы оны өлтірді. Оның қазасынан кейін Шағатай ұлысы бытырап кетті. [[Ақсақ Темір]] кейінірек осы әулеттің бір қызына үйленді. 16-шы ғасырдың басына қарай Шағатай әулеті [[Мәуереннахр]] жерінде (қазіргі [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]], [[Қырғызстан]] және [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]]) билікті қолға түсіріп, [[15 ғ.]] [[Әбілхайыр Ордасы|көшпенді өзбектердің]] [[Шайбан әулеті]] келгенге дейін билік құрды.

[[File:CoronationOfOgodei1229.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Шағатай]]'']]
[[File:Funérailles de Tchaghataï.jpeg|thumb| alt=A.| ''[[Шағатайды жерлеуі]]'']]
'''Шағатай''' (шамамен 1183/85 — 1241) — [[Шыңғыс хан]]ның [[Бөрте]]ден туған екінші ұлы. Аса ержүрек батыр және қайсар мінезді адам болған. 1211 — 16 жылы әкесінің [[Солтүстік Қытай]]ға қарсы жасаған жорығына ағасы [[Жошы]], інісі [[Үгедей]]мен бірге аттанды. [[Хорезм]] жорығына аттанар алдында келешек мұрагер туралы сөз болып, [[Шыңғыс хан]] [[Жошы]] жайында пікірін сұрағанда дөрекі жауап беріп, ағасы мен ата-анасының көңіліне қаяу салады. Осы оқиғадан кейін Жошы мен Шағатай, кейіннен екеуінің ұрпақтары арасында бітіспес алауыздық пайда болды. [[Хорезм]] жорығы кезінде інісі [[Үгедей]]мен бірге [[Отырар]] шайқасын басқарды. [[Самарқанд]]ты қоршау кезінде Жошы мен Шағатай арасындағы қайшылықтың салдарынан [[Шыңғыс хан]] билікті [[Үгедей]]ге береді. [[Хорезм]] жорығы жеңіспен аяқталысымен әкесімен бірге [[Моңғолия]]ға оралды. [[Хорезм]] бағындырылғаннан кейін көп ұзамай [[Әмудария]]ның шығысынан Ілеге дейінгі аумақ Шағатайдың билігіне өтіп, [[Шағатай ұлысы]] құрылды. Әкесі көзі тірісінде оған қосымша [[Моңғол]] үстіртінен жер және 8 мың халықты еншіге берген. [[Шыңғыс хан]]ның жарлығымен [[Жасақ]] заңының бас сақшысы болып тағайындалды. Әкесі қаза тапқаннан кейін шаңырақтың үлкені ретінде 1229 жылы [[Үгедей]]ді ұлы хан сайлау ісіне белсене араласты. 

==Үгедей билігі==
Үгедейдің билігі тұсында (1229 — 41) империя өмірінде Шағатайдың рөлі күшті болды. Інісі онымен үнемі ақылдасып отырды. Орталық Азиядағы көш жолын реттеу, өзен, белдерге көпір, жол салу ісін Шағатай жүргізді. 1235 жылы [[Қарақорым]]дағы ұлы құрылтайда батысқа жорық жасауды қолдап, Батудың [[Русь]] пен [[Шығыс Европа]]ға жорығына ұлы Байдар мен немересі [[Бүриді]] аттандырды. 

==Шағатай отбасысы==
Шағатай қоңыраттың қызы Есенлунды, кейіннен оның сіңлісі [[Турьхан]]ды әйелдікке алды. [[Рашид әд-Дин]]нің айтуынша, Шағатайдың Мутуген, Муче, Балташ-шаг, Сағынлалға, Сарыманас, Буссумуңға, Байдар атты 7 ұлы болған. Өз ажалынан қайтыс болып, [[Әмудария]] бойына жерленген. Орнына немересі [[Қаракүлік]] отырды. Шағатай тек батырлығымен, бірбеткейлігімен ғана емес 122 жыл (1224 — 1346) салтанат құрған Шағатай ұлысы және кейіннен Орталық Азия түркілеріне ортақ болған Шағатай тілі арқылы әлем тарихында аты қалған тұлға.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім&lt;/ref&gt;

== Әдебиет ==
* Рашид ад-Дин, Сборник летописей, т. 1, кн. 1, М.—Л., 1952; 
*Оссон К.Д., От Чингис хана до Тамерлана, ауылы , 1996;
* Цагаадей хаан. Хаадын сангийн цуврал, У.-Б., 2000; 
*Энхчимэг Ц., Монголын Цагаадайн улс, У.-Б., 2006.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{Rodovid|95023}}

{{commons|Category:Chagatai Khan}}
[[Санат:22 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:1183 жылы туғандар]]
[[Санат:1 шілдеде қайтыс болғандар]]
[[Санат:1242 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қытайда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Бөрте ұлдары]]
[[Санат:Шыңғыс әулеті]]
[[Санат:Шағатай әулеті]]
[[Санат:Моңғол империясы тұлғалары]]
[[Санат:Моңғолия қолбасшылары]]
[[Санат:1180 жж. туғандар]]</text>
      <sha1>8ibisdn32wf3gvzlnt3dv675viyb615</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621046</id>
      <parentid>3621045</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10475" sha1="i2pftr41pggt7p15tevn5dz3rzekcn9" xml:space="preserve">{{Infobox Monarch
| name            =Шағатай хан
| title           =[[хан]]
| image           =
| caption         =
| reign           =
| coronation      =
| othertitles     =
| full name       =
| predecessor     =
| successor       =
| suc-type        =
| heir            =
| queen           =
| consort         =
| spouse 1        =
| spouse 2        =
| spouse 3        =
| spouse 4        =
| spouse 5        =
| spouse 6        =
| issue           =
| royal house     =Шыңғыс әулеті
| dynasty         =
| royal anthem    =
| father          =[[Шыңғыс хан]]
| mother          =[[Бөрте]]
| date of birth   =
| place of birth  =
| date of death   =
| place of death  =
| date of burial  =
| place of burial =
|}}
'''Шағатай хан''' ({{lang-mn|Цагадай}})&amp;nbsp;— [[Шыңғыс хан]]ның екінші ұлы. Анасы&amp;nbsp;— Бөрте. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол қазіргі [[Орталық Азия]]ның бес мемлекетінің жерінің басым бөлігін және солтүстік [[Иран]]ды еншілеп алды. Ол [[1241]] жылы қайтыс болғанға дейін сол аймақтарды биледі. Шыңғыс хан [[Ұлы жасақ]] заңын енгізуді де оған тапсырған болатын. Шағатайдың қол астындағы жерлер кейінірек [[Шағатай ұлысы]] деп аталып кетті.

Шағатай [[Жошы]]ның [[Ұлы хан]] болып сайлануына үзілді-кесілді қарсы болды. Оның жеке басының мінезі шәлкес әрі қызба болып саналған. Өз адамдарының арасында Жошы туралы пікірін бүкпей айтып жүрген. Шағатайдың ұлы Мүтіген [[1221]] жылы [[Бамиян]] маңындағы шайқаста қаза тапты.&lt;ref&gt;Ratchnevsky, Paul (1991) ''Genghis Khan: His Life and Legacy'' Blackwell, Oxford, UK, page 164, ISBN 0-631-18949-1&lt;/ref&gt;

Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» еңбегінде: «...бұларды Шыңғыстың Шағатай деген баласының нәсілі билеп тұрыпты. Ол Шағатай нәсілінің үлкен ханы Ташкентте тұрып, бұларды бір інілері билейді екен. Сондағы билеген хандары, билері, бұларды ешбір түзу қарекетке түсіндірмей, дәйім барымтамен мал қумақ, ауыл шаппақ, бірде бұл ел, бірде ол елмен жауласпақ, қырқыспақ, күн кешіп, еш шаруа, өнерге үйрене алмай, өздері кедей болған Һәм өспеген» деп сол дәуірдегі шындықты шын көрсетеді.

Мемлекеттің іс жүзінде негізін қалаған&amp;nbsp;— Шағатайдың немересі [[Алгу]]. Ол қазіргі солтүстік-шығыс [[Ауғанстан]] жерін иемденіп алды. Ол ел Иль-хандар иемденіп отырған елге қарағанда ислам дінінің әсеріне әлдеқайда аз түскен болса да, ол елде де мұсылмандар бар болатын және тағы біраз адам мұсылман дініне кірді. Бірақ көшпенді өмір салттарын көпке дейін өзгерткен жоқ. Кейбір тарихшылар сол аймақтағы қалалар мен ауыл шаруашылығының құлдырауының себебін осыдан көреді.

Ислам дінін қабылдаған ең алғашқы билеуші Мүбәрак шах болды. Бұл оқиға [[1256]] жылы орын алды. Бірақ содан 30 жыл өтпей жатып басқа билеушілер исламнан бас тарта бастады. Тармаршырын ислам дінін қабылдап, бүкіл әулетті исламға қайтаруға әрекет етті. Бұған хандықтың шығыс жағындағы көшпенділер наразы болып, [[1334]] жылы оны өлтірді. Оның қазасынан кейін Шағатай ұлысы бытырап кетті. [[Ақсақ Темір]] кейінірек осы әулеттің бір қызына үйленді. 16-шы ғасырдың басына қарай Шағатай әулеті [[Мәуереннахр]] жерінде (қазіргі [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]], [[Қырғызстан]] және [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]]) билікті қолға түсіріп, [[15 ғ.]] [[Әбілхайыр Ордасы|көшпенді өзбектердің]] [[Шайбан әулеті]] келгенге дейін билік құрды.

[[File:CoronationOfOgodei1229.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Шағатай]]'']]
[[File:Funérailles de Tchaghataï.jpeg|thumb| alt=A.| ''[[Шағатайды жерлеуі]]'']]
'''Шағатай''' (шамамен 1183/85 — 1241) — [[Шыңғыс хан]]ның [[Бөрте]]ден туған екінші ұлы. Аса ержүрек батыр және қайсар мінезді адам болған. 1211 — 16 жылы әкесінің [[Солтүстік Қытай]]ға қарсы жасаған жорығына ағасы [[Жошы]], інісі [[Үгедей]]мен бірге аттанды. [[Хорезм]] жорығына аттанар алдында келешек мұрагер туралы сөз болып, [[Шыңғыс хан]] [[Жошы]] жайында пікірін сұрағанда дөрекі жауап беріп, ағасы мен ата-анасының көңіліне қаяу салады. Осы оқиғадан кейін Жошы мен Шағатай, кейіннен екеуінің ұрпақтары арасында бітіспес алауыздық пайда болды. [[Хорезм]] жорығы кезінде інісі [[Үгедей]]мен бірге [[Отырар]] шайқасын басқарды. [[Самарқанд]]ты қоршау кезінде Жошы мен Шағатай арасындағы қайшылықтың салдарынан [[Шыңғыс хан]] билікті [[Үгедей]]ге береді. [[Хорезм]] жорығы жеңіспен аяқталысымен әкесімен бірге [[Моңғолия]]ға оралды. [[Хорезм]] бағындырылғаннан кейін көп ұзамай [[Әмудария]]ның шығысынан Ілеге дейінгі аумақ Шағатайдың билігіне өтіп, [[Шағатай ұлысы]] құрылды. Әкесі көзі тірісінде оған қосымша [[Моңғол]] үстіртінен жер және 8 мың халықты еншіге берген. [[Шыңғыс хан]]ның жарлығымен [[Жасақ]] заңының бас сақшысы болып тағайындалды. Әкесі қаза тапқаннан кейін шаңырақтың үлкені ретінде 1229 жылы [[Үгедей]]ді ұлы хан сайлау ісіне белсене араласты. 

==Үгедей билігі==
Үгедейдің билігі тұсында (1229 — 41) империя өмірінде Шағатайдың рөлі күшті болды. Інісі онымен үнемі ақылдасып отырды. Орталық Азиядағы көш жолын реттеу, өзен, белдерге көпір, жол салу ісін Шағатай жүргізді. 1235 жылы [[Қарақорым]]дағы ұлы құрылтайда батысқа жорық жасауды қолдап, Батудың [[Русь]] пен [[Шығыс Европа]]ға жорығына ұлы Байдар мен немересі [[Бүриді]] аттандырды. 

==Шағатай отбасысы==
Шағатай қоңыраттың қызы Есенлунды, кейіннен оның сіңлісі [[Турьхан]]ды әйелдікке алды. [[Рашид әд-Дин]]нің айтуынша, Шағатайдың Мутуген, Муче, Балташ-шаг, Сағынлалға, Сарыманас, Буссумуңға, Байдар атты 7 ұлы болған. Өз ажалынан қайтыс болып, [[Әмудария]] бойына жерленген. Орнына немересі [[Қаракүлік]] отырды. Шағатай тек батырлығымен, бірбеткейлігімен ғана емес 122 жыл (1224 — 1346) салтанат құрған Шағатай ұлысы және кейіннен Орталық Азия түркілеріне ортақ болған Шағатай тілі арқылы әлем тарихында аты қалған тұлға.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім&lt;/ref&gt;

== Әдебиет ==
* Рашид ад-Дин, Сборник летописей, т. 1, кн. 1, М.—Л., 1952; 
*Оссон К.Д., От Чингис хана до Тамерлана, ауылы , 1996;
* Цагаадей хаан. Хаадын сангийн цуврал, У.-Б., 2000; 
*Энхчимэг Ц., Монголын Цагаадайн улс, У.-Б., 2006.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Rodovid|95023}}
{{commons|Category:Chagatai Khan}}

[[Санат:22 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:1183 жылы туғандар]]
[[Санат:1 шілдеде қайтыс болғандар]]
[[Санат:1242 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қытайда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Бөрте ұлдары]]
[[Санат:Шыңғыс әулеті]]
[[Санат:Шағатай әулеті]]
[[Санат:Моңғол империясы тұлғалары]]
[[Санат:Моңғолия қолбасшылары]]
[[Санат:1180 жж. туғандар]]</text>
      <sha1>i2pftr41pggt7p15tevn5dz3rzekcn9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621047</id>
      <parentid>3621046</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:00:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9719" sha1="4lz8y73wadyjnkqtkm68tno0s9w19po" xml:space="preserve">'''Шағатай хан''' ({{lang-mn|Цагадай}})&amp;nbsp;— [[Шыңғыс хан]]ның екінші ұлы. Анасы&amp;nbsp;— Бөрте. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол қазіргі [[Орталық Азия]]ның бес мемлекетінің жерінің басым бөлігін және солтүстік [[Иран]]ды еншілеп алды. Ол [[1241]] жылы қайтыс болғанға дейін сол аймақтарды биледі. Шыңғыс хан [[Ұлы жасақ]] заңын енгізуді де оған тапсырған болатын. Шағатайдың қол астындағы жерлер кейінірек [[Шағатай ұлысы]] деп аталып кетті.

Шағатай [[Жошы]]ның [[Ұлы хан]] болып сайлануына үзілді-кесілді қарсы болды. Оның жеке басының мінезі шәлкес әрі қызба болып саналған. Өз адамдарының арасында Жошы туралы пікірін бүкпей айтып жүрген. Шағатайдың ұлы Мүтіген [[1221]] жылы [[Бамиян]] маңындағы шайқаста қаза тапты.&lt;ref&gt;Ratchnevsky, Paul (1991) ''Genghis Khan: His Life and Legacy'' Blackwell, Oxford, UK, page 164, ISBN 0-631-18949-1&lt;/ref&gt;

Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» еңбегінде: «...бұларды Шыңғыстың Шағатай деген баласының нәсілі билеп тұрыпты. Ол Шағатай нәсілінің үлкен ханы Ташкентте тұрып, бұларды бір інілері билейді екен. Сондағы билеген хандары, билері, бұларды ешбір түзу қарекетке түсіндірмей, дәйім барымтамен мал қумақ, ауыл шаппақ, бірде бұл ел, бірде ол елмен жауласпақ, қырқыспақ, күн кешіп, еш шаруа, өнерге үйрене алмай, өздері кедей болған Һәм өспеген» деп сол дәуірдегі шындықты шын көрсетеді.

Мемлекеттің іс жүзінде негізін қалаған&amp;nbsp;— Шағатайдың немересі [[Алгу]]. Ол қазіргі солтүстік-шығыс [[Ауғанстан]] жерін иемденіп алды. Ол ел Иль-хандар иемденіп отырған елге қарағанда ислам дінінің әсеріне әлдеқайда аз түскен болса да, ол елде де мұсылмандар бар болатын және тағы біраз адам мұсылман дініне кірді. Бірақ көшпенді өмір салттарын көпке дейін өзгерткен жоқ. Кейбір тарихшылар сол аймақтағы қалалар мен ауыл шаруашылығының құлдырауының себебін осыдан көреді.

Ислам дінін қабылдаған ең алғашқы билеуші Мүбәрак шах болды. Бұл оқиға [[1256]] жылы орын алды. Бірақ содан 30 жыл өтпей жатып басқа билеушілер исламнан бас тарта бастады. Тармаршырын ислам дінін қабылдап, бүкіл әулетті исламға қайтаруға әрекет етті. Бұған хандықтың шығыс жағындағы көшпенділер наразы болып, [[1334]] жылы оны өлтірді. Оның қазасынан кейін Шағатай ұлысы бытырап кетті. [[Ақсақ Темір]] кейінірек осы әулеттің бір қызына үйленді. 16-шы ғасырдың басына қарай Шағатай әулеті [[Мәуереннахр]] жерінде (қазіргі [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]], [[Қырғызстан]] және [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]]) билікті қолға түсіріп, [[15 ғ.]] [[Әбілхайыр Ордасы|көшпенді өзбектердің]] [[Шайбан әулеті]] келгенге дейін билік құрды.

[[File:CoronationOfOgodei1229.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Шағатай]]'']]
[[File:Funérailles de Tchaghataï.jpeg|thumb| alt=A.| ''[[Шағатайды жерлеуі]]'']]
'''Шағатай''' (шамамен 1183/85 — 1241) — [[Шыңғыс хан]]ның [[Бөрте]]ден туған екінші ұлы. Аса ержүрек батыр және қайсар мінезді адам болған. 1211 — 16 жылы әкесінің [[Солтүстік Қытай]]ға қарсы жасаған жорығына ағасы [[Жошы]], інісі [[Үгедей]]мен бірге аттанды. [[Хорезм]] жорығына аттанар алдында келешек мұрагер туралы сөз болып, [[Шыңғыс хан]] [[Жошы]] жайында пікірін сұрағанда дөрекі жауап беріп, ағасы мен ата-анасының көңіліне қаяу салады. Осы оқиғадан кейін Жошы мен Шағатай, кейіннен екеуінің ұрпақтары арасында бітіспес алауыздық пайда болды. [[Хорезм]] жорығы кезінде інісі [[Үгедей]]мен бірге [[Отырар]] шайқасын басқарды. [[Самарқанд]]ты қоршау кезінде Жошы мен Шағатай арасындағы қайшылықтың салдарынан [[Шыңғыс хан]] билікті [[Үгедей]]ге береді. [[Хорезм]] жорығы жеңіспен аяқталысымен әкесімен бірге [[Моңғолия]]ға оралды. [[Хорезм]] бағындырылғаннан кейін көп ұзамай [[Әмудария]]ның шығысынан Ілеге дейінгі аумақ Шағатайдың билігіне өтіп, [[Шағатай ұлысы]] құрылды. Әкесі көзі тірісінде оған қосымша [[Моңғол]] үстіртінен жер және 8 мың халықты еншіге берген. [[Шыңғыс хан]]ның жарлығымен [[Жасақ]] заңының бас сақшысы болып тағайындалды. Әкесі қаза тапқаннан кейін шаңырақтың үлкені ретінде 1229 жылы [[Үгедей]]ді ұлы хан сайлау ісіне белсене араласты.

==Үгедей билігі==
Үгедейдің билігі тұсында (1229 — 41) империя өмірінде Шағатайдың рөлі күшті болды. Інісі онымен үнемі ақылдасып отырды. Орталық Азиядағы көш жолын реттеу, өзен, белдерге көпір, жол салу ісін Шағатай жүргізді. 1235 жылы [[Қарақорым]]дағы ұлы құрылтайда батысқа жорық жасауды қолдап, Батудың [[Русь]] пен [[Шығыс Европа]]ға жорығына ұлы Байдар мен немересі [[Бүриді]] аттандырды. 

==Шағатай отбасысы==
Шағатай қоңыраттың қызы Есенлунды, кейіннен оның сіңлісі [[Турьхан]]ды әйелдікке алды. [[Рашид әд-Дин]]нің айтуынша, Шағатайдың Мутуген, Муче, Балташ-шаг, Сағынлалға, Сарыманас, Буссумуңға, Байдар атты 7 ұлы болған. Өз ажалынан қайтыс болып, [[Әмудария]] бойына жерленген. Орнына немересі [[Қаракүлік]] отырды. Шағатай тек батырлығымен, бірбеткейлігімен ғана емес 122 жыл (1224 — 1346) салтанат құрған Шағатай ұлысы және кейіннен Орталық Азия түркілеріне ортақ болған Шағатай тілі арқылы әлем тарихында аты қалған тұлға.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім&lt;/ref&gt;

== Әдебиет ==
* Рашид ад-Дин, Сборник летописей, т. 1, кн. 1, М.—Л., 1952; 
*Оссон К.Д., От Чингис хана до Тамерлана, ауылы , 1996;
* Цагаадей хаан. Хаадын сангийн цуврал, У.-Б., 2000; 
*Энхчимэг Ц., Монголын Цагаадайн улс, У.-Б., 2006.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Rodovid|95023}}
{{commons|Category:Chagatai Khan}}

[[Санат:22 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:1183 жылы туғандар]]
[[Санат:1 шілдеде қайтыс болғандар]]
[[Санат:1242 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қытайда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Бөрте ұлдары]]
[[Санат:Шыңғыс әулеті]]
[[Санат:Шағатай әулеті]]
[[Санат:Моңғол империясы тұлғалары]]
[[Санат:Моңғолия қолбасшылары]]
[[Санат:1180 жж. туғандар]]</text>
      <sha1>4lz8y73wadyjnkqtkm68tno0s9w19po</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ыстанбұл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11854</id>
    <revision>
      <id>3620896</id>
      <parentid>3601778</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;[[Ыстанбұл]]&quot; бетін қорғады ([Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі))</comment>
      <origin>3601778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16332" sha1="mahm73hfyykqhcx43usvuhxo6bs9h3m" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                              = Қала
 |қазақша атауы                        = Ыстанбұл
 |шынайы атауы                         = {{lang-tr|İstanbul}}
 |сурет                                = Istanbul collage 5j.jpg
 |жағдайы                              = 
 |ел                                   = Түркия
 |елтаңба                              = 
 |ту                                   = 
 |елтаңба сипаттамасы                  = 
 |ту сипаттамасы                       =                    
 |елтаңба ені                          = 
 |ту ені                               = 
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =0 |lat_sec =36 
  |lon_dir = |lon_deg =28 |lon_min =57 |lon_sec =37 
  |CoordAddon                          = type:city(10034830)_region:TR
  |CoordScale                          = 
 |шекара түрі                          = 
 |кестедегі шекара                     = 
 |ел картасының өлшемi                 = 
 |аймақ картасының өлшемi              = 
 |аудан картасының өлшемi              = 
 |аймақ түрі                           = Түркияның әкімшілік бөлінісі{{!}}Ил
 |аймағы                               = 
 |кестедегі аймақ                      = Ыстанбұл(ил){{!}}Ыстанбұл
 |аудан түрі                           = 
 |ауданы                               = 
 |кестедегі аудан                      = 
 |қауым түрі                           = 
 |қауым                                = 
 |кестедегі қауым                      = 
 |ішкі бөлінісі                        = 
 |басшының түрi                        = Уәли
 |басшысы                              = Екрем Имамұлы
 |құрылған уақыты                      = б.з.б. 667 жыл
 |алғашқы дерек                        = 
 |бұрынғы атаулары                     = Византий, Жаңа Рим, Константинополь
 |статус алуы                          = 
 |жер аумағы                           = 5343
 |биiктiктiң түрi                      = Биіктігі Нум
 |орталығының биiктігі                 = 100
 |климаты                              = [[Субтропиктер|Субтропикалық]]
 |ресми тілі                           = түрік тілі
  |тұрғыны                              = {{Өсім}} 15 067 724&lt;ref name=&quot;Population of Turkey&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=27587|publisher=[[Turkish Statistical Institute]]|title=The Results of Address Based Population Registration System, 2017|date=1 February 2018|accessdate=1 February 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- do not add update figure as that stat is only published once a year due to legal reasons --&gt;
  |санақ жылы                         = 2018
  |тығыздығы                          = 2 900
  |шоғырлануы                         = 
  |ұлттық құрамы                      = [[түріктер]]
  |конфессионалдық құрамы             = [[мұсылман]]дар, [[Православие|православтар]], [[Иудаизм|иудейлер]]
  |этнохороним                        = ыстанбұлдық, ыстанбұлдықтар 
 |уақыт белдеуі                       = +3
 |DST                                 = бар
 |телефон коды                        = +90 252
 |пошта индексі                       = 
 |пошта индекстері                    = 34010–34850 &lt;br /&gt; 80000–81800
 |автомобиль коды                     = 34
 |идентификатор түрі                  = 
 |сандық идентификаторы               = 
 |ортаққордағы санаты                 = Istanbul
 |сайты                               = https://www.ibb.istanbul
 |сайт тілі 1                         = tr
 |сайт тілі  2                        = en
}}
'''Ыстанбұл''' ({{lang-tr|İstanbul}}), ертеде '''Византий''', кейіннен '''Константинополь''' — [[Түркия]]ның аса ірі [[Түркия қалаларының тізімі|қаласы]], ірі сауда, өнеркәсіп пен мәдениет орталығы, елдің басты портты қаласы. Бір-бірімен көпірлер және туннельдер арқылы байланысып тұрған, оны [[еуропа]]лық (негізгі) және [[азия]]лық бөліктерге бөлетін [[Босфор бұғазы]]ның жағалауларында орналасқан. Ыстанбұл халық саны 15 миллион адам, бұл Түркия халқының 19%-ын құрайды.&lt;ref&gt;https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2021-45500&amp;dil=2 Түркия Статистка Институты (ағылшынша). 31 желтоқсан 2021.&lt;/ref&gt;

Халық саны бойынша [[Еуропа]] тарихындағы алғашқы миллионер-қала. [[Рим империясы|Рим]], [[Шығыс Рим империясы|Византия]], [[Латын империясы|Латын]] және [[Осман империясы]] империяларының бұрынғы астанасы.

== Географиясы ==
[[Сурет:Istanbul and Bosporus big.jpg|thumb|220px|right|Стамбұл ғарыштан көрінісi]]
Ыстанбұл төбелі жерде Түркияның солтүстік-батысында орналасқан. Қаланың ауданы — 1 538,77 км². Координаттары — {{coord|41|00|N|29|00|E|type:city(10034830)_region:TR}}. Ыстанбұл [[Босфор бұғазы]]ның үстiнде жатыр.

== Әкімшілік бөлінісі ==
=== Тарихи аудандары ===
Ыстанбұлдың Еуропадағы тарихи аудандары:
[[Айвансарай]], [[Ақсарай (Түркия)|Ақсарай]], [[Байрампаша]], [[Бақыркөй]], [[Балат]], [[Бебек]], [[Бешикташ (аудан)|Бешікташ]], [[Беязыт]], [[Ғазиосманпаша]], [[Галата]], [[Долмабахче]], [[Йешілкөй]], [[Зейтінбұрны]], [[Кяғытхане]], [[Қапалы Чаршы]], [[Вефа]], Джибали, Зейрек, Қабаташ, Қасымпаша, Лалелі, Ортакөй, Пера, Сарыйер, [[Сұлтанахмет]], Сулыкуле, [[Таксим|Тақсим]], Фатих, Фенер, Шұқыржұма, Шишлі, Еминөңі, Эйүп.

Ыстанбұлдың Азиядағы тарихи аудандары:
* Қадыкөй
* Үскідар
[[File:Map of the Districts of Istanbul.png|thumb|450x450px|Қаланың әкімшілік бөлінісі]]
&lt;gallery mode=&quot;slideshow&quot;&gt;
Сурет:Istiklal str. Istanbul - panoramio.jpg|Ыстанбұлдың бас сауда көшесі — Истикләл
Сурет:Taksim monument and mosque.jpg|Тақсим алаңы
Сурет:Constantine Obelisk.jpg|Сұлтанахмет алаңы
Сурет:View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg|Левент ауданындағы тұман
&lt;/gallery&gt;

== Климаты ==
Ыстанбұл субтропиялық ауа райының аймағының шетiнде орналасады, дегенмен сонымен бiрге солтүстiктен ызғырықтардың ықпалы бар. Ыстанбұлда қыстыгүнi орташа температура +3°C және 9°C аралығында. Қыс салқын және дымқыл. Ыстанбұлда жылына температураның  0°C төмен көрсеткіші орта есеппен 21 күнді құрайды. Әр жыл сайын қар жауады. Ауа-райы бойынша жазғытұрым және күз жағымды жұмсақ, бiрақ температураның күрт өзгеруіне бейім. Ыстанбұлда жазды күнi салыстырмалы ыстық, орташа температура 19°C-ден 28°C-ге дейін, ауаның тым  ылғалдыл кезеңдері кездеседі.  Қалада аптап ыстық  сирек  және температура өте сирек 35°C және одан жоғарыға жетедi. Орта есеппен 850 мм жауын-шашын түседі, негізінен жаңбыр түріндегі жауын-шашын бір жылда 123 күнге сәйкес келеді. Қала 2000 астам күн сағатын алады. Жылдық орта мөлшердегi салыстырмалы ылғалдық әрдайым жоғары, орташа 71% шамасында. 
[[Сурет:Istanbul view.jpg|left|250px|thumb|right|Ыстанбұлдағы ақпан айы, 2006]]

{| class=&quot;wikitable&quot; border=1 style=&quot;text-align:center&quot;
!rowspan=2 |Ай
!colspan=2 |Ыстық 
!colspan=2 |Суық
!rowspan=2 |Жаңбырлы күндер
!rowspan=2 |Ашық аспанды күндер
|-
!орта
!Абсолют
!орта
!Абсолют
|-
|Қаңтар
|9
|19
|3
|–13
|18
|2.6
|-
|Ақпан
|9
|24
|2
|–16
|15
|3.3
|-
|Наурыз
|11
|27
|3
|–11
|14
|4.4
|-
|Сәуір
|16
|33
|7
|–2
|9
|6.6
|-
|Мамыр
|21
|34
|12
|2
|8
|8.9
|-
|Маусым
|26
|37
|16
|6
|5
|10.8
|-
|Шілде
|29
|39
|18
|11
|4
|11.7
|-
|Тамыз
|29
|41
|20
|10
|3
|11.3
|-
|Қыркүйек
|25
|38
|15
|6
|6
|8.5
|-
|Қазан
|21
|33
|12
|3
|10
|6.2
|-
|Қараша
|15
|27
|9
|–7
|13
|4.6
|-
|Желтоқсан
|11
|22
|5
|–12
|17
|2.3
|}

== Өнеркәсібі ==
Ыстанбұлдың дамыған әртараптандырылған саласы бар. Экономика негізінен машина жасау, соның ішінде кеме жасау, химия, цемент, тамақ, жарық, баспа, электрлік, ағаш өңдеу, қағаз және шыны өнеркәсібі, сауда және туризмге негізделген. Сонымен қатар, зәйтүн майы, темекі, көлік құралдары, электроника және т.б. Экономиканың негізінен жоғары қосылған құны жоғары тауарлар өндіретініне қарамастан, көптеген аз құны қосылған тауарлар белсенді түрде шығарылып, одан да көп көрінеді. Бұл кәдесыйлар, түрік тәттілері, орташа сапалы киім, ұлттық костюмдер және тағы басқалар. Жалпы қалалық ЖІӨ-нің 26%-ы ғана болса да, олардың 80%-ы экспортқа тиесілі.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/361031.asp|publisher=NTV-MSNBC|title=Dış Ticaretin Lokomotifi İstanbul|trans_title=Istanbul is the Locomotive of Foreign Trade|lang=tr|date=2006-02-13|accessdate=2012-03-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7JvtAwk|archivedate=2013-06-04}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery mode=&quot;slideshow&quot;&gt;
Istanbul asv2020-02 img45 Hagia Sophia.jpg|[[Айя София]]
Istanbul Topkapi Sarayi.JPG|Топкапы сарайы
Basilica Cistern after restoration 2022 (11).jpg|Еребатан цистернасы
Istanbul asv2020-02 img53 Maiden's Tower.jpg|Қыз мұнарасы
Twierdza Rumeli Istambuł RB1.jpg|[[Румелихисар]]
Istanbul asv2021-11 img40 Grand Bazaar.jpg|[[Гранд базар]]
Istanbul asv2020-02 img02 Tünel Karaköy station.jpg|Тоннель
Kadiköymodadtrassenbahn.jpg
Sultanahmet Camii.jpg|Сұлтанахмет мешіті
Car bed kap deu1.jpg|Феодосий қабырғалары
Mosques in Istanbul at dusk.jpg
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Бауырлас қалалары ==
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
|
* {{flagicon|Greece}} [[Афина]], [[Грекия]]
* {{flagicon|Spain}} [[Барселона]], [[Испания]]
* {{flagicon|Germany}} [[Берлин]], [[Германия]]
* {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]], [[Мажарстан|Венгрия]]
* {{flagicon|Germany}} [[Кёльн]], [[Германия]]
* {{flagicon|Romania}} [[Константа]], [[Румыния]]
* {{flagicon|Albania}} [[Дуррес]], [[Албания]]
* {{flagicon|Italy}} [[Флоренция]], [[Италия]]
* {{flagicon|Bulgaria}} [[Пловдив]], [[Болгария]]
* {{flagicon|Czech Republic}} [[Прага]], [[Чехия]]
* {{flagicon|Netherlands}} [[Роттердам]], [[Нидерланд]]
* {{flagicon|Russia}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]]
* {{flagicon|Bosnia and Herzegovina}} [[Сараево]], [[Босния және Герцеговина]]
* {{Flagicon|Macedonia}} [[Скопье]], [[Солтүстік Македония]]
* {{flagicon|Sweden}} [[Стокгольм]], [[Швеция]]
* {{flagicon|France}} [[Страсбург]], [[Франция]]
* {{flagicon|Italy}} [[Венеция]], [[Италия]]
* {{flagicon|Poland}} [[Варшава]], [[Польша]]
* {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]]
* {{flagicon|Jordan}} [[Амман]], [[Иордания]]
* {{flagicon|Azerbaijan}} [[Баку]], [[Әзербайжан|Әзірбайжан]]
* {{flagicon|Lebanon}} [[Бейрут]], [[Ливан]]
* {{flagicon|South Korea}} [[Пусан]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]]
* {{flagicon|Syria}} [[Дамаск]], [[Сирия]]
* {{flagicon|United Arab Emirates}} [[Дубай]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ]]
* {{flagicon|Vietnam}} [[Хошимин]], [[Вьетнам]]
* {{flagicon|Iran}} [[Исфаһан|Исфахан]], [[Иран]]
* {{flagicon|Indonesia}} [[Джакарта]], [[Индонезия]]
* {{flagicon|Saudi Arabia}} [[Жидда]], [[Сауд Арабиясы]]
* {{flagicon|Malaysia}} [[Джохор-Бару]], [[Малайзия]]
* {{flagicon|Afghanistan}} [[Кабул]], [[Ауғанстан]]
* {{flagicon|Russia}} [[Қазан]], [[Ресей]]
* {{flagicon|Pakistan}} [[Лахор]], [[Пәкістан]]
* {{flagicon|Turkmenistan}} [[Мары|Мери]], [[Түрікменстан]]
* {{flagicon|Kyrgyzstan}} [[Ош]], [[Қырғызстан]]
* {{flagicon|Uzbekistan}} [[Самарқан]], [[Өзбекстан]]
* {{flagicon|People's Republic of China}} [[Шаңхай|Шанхай]], [[Қытай]]
* {{flagicon|Japan}} [[Шимоносеки]], [[Жапония]]
* {{flagicon|Indonesia}} [[Сурабая]], [[Индонезия]]
* {{flagicon|Iran}} [[Тебриз|Табриз]], [[Иран]]
* {{flagicon|People's Republic of China}} [[Сиань]], [[Қытай]]
* {{flagicon|Argentina}} [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]
* {{flagicon|Cuba}} [[Гавана]], [[Куба]]
* {{flagicon|United States}} [[Хьюстон]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
* {{flagicon|Mexico}} [[Мехико|Мехико-Сити]], [[Мексика]]
* {{flagicon|Brazil}} [[Рио-де-Жанейро]], [[Бразилия]]
* {{flagicon|Canada}} [[Торонто]], [[Канада]]
* {{flagicon|Egypt}} [[Каир]], [[Мысыр]]
* {{flagicon|Algeria}} [[Константина (қала)|Константина]], [[Алжир]]
* {{flagicon|Sudan}} [[Хартум]], [[Судан]]
* {{flagicon|Morocco}} [[Рабат (қала)|Рабат]], [[Марокко]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat-inline|Istanbul|Ыстанбұл}}
* [[Түркия]]

[[Санат:Ыстанбұл]]
[[Санат:Түркия қалалары]]
|}</text>
      <sha1>mahm73hfyykqhcx43usvuhxo6bs9h3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Теміртау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14501</id>
    <revision>
      <id>3620798</id>
      <parentid>3507665</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T19:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3620798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28777" sha1="f05q6h70ic3dc3h2fxlzhak6aeshq81" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Қала
 |атауы                   = Теміртау
 |сурет                   = {{Фотомонтаж
|photo1b = Temirtau 1.JPG
|photo2a               = Велосипедист Темиртау.jpg
|photo2b                 = Mittal Steel in Temirtau.JPG
|photo3a                 = Горнолыжная база и вышка мобильной связи в Темиртау.jpg
|photo4a                  = Фото0427.jpg
|photo4b                  = Temirtau at night.jpg
|photo5a                  = Автовокзал Темиртау.jpg
|photo6a = 8 микрорайон - panoramio.jpg
|spacing                  = 2
|position                 = center
|color_border             = black
|color                    = 
|size                     = 333
|foot_montage             = 
}} 
 |әкімшілік күйі          = Облыстық маңызы бар қала
 |елтаңба                 = Coat of arms of Temirtau.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg=50 |lat_min=04 |lat_sec=
  |lon_deg=72 |lon_min=58 |lon_sec=
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |ел картасы             = 
 |облыс картасы          = 
 |аудан картасы          = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                   = Қарағанды облысы
 |кестедегі облыс         = Қарағанды облысы
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              =
 |мекені                   = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   =  [[Ғалым Әбіханұлы Әшімов|Ғалым Әшімов]]
 |құрылған уақыты         = 1909
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Самаркандский
 |статус алуы               = 1945
 |жер аумағы                  = 296,1
 |биiктiктiң түрi         =
 |орталығының биiктігі    =
 |климаты                 = қатаң-континенталды
  |тұрғыны                = 171 890&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[орыстар]] (51,36 %) &lt;br /&gt; [[қазақтар]] (36,02 %) &lt;br /&gt; [[украиндар]] (3,06 %) &lt;br /&gt; [[немістер]] (2,14 %) &lt;br /&gt; [[татарлар]] (2,03 %) &lt;br /&gt; [[корейлер]] (0,89 %) &lt;br /&gt;  [[белорустар]] (0,7 %) &lt;br /&gt;  басқалары (3,8 %)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = теміртаулық
 |телефон коды            = 7213
 |пошта индексі           = 101400
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      =
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Temirtau
 |сайты                   = https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda-temirtau?lang=kk Теміртау қаласының әкімдігі
 |сайт тілі               = kk
 |сайт тілі 2            = ru
 |сайт тілі 3            = en
 |сайт тілі 4           = 
 |сайт тілі 5            = 
 |add1n                  = Марапаттары
 |add1                   = {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}
 |add2n                  = 
 |add2                   = 
 |add3n                  = 
 |add3                   = 
}}
'''Теміртау''' — [[Қарағанды облысы]]ндағы қала, [[Орталық Қазақстан]]да [[Нұра]] өзенінің бойында орналасқан. Ол бүкіл [[Қазақстан]]ға, [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдеріне өзінің жер қойнауының байлығымен әйгілі, өйткені Теміртау — республикадағы ірі индустриялды орталығы, еңбеккер даңққа бөленген қала. Теміртаудағы «[[Миттал стил Теміртау|Миттал Стил]]&lt;nowiki/&gt;» зауыты [[шойын]], [[болат]], [[агломерат]] және т.б. өндіреді. Бұл өнімдер Қазақстандағы бүкіл өндірістерді, өнеркәсіптерді қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, өзінің өнімдерін 60-тан астам елдерге экспортқа шығарады.

Теміртауда еліміздің елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] еңбек етті, өндіріске мол үлесін қосты, Қарағанды мемлекеттік индустриялық университетінің қабырғасында білім алды. Қазақтың тұңғыш ғарышкері [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров|Тоқтар Әубәкіров]] та осы қаладан шыққан.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||169590 ||{{өсім}}171019 ||100,8 ||78425 ||{{өсім}}81341 ||103,7 ||91165 ||{{құлдырау}}89678 ||98,4
|}

== Қала туралы ==
[[Сурет:Fountains in Temirtau.jpg|нобай|солға|Металлуртерге арналған ескерткіш алдындағы субұрқақ]]
Теміртау — облысқа бағынышты қала. Ол Республикамыздың орта бөлігінде орналасқан. Бұрынғы Самарқанд кентінің базасында [[1945]] жылы  1 қа-занда құрылған. Қала мен оның өнеркәсіптік нысандарын салу [[Қарағанды]] көмір бассейнін игеру кезеңімен байланысты.

Жаңадан ашылған көмір өндірісі электр қуатына мұқтаж еді, сондықтан Қарағанды қаласынан 30 километр қашықтықта орналасқан, 200 тұрғыны бар Самарқанд кентінің жанында, [[Нұра өзені]]нің бойында гидроузелдің құрылысы басталды. Оның құрылысы 3 жылдан кейін аяқталды.

1942 жылы ҚарГРЭС-те бірінші турбогенератор пайдалануға берілді.
Соғыстың қиын жылдарында, КСРО-ның көптеген өндірістік аудандары басып алынған кезде Мемлекеттік Қорғаныс комитеті Қарағанды қаласының жанында металлургиялық завод салу туралы шешім қабылдады.
1944 жылы 31 желтоқсанда Қазақ металлургия заводы жұмыс істейтін кәсіпорындар қатарына қосылды.

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1945 жылғы 1 қазандағы Жарлығымен Самарқанд кенті Қарағанды қаласының қала маңындағы аймағынан шығарылып, Теміртау қаласы болып қайта құрылды.
Қаланың аумағы 29610 га. Қала тұрғындарының саны – 2010 жылғы 1 желтоқсандағы мәлімет бойынша 178 723  адам.

Қаланың құрамына 6822 адам тұратын қалалық типтегі Ақтау кенті кіреді. Кенттің аумағында құрылыс материалдарын шығаратын үш кәсіпорын: «Central Asia Cement» ЖШС-і,  «Қарцемент»ЖШС-і және «КЗАЦИ» ЖШС-і   орналасқан.
Өзінің экономикалық ерекшелігі жағынан Теміртау қаласы инфрақұрылымы дамыған ірі индустриалдық орталық болып табылады. Қалада 1500 кәсіпорын жұмыс істейді, оның ішінде: құрылыс ұйымдары - 382, сауда саласында - 337, өңдеу өндірісінде - 160, тау кен өндірісінде -7, көлік және байланыс кәсіпорындары - 71, электроэнергия, газ және су өндіру саласында - 28, ауыл шаруашылығында-1, басқалары - 514.
[[Сурет:Trams in Temirtau.jpg|thumb|left| Теміртау трамвайы]]
Қарағанды облысының жалпы өнеркәсіптік өндіріс көлемінде Теміртау қаласы кәсіпорындарының шығаратын өнімдерінің үлес салмағы 2010 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша 32,4%-ті  құрады, оның ішінде: жалпақ жайма 100%,  қара металдан құбыр жасау - 89,2 %, жылу энергиясы- 42,8%, электр энергиясы - 25,0%, тас көмір - 47,2 %, цемент - 100%-ті құрады.

Теміртау қаласының өнеркәсіптік кәсіпорындарымен 2010 жылы кәсіпорынның қолданыстағы бағасымен (шағын кәсіпорындар, көмекші шаруашылықтар, үй шаруашылығы секторын қоса алғанда) (жұмыс,қызмет) 329,6 млрд теңгеге ) өнімдер (жұмыс,қызмет) шығарылды, айғақты көлем индексі былтырғы жылдың осы кезеңімен салыстырғанда  97,4%-ті құрады.

Теміртау қаласының өнеркәсіптік өндіріс құрылымын келесі салалар құрайды: металл өңдеу және металлургия өнеркәсібі, химия өнеркәсібі, тамақ және ұн тартатын өнеркәсіп, электроэнергетика, басқа да металл емес минералды өнімдер шығару.

Қала мен Ақтау кентінің тіршілігін қамтамасыз ететін кәсіпорындар: «АрселорМиттал Теміртау» АҚ-ы, «ТЭМК» ЖШС-і, «Техол» ЖШС-і, «Central Asia Cement» ЖШС-і, «Карцемент» ЖШС-і, «КЗАЦИ» ЖШС-і, «Бидай-нан» ААҚ-ы, «Bassel Gruup LLS» ЖШС-і.

Қаланың дамыған инфрақұрылымы бар.

Автомобиль жолдарының  ұзындығы -295 км., оның ішінде  259 км. жолдың беті асфальтталған, 36 км жолдың беті асфальтталмаған.

Теміртау қаласының жолаушыларын тасымалдау қаланың 11 ав-томобиль маршруттары арқылы күнделікті жүзеге асырылады, маршрут таксиі режімінде 5 маршрут және трамвай маршрутында 2, сонымен қатар Ақтау кенті және Мырза станциясы бағыты бойынша жүктерді және жолаушыларды тасымалдау іске асырылады.

Қаладағы үнемі жұмыс істейтін маршруттардан басқа  жазғы уақытта жолаушыларды тасымалдау үшін жағажай бағытына 5 маршрут қатынайды.

Күнделікі жолаушылар автобусы маршруттарында сегіз негізгі тасымалдаушылар жұмыс істейді:

* «Daт - TS» ЖШС -і 6 маршрутта қызмет көрсетеді - №№ 7, 8, 10, 14, 22 және 25  (Бейбітшілік даңғылы,251, тел: 95-91-45);

* «TTS» ЖШС-і 3 маршрутта қызмет көрсетеді - №№ 6, 12 және 23  (Бейбітшілік даңғылы, 251, тел: 95-91-45);

* «Қала көлік» ЖШС - і  2 маршрутта қызмет көрсетеді - №№3,15 (Димитров көшесі 214. тел. 95-93-82, 95-91-48);

*  ЖК  Ж.Г.Мусин  - № 6 маршрут таксиінде қызмет көрсетеді;

* «Стэка» ӨК-і маршруттық такси режімінде 3 маршрутқа қызмет көрсетеді - №№ 01, 02, 04 (Бейбітшілік даңғылы, 19, тел. 95-29-19);

* ЖК Т.Қ.Түнқатар - №05 маршрутқа қызмет көрсетеді (Димитров көшесі, 214 тел: 95-93-82, 95-91-48);

* ЖК А.Н.Голубничий Ақтау кенті – Мырза станциясы маршруттарына қызмет көрсетеді.

* «ТАУ-Профи» ЖШС-і 5 жағажай маршруттарына қызмет көрсетеді: «Уралочка», «Пионерские лагеря», «Сортопрокатное производство», «Строителей», «Черемушки» жағажайлары (Бейбітшілік даңғылы, 251, тел: 95-91-45).
[[Сурет:Mittal Steel in Temirtau.JPG|thumb|left|Теміртаудағы халықаралық ArcelorMittal-дың баспасөз орталығы]]
«АрселорМиттал Теміртау» АҚ-ның трамвай паркі №№ 4 және 2 трамвай маршруттарына қызмет көрсетеді, трамвай жолының  ұзындығы-48 километр. Парктің жылжымалы құрамы 35 вагоннан тұрады.

Теміртау қаласының тұрғын үй қоры 1160 көп қабатты, 6173 жеке тұрғын үйлерден тұрады.

Теміртау – жоғары мәдениетті қала, оның шығармашылық көркемөнер-паздар ұжымдары Республикамыздан тыс елдерге де танымал.Мәдениет мекемелері теміртаулықтар мен қала қонақтарына күн сайын толыққанды демалыс пен рухани қанағат сыйлайды. Олар:
* Балалар мен жасөспірімдер театры;
* Тарихи-өлкетану мұражайы;
* Қалалық мәдениет Сарайы;
* Мәдениет және демалыс паркі;
* Кереңдердің мәдениет Үйі;
* Қалалық кітапханалардың 7 филиалы бар орталықтандырылған жүйесі;
* Соқырлар мен нашар көретін азаматтарға арналған облыстық кітапхананың филиалы;
* «Ақтау» мәдени-бос уақыт өткізу орталығы;
* 2 жеке кинотеатр.

Теміртау қаласының аумағындағы 3 ескерткіш тіркелген, оның ішінде 2-уі сәулет ескерткіші, олар:
* балалар мен жасөспірімдер театрының ғимараты, 1955 жылы пайдалануға берілген, 2009 жылы күрделі жөндеу жүргізілді;
* мәдениет Сарайының ғимараты, 1972 жылы пайдалануға берілген,2010 жылы күрделі жөндеу жүргізілді.

Монументалдық өнер ескерткіштері:
* Ұлы Отан соғысында қайтыс болған теміртаулық жауынгерлер ескерткіші.Ескерткіштің іргетасына Ұлы Отан соғысы жылдары қайтыс болған теміртау-лықтардың және жауынгер-интернационалистердің есімдері жазылған плита орналастырылған. Ескерткіш 1974 жылы ашылған, авторы - С.Б.Назарян.
2000 жылы Ұлы Отан соғысы жылдары қайтыс болған кәсіпорын жұмысшыларына естелік Монумент ашылды (Жеңістің 55 жылдығының қарсаңында ҚарГРЭС-1-дің аумағында).
* 2001 жылы Металлургтер Монументі ашылды (авторы А.Билык, материалы - тот баспайтын болат және қола).
* 2002 жылы қызметтік борышын атқару барысында қайтыс болған Теміртау қаласы ішкі істер басқармасының қызметшілеріне естелік Монументі ашылды (ішкі істер басқармасының аумағында).

Теміртауда 34 үкіметтік емес бірлестіктер, 10 ұлттық-мәдени орталықтар, 4 саяси партиялардың өкілдіктері, 23 діни бірлестіктер мен топтар  жұмыс істейді.

Қалада этноаралық және конфессияаралық қарым-қатынас тұрақты.

Қаланың ақпараттық кеңістігін 7 газет: «Теміртау», «Зеркало», «Магнитка плюс», «Металлург», «Второе счастье», «Вечерняя газета», «Темиртауский рабочий» газеті және 2 журнал: «Директор KZ», «Экстрасенс», 3 телеканал: «Сфера» ТРК, «29 канал» ТРК, «43 канал» ТК,  «43 канал» сандық телевидение, 1 радиоканал - «Радио-102» құрайды.

Теміртау қаласында бір жоғарғы оқу орны: Қарағанды мемлекеттік индустриалдық университеті, сонымен қатар медициналық, политехникалық және музыкалық колледждер, Қарағанды мемлекеттік университетінің Букетов атындағы колледжі, 4 кәсіби лицей жұмыс істейді.

Қалада 30 мыңнан астам адам дене шынықтыру және спортпен айналысады.
2005 жылы «Миттал Стил Теміртау» жаңа спорт  кешені пайдалануға берілді. Спорт кешенінде баскетболға, волейболға, мини-футболға және гандболға арналған ойын залы, бокс пен күрес жаттығуларын өткізуге арналған залдар, біріктірілген 2 кіші зал жұмыс істейді. Жаттығу үшін нысанда арнайы жабдықталған зал жұмыс істейді.Үлкен залда көрермендер үшін 200 орындық қойылған. Спорт кешенінде су себезгі және киім шешетін орын жұмыс істейді. Спортшылар мен спорт әуесқойлары үшін қалыпқа келтіру орталығы жұмыс істейді.

2007 жылы қаңтарда «Арго»  жеке жүзу бассейні  (бұрынғы «Полимер») пайдалануға берілді.

Меморандумға сәйкес 2008 жылы «Металлург» стадионына күрделі жөндеу жүргізілді, оның ашылуына 2008 жылдың 1 шілдесінде Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев қатысты.

Стадионда жеңіл атлетика, футбол,  шаңғы тебу бойынша жаттықтырулар жүргізіледі, шахмат-шашка клубы,  мотоклуб,  Тоғызқұмалақ ұлттық ойын секциялары ашылған, «Болат АрселорМиттал Теміртау» футбол командасының, Қазақстан Республикасының чемпионатының жоғарғы лигасына қатысушылардың  оқу-жаттығу процесстері өткізіледі. Қыста стадион аумағында мұз айдыны жасалады, онда жалға коньки және шаңғы беру ұйымдастырылған. Жазда  роликті коньки жалға беріледі. Қала тұрғындарының  стадионда  столдағы теннис ойнауына, сөйтіп бос уақыттарын тиімді пайдалануына мүмкіндік бар. Күнделікті стадионға 345 спортпен айналысатындар келеді.

2008 жылы Мұз сарайының үш жыл тоқтап тұрған тоңазтқыш жабдықтарына жөндеу жүргізіліп, 2008 жылы 4 қазанда салтанатты ашылып, хоккеймен, коньки тебумен, спорттық бимен және жалпы дене шынықтырумен айналысатындарға  пайдалануға берілді. 2010 жылы 300 млн теңгеге Мұз Сарайын жөндеудің 1-кезеңі жүргізілді, оның 200 млн теңгесі «АрселорМиттал Теміртау» АҚ-мен жасалған Меморандум бойынша төленсе, 100 млн теңге облыстық бюджеттен бөлінді.

Қалада спорт ізбасарларын дайындау және  өсіп келе жатқан ұрпақты сауықтыру мақсатында облыстық балалар-жасөспірімдер мектебі, спорттың есу түрлері бойынша олимпия ізбасарларын  дайындайтын мамандандырылған балалар-жасөспірімдер мектебі, Әлия Молдағұлова атындағы спорттағы дарынды балаларға арналған  мектеп интернаттың филиалы жұмыс істейді. Спорттың он түрі бойынша облыстық спорт мектептерінің бөлімшелері жұмыс істейді. Спорт мектептерінде 2838 оқушы спортпен айналысады.

«Жол картасы - 2009» Республикалық бағдарламасына сәйкес 2009 жылы  спорттық нысандарға, атап айтқанда, балалар-жасөспірімдер спорт мектебіне, «Строитель» стадионына, ату тирына және БЖСМ-нің ауыр атлетика залына, спорттың есу түрлері бойынша балалар-жасөспірімдер спорт мектебіне жөндеу жұмыстары жүргізілді. 2010 жылы «Жол картасы» бағдарламасы аясында «Жастар» жүзу бассейніне  күрделі жөндеу жүргізілді, Ақтау кентінің спорт Үйі пайдалануға берілді.

2010 жылы қалалық деңгейде 69 көпшілік-спорт шаралары өткізілді, оған 11435 адам қатысты. Қаланың құрама командалары облыстық деңгейдегі 21 жарысқа және республиклық ауқымдағы 5 турнирге қатысты. Біздің спортшыларымыз облыстық, республикалық, халықаралық деңгейдегі жарыстарда жүлделі орындарды иеленеді.

Мүмкіндігі шектеулі адамдарды дене шынықтыру және спортпен айналысуға тарту жұмысына көп көңіл бөлінеді, жұмыс 6 топта жүргізіледі, оған 78 адам қатысады. Олардың 7-уі пауэрлифтинг бойынша Қазақстан Республикасы Чемпионатына қатысты.

Әкімдік қызметкерлері, қалалық кәсіподақ, денсаулық сақтау мекемелері, балалардың аулалық клубтары, орта оқу орындары мен колледждер, балалар үйлері мен интернат оқушылары арасында үнемі бұқаралық спорттық спартакиадалар өткізіліп тұрады.

Балалардың аулалық клубтары арасында  футболдан «Былғары доп», шайбалы хоккейден «Алтын шайба» жарыстары, жүзуден  көпшілік  шаралар өткізілді.

Грек-рим күресі бойынша  біріншілік, Жеңіс күніне, Балаларды қорғау күніне, Денсаулық сақтау күніне арналып жеңіл атлетикадан эстафета,  балалар мен ересектер арасында  академиялық есуден Қазақстан Республикасы  біріншілігі, есірткімен және есірткінің заңсыз таралуымен күрес күніне арналып спорттың 6 түрінен жарыс өткізілді. Отбасы күніне арналып «Мамам, папам және мен – спорттық жанұямыз» атты қызықты шара өткізілді.

Қалада жеке спорттық клубтар жұмыс істейді, олар: «Евразия», «Меруерт», «Адриналин», «Пекин», «Z-клуб», аталған мекемелерде жаттықтыру залы, бассейн, сауықтыру орталықтары бар, оларда 1420 адам спортпен айналысады.

Қазақстанның басқа қалаларының ішінде Теміртаудың алатын орны ерекше. Тарихи өлшем бойынша қаланың қысқа, түрлі оқиғаларға толы өмірі – Республикамыздың қалыптасуының ажырамас бөлігі.&lt;ref&gt;[http://temirtay.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=50&amp;Itemid=63&amp;lang=kz]{{Deadlink|date=January 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан қалалары}}
{{Қарағанды облысы}}

[[Санат:Теміртау]]
[[Санат:Нұра бойындағы қалалар]]</text>
      <sha1>f05q6h70ic3dc3h2fxlzhak6aeshq81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бегемот</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15759</id>
    <revision>
      <id>3621057</id>
      <parentid>3498624</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6902" sha1="iotzuas05qn509xryfmx7xbyt3fb1l9" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Бегемот
| status = VU 
| status_system = iucn3.1
| status_ref = 
| trend = down
| image = Hippo pod edit.jpg
| image_width = 250px
| image_caption = Бегемот
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Сүтқоректілер]]
| ordo = [[Жұптұяқтылар]]
| familia = [[Hippopotamidae]]
| genus = ''[[Hippopotamus]]''
| genus_authority = [[Карл Линней|Линней]], 1758
| species = '''''H. amphibius'''''
| binomial = ''Hippopotamus amphibius''
| binomial_authority = [[Карл Линней|Линней]], 1758&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&amp;search_value=625024 |title= ITIS on Hippopotamus amphibius|accessdate = 2007-07-29|work = [[Integrated Taxonomic Information System]]}}&lt;/ref&gt;
| range_map=hippo_distribution.gif
| range_map_caption= Ареал
| range_map_width = 230px
}}
[[File:Hippo.ogv|thumb|Бегемот]]
'''Бегемот''' немесе '''гиппопотам''' немесе '''сусиыр''' ({{lang-la|Hippopotamus amphibius}}) — [[жұптұяқтылар]] отрядына, [[бегемот]]тар тұқымдасына жататын, [[күйіс]] қайырмайтын ірі [[жануар]]. Денесінің ұзындығы —4,5 ''м,'' салмағы — 2000—3000 ''кг,'' бойы — 1,5 ''м'' келеді. Терісі—қалың, түгі тықыр болады. Көбінесе суда тіршілік етеді. Қорегі — тек [[су]] өсімдігі. Топтанып жүреді.

Бегемот тек тропиктік [[Африка]]да кездеседі. Әрқайсысында бір ғана түр бар екі туысқа бөлінеді. Оның ересегінің дене тұрқы 4 – 4,5 м-дей, құйрығының ұзындығы 35 – 50 см, салмағы 2,6 – 3,2 т (кейде 4,5 т). Тіршілігінің көбін суда өткізеді, кейде судың таяз жеріне, жағасына шығады. Тері бездері қызғылт түсті шырыш бөліп шығарады, сондықтан денесі жез түсті болып келеді. Қырық – елу жылдай өмір сүреді, топтанып жүреді. Ергежейлі бегемоттың дене тұрқы 1,70 – 1,85 м, құйрығының ұзындығы 70 – 80 см, салмағы 250 – 275 кг. Ол жеке де, топтанып та жүреді, отыз бес жылдай өмір сүреді. Бегемот жағасы батпақ, қалың шөп өскен тұйық көлдерді мекендейді. Жақсы жүзеді, сүңгиді. Өсімдік тамыры мен түйнегін қорек етеді. Қорегін түнде іздейді. Еті, терісі, майы үшін көп ауланған. Ергежейлі бегемот санының жылдан-жылға азаюына байланысты қорғауға алынып, Халықаралық «[[Қызыл кітап|Қызыл кітапқa]]» енгізілген. Кәдімгі бегемот немесе [[гиппопотам]] [[Қазақстан]]да [[хайуанаттар бағы]]нда бағылады.
[[Сурет:Prazsky hroch.jpg|thumb|left]]

==Өмір сүру ортасы==
Сусиырлар жайылымдар жанындағы өзендерді, көлдерді және батпақтарды мекендейді. Сусиырлар үшін ең ыңғайлы өмір сүру ортасы суға жартылай батып тұруға болатын құмды жағалауы бар тұрақты сулардың ашық алқаптары болып табылады. Әдетте олар өздерінің денелерін батыруға жетерліктей таяз суларды ұнатады.

==Өмір кезеңдері==
Ұрғашы сусиыр әрбір екі жыл сайын бір ғана кіші сусиырды дүниеге әкеледі. Сусиырлардың баланы көтеру мерзімі сегіз ай. Сусиырлар баласын суда дүниеге әкеледі, баласы туыла салып жүзе алатын болады. Олар аналарының сүтімен суда жүріп-ақ қоректене бастайды. Олар туылғаннан соң алты-сегіз айға дейін аналарының сүтімен, одан соң шөппен қоректенеді. Жас сусиырларға қолтырауындар, арыстандар және гиеналар жиі шабуыл жасайды.

==Сусиырлардың қорегі==
Сусиырлар – шөпқоректі жануарлар. Олардың ең бірінші азығы – шөп. Олар күн сайын түнде өздеріне белгілі жолдармен жайылымдарға азық іздеп шығады. Әрбір түн сайын шамамен 40 кг азық жейді. Олар шөпті жұлып, өсімдіктерді жұту үшін өздерінің қатты жалпақ еріндерін пайдаланады.  Кей кездері олар белгілі бір аймақтағы барлық шөпті жеп тауысқанда бірнеше сағат ішінде келесі алқапқа көшіп шығады. 

==Сусиырлардың терісі==
Сусиырлардың суға жақындықтарының басты себептерінің бірі – олардың терісі ерекше. Олардың терісі  судан шыққан кезде жылдам құрғап кетеді. Сондықтан да олар суға жиі малтиды. Сусиырлардың терлететін бездері жоқ. Оның орнына олардың көптеген тері бездері болады, бұл бездер жабысқақ қызыл зат бөліп, денелері қызғылтым және терлеп тұрғандай көрінеді. Бұл бөлінген зат сусиырдың денесін Күннің ыстығынан қорғап, денесінде ылғалды сақтайды.

== Әдебиет ==
* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

{{wikify}}
{{Biosci-stub}}

[[Санат:Бегемоттар]]
[[Санат:Қауіптен тыс түрлер]]</text>
      <sha1>iotzuas05qn509xryfmx7xbyt3fb1l9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621058</id>
      <parentid>3621057</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6959" sha1="1e5jmweh01ulcud1jio5t5ko5uy7swi" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Бегемот
| status = VU 
| status_system = iucn3.1
| status_ref = 
| trend = down
| image = Hippo pod edit.jpg
| image_width = 250px
| image_caption = Бегемот
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Сүтқоректілер]]
| ordo = [[Жұптұяқтылар]]
| familia = [[Hippopotamidae]]
| genus = ''[[Hippopotamus]]''
| genus_authority = [[Карл Линней|Линней]], 1758
| species = '''''H. amphibius'''''
| binomial = ''Hippopotamus amphibius''
| binomial_authority = [[Карл Линней|Линней]], 1758&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&amp;search_value=625024 |title= ITIS on Hippopotamus amphibius|accessdate = 2007-07-29|work = [[Integrated Taxonomic Information System]]}}&lt;/ref&gt;
| range_map=hippo_distribution.gif
| range_map_caption= Ареал
| range_map_width = 230px
}}
[[File:Hippo.ogv|thumb|Бегемот]]
'''Бегемот''' немесе '''гиппопотам''' немесе '''сусиыр''' ({{lang-la|Hippopotamus amphibius}}) — [[жұптұяқтылар]] отрядына, [[бегемот]]тар тұқымдасына жататын, [[күйіс]] қайырмайтын ірі [[жануар]]. Денесінің ұзындығы —4,5 ''м,'' салмағы — 2000—3000 ''кг,'' бойы — 1,5 ''м'' келеді. Терісі—қалың, түгі тықыр болады. Көбінесе суда тіршілік етеді. Қорегі — тек [[су]] өсімдігі. Топтанып жүреді.

Бегемот тек тропиктік [[Африка]]да кездеседі. Әрқайсысында бір ғана түр бар екі туысқа бөлінеді. Оның ересегінің дене тұрқы 4 – 4,5 м-дей, құйрығының ұзындығы 35 – 50 см, салмағы 2,6 – 3,2 т (кейде 4,5 т). Тіршілігінің көбін суда өткізеді, кейде судың таяз жеріне, жағасына шығады. Тері бездері қызғылт түсті шырыш бөліп шығарады, сондықтан денесі жез түсті болып келеді. Қырық – елу жылдай өмір сүреді, топтанып жүреді. Ергежейлі бегемоттың дене тұрқы 1,70 – 1,85 м, құйрығының ұзындығы 70 – 80 см, салмағы 250 – 275 кг. Ол жеке де, топтанып та жүреді, отыз бес жылдай өмір сүреді. Бегемот жағасы батпақ, қалың шөп өскен тұйық көлдерді мекендейді. Жақсы жүзеді, сүңгиді. Өсімдік тамыры мен түйнегін қорек етеді. Қорегін түнде іздейді. Еті, терісі, майы үшін көп ауланған. Ергежейлі бегемот санының жылдан-жылға азаюына байланысты қорғауға алынып, Халықаралық «[[Қызыл кітап|Қызыл кітапқa]]» енгізілген. Кәдімгі бегемот немесе [[гиппопотам]] [[Қазақстан]]да [[хайуанаттар бағы]]нда бағылады.
[[Сурет:Prazsky hroch.jpg|thumb|left]]

==Өмір сүру ортасы==
Сусиырлар жайылымдар жанындағы өзендерді, көлдерді және батпақтарды мекендейді. Сусиырлар үшін ең ыңғайлы өмір сүру ортасы суға жартылай батып тұруға болатын құмды жағалауы бар тұрақты сулардың ашық алқаптары болып табылады. Әдетте олар өздерінің денелерін батыруға жетерліктей таяз суларды ұнатады.

==Өмір кезеңдері==
Ұрғашы сусиыр әрбір екі жыл сайын бір ғана кіші сусиырды дүниеге әкеледі. Сусиырлардың баланы көтеру мерзімі сегіз ай. Сусиырлар баласын суда дүниеге әкеледі, баласы туыла салып жүзе алатын болады. Олар аналарының сүтімен суда жүріп-ақ қоректене бастайды. Олар туылғаннан соң алты-сегіз айға дейін аналарының сүтімен, одан соң шөппен қоректенеді. Жас сусиырларға қолтырауындар, арыстандар және гиеналар жиі шабуыл жасайды.

==Сусиырлардың қорегі==
Сусиырлар – шөпқоректі жануарлар. Олардың ең бірінші азығы – шөп. Олар күн сайын түнде өздеріне белгілі жолдармен жайылымдарға азық іздеп шығады. Әрбір түн сайын шамамен 40 кг азық жейді. Олар шөпті жұлып, өсімдіктерді жұту үшін өздерінің қатты жалпақ еріндерін пайдаланады.  Кей кездері олар белгілі бір аймақтағы барлық шөпті жеп тауысқанда бірнеше сағат ішінде келесі алқапқа көшіп шығады. 

==Сусиырлардың терісі==
Сусиырлардың суға жақындықтарының басты себептерінің бірі – олардың терісі ерекше. Олардың терісі  судан шыққан кезде жылдам құрғап кетеді. Сондықтан да олар суға жиі малтиды. Сусиырлардың терлететін бездері жоқ. Оның орнына олардың көптеген тері бездері болады, бұл бездер жабысқақ қызыл зат бөліп, денелері қызғылтым және терлеп тұрғандай көрінеді. Бұл бөлінген зат сусиырдың денесін Күннің ыстығынан қорғап, денесінде ылғалды сақтайды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

{{wikify}}
{{Biosci-stub}}

[[Санат:Бегемоттар]]
[[Санат:Қауіптен тыс түрлер]]</text>
      <sha1>1e5jmweh01ulcud1jio5t5ko5uy7swi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шахтинск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16310</id>
    <revision>
      <id>3620794</id>
      <parentid>3508695</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T19:24:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тұрар Қазанғалов</username>
        <id>182802</id>
      </contributor>
      <origin>3620794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11620" sha1="990nsdjimf9zcoq9283sg1hezufwuad" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = қала
 |атауы                   = Шахтинск
 |сурет                   = Шахтинск түн 2023.png
 |әкімшілік күйі          = 
 |елтаңба                 = Шахтинск.png
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =
 |ту ені                  = 
 |lat_dir =N |lat_deg =49 |lat_min =42 |lat_sec = 
 |lon_dir =E |lon_deg =72 |lon_min =35 |lon_sec = 
 |CoordAddon             = type:city(42000)_region:KZ
 |CoordScale             =
 |ел картасы              = 
 |облыс картасы           = 
 |аудан картасы           = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Қарағанды облысы
 |кестедегі облыс         = Қарағанды облысы
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = Қыдырғанбеков Мұрат Есетұлы
 |құрылған уақыты         = 1955
 |алғашқы дерек           = 1955
 |бұрынғы атаулары        = Тентек
 |статус алуы               = 1961
 |жер аумағы                  = 200
 |климаты                 = 
  |тұрғыны                = 39 185&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[орыстар]] (51,81 %) &lt;br /&gt; [[қазақтар]] (27,73 %) &lt;br /&gt; [[украиндар]] (4,49 %) &lt;br /&gt; [[татарлар]] (4,72 %)  &lt;br /&gt; [[немістер]] (3,66 %) &lt;br /&gt;  [[белорустар]] (1,88 %) &lt;br /&gt; басқалары (5,71%)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |телефон коды            = 72156
 |пошта индексі           = 101600—101606
 |пошта индекстері        = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda-shahtinsk?lang=kk Шахтинск қаласының әкімдігі
 |сайт тілі               = kk
}} 
'''Шахтинск''' (Тентек) - [[Қарағанды облысы]]ндағы қала (1961 жылға дейін Тентек қала типті поселкесі). [[Шерубай-Нұра]] және [[Тентек (өзен, Қарағанды облысы)|Тентек]] өзендері аралығында, Қарағандыдан батысқа  таман 50 шақырым жерде орналасқан.

==Тарихы==
Іргесі [[1949 жыл]]ы [[Тентек кокстелетін көмір кен орны]]ның игерілуіне байланысты қаланған. Қаланың әкімшілік қарамағына [[Шахан (Қарағанды облысы)|Шахан]] және [[НовоДолинка]] поселкелері, Солтүстік-батыс елді мекені кіреді. Шахтинск қаласы [[1961 жыл]]дың [[15 тамыз]]ында [[Қазақ КСР]] [[Жоғарғы Кеңес]]інің  шешімімен бұрынғы Тентек  кентінің негізінде құрылды.

Тас көмір қоры 4,5 миллиард тоннаны құрайтын Тентек өңірінің қазыналы байлығын игеру өткен ғасырдың 50-жылдарында басталды. Аталмыш кен орнын ашу [[Цезарь Маркович Фишман|Ц. Фишман]], Г. Думлер тәрізді әйгілі геолог-ғалымдардың есімімен тығыз байланысты болды.

Қаланың тұңғыш [[қада]]сын қаққан [[Василий Войтухов]] есімі мақтан етуге тұрарлық. Оның тікелей басшылығымен [[1959 жыл]]ы кенттегі бірінші монша бой көтерсе, қазір бірегей мәдениет сарайының құрылысы басталды.

[[1961 жыл]]ы Тентек кентінде құрыш қолды құрылысшылар жалпы көлемі 100 мың шаршы метрлік өндірістік, тұрмыстық құрылыс салу дәрежесіне қол жеткізді.

Шахтинск қаласы жайлы әңгіме өрбіткенде оның құрамына кіретін [[Долинка (Қарағанды облысы)|Долинка]] поселкасын айтпай кету мүмкін емес. [[1931]] - [[1959]] жылдар арасында  жұмыс жасаған [[Карлаг]] саяси тұтқындардың азап лагеріне айналып, елдің қасіретті шежіресі болып енді. Қазір Долинка (Қарағанды облысы)да саяси қуғын-сүргін көргендердің мұражайын ашу жөнінде ынталы топ құрылып, осы бағытта жұмыс істеуде.

Аймақтағы «Долинка» шахтасы [[1970]], Ленин атындағы шахта [[1971]], «Қазақстан» шахтасы [[1971]],  «Шахтинск» шахтасы [[1973]],  «Тентек» шахтасы [[1979]] жылдары бой көтерді. «[[Арселор Миттал|Испат-Кармет]]» компаниясының иелігіндегі 4 шахта қызулы отын өндіру көлемін соңғы жылдары ұлғайта түсуде.

==Халқы==
Қала халқының саны 2007 жылғы 1 қаңтарда 56,6 мың адамды құрады.
Қалалық әкімшілікте 3 кенттік округ бар.
Есептілік деректер бойынша 2007 жылдың басына қалада тұратын халық санының 
*12,6%-ы [[қазақтар]], 
*61,0%-ы [[орыстар]], 
*4,3%-ы [[немістер]], 
*5,5%-ы [[татарлар]], 
*7,4%-ы [[Украиндар|украиндер]], 
*2,7%-ы [[Беларусь|белорустар]], 
*1,1%-ы [[корейлер]], 
*5,4%-ы басқа ұлт өкілдері.
*2006 жылы халықтың 1000 тұрғынына жалпы коэффициенттер: 
*туылу – 12,01 
*өлім – 18,23 
*табиғи кему - –6,22

==Экономикасы==
2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 3813 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 23002 теңге.
2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 1451,9 млн. теңгені құрады.

Жылдық деректер бойынша 2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 2747,0 млн. теңге сомасында игерілді, бұл 2005 жылғы көлемге 18,3 есе артық.
Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 121,8 млн. теңгені құрады немесе 2005 жылғы көлемге 150,3%-ы құрады.

2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметің есепке алмағанда) 2644,2 млн. теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 197,9 млн. теңге.

Қалада [[2007 жыл]]ға 256 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде 
3 ірі, 29 орта, 224 шағын субъектілері.
''Негізгі экономикалық бағыт:'' 
*энергетика; 
*тамақ өнеркәсібі. 
''Қаланың негізгі кәсіпорындары:''
*«Апрель» ЖШС бөлімшесі.
''Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері:''
*шұжық өнімдері;
*электр энергиясы;
*жылу энергиясы. 
===Ауыл шаруашылығы===
[[2006 жыл]]ы ауыл шаруашылығы өнімінің айтарлықтай бөлігін өсімдік шаруашылығы құрады.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;
2006 жылғы [[1 шілде]]ге ауыл шаруашылығы өндірушілерінің нақты бары: 3 ауыл шаруашылық кәсіпорыны, 10 шаруа қожалығы, 5,0 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылығы. 
Аймақта ауыл шаруашылығы өнімін өндіруге 0,7 мың гектар ауыл шаруашылық жерлері пайдаланылады, оның ішінде 0,6 мың га - егістік алқаптар.*
2006 жылғы астыққа 0,5 мың га ауыл шаруашылық дақылдары егілетін егістік жерлер пайдаланылды, оның ішінде 
дәнді дақылдар – 5,2 га, картоп - 0,4 мың га, көкөніс - 0,2 мың га.

2006 жылы 2,6 тонна дәнді дақыл, 7,2 мың тонна картоп, 4,5 мың тонна көкөніс дақылдары, 0,6 мың тонна ет (тірі салмақта); 3,3 мың тонна сүт; 1791,7 мың дана жұмыртқа өндірілді.

2007 жылғы 1 қаңтарға 
ірі қара мал саны 4,6 мың бас; 
қой мен ешкі – 2,3 мың бас; 
шошқа – 2,3 мың бас; 
жылқы - 0,2 мың бас; 
құс – 19,2 мың басты құрады.
==Білім==
Қалада 2006/2007 оқу жылы басына 
•  14 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істейді, онда 6930 оқушы оқиды, 
•  1 колледжде - 847 оқушы, 
•  1 кәсіби-техникалық оқу орнында 352 оқушы оқиды.

Қалада 
•  8 кітапхана, 
•  3 клуб типті мекеме, 
•  1 мұражай әрекет етеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан қалалары}}
{{Қарағанды облысы}}
{{Шахтинск қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Шахтинск]]</text>
      <sha1>990nsdjimf9zcoq9283sg1hezufwuad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Toyota</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18040</id>
    <revision>
      <id>3621140</id>
      <parentid>3615476</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Flag_of_Peru_(state).svg]]» деген «[[:File:War_flag_of_Peru.svg]]» дегенмен алмастырылды.</comment>
      <origin>3621140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48585" sha1="91frnb7jontz923yxowajya2vjx1rp0" xml:space="preserve">{{Компания
|атауы = Toyota Motor Corporation&lt;br/&gt;&lt;small&gt;''Toyota Jidosha Kabushiki-gaisha''&lt;br/&gt;トヨタ自動車株式会社&lt;/small&gt;
|логотипі = Toyota Motor North America logo (2019).svg
|түрі = [[Қоғамдық компания]]
|биржадағы листингі = {{tyo|7203}}, {{OSX|7203}},&lt;br /&gt; {{NagoyaB|7203}}, {{Nyse|TM}}
|қызметі = 
|ұраны = ''Арманынды іске асыр'' (Қазақстан)&lt;br /&gt;''Drive Your Dreams''. {{lang-ja|人、社会、地球の新しい未来へ}} ([[Жапония]])
|құрылды = [[28 тамыз]] [[1937 жыл]]ы
|жабылды = 
|жабылуының себебі = 
|ізбасары = 
|бұрынғы атауы = 
|құрушы = Киитиро Тойода
|орналасуы = {{байрақ|Жапония}}: [[Тоёта]], [[Айти]]
|басты адамдары = 
&lt;div&gt;
* [[Фуджио Чо]] &lt;small&gt;(Төраға және өкіл директор)&lt;/small&gt;
* [[Aкио Тойода]] &lt;small&gt;(Президент және өкіл директор)&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
|саласы = [[Автомобиль өнеркәсібі]]
|өнімі = Жеңіл және коммерциялық автомобильдер, автобустар [[Тойота (автомобиль)|Toyota]], [[Лексус|Lexus]], [[Scion]]
|айналым = {{өсім}} ¥28,403 трлн&lt;br&gt;&lt;small&gt;$258 млрд (2016)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;ar2016&quot;&gt;{{cite web|title=Annual Report 2016 on the SEC Filing form 20-F|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1094517/000119312516630645/d19734d20f.htm|publisher=Toyota Motors Corporation|accessdate=2016-08-10|language=en|archive-date=2016-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822125624/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1094517/000119312516630645/d19734d20f.htm|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|операциялық кіріс = {{өсім}} ¥2.854 трлн&lt;br&gt;&lt;small&gt;$25.9 млрд. (2016)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;ar2016&quot; /&gt;
|таза табысы = {{өсім}} ¥2,313 трлн&lt;br&gt;&lt;small&gt;$21 млрд. (2016)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;ar2016&quot; /&gt;
|қызметкерлер саны = 349 мың (2016)&lt;ref name=&quot;ar2016&quot; /&gt;
|басшы компания = 
|бағынышты компания = [[Toyota Financial Services]]&lt;br&gt;[[Daihatsu]]&lt;br&gt;[[Hino Motors]]&lt;br&gt;[[Denso]]&lt;br&gt;[[Toyota Industries]]&lt;br&gt;[[Lexus]]
|аудитор = [[PricewaterhouseCoopers]]
|сайты = [https://global.toyota/ Ресми жаһандық сайты]
}}
'''Toyota Motor Corporation'''  ({{lang-ja|トヨタ自動車株式会社}} ''тойота дзидо:ша кабушикигайша'') — әлемнің ең ірі [[машина жасау]], сондай-ақ  [[қаржы қызметі|қаржылық қызмет]] көрсететін және қосымша  бірнеше бизнес бағыттары бар [[корпорация]]. Штаб-пәтері - [[Жапония]]ның Тойота қаласында, Айчи аумағында орналасқан. Fortune Global 500&lt;ref&gt;[http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/full_list/ Fortune Global 500] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191005012317/https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/full_list/ |date=2019-10-05 }}&lt;/ref&gt; ([[2010 жыл]]ы) – компания 5-ші орынды иеленген.

Toyota Motor Corporation — [[Toyota Group]]-тың  басты мүшесі болып саналады. «Toyota» [[бренд]]і көбінесе осы компаниямен байланысты. «Тойота» автокөліктерінің белгісі сопақ әрі оны перпендикуляр қиған доғал шеңберлер арқылы белгіленеді және осы перпендикуляр тұрған доғал шеңберді жартылай қиыс сызық кесіп өтеді. Бұл иненің көзі мен одан өткен жіпті білдіреді. [[Киичиро Тойода|Киичироның]] әкесінің тоқыма цехында сондай-ақ ине және жіп шығару ісі де жүзеге асқан. Содан бері осы белгі «Тойота» автомобильдерінің сауда белгісі болып қалыптасқан

== Тарихы ==
[[File:Toyota museum 026.JPG|right|250px|thumb|Айчи қаласындағы Тойота мұражайы]]
«Toyota» жапондық автомобиль компаниясы [[1933 жыл]]ы тоқыма станоктарын дайындаумен айналысатын '''Toyoda Automatic Loom Works''' зауытының бөлімшесі ретінде құрылды. [[1929 жыл]]ы Киичиро Тойода [[Еуропа]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа  машина өнеркәсібімен танысуға сапар жасады. [[1930 жыл]]ы компания иесіні Сакичи Тойоданың ұлы Киичиро Тойода американдық үлгімен [[қозғалтқыш|бензинді қозғалтқышты]]  автомобильдер шығара бастады. Оның бірқатар өзгерген тегі фирманың сауда маркасы болды. [[Жапония]] Үкіметі Toyoda Automatic Loom Works компаниясының бұл бастамасын қолдады. [[1934 жыл]]ы компания бірінші рет А типтегі қозғалтқыштағы жолаушы тасымалдайтын автомобиль шығарды, осы модель [[1935 жыл]]дың 1 мамырында пайдалануға берілді, осы жылы G1 жүк машинасы тамыз айында қолданысқа енді. АА маркалы көлігінің өндірісі [[1936 жыл]]ы басталды. Алдыңғы моделдер [[Dodge]] Power Wagon и [[Chevrolet]] моделдеріне ұқсас болды.

'''Toyota Motor Co., Ltd.'''- [[1937 жыл]]ы өздігінен қызмет атқаратын компания болып негізделді. Компанияны құрушының тегі «Тойода» (豊田) болып аталатынына қарамастан, компанияға «Тойота» (トヨタ) аты берілді. Өйткені, Жапонияда 8 саны сәттілік әкеледі деп саналады, ал [[катакана]]мен жазылған «Тоёта» (トヨタ) атауы дәл 8 сызықтан тұрады.

[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде компания  Жапония императорлығына  жүк тасымалдаушы көлік шығарумен айналысты. Сол кездегі қатаң тапшылық үшін Жапонияның әскери жүк тасымалдаушы көлігі ең оңайлатылған нұсқада, мысалы, бір ғана фарасымен жасалды. Кейбіреулердің ойынша соғыстың жылдам біткені Аичи қаласындағы Toyota зауытын бомбылаудың әсерінен болды деп санайды.

[[File:Toyota Headquarter Toyota City.jpg|thumb|250px|Toyota Motor Corporation бас пәтері]]
Toyota Motor Corporation соғыстан кейін [[1947]] жылы  коммерциялық жолаушы тасымалдайтын көлік SA моделін шығарды. [[1950]] жылы Toyota Motor Sales Co атаулы сатумен айналысатын жеке компания құрылды. (Ол [[1982]] жылға дейін қызмет атқарды). [[1956]] жылы сәуірде Toyopet делдалдық жүйе құрылды. [[1957]] жылы Toyota Crown Америкаға [[экспорт]]қа жіберілетін алғашқы жапондық автомобиль болды. ([[Бразилия]]ға да экспортталды).

Тойота [[1960 жыл]]ы жылдам қарқынмен кеңейе бастады. Ең алғашқы «Тойота» маркалы  автомобиль Жапония аумағынан тыс [[1963 жыл]]ы [[Аустралия]]ның [[Мельбурн]] қаласында [[конвейер]]ден шығарылды.

[[2009 жыл]]дың мамыр айында  компания қаржылық [[залал]]ға ұшырады&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/business/2009/05/090508_toyota_loss.shtml Впервые с 1950-го Toyota закончила год с убытками]&lt;/ref&gt;.Бұл 1950 жылдан бастап болмаған еді.

== Меншік иелері мен басшылық ==
[[2008 жыл]]дағы компания [[акция]]ларының негізгі иелері: 
* The Master Trust Bank of Japan (6,29 %), 
* Japan Trustee Services Bank (6,29 %), 
* Toyota Industries Corporation (5,81 %), 
* 9 % — қазынашылық акция.

Компанияның төрағасы — '''Фудзио Чо'''. Президенті — '''Акио Тойода'''
&lt;ref&gt;[http://www.k2kapital.com/news/fin/527898.html Японская Toyota в 2008 г. продала на 4 % меньше автомобилей, чем в 2007 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413234644/http://www.k2kapital.com/news/fin/527898.html |date=2009-04-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Қызметі ==
Компания '''Toyota''', '''[[Lexus]]''', '''[[Scion]]''', '''[[Daihatsu]]''', '''[[Hino]]''' деген жолаушы тасымалдайтын, жүк тасымалдайтын автомобильдер және автобустар брендтерін шығарады.

[[31 наурыз]] [[2008 жыл]]ы аяқталған [[2007 жыл|2007]]-[[2008 жыл|2008]] [[қаржы жылы]]нда корпарация 9,37 млн автомобиль сатты. [[2008 жыл]]дың [[түсім]]і — $204,352 млрд, [[таза пайда]]сы — $-4,349 млрд құрады.

&lt;gallery mode=&quot;slideshow&quot;&gt;
Сурет:1936 Toyoda Model AA 03.jpg|1936 Toyota Model AA, Toyoda бiртума логотипымен
Сурет:07-Toyota-Yaris-3door.jpg|Toyota Yaris
Сурет:2006 Toyota Corolla-Axio 01.jpg|Toyota Corolla Axio
Сурет:2007 Toyota Camry (ACV40R) Sportivo sedan (2007-10-12) 01.jpg|Toyota Camry
Сурет:ToyotaAllion20070604.jpg|Toyota Allion
Сурет:Toyota Avensis 2 front 20071015.jpg|Toyota Avensis
Сурет:05-07 Toyota-Avalon.jpg|Toyota Avalon
&lt;/gallery&gt;

=== Әлемдегі ең ірі көлік шығарушы ===
[[2007]] ж. I кварталында Toyota Motor, [[General Motors]]–қа қарағанда көп машина шығарып сатты. GM 76 жыл бойы «әлемдегі ең ірі көлік шығарушы» атқа ие болған. Соңғы жылдары  GM және басқа да американдық көлік шығарушылар дағдарысқа байланысты өндірісті қысқартып, бірінші кезекте нарықта бәсекелесі Toyota маркасына орынды босатқан. І кварталда 2,37 млн автомобиль шығарып, 2,35 млн сатқаны туралы жапония 24 сәуірде хабарлаған. Осылайша ең алғаш рет 2,34 млн шығарып, 2,26 млн сатқан  GM  алдына шыққан.&lt;ref&gt;«Toyota — крупнейший автоконцерн в мире» Ведомости 25.04.2007, № 74 (1848)&lt;/ref&gt;.

=== Toyota Қазақстанда ===
[[Қазақстан]]дағы ресми делдалы (дилері) ретінде 1993 ж. [[Алматы]]да [[Астана моторс]] құрылған. Ол көптеген мамандандырылған кәсіпорындар ашуға ұйтқы болды. Соның ішінде 1995 ж. компаниядан бөлініп шыққан “Алматы Тойота орталығы” (“Toyota Center Almaty”) тех. қызмет көрсету ст. бар. Жеңіл автомобильдер, джиптер, шағын автобустар, “Тойота” автобустарын сатады. Стансадан сатып алынған әрбір автомобильге “Toyota Motor Corporatіon” компаниясы 50 000 км қашықтыққа немесе 12 айға кепілдік береді. 1995 ж. “Астана моторс” компаниясынан оқшау отау тіккен “Астана секьюрити” (Astana Securіty — қауіпсіздік қызметі) жеке тұлғалар мен заңды тұлғаларды, объектілерді қорғайды, ҚР-да тасылатын жүктердің қауіпсіздігін қаматамасыз етумен айналысады. [[Астана]], [[Қостанай]], [[Ақтөбе]] қ-ларында компанияның филиалдары жұмыс істейді.

&quot;Тойота Файнэншл Сервисез Қазақстан&quot; МҚҰ &quot; ЖШС тұлғасында корпорацияның қаржы бөлімшесі 2022 жылғы маусымдағы жағдай бойынша 147.6 млрд. теңге көрсеткішімен Қазақстанның МҚҰ арасында жиынтық активтер көлемі бойынша екінші орында&lt;ref&gt;[https://zanimaem.kz/chto-izmenilos-na-rynke-mfo-kazakhstana-za-6-mesyacev-2022-goda/ Рынок МФО Казахстана за 6 месяцев 2022 года - Zanimaem.kz]&lt;/ref&gt;

=== Toyota Ресейде ===
[[2011 жыл]]ы [[Ресей]]де компанияның екі еншілес компаниясы құрылды:
ЖШС &quot;Тойота Мотор&quot; (автомобильді сатуға жауапты), басты офисі [[Мәскеу]]де;
ЖШС &quot;Тойота Мотор Мануфекчуринг Ресей&quot; ( автомобильді Ресейде жасап шығаруға жауапты), басты офисі [[Санкт-Петербург]]те.

==== Автомобильді Ресейде сату ====
[[1998]] жылы компания мәскеулік Toyota Motor Corporation өкілдігін ашты. Содан автомобиль нарығының динамикалық  дамуына байланысты маркетинг және сату бойынша ЖШС «Тойота мотор»  ұлттық компания ашуға шешім қабылданды. [[2002]] жылдың 1 сәуірінен бастап ЖШС «Тойота мотор» Ресей аумағында жұмыс істей бастады.
&lt;ref name=&quot;toyota.ru&quot;&gt;{{cite web|author=Toyota.ru|url=http://www.toyota.ru/about/index.aspx|title=О компании Тойота|accessdate=2010-02-02|lang=ru|description=Официальный сайт компании|archiveurl=http://www.webcitation.org/61AnavmXZ|archivedate=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;. ЖШС «Тойота мотор» Президенттері:
&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090611090750/http://www.rbcdaily.ru/2009/06/08/cnews/418009 Антикризисная философия: ООО «Тойота Мотор» возглавил новый президент :: РБК daily от 08.06.2009]&lt;/ref&gt;
* [[2004]]—[[2009]] жылы  — '''Томоаки Нишитани''';
* [[2009 жыл]]дың маусымынан — '''Такеши Исогая'''.

[[2007 жыл]]ы Ресейде  ЖАҚ «Тойота Банк»жұмыс істей бастады, [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]]ете өкілдігі бар. [[Банк]] қызметі  — жеке автонесиелеу және  ресми делдардарды  Toyota и Lexus автомобилдерімен корпоративті [[несие]]леу. Toyota концерні,  жеке деректер бойынша, Ресейде Банк ашқан халықаралық алғашқы көлік шығарушы болды.&lt;ref&gt;[http://www.toyota-bank.ru/about Тойота Банк :: О Toyota Financial Services&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

&lt;ref&gt;[http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&amp;Art=1599#aT Итоги продаж по периодам за 2003 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413234636/http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&amp;Art=1599#aT |date=2009-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&amp;Art=1905#aT Итоги продаж за I кв. 2004 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414011539/http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&amp;Art=1905#aT |date=2009-04-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&amp;Art=1925#aT Итоги продаж за 1-е полугодие 2004 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071220202028/http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&amp;Art=1925#aT |date=2007-12-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&amp;Art=1941#aT Итоги продаж за 9 айяцев 2004 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414003138/http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&amp;Art=1941#aT |date=2009-04-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&amp;Art=2242#aT Итоги продаж за 2004 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414011049/http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&amp;Art=2242#aT |date=2009-04-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sales_I_2006.asp Итоги продаж за I кв. 2006 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060430175835/http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sales_I_2006.asp |date=2006-04-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_2006.asp Итоги продаж за 1-е полугодие 2006 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070319231437/http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_2006.asp |date=2007-03-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_2006_9months.asp Итоги продаж за 9 айяцев 2006 ж.]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_sales_2006.asp Итоги продаж за 2006 год]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_sales_2007_1q.asp Итоги продаж за I кв. 2007 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070824153727/http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_sales_2007_1q.asp |date=2007-08-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_sales_2007.asp Итоги продаж за 1-е полугодие 2007 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070824154004/http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_sales_2007.asp |date=2007-08-24 }}&lt;/ref&gt;:

[[File:09 Toyota Corolla.jpg|200px|thumb|Toyota Corolla ең әйгiлi және әлемдегі көп сатылған автокөлiктердiң бiрi болып табылады.]]

{| class=&quot;wikitable standard&quot;
|+
|
! colspan=4|2004
! colspan=4|2005
! colspan=4|2006
! colspan=4|2007
! colspan=4|2008
|-----
|
| 3 ай.
| 6 ай.
| 9 ай.
| bgcolor=#E6E6FA|Қорытынды
| 3 ай.
| 6 ай.
| 9 ай.
| bgcolor=#E6E6FA|Қорытынды
| 3 ай.
| 6 ай.
| 9 ай.
| bgcolor=#E6E6FA|Қорытынды
| 3 ай.
| 6 ай.
| 9 ай.
| bgcolor=#E6E6FA|Қорытынды
| 3 ай.
| 6 ай.
| 9 ай.
| bgcolor=#E6E6FA|Қорытынды
|-----
| Toyota Yaris|Yaris
&lt;!-- 2004 --&gt;
|
|
|
|bgcolor=#E6E6FA|с.
&lt;!-- 2005 --&gt;
|
|
|
|bgcolor=#E6E6FA|с.
&lt;!-- 2006 --&gt;
|229
|1 125
|1 776
|bgcolor=#E6E6FA|2 714
&lt;!-- 2007 --&gt;
|920
|2 256
|
|bgcolor=#E6E6FA|4 775
&lt;!-- 2008 --&gt;
|
|
|
|bgcolor=#E6E6FA|5 693
|-----
| Auris
&lt;!-- 2004 --&gt;
|
|
|
|bgcolor=#E6E6FA|ш.
&lt;!-- 2005 --&gt;
|
|
|
|bgcolor=#E6E6FA|ш.
&lt;!-- 2006 --&gt;
|
|
|
|bgcolor=#E6E6FA|ш.
&lt;!-- 2007 --&gt;
|11
|3 774
|
|bgcolor=#E6E6FA|10 908
&lt;!-- 2008 --&gt;
|
|
|
|bgcolor=#E6E6FA|19 342
|-----
| Toyota Corolla
&lt;!-- 2004 --&gt;
|2 976
|5 390
|8 746
|bgcolor=#E6E6FA|12 973
&lt;!-- 2005 --&gt;
|4 231
|10 505
|16 982
|bgcolor=#E6E6FA|22 442
&lt;!-- 2006 --&gt;
|4 680
|12 866
|23 019
|bgcolor=#E6E6FA|31 222
&lt;!-- 2007 --&gt;
|10 345
|22 584
|
|bgcolor=#E6E6FA|38 942
&lt;!-- 2008 --&gt;
|
|
|47 260
|bgcolor=#E6E6FA|63 986
|-----
| Toyota Verso
&lt;!-- 2004 --&gt;
|
|
|
|bgcolor=#E6E6FA|с.
&lt;!-- 2005 --&gt;
|−
|−
|230
|bgcolor=#E6E6FA|402
&lt;!-- 2006 --&gt;
|236
|661
|987
|bgcolor=#E6E6FA|1 228
&lt;!-- 2007 --&gt;
|242
|559
|
|bgcolor=#E6E6FA|1 039
&lt;!-- 2008 --&gt;
|
|
|
|bgcolor=#E6E6FA|923
|-----
| Toyota Avensis
&lt;!-- 2004 --&gt;
|м.ж.
|2 902
|4 330
|bgcolor=#E6E6FA|6 092
&lt;!-- 2005 --&gt;
|1 455
|4 301
|6 367
|bgcolor=#E6E6FA|8 612
&lt;!-- 2006 --&gt;
|2 290
|5 866
|9 112
|bgcolor=#E6E6FA|13 140
&lt;!-- 2007 --&gt;
|3 834
|10 529
|
|bgcolor=#E6E6FA|20 843
&lt;!-- 2008 --&gt;
|
|
|
|bgcolor=#E6E6FA|19 337
|-----
| Toyota Camry
&lt;!-- 2004 --&gt;
|1 651
|4 545
|6 873
|bgcolor=#E6E6FA|9 797
&lt;!-- 2005 --&gt;
|2 203
|6 417
|9 914
|bgcolor=#E6E6FA|12 860
&lt;!-- 2006 --&gt;
|2 039
|6 804
|12 060
|bgcolor=#E6E6FA|18 099
&lt;!-- 2007 --&gt;
|4 081
|11 921
|
|bgcolor=#E6E6FA|26 358
&lt;!-- 2008 --&gt;
|
|
|21 640
|bgcolor=#E6E6FA|28 029
|-----
| Toyota RAV4
&lt;!-- 2004 --&gt;
|1 090
|2 664
|4 406
|bgcolor=#E6E6FA|6 156
&lt;!-- 2005 --&gt;
|1 268
|3 596
|4 977
|bgcolor=#E6E6FA|6 335
&lt;!-- 2006 --&gt;
|2 346
|5 445
|8 589
|bgcolor=#E6E6FA|12 030
&lt;!-- 2007 --&gt;
|5 058
|10 704
|
|bgcolor=#E6E6FA|22 856
&lt;!-- 2008 --&gt;
|
|
|
|bgcolor=#E6E6FA|22 918
|-----
| Toyota Land Cruiser Prado
&lt;!-- 2004 --&gt;
|773
|1 573
|2 252
|bgcolor=#E6E6FA|3 667
&lt;!-- 2005 --&gt;
|1 049
|2 421
|3 354
|bgcolor=#E6E6FA|4 449
&lt;!-- 2006 --&gt;
|1 466
|3 753
|5 888
|bgcolor=#E6E6FA|8 382
&lt;!-- 2007 --&gt;
|2 552
|5 431
|
|bgcolor=#E6E6FA|11 542
&lt;!-- 2008 --&gt;
|
|
|
|bgcolor=#E6E6FA|16 236
|-----
| Toyota Land Cruiser 100
&lt;!-- 2004 --&gt;
|949
|2 212
|3 551
|bgcolor=#E6E6FA|4 964
&lt;!-- 2005 --&gt;
|1 007
|2 355
|3 448
|bgcolor=#E6E6FA|5 314
&lt;!-- 2006 --&gt;
|1 696
|4 171
|6 443
|bgcolor=#E6E6FA|8 502
&lt;!-- 2007 --&gt;
|2 243
|4 360
|
|bgcolor=#E6E6FA|6 425
&lt;!-- 2008 --&gt;
|
|
|
|bgcolor=#E6E6FA|
|-----
| Toyota Land Cruiser 200
&lt;!-- 2004 --&gt;
|
|
|
|bgcolor=#E6E6FA|ш.
&lt;!-- 2005 --&gt;
|
|
|
|bgcolor=#E6E6FA|ш.
&lt;!-- 2006 --&gt;
|
|
|
|bgcolor=#E6E6FA|ш.
&lt;!-- 2007 --&gt;
|
|
|
|bgcolor=#E6E6FA|ш.
&lt;!-- 2008 --&gt;
|
|
|
|bgcolor=#E6E6FA|12 388
|-----
| Toyota Hiace
&lt;!-- 2004 --&gt;
|
|
|
|bgcolor=#E6E6FA|с.
&lt;!-- 2005 --&gt;
|7
|62
|145
|bgcolor=#E6E6FA|224
&lt;!-- 2006 --&gt;
|46
|148
|259
|bgcolor=#E6E6FA|372
&lt;!-- 2007 --&gt;
|82
|213
|
|bgcolor=#E6E6FA|
&lt;!-- 2008 --&gt;
|
|
|
|bgcolor=#E6E6FA|
|-----
|Барлығы:
&lt;!-- 2004 --&gt;
|9 213
|19 404
|30 323
|bgcolor=#ADD8E6|43 649
&lt;!-- 2005 --&gt;
|11 220
|29 798
|45 417
|bgcolor=#ADD8E6|60 638
&lt;!-- 2006 --&gt;
|15 028
|40 839
|68 133
|bgcolor=#ADD8E6|95 689
&lt;!-- 2007 --&gt;
|29 368
|72 331
|
|bgcolor=#ADD8E6|144 975
&lt;!-- 2008 --&gt;
|
|
|144 547
|bgcolor=#ADD8E6|188 866
|+
|}
с. — Ресейде сатылмады&lt;br /&gt;
ш. — шығарылмады&lt;br /&gt;
м.ж. — мәлiметтер жоқ

Түсініктеме: Көліктердің сатылымы сәйкес болмауы мүмкін, бұл есеп жаңа көрсеткіштерден алынды.

[[File:Toyota Land Cruiser front 20071126.jpg|200px|thumb|Toyota Land Cruiser Prado]]

==== Ресейдегі  көлік өндірісі ====
[[2005]] жылы Toyota Ресейдің Мин эконом дамуымен Санкт-Петербург әкімшілігімен (Шушары) қаласында көлік шығару зауытын салу  келісіміне қол қойды. Өндіріс [[2007]] жылдың 21 желтоқсанында ашылды, бірінші этапта зауыт 1жылда  Toyota Camry «Е»класты    көлігін 20 мың көлік шығарып, ресейдің ішкі нарығына енгізу керек. (әріде экспортқа жөнелту мүмкін)
Кейін өндіріс көлемі 1 жылда - 50 мың машинаға көтеріліп, ал болашақта 200-300 мың машинаға көтеріледі. Бұл жоба көлемі 150 млн долларға бағаланып отыр. 
&lt;ref&gt;Интервью: Тадаси Арасима, президент Toyota Motor Europe. Ведомости, № 62 (1836), 9 сәуір 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.ru/newsline/index.shtml?2007/12/21/526035 Греф купит Toyota Camry]&lt;/ref&gt;.

[[2011]] жылы компания Toyota Land Cruiser Prado өндірісінің жоспарын Алыс Шығысқа Sollers и Mitsui  серіктес өндіріске жариялады.&lt;ref&gt;[http://ksonline.ru/ks/-/id/24956/ Такеши Исогая: «Сибирь — удачная площадка для определения сильных и слабых сторон нашей продукции». деловая газета «Континент Сибирь», сәуір 2011]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

ЖШС «Тойота Мотор Мануфекчуринг Ресей» (Toyota Motor Manufacturing Russia):
Бас директоры:
* [[2005]] — [[2008]] жылдары— Масааки Мидзукава 
* [[2008]] — [[2011]] жылдары — Митсуаки Сугимори;
* [[2011]] жылдың басынан — Йошинори Матсунага.

==Өндіру және сату==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|-
! rowspan=2 | Күнтізбе жылы
! colspan=2 | Барлығы
! colspan=2 | Жапония
! Құрама Штаттар
|-
! Өндіріс
! Сатылым
! Өндіріс
! Сатылым
! Сатылым
|-
| 1935
|
|
| 21
|
|
|-
| 1936
|
|
| 1,142
|
|
|-
| 1937
|
|
| 4,013
|
|
|-
| 1938
|
|
| 4,615
|
|
|-
| 1939
|
|
| 11,981
|
|
|-
| 1940
|
|
| 14,787
|
|
|-
| 1941
|
|
| 14,611
|
|
|-
| 1942
|
|
| 16,302
|
|
|-
| 1943
|
|
| 9,827
|
|
|-
| 1944
|
|
| 12,720
|
|
|-
| 1945
|
|
| 3,275
|
|
|-
| 1946
|
|
| 5,821
|
|
|-
| 1947
|
|
| 3,922
|
|
|-
| 1948
|
|
| 6,703
|
|
|-
| 1949
|
|
| 10,824
|
|
|-
| 1950
|
|
| 11,706
|
|
|-
| 1951
|
|
| 14,228
|
|
|-
| 1952
|
|
| 42,106
|
|
|-
| 1953
|
|
| 16,496
|
|
|-
| 1954
|
|
| 22,713
|
|
|-
| 1955
|
|
| 22,786
|
|
|-
| 1956
|
|
| 46,716
|
|
|-
| 1957
|
|
| 79,527
|
|
|-
| 1958
|
|
| 78,856
|
|
|-
| 1959
|
|
| 101,194
|
|
|-
| 1960
|
|
| 154,770
|
|
|-
| 1961
|
|
|210,937
|
|
|-
| 1962
|
|
| 230,350
|
|
|-
| 1963
|
|
| 318,495
|
|
|-
| 1964
|
|
|425,764
|
|
|-
| 1965
|
|
| 477,643
|
|
|-
| 1966
|
|
| 587,539
|
|
|-
| 1967
|
|
| 832,130
|
|
|-
| 1968
|
|
| 1,097,405
|
|
|-
| 1969
|
|
| 1,471,211
|
|
|-
| 1970
|
|
| 1,609,190
|
|
|-
| 1971
|
|
| 1,955,033
|
|
|-
| 1972
|
|
| 2,087,133
|
|
|-
| 1973
|
|
| 2,308,098
|
|
|-
| 1974
|
|
| 2,114,980
|
|
|-
| 1975
|
|
| 2,336,053
|
|
|-
| 1976
|
|
| 2,487,851
|
|
|-
| 1977
|
|
| 2,720,758
|
|
|-
| 1978
|
|
| 2,929,157
|
|
|-
| 1979
|
|
| 2,996,225
|
|
|-
| 1980
|
|
| 3,293,344
|
|
|-
| 1981
|
|
| 3,220,418
|
|
|-
| 1982
|
|
| 3,144,557
|
|
|-
| 1983
|
|
| 3,272,335
|
|
|-
| 1984
|
|
| 3,429,249
|
|
|-
| 1985
|
|
| 3,665,622
|
|
|-
| 1986
|
|
| 3,660,167
|
|
|-
| 1987
|
|
| 3,638,279
|
|
|-
| 1988
|
|
| 3,956,697&lt;ref name=&quot;Outline1998&quot;&gt;{{cite journal | author=Toyota Motor Corporation| title=Outline of Toyota| year=1998}}&lt;/ref&gt;
| 2,120,273&lt;ref name=&quot;Outline1998&quot; /&gt;
|
|-
| 1989
|
|
| 3,975,902&lt;ref name=&quot;Outline1998&quot; /&gt;
| 2,308,863&lt;ref name=&quot;Outline1998&quot; /&gt;
| 945,353{{citation needed|date=April 2013}}
|-
| 1990
|
|
| 4,212,373&lt;ref name=&quot;Outline1998&quot; /&gt;
| 2,504,291&lt;ref name=&quot;Outline1998&quot; /&gt;
| 1,058,005{{citation needed|date=April 2013}}
|-
| 1991
|
|
| 4,085,071&lt;ref name=&quot;Outline1998&quot; /&gt;
| 2,355,356&lt;ref name=&quot;Outline1998&quot; /&gt;
| 1,010,480{{citation needed|date=April 2013}}
|-
| 1992
|
|
| 3,931,341&lt;ref name=&quot;Outline1998&quot; /&gt;
| 2,228,941&lt;ref name=&quot;Outline1998&quot; /&gt;
| 1,023,641{{citation needed|date=April 2013}}
|-
| 1993
|
|
| 3,561,750&lt;ref name=&quot;Outline1998&quot; /&gt;
| 2,057,848&lt;ref name=&quot;Outline1998&quot; /&gt;
| 1,033,211{{citation needed|date=April 2013}}
|-
| 1994
|
|
| 3,508,456&lt;ref name=&quot;Outline1998&quot; /&gt;
| 2,031,064&lt;ref name=&quot;Outline1998&quot; /&gt;
| 1,088,073{{citation needed|date=April 2013}}
|-
| 1995
|
|
| 3,171,277&lt;ref name=&quot;Outline1998&quot; /&gt;
| 2,060,125&lt;ref name=&quot;Outline1998&quot; /&gt;
| 1,083,351{{citation needed|date=April 2013}}
|-
| 1996
|
|
| 3,410,060&lt;ref name=&quot;Outline1998&quot; /&gt;
| 2,135,276&lt;ref name=&quot;Outline1998&quot; /&gt;
| 1,159,718{{citation needed|date=April 2013}}
|-
| 1997
|
|
| 3,502,046&lt;ref name=&quot;Outline1998&quot; /&gt;
| 2,005,949&lt;ref name=&quot;Outline1998&quot; /&gt;
| 1,230,112{{citation needed|date=April 2013}}
|-
| 1998
| 5,210,000&lt;ref name=ToyotaOICACY1998&gt;{{cite web|url=http://oica.net/wp-content/uploads/2007/06/cl98cons2.pdf|title=World motor vehicle production by manufacturer
|publisher=OICA |date= маусым 1, 1999|accessdate=мамыр 30, 2010}} Toyota and Daihatsu&lt;/ref&gt;
|
|
|
| 1,361,025{{citation needed|date=April 2013}}
|-
| 1999
| 5,462,000&lt;ref name=ToyotaOICACY1999&gt;{{cite web|url=http://oica.net/wp-content/uploads/2007/06/cl99cons2.pdf|title=World motor vehicle production by manufacturer
|publisher=OICA |date= маусым 1, 2000|accessdate=мамыр 30, 2010}} Toyota and Daihatsu&lt;/ref&gt;
|
|
|
| 1,475,441{{citation needed|date=April 2013}}
|-
| 2000
| 5,954,723&lt;ref name=ToyotaOICACY2000&gt;{{cite web|url=http://oica.net/wp-content/uploads/2007/06/worldranking2000.pdf|title=World motor vehicle production by manufacturer
|publisher=OICA |date= маусым 1, 2001|accessdate=мамыр 30, 2010}} Toyota, Daihatsu, Hino&lt;/ref&gt;
|
|
|
| 1,619,206&lt;ref&gt;{{cite press release|url=http://www.theautochannel.com/news/2002/01/03/034042.html |title=Toyota Sets Sales Record for Sixth Year in a Row |publisher=Theautochannel.com |date=қараша 17, 2004 |accessdate=шілде 25, 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2001
| 5,847,743&lt;ref name=ToyotaCY2001&gt;{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/02/0124.html|title=Overseas Production Up in CY 2001|publisher=Toyota Motor Corporation |date= January 24, 2002|accessdate=мамыр 30, 2010}}&lt;/ref&gt;
|
| 4,046,637&lt;ref name=ToyotaCY2001/&gt;
| 2,291,503&lt;ref name=ToyotaCY2001/&gt;
| 1,741,254{{Citation needed|date=мамыр 2010}}
|-
| 2002
| 6,309,307&lt;ref name=ToyotaCY2002&gt;{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/03/0127.html|title=Overseas Production Continues to Climb in CY2002|date= January 27, 2003|accessdate=мамыр 30, 2010}}&lt;/ref&gt;
|
| 4,138,873&lt;ref name=ToyotaCY2002/&gt;
| 2,218,324&lt;ref name=ToyotaCY2002/&gt;
| 1,756,127&lt;ref&gt;{{cite press release|url=http://www.theautochannel.com/news/2004/01/05/175869.html |title=Toyota Announces Best Sales Year in Its 46-Year History, Breaks Sales Record for Eighth Year in a Row |publisher=Theautochannel.com |date=қараша 17, 2004 |accessdate=шілде 25, 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2003
| 6,826,166&lt;ref name=ToyotaCY2003&gt;{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/04/0126.html|title=Worldwide Production Up in CY2003|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 26, 2004 |accessdate=мамыр 30, 2010}}&lt;/ref&gt;
|
| 4,244,667&lt;ref name=ToyotaCY2003/&gt;
| 2,305,635&lt;ref name=ToyotaCY2003/&gt;
| 1,866,314{{Citation needed|date=мамыр 2010}}
|-
| 2004
| 7,547,177&lt;ref name=ToyotaCY2004&gt;{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/05/0125.html|title=Worldwide Production and Sales Continue to Increase|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 25, 2005 |accessdate=мамыр 30, 2010}}&lt;/ref&gt;
|
| 4,454,212&lt;ref name=ToyotaCY2004/&gt;
| 2,387,556&lt;ref name=ToyotaCY2004/&gt;
| 2,060,049&lt;ref&gt;{{cite press release|url=http://www.theautochannel.com/news/2006/01/04/205039.html |title=Toyota Reports 2005 and December Sales |publisher=Theautochannel.com |accessdate=шілде 25, 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2005
| 8,232,143&lt;ref name=ToyotaCY2005&gt;{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/06/0126.html|title=TMC Announces Results for December 2005 and CY2005|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 26, 2006 |accessdate=мамыр 30, 2010}}&lt;/ref&gt;
|
| 4,611,076&lt;ref name=ToyotaCY2005/&gt;
| 2,368,817&lt;ref name=ToyotaCY2005/&gt;
| 2,260,296{{Citation needed|date=мамыр 2010}}
|-
| 2006
|9,017,786&lt;ref name=ToyotaCY2006&gt;{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/07/0126.html|title=TMC Announces Results for December 2006 and CY2006|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 26, 2007 |accessdate=мамыр 30, 2010}}&lt;/ref&gt;
|
| 5,085,600&lt;ref name=ToyotaCY2006/&gt;
| 2,368,706&lt;ref name=ToyotaCY2006/&gt;
| 2,542,524&lt;ref&gt;{{cite press release|url=http://www.theautochannel.com/news/2008/01/03/074293.html |title=Toyota Reports 2007 and December Sales |publisher=Theautochannel.com |accessdate=шілде 25, 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2007
| 9,497,754&lt;ref name=ToyotaCY2007&gt;{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/08/0128.html|title=TMC Announces Results for December 2007 and CY2007|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 28, 2008 |accessdate=мамыр 30, 2010}}&lt;/ref&gt;
|
| 5,119,631&lt;ref name=ToyotaCY2007/&gt;
| 2,261,515&lt;ref name=ToyotaCY2007/&gt;
| 2,620,825&lt;ref&gt;{{cite press release|url=http://www.toyotageorgetown.com/detailnews.asp?PRID=250|title=Toyota Reports 2007 And December Sales|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 3, 2008 |accessdate=September 9, 2012|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080109224918/http://www.toyotageorgetown.com/detailnews.asp?PRID=250|archivedate=January 9, 2008}}&lt;/ref&gt;

|-
| 2008
| 9,225,236&lt;ref name=ToyotaCY2008&gt;{{cite web|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/09/0128.html|title=TMC Announces Results for December 2008 and CY2008|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 28, 2009 |accessdate=мамыр 30, 2010}}&lt;/ref&gt;
|
| 4,911,861&lt;ref name=ToyotaCY2008/&gt;
| 2,153,197&lt;ref name=ToyotaCY2008/&gt;
| 2,217,662&lt;ref name=&quot;Theautochannel.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.theautochannel.com/news/2009/01/05/346214.html |title=Toyota Reports 2008 and December Sales |publisher=Theautochannel.com |accessdate=шілде 25, 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2009
| 7,234,439&lt;ref name=ToytaCY2009&gt;{{cite web|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/10/01/0125.html |title=TMC Announces Results for December 2009 and CY2009  |publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 25, 2010 |accessdate=мамыр 29, 2010}}&lt;/ref&gt;
|
| 3,543,199&lt;ref name=ToytaCY2009/&gt;
| 1,996,174&lt;ref name=ToytaCY2009/&gt;
| 1,770,147&lt;ref name=ToytaUSA2009&gt;{{cite web|url=http://www.autonews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20100105/DATACENTER/100109968 |title=Data Center: U.S. total vehicle sales by make, Dec. &amp; YTD |publisher=Automotive News |date=January 11, 2010 |accessdate=мамыр 29, 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2010
| 8,557,351&lt;ref name=TTAC_Top_3&gt;{{cite news| url=http://www.thetruthaboutcars.com/2011/01/ttac-announces-the-top-3-automakers-of-2010-now-with-official-numbers/| publisher=The Truth About Cars | title=TTAC Announces The Top 3 Automakers Of 2010 | date=шілде 27, 2010 | accessdate=January 27, 2011}}&lt;/ref&gt;
| 8,418,000&lt;ref name=ToyotaCY2010sales&gt;{{cite web|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/11/01/0124.pdf |title=Toyota Announces Sales Results for 2010  |publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 24, 2011 |accessdate=January 27, 2011}}&lt;/ref&gt;
| 4,047,343&lt;ref name=ToyotaCY2010production&gt;{{cite web|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/11/01/0127.html|title=Toyota Announces Results for December 2010 and CY2010  |publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 27, 2011 |accessdate=January 27, 2011}}&lt;/ref&gt;
| 2,203,849&lt;ref name=&quot;ToyotaCY2010production&quot;/&gt;
| 1,763,595&lt;ref name=ToyotaCY2010USA&gt;{{cite web|url=http://pressroom.toyota.com/pr/tms/toyota-reports-december-and-2010-190021.aspx|title=Toyota Reports December and 2010 Sales |publisher=Toyota |location=USA |date=January 4, 2011 |accessdate=January 27, 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2011
| 7,858,091&lt;ref name=&quot;ToyotaCY2011&quot;&gt;{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/12/01/0127.html|title=TMC Announces Results for December 2011 and CY2011|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 27, 2012 |accessdate=September 9, 2012}}&lt;/ref&gt;
|
| 3,483,464&lt;ref name=&quot;ToyotaCY2011&quot;/&gt;
| 1,783,521&lt;ref name=&quot;ToyotaCY2011&quot;/&gt;
| 1,644,661&lt;ref&gt;{{cite press release|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=conewsstory&amp;tkr=TM:US&amp;sid=aM8SyvkA4Rmo|title=Toyota Reports December 2011 and Year-End Sales|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 4, 2012 |accessdate=September 9, 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2012
| 9,909,440&lt;ref name=&quot;ToyotaCY2012&quot;&gt;{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/13/01/0128.html|title=TTMC Announces Results for December 2012 and CY2012|date=January 28, 2013 |accessdate=February 4, 2013}}&lt;/ref&gt;
| 9,748,000&lt;ref name=&quot;ToyotaCY2012&quot;/&gt;
| 4,420,158&lt;ref name=&quot;ToyotaCY2012&quot;/&gt;
| 2,411,890&lt;ref name=&quot;ToyotaCY2012&quot;/&gt;
| 2,082,504&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://pressroom.toyota.com/releases/december+2012+sales+chart.htm |title=December 2012 and Year-End Sales Chart |publisher=Toyota |location=USA |date=January 3, 2013 |accessdate=January 11, 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2013
|10,117,274&lt;ref name=&quot;ToyotaCY2013&quot;&gt;{{cite press release |url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/14/01/0129.html |title=TMC Announces Results for December 2013 and CY2013 |publisher=Toyota Motor Corporation |location=Japan |date=2013-01-29 |accessdate=2014-02-03}}&lt;/ref&gt;
| 9,980,000 &lt;ref name=&quot;ToyotaCY2013&quot;/&gt;
| 4,290,652 &lt;ref name=&quot;ToyotaCY2013&quot;/&gt;
| 2,295,222 &lt;ref name=&quot;ToyotaCY2013&quot;/&gt;
| 2,236,042&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://pressroom.toyota.com/releases/tms+december+2013+sales+chart.htm |title=December 2013 Sales Chart |publisher=Toyota |location=USA |date=January 2013 |accessdate=January 10, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2014
|
| 
|
| 
| 2,373,771&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://pressroom.toyota.com/article_display.cfm?article_id=4908 |title=Toyota U.S. Sales Summary |publisher=Toyota |location=USA |accessdate=February 14, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=2 | Күнтізбе жылы
! Өндіріс
! Сатылым
! Өндіріс
! Сатылым
! Сатылым
|-
! colspan=2 | Жалпы
! colspan=2 | Жапония
! Құрама Штаттар
|}

&lt;small&gt;Ескерту:Жапон өндірісінің 1937 жыл 1987 жыл аралығы көрсетілген.&lt;ref name=&quot;fiftyyears&quot;&gt;{{cite book | title=Toyota: A history of the First 50 Years| year=1988| publisher=Toyota Motor Corporation| isbn=0-517-61777-3}}, p461.&lt;/ref&gt; Əлемдік өндіріс 1998 жылдан басталады, ғаламдық жəне жапондық өндіріс, 2001 жылдан жапондық өндіріске Daihatsu жəне Hino қосылды.&lt;/small&gt;

{{Clear}}

== Экологиялық технологиялар ==

=== Гибридты  технологиялар ===
[[File:Lexus LS 600h front.JPG|200px|thumb|Гибридті седан Lexus LS 600]]
Toyota Motor  [[1997]] жылдан бастап автомобиль нарығында гибридты технологияларды қарқынды ұсынған алғашқы компания, жаппай  (Toyota Prius) гибридты  автомобиль шығарып және сатушы. Кейінірек  компания  гибридты мықты жинақталған Camry моделін, Lexus моделін шығара бастады. Компания өзінің гибридты технологиясын «Hybrid Synergy Drive» деп атайды, ал Lexus моделі үшін «Lexus Hybrid Drive»деп аталады. Prius моделі [[АҚШ|АҚШ-та]] ең жақсы өтетін модель. Тойота қазір үш гибрид автосы  «Hybrid Synergy Drive» жүйесімен негізделген : Prius, Highlander және Camry. Гибридты Toyota Sienna танымал минивэн  машинасын [[2010]] жылы шығаруға жоспарлап отыр, ал [[2030]] жылы компания барлық өнімін «Hybrid Synergy Drive» жасауға жоспарлап отыр.
[[2011]] жылыдың [[28 ақпан]]ына дейін компания 3,03 млн гибрид автомобиль сатты
&lt;ref&gt;[http://www.greencarcongress.com/2011/03/cumulative-worldwide-sales-of-toyota-hybrids-top-3m-units.html Cumulative worldwide sales of Toyota hybrids top 3M units. 8 наурыз 2011]&lt;/ref&gt;.

=== Электромобилдер ===
[[File:Toyota Estima hybrid 01.jpg|200px|right|thumb|Toyota Estima Hybrid]]
General Motors компаниясы Chevrolet Volt  электромобилін жасау жоспарын айтқаннан кейін, Toyota Motor соған ұқсасын жоспарлауға кірісті. Қазір компания [[Жапония]]да, [[АҚШ]] пен [[Еуропа]]да &quot;Toyota Plug-in HV' сынақтан өткізуде. Ұқсас Chevrolet Volt бұл модель - Li-ion аккумуляторына негізделіп жасалған. Электромобилдер қоршаған ортаға, гидридты қозғағышы бар көліктерге қарағанда, ешқандай кері әсерін тигізбейді.

== Елдер бойынша серiктестiктiң ұрандары ==
[[File:Toyota Camry LE.jpg|200px|right|thumb|Toyota Camry көптеген елдерде құрастырылып, жиналады]]
* [[File:Flag of the United States.svg|25px]], [[File:Flag of New Zealand.svg|20px]] ''Moving Forward''
* [[File:Flag of the United States.svg|25px]] ([[Испан тілі|Испан тілдес]]) ''Avanza Confiado''
* [[File:Flag of Puerto Rico.svg|25px]] ''Maneja Confiado''
* [[File:Flag of Europe.svg|25px]] ''Today. Tomorrow. Toyota''
* [[File:Flag of Australia.svg|25px]] ''Oh What a Feeling!''
* [[File:Flag of the Czech Republic.svg|25px]] ''Nic není nemožné''
* [[File:Flag of Germany.svg|25px]]&amp;nbsp;[[File:Flag of Austria.svg|25px]] ''Nichts Ist Unmöglich''
* [[File:Flag of Venezuela.svg|25px]]&amp;nbsp; [[File:War flag of Peru.svg|25px]]&amp;nbsp; [[File:Flag of Chile.svg|25px]]&amp;nbsp; [[File:Flag of Ecuador.svg|25px]] (және [[Орталық Америка]] елдері) ''Avancemos Juntos''
* [[File:Flag of Panama.svg|25px]] ''Moviendo Vidas''
* [[File:Flag of Canada.svg|25px]] {{lang-en|Make Things Better}}, {{lang-fr|Faire Toujours Mieux}}
* [[File:Flag of South Africa.svg|25px]] ''Lead the Way''
* [[File:Flag of Mexico.svg|25px]] ''Ve Más Allá''
* [[File:Flag of Russia.svg|25px]] &amp;nbsp;[[File:Flag of Ukraine.svg|25px]]&amp;nbsp;[[File:Flag of Belarus.svg|25px]] ''Управляй мечтой''
* [[File:Flag of Kazakhstan.svg|25px]] ''Арманыңды іске асыр''
* [[File:Flag of Israel.svg|25px]] ''hайОм-махАр'' היום-מחר; Бүгін-ертең

== Автоспорттағы белсенділігі ==

=== Ралли ===

=== NASCAR ===

=== Формула 1 (F1) ===
[[File:Toyota F1 2003.jpg|left|thumb|250px|Toyota F1 2003.]]
2002 жылы Toyota- Toyota Team Europe-мен Кёльне, Германиядағы Формулы 1 қатысты. Үлкен бюджетке қарамастан, команда жанкүйерлер күткен нәтиже көрсеткен жоқ.
2004 жылы жобалаушы  Майк Гаскойн жұмысқа алынды. Бірақ жоғары көрсеткіштер көрсетпегендіктен 2006 жылы контрактан босатылды. 
2007 жылы Toyota   Williams командасына өзінің қозғағыштарын жібереді.
2009 жылы, команда үшін соңғы маусым болды, пилоттары-Ярно Трулли мен Тимо Глок. 4 қарашада  Toyota   Формулы 1-ден кететіндігін жариялады.

=== Toyota Racing Development (TRD) ===
[[File:Brian Vickers2007Texas.jpg|200px|thumb|TRD құрастыраған Toyota Camry]]
[[7 маусым]] [[1954]] жылы Toyota Technocraft Co., Ltd., компаниясы құрылды. Оның басты мақсаты - Концерннің басты компанияларының көліктерін жөндеу және қызмет көрсету болды. Әр түрлі жарыстарға табысты  қатысу үшін зауыттағы Toyota көлігіне     Toyota Technocraft-тан автоспорттық Toyota Racing Development көлік бөлінді, қазіргі таңда   тюнинг-ателье дәрежесіне бөлінген.  [[1979]] жылы   TRD USA бөлімі ашылды.
Зауыттың TRD шеберлерінің маңызды жұмысы Формула-3 жарысына команда дайындау болды. Сондай-ақ Toyota Racing Development  бөліміндегі жүк көліктерін Super GT   чемпионатына дайындау. Ательенің қызықты жұмысы жеке клиенттерге   азлитражды Toyota ist, Toyota Vitz и Toyota bB 2002 жылғы сериялары және   жолсыз жерде жүретін  Toyota FJ Cruiser көліктерін жөндеу. Бөлім шеберлеріне Toyota Racing Development, GT-Four Toyota Celica үшін үш буындағы модификацияланған көлік авторлық құқығы жатады.&lt;ref&gt;[http://www.ambox.ru/content/articles/71/4949/ История и современные проекты Toyota Racing Development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100817224724/http://ambox.ru/content/articles/71/4949/ |date=2010-08-17 }}&lt;/ref&gt;

== Бизнесті жүргізу қағидасы ==
''' Тойота (Toyota Production System) компания менеджментінің 14 қағидасы ''' (Toyota Production System)

# Қысқа мерзімді қаржылық нысанға залал келтіруіне қарамастан, басқарма шешімін ұзақ мерзімге қабылдау.
# Үзілмейтін ағым процессі түпкі мәселені шешуге көмектеседі.
# Қайта шығаруды болдырмау үшін  «Тартылу» сұлбасын пайдалан. Тұтынушы қажетті сұрансын өз мерзімінде және өзінің қажетті санында алу үшін, өндіріс жұмысын сапалы  ұйымдастыруды  қажет етеді.
# Жұмыс көлемін түзе. Дұрыс, үнемді  өндірісті құру және сапалы қызмет көрсету үшін - түскен тапсырысқа қарамастан өндіріс графигін дұрыс құру қажет.
# Сапа қажет етсе, өндірісті тоқтат.
# Стандартты есептер мен қызметкерлердің толық өкілеттілігі тоқтаусыз кемелдену негізі.
# Бір де бір мәселе байқаусыз қалмау үшін бақылау жасап тұр.
# Сенімді, сынақтан өткен технологияны пайдалан.
# Өз ісін толық меңгерген және де басқаларға да үйретеді деген оймен көшбасшыларды тәрбиеле.
# Өз серіктестерің мен мердігерлерді сыйла, оларға қиын сауал қой және орындалуына көмектес.
# Жағдайды шешкің келсе, оған өз көзіңмен қара .
# Барлық жағдайды ойлап , өлшеп барып шешім қабылда.
# Өз компанияңды   талмай үйренуші   жетілген және қорытынды жасалған ұйымға айналдыр.
# Қажырлы еңбек - бәрін жеңбек.

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|Toyota}}
* [[Формула-1]]

== Дереккөздер ==
{{reflist|2}}

== Сілтемелер ==
* [http://kk.toyotakz.com kk.toyotakz.com] — Toyota-ның Қазақстандағы ресми сайты

{{Toyota}}

[[Санат:Toyota]]
[[Санат:Жапония автомобиль жасау компаниялары]]</text>
      <sha1>91frnb7jontz923yxowajya2vjx1rp0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Щучинск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19034</id>
    <revision>
      <id>3620946</id>
      <parentid>3494383</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:21:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3620946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5781" sha1="65ulg08ub1rd3ep0e3s4s4se4pb8372" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Қала
 |атауы                   = Щучинск
 |сурет                   = Панорама Щучинска с возвышенности (cropped 01).jpg
 |әкімшілік күйі          = аудан орталығы
 |елтаңба                 = Герб Щучинск.png
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
 |lat_dir =N |lat_deg =52 |lat_min =56 |lat_sec = 32
 |lon_dir =E |lon_deg =70 |lon_min =12 |lon_sec = 47
 |CoordAddon             = type:city(42000)_region:KZ
 |CoordScale             =
 |ел картасы              = 
 |облыс картасы           = 
 |аудан картасы           = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Ақмола облысы
 |кестедегі облыс         = Ақмола облысы{{!}}Ақмола
 |ауданы                  = Бурабай ауданы
 |кестедегі аудан         = Бурабай ауданы{{!}}Бурабай 
 |мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
 |мекені                  = Щучинск қалалық әкімдігі{{!}}Щучинск
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = 
 |құрылған уақыты         = 1850
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        =
 |статус алуы               = 1939
 |жер аумағы                  = 
 |климаты                 = 
  |тұрғыны                = 47 625&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |телефон коды            = 71636
 |пошта индексі           = 021700
 |пошта индекстері        = 
 |ортаққордағы санаты     = 
}}

'''Щучинск''' (ежелгі атауы Бүркіт)&lt;ref&gt;Шамшитденова Ф.М. XIII-XVII ғғ. Тайбұға ұлысы және Батыс Сібірдің саяси-әлеуметтік мәселелері. Алматы, 2021. 422 бет.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;А.Кузембайулы, Е.Абиль, Т.Алибек. Сибирский Улус и казахи: проблемы этнической преемственности и исторической памяти - Костанай: Регионгальный университет имени А.Байтурсынова, 2022. 256стр&lt;/ref&gt; — [[Ақмола облысы]] [[Бурабай ауданы]]ндағы шипажайлы қала, аудан және [[Щучинск қалалық әкімдігі]] орталығы. Іргесі [[1850 жыл]]ы қаланған.

== Географиялық орны ==
[[Көкшетау]] қаласының оңтүстік-шығысында 75 км-дей жерде, [[Шортанды (көл)|Шортанды]] (Щучье) көлінің оңтүстік-батысында, [[Астана]] - [[Петропавл]] темір жол желісі бойында орналасқан.

== Тарихы == 
Ортағасырда мекендеген [[Тұрғақ|Бүркіт руы]] атауына байланысты қойылған. Бүркіт тауы ([[Көкшетау қыраты|Көкшетау таулары]]). [[Тайбұға жұрты|Сібір жұрты]].

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||45254||{{құлдырау}}44106 ||{{өсім}}46744 ||106 ||20670 ||{{өсім}}22310 ||107,9 ||23436 ||{{өсім}}24434 ||104,3
|}

== Кәсіпорындары==
Металл емес құрылыс материалдары, бетон өнімдерін шығаратын зауыт, сүт зауыты, ет комбинаты, тігін фабрикасы, қазандық және механикалық зауыты бар.
{{толықтыру}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстан қалалары}}
{{Бурабай ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Қазақстан шипажайлары]]
[[Санат:Бурабай ауданы елді мекендері]]
[[Санат:Ақмола облысы қалалары]]
[[Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері]]</text>
      <sha1>65ulg08ub1rd3ep0e3s4s4se4pb8372</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620982</id>
      <parentid>3620946</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3620982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5793" sha1="r8zbhpi0e31ln1bhu6ohhm99x237fx3" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Қала
 |атауы                   = Щучинск
 |сурет                   = Панорама Щучинска с возвышенности (cropped 01).jpg
 |әкімшілік күйі          = аудан орталығы
 |елтаңба                 = Герб Щучинск.png
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
 |lat_dir =N |lat_deg =52 |lat_min =56 |lat_sec = 32
 |lon_dir =E |lon_deg =70 |lon_min =12 |lon_sec = 47
 |CoordAddon             = type:city(42000)_region:KZ
 |CoordScale             =
 |ел картасы              = 
 |облыс картасы           = 
 |аудан картасы           = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Ақмола облысы
 |кестедегі облыс         = Ақмола облысы{{!}}Ақмола
 |ауданы                  = Бурабай ауданы
 |кестедегі аудан         = Бурабай ауданы{{!}}Бурабай 
 |мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
 |мекені                  = Щучинск қалалық әкімдігі{{!}}Щучинск
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = 
 |құрылған уақыты         = 1850
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        =
 |статус алуы               = 1939
 |жер аумағы                  = 
 |климаты                 = 
  |тұрғыны                = 47 625&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |телефон коды            = 71636
 |пошта индексі           = 021700
 |пошта индекстері        = 
 |ортаққордағы санаты     = 
}}

'''Щучинск''' (ежелгі атауы — '''Бүркіт''')&lt;ref&gt;Шамшитденова Ф.М. XIII-XVII ғғ. Тайбұға ұлысы және Батыс Сібірдің саяси-әлеуметтік мәселелері. Алматы, 2021. 422 бет.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;А.Кузембайулы, Е.Абиль, Т.Алибек. Сибирский Улус и казахи: проблемы этнической преемственности и исторической памяти - Костанай: Регионгальный университет имени А.Байтурсынова, 2022. 256стр&lt;/ref&gt; — [[Ақмола облысы]]ның [[Бурабай ауданы]]ндағы шипажайлы қала, аудан және [[Щучинск қалалық әкімдігі]] орталығы. Іргесі 1850 жылы қаланған.

== Географиялық орны ==
[[Көкшетау]] қаласының оңтүстік-шығысында 75 км-дей жерде, [[Шортанды (көл)|Шортанды]] (Щучье) көлінің оңтүстік-батысында, [[Астана]]–[[Петропавл]] темір жол желісі бойында орналасқан.

== Тарихы == 
Ортағасырда мекендеген [[Тұрғақ|Бүркіт руы]] атауына байланысты қойылған. Бүркіт тауы ([[Көкшетау қыраты|Көкшетау таулары]]). [[Тайбұға жұрты|Сібір жұрты]].

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||45254||{{құлдырау}}44106 ||{{өсім}}46744 ||106 ||20670 ||{{өсім}}22310 ||107,9 ||23436 ||{{өсім}}24434 ||104,3
|}

== Кәсіпорындары==
{{толықтыру}}
Металл емес құрылыс материалдары, бетон өнімдерін шығаратын зауыт, сүт зауыты, ет комбинаты, тігін фабрикасы, қазандық және механикалық зауыты бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстан қалалары}}
{{Бурабай ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Қазақстан шипажайлары]]
[[Санат:Бурабай ауданы елді мекендері]]
[[Санат:Ақмола облысы қалалары]]
[[Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері]]</text>
      <sha1>r8zbhpi0e31ln1bhu6ohhm99x237fx3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сібір хандығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19751</id>
    <revision>
      <id>3620840</id>
      <parentid>3604260</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28839" sha1="0pl1o9imhwzdcgcgr00ayb4ehjqp8ls" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Сібір (Түмен) хандығы
 |статусы                  = Мемлекет
 |байрақ                   = 
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |карта                    = Сібір ордасы (1570).jpg
 |p1                       =
 |flag_p1                  = 
 |p2                       =
 |flag_p2                  = 
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |құрылуы                  = 1430 (1468)
 |ыдырауы                  = 1598 (1607)
 |астана                   = [[Шыңғы-Тұра]]&lt;br&gt;[[Қашлық]]
 |тілі                     = [[Түркі тілдері|Түркіше]] (әдеби)
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = [[Сыбырлар|сібір татарлары]], [[башқұрттар|башқұрт]] тайпалары, [[ханты|хантылар]] мен [[мансилер|мансилер]], [[қазақтар|қазақ тайпалары]] және т.б.)
 |дейін                    = Әбілқайыр хандығы
 |д1                       = 
 |д2                       = 
 |кейін                    = Орыс патшалығы
 |к1                       = 
 |к2                       = 
 |к3                       = 
}}
'''Сібір хандығы''', кейде '''Түмен хандығы, Шибан Ордасы, Сібір жұрты''' ([[Сыбырлар|сіб. тат.]] ''Себер ханлыгы'', ''Себер йорты'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Сибирское царство, Сибирский юрт, Шибанская Орда'') — XV ғасырдың екінші жартысында [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібірде]] [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] құлдырап, одан Шибан ұлысының бөлініп шығуынан пайда болған феодалдық мемлекет. Сібір (Түмен) хандығы Пермь жерімен, [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасымен]], [[Ноғай Ордасы|Маңғыт жұртымен]] шектесті. Солтүстігіндегі шекарасы [[Обь|Обь өзенінің]] төменгі ағысына, ал шығыста Ала Ордаға (орыс деректері бойынша - ''Пегая Орда'') дейін жететін.

==Саяси тарихы==

=== Бастауы ===
[[File: Caravane Marco Polo.jpg|left|thumb|Каталон атласындағы ''Sebur'' қаласы (1375)]]
«Сібір» терминін ең алғаш [[Жошы хан|Жошының]] 1206 жылы «''Shibir''» жерінен оңтүстікке қарай орналасқан орман тайпаларын бағындыруы жайлы жазылған, 1240 жылы жарық көрген «[[Моңғолдың құпия шежіресі|Моңғолдардың құпия шежіресінде]]» кездестіреміз. Алайда ғалымдар «Сібірдің» қамтыған аумағын сенімді түрде нақтылай алмауда. Палладидің тұжырымына сәйкес - бұл [[Барабы жазығы|Барабы жазығының]] солтүстігі ([[Ертіс]] пен Обь арасы). XIV ғасырда Сібір хандығының болашақ астаналары батысеуропалықтардың карталарында кездесе бастайды: [[Қашлық]] «''Sebur''» ретінде венециандық ағайынды Пицциганилердің картасында (1367), ал [[Чинги-Тура]] «''Singui''» ретінде Каталон атласында (1375). Сібір (Түмен) хандығының құрылуына негіз болған әкімшілік-саяси бірлікті анықтау барысында екі негізгі пікір қалыптасты.

=== Тайбұға иелігі ретінде ===

XIII-XV ғасырлардағы Батыс Сібір жерінде біршама түрік тайпалары мекен етті. [[Моңғол шапқыншылығы|Моңғол шапқыншылығынан]] кейін Батыс Сібір Алтын Орда құрамына кіріп, [[Шайбани мемлекеті|Шибан]] әулиетінің жері саналғанымен, елді басқару [[Тайбұға]] заманындағы түрік шонжорлары әулетінің қолында болды. Тайбұға [[Шыңғыс хан|Шыңғысханның]] құрметіне өзінің астанасы Тура қаласын Чимги-Тура деп атаған. Қазір ол қаланың орнында Түмен қаласы орналасқан. 1428 жылы Батыс Сібірді [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]] басып алды.

=== Шибан ұлысының құрамында ===

Жошының бесінші ұлы [[Шибан]] ұлысты екі рет иеленді:

* 1227 жылы Шыңғыс хан [[Бату хан|Батый]] мен [[Орда Ежен хан|Орда Ежен хан]] арасындағы дау-дамай кезінде Жошы ұлысын 3-ке бөліп, Шибанға «Боз Орданы» берді. 
* 1246 жылы моңғолдардың «Батыс жорығынан» кейін Батый ұлысты 14 бөлікке бөлді. 

Ұлыстардың құрамы мен шекарасы жиі өзгеріп отырды. Алайда Шибан ұрпақтары ұлысты сақтап қалды. [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] реформаларынан кейін Шибан ұлысы өз шекарасын өзгеріссіз сақтап қалған жалғыз әкімшілік-аумақтық бірлік ретінде белгілі.

=== Көшпелі өзбектер мемлекеті (1428-1468) ===
[[File:Әбілхайыр хан (1428-1468).jpg|left|thumb|Көшпелі өзбектер мемлекетінің билеушісі Әбілхайыр хан (1428-1468)]]
Түменнің (Чинги-Тура) шеткі аймақтық статусынан [[Әбілхайыр Ордасы|«көшпелі өзбектер мемлекетінің»]] астанасына айналуы шибан әулетінің өкілі Әбілхайыр ханның тұсына сәйкес келеді. Қала келесі 18 жылға (1428-1446) мемлекеттің елордасына айналады. «Чинги-Тура уәлаяты» термині дәл сол кезеңде пайда болған. «[[Шыңғыснама]]» мен «Нүсретнама» еңбектерінде түмен хандарына [[Қазан (қала)|Қазан қаласы]] бағынғаны туралы дерек кездеседі.

=== Түмен хандығы (1468-1508) ===
[[File:Царь_Ибак_убивает_хана_Ахмата.png|thumb|Ибақ ханның Ұлы Орданың билеушісі Ахметті өлтіруі. Бейнелі жылнамалар жинағы.]]
Түмен хандығы дербес мемлекет ретінде XV ғасырдың екінші жартысында пайда болды. Оның алдында «Ібір» атауымен Алтын Орданың құрамында еді. [[Тобыл|Тобыл өзенінің]] орта ағысында орналасқан. Ақ Орда, шибан, тайбұға билеушілерімен ұзаққа соғылған тартыстың нәтижесінде мемлекеттегі жоғарғы билікті [[Ибақ Хан|Ибақ]] иеленді. 1471 жылы ноғай мырзаларымен, Ұлы Орданың билеушісі Ахмет ханмен, қазақ билеушілерімен ([[Керей хан|Керей]] мен [[Әз-Жәнібек хан|Жәнібек]]) одақ құрған Ибақ Әбілхайыр ханның мирасқоры [[Шейх Хайдар хан]]ды жеңді. Ал 1481 жылдың қаңтарында ноғай мырзалары Мұса және Жаңбыршымен бірігіп, [[Ұлы Орда|Ұлы Орданың]] ханы [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахметті]] өлтірген. Ноғай мырзаларының қолдауына ие болған ағайынды Ибақ хан пен [[Мамық хан|Мамық сұлтан]] 1492 жылы Қажы-Тарханды (қазіргі [[Астрахань]]) сәтсіз шабуылдады. Жорықтың нәтижесіз аяқталуына [[I Меңлі Герей|қырым ханының]] көмек бермеуі себеп болды. 
[[File:Хан_Мамук_идёт_ратью_на_Казань.png|thumb|left|200px|Мамық ханның Қазан қаласын шабуылдауы. Бейнелеі жылнамалар жинағы.]]
Ағайынды Ибақ пен Мамық тұсында Түмен хандығы өзінің шарықтау шегіне жеткен. Тарихи деректерде Ибақ түмен, ноғай, қазан және Шибан әулетінің ханы ретінде белгілі. Сібір жылнамаларына сәйкес Ибақ хан 1495 жылы (кейбір деректер бойынша 1493) тайбұғалық Мұхамедтің қолынан қаза тапқан. Алайда бұл деректер 1620-шы жылдардың жазбаларында кездескендіктен, ғалымдар ортасында дау-дамайларға алып келді. Ибақтың өлімінен кейін билікті өз қолына алған Мамық астананы Қашлыққа (Сібір) көшірді. 1495-1496 жылдары ноғай және қазан бектерінің көмегімен [[Қазан хандығы|Қазан тағына]] отырды (1495-1497). Мемлекетті басқарудағы қатыгездігі жергілікті саяси және экономикалық топтардың наразылығын тудырды. Мамық ханның сәтсіз жорығынан кейін қазан бектері оған қаланың қақпасын ашпай қойды. Түмен хандығына қайтуға мәжбүр болған хан жолда қайтыс болды.

=== Ескер жұрты (1508-1563) ===
[[File:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|1549 жылы жарық көрген Сигизмунд фон Герберштейннің картасындағы Сібір иелігі (''Sibier Provincia'')]]
Мемлекеттегі дағдарыс Мамықтың өлімінен кейін хан тағына отырған [[Ағалақ хан|Ағалақтың]] тұсына сәйкес келді. «Кіші мұз дәуірі» көшпенді халықтың [[Орта Азия|Орта Азияға]] қоныс аударуына алып келді (шамамен 250-400 мың). Халықтың бірінші тобы 1490-шы, ал екінші тобы 1510-шы жылдары көшті. Халық санының күрт кемуі саяси дағдарысты тудырды. Тақ үшін талас шиеленісе түсті. Ибақ ханның ағасы Ағалақ Ноғай Ордасына бет алып, Мәскеу билеушілерімен қарым-қатынас орнатты. Хан тағына отырған [[Құтлық хан|Құтлық]] 1506 жылдан бастап «Түмен және Сібір ханы» ретінде белгілі. Алайда сыртқы саясаттағы сәтсіздіктер мен климаттың әсері 1510-1511 жылдары бірнеше ұлыстың Орта Азияға көшуімен аяқталды. Биліктен Шыңғыс ұрпақтарын ығыстырған [[Тайбұғалықтар|тайбұғалық]] Мұхаммед Ескер жұртының негізін қалады. Тайбұға әулеті мемлекеттің жаңа билеушілеріне айналды. 1555 жылы тайбұғалық билеуші [[Едігер]] өзінің Орыс патшалығына тәуелділігін мойындады.

=== Көшім ханның тұсындағы Сібір (Түмен) хандығы (1563-1598) ===
[[File:Россия 1570 (Anthony Jenkinson &amp; Abraham Ortelius).jpg|thumb|270px|Э.Дженкинсон картасының негізінде құрылған Абрахам Ортелидің 1570 жылғы картасындағы Түмен (Сібір) хандығы (''TVMEN'')]]
[[Едігер|Едігердің]] орыс патшасының қол астына өтуі Шибан әулеті өкілдерінің наразылығын тудырды. 1555-1563 жылдары [[Мәскеу|Мәскеуде]] Едігердің, Мұртаза мен оның ұлдары [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керейдің]], [[Көшім хан|Көшімнің]] елшілері келіссөздер жүргізген. Орыс патшасы IV Иванның ноғай биі Исмаилге хатына сәйкес хан тағына 1563 жылы Мұртазаның үлкен ұлы Ахмет-Керей отырды. Шибан әулетінде қалыптасқан дәстүр бойынша ағайынды хандардың біреуі саяси, ал екіншісі әскери функцияларды атқарған. Көшім хан 1560-шы және 1570-ші жылдары шығысқа ұйымдастырған жорықтарының нәтижесінде Қызыл-Тура мен Есілдің сағасынан бастап, Ом өзені, Барабы даласы, Обь маңындағы жерлерді басып алды. Жергілікті тайпалардың билеушілерімен одақ құрып, төленетін алым-салықтың мөлшерін бекітті. Жаңа шекаралардың бойында кішігірім қалашықтар салдыртты, ал саяси жағдайы тұрақсыз аймақтарға сенімді адамдарын жіберген. Барабы даласында ханның өкілі ретінде ордасы Тон-Тура қаласында (орыс. Воскресенское городище) орналасқан Боян би белгілі. Обь өзенінің жоғары ағысында мекендеген қалмақ тайпалары Көшім ханның одан әрі шығыс аймақтарды бағындыруына кедергі болды. 
[[File:Көшім ханның тайбұғалықтармен шайқасы.jpg|thumb|left|Көшім ханның Едігер мен Бекболат бастаған әскерімен шайқасы]]
Көшім хан 1569-1570 жылдары қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназарға]] қарсы әскери жорық ұйымдастырған. Ноғай билеушілеріне жөнелтілген орыс елшісі Семен Мальцевтің Мәскеуге жазған хатына сәйкес 1569 жылы Хақназар хан, [[Шығай хан|Шығай]] және Жалым сұлтандар бастаған әскер Ноғай ордасын шабуылдаған. 1570 жылы қазақ ханы басып алған жерлерінен шегініп, ноғай мырзаларымен, түмен (сібір) ханымен бітімге келген. 
1570-ші жылдары Түмен (Сібір) хандығының майдан даласындағы белсенділігі батысқа ауысты. Оралдың арғы бетін басып алған Көшім Пермь жерін және салынып жатқан жаңа орыс қалаларын жиі шабуылдаған.

Сібір ханы Көшім Ресейдің шығысқа қарай ұмтылуына кедергі жасауға тырысты. 1574–1575 жылдары Сібірге барлауға жіберілген Иван Грозныйдың отрядын Көшім хан қырып тастайды. 1582 жылы Көшім әскерлері атаман Ермактың отрядынан жеңіледі. 1582 жылдың күзінде атаман Ермак 600-ге жуық казагымен Ескер қаласына шабуыл жасайды. Көшім әскері жақсы қаруланған Ермак отрядынан жеңіледі. 1584 жылы Көшімнің адамдары Ермакты өлтіреді. 1598 жылы орыс әскерлеріне қарсы ұйымдастырылған шайқаста Көшім жеңіліп, Шығыс Қазақстан жеріне қашады. Сібір хандығының Мәскеу мемлекетінің құрамына кіру үрдісі басталды.

==Мемлекетті басқару жүйесі==

Сібір хандығы көпұлтты саяси бірлестік еді. Жоғарғы билеуші – хан. Ханды бектер, мырзалар, тархандар сайлайтын. Мемлекеттік құрылым жартылай әскери сипатқа ие болған. Хандықты басқаруда хан уәзірге (қараша мен кеңесші) арқа сүйеген. Сібір хандары ұлыстарды басқарып отырған мырзалар мен бектердің жұмысына араласа қоймайтын. Әскери олжаға қызығушылық танытқандықтан, мырзалар мен бектер соғыстар мен жорықтарға белсене қатысатын. Түркітілдес феодалдар қатарына ханты және мансы тайпалары феодалдарының бір бөлігі жатқан. Алайда, түркітілдес емес тайпалар, негізінен, тәуелділік жағдайында болды. Сібір хандығында туған осындай қарама-қайшылықтар мемлекеттің дамуына кері әсерін тигізді.

==Халқы мен экономикасы==
[[File:Б.Аньезенің картасы (1525).jpg|thumb|left|Баттиста Аньезенің 1525 жылғы картасындағы Шибан әулетінің иелегі (''Sciabani tartari'')]]
Түркітілдес тайпалар, негізінен, жартылай көшпелі мал шаруашылығымен, балық аулаумен, аңшылықпен айналысатын. Осыған қарамастан, археологтар Тобыл мен Ертіс алқаптарында отырықшылық өмірдің белгілерін тапқан. Сол аймақтарда үй шаруашылығы, тоқыма, метал өңдеу, қыш-құмыра өнеркәсібі дамыды. Сібір хандығының негізгі әкімшілік және әскери орталықтары: Қызыл-Тура, Қасым-Тура, Явлу-Тура (қазіргі Ялуторовск қаласы), Тонтур.

Көшімнің кезінде Сібір хандығында көптеген қамалдар мен бекіністер, ғимараттар салынады. Көшімнің тұсында Сібір халқы ислам дінін қабылдайды. Сібір хандығында, негізінен, сауда мен аңшылық дамыды.

== Сібір хандығындағы қалашықтар мен елді-мекендер ==

==Әскері==

Сібір отрядтарынан өзге Сібір хандығы жорықтары кезінде жергілікті тайпалардың жауынгерлеріне арқа сүйеген. Сібір әскерінің нақты санын анықтау қиын. Алайда, Абалақ өзенің бойындағы шайқаста Көшім ханның ұлы Мәметқұл бір түменді (10 мың адам) басқарған. Хандықтың әскері орталықтандырылмағандықтан, орыс әскерлеріне қарсылық көрсете алмады. Көшім хан қол астына ноғайлардан құралған кішігірім отряд жасақтаған. Сібірдің көптеген князьдері гарнизондармен нығайтылған қалашықтарда тұрған. Сібір хандығының жауынгерлері майдан даласында садақ, қылыш, найза, айбалталарды кеңінен қолданған. Ал қорғаныс құралдары ретінде дулыға, сауынттың алуан түрін кездестіреміз.

==Сібірдің билеушілері==

=== Сібірдің моңғол шапқыншылығына дейінгі билеушілері ===

* Он-Сом хан 
* Тайбұға (1220-белгісіз)

'''Шибан ұлысы'''

* Шибан (1243 жылдан бастап)
* Бахадүр хан (1266-1280)
* Жошы-бұға (1266-1280)
* Мың-Темір (1359 жылға дейін)
* Болат-Темір (1359-1367)
* Әлібек хан (1367-1375)
* Қағанбек (1375-1380)
* Дәулет шейх (1382 жылға кейін)

'''Тоқа-Темір әулеті'''

* [[Тоқтамыс хан]] (1396-1406)
* Шыңғыс-оғлан (1407-1403)

'''Көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілхайыр ордасы)'''

* [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед хан]] (1420-1428)
* Жұмадық (1425-1428)
* Махмұд-Қожа (1428-1429)
* [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр хан]] (1428-1468)

'''Түмен хандығы, Ескер (Сібір) жұрты'''

* [[Ибақ хан]] (1468-1495)
* [[Мамық хан]] (1495-1497)
* [[Ағалақ хан]] (1497-1505)
* [[Құтлық хан]] (1505-1525)
* [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым]] (1516-1530)
* [[Едігер]] (1552-1563)
* [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бекболат]] (1558-1563)
* [[Ахмет-Керей хан]] (1563-1579, 1574-1578)
* [[Көшім хан|Көшім хан]] (1569-1574, 1578-1598)
* Әли хан (1598-1607)

==Әдебиет==
''
* ''Атласи Х.'' История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 96 с.&lt;br /&gt;
* ''Греков Б. Д.'', Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение. — 2-е изд. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — 10 000 экз.&lt;br /&gt;
* ''Егоров В. Л.'' Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв. — М.: Наука, 1985. — 11 000 экз. Архивная копия от 10 апреля 2008 на Wayback Machine&lt;br /&gt;
* ''Исхаков Д. М.'' Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз.&lt;br /&gt;
* ''Маслюженко Д. Н.'', Рябинина Е. А. Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 97—111. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* ''Матвеев А. В., Татауров С. Ф.'' Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 112—117. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. — М.—Л.: АН СССР, 1937. — Т. 1.&lt;br /&gt;
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. — М.—Л.: АН СССР, 1941. — Т. 2.&lt;br /&gt;
* ''Мухамедьяров Ш. Ф.'' История Сибири с древнейших времен до наших дней. — Л., 1968. — Т. 1. — С. 353—372.&lt;br /&gt;
* ''Похлёбкин В. В.'' СИБИРСКОЕ ХАНСТВО. Отношения между Сибирским ханством и Русским государством (1555-1598 гг.) // Татары и Русь. — М.: Международные отношения, 2000. — С. 149—160. — 192 с. — ISBN 5-7133-1008-6.&lt;br /&gt;
* ''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Торе. — 3-е изд. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9. Архивная копия от 27 января 2012 на Wayback Machine&lt;br /&gt;
* Сибирские татары. Монография / Отв. ред. С. В. Суслова. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0.&lt;br /&gt;
* ''Скрынников Р. Г.'' Ермак. — М.: Просвещение, 1992. — 160 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-09-003828-7.&lt;br /&gt;
* ''Соболев В. И.'' История Сибирских ханств : По археолог. материалам. Дис. д-ра ист. наук: 07.00.06. — Новосибирск, 1994.&lt;br /&gt;
* ''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ:АСТ МОСКВА, 2006. — С. 285—290. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-0358040.&lt;br /&gt;
* ''Трепавлов В. В.'' Ногаи в ханствах Шибанидов // История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 90—139. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5.&lt;br /&gt;
* ''Тычинских З. А.'' К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII вв. // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 172—182. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.&lt;br /&gt;
* ''Файзрахманов Г. Л.'' История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — 431 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3.&lt;br /&gt;
* ''Фарисов Ф. Ф.'' Из истории тюменских и сибирских татар // Тайны Татарского народа (часть 1).&lt;br /&gt;


[[Санат:Сібір хандығы|*]]</text>
      <sha1>0pl1o9imhwzdcgcgr00ayb4ehjqp8ls</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620842</id>
      <parentid>3620840</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бастауы */</comment>
      <origin>3620842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28839" sha1="qkz5ttgkgc1ocr8dd09d4cjk8vcbky9" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Сібір (Түмен) хандығы
 |статусы                  = Мемлекет
 |байрақ                   = 
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |карта                    = Сібір ордасы (1570).jpg
 |p1                       =
 |flag_p1                  = 
 |p2                       =
 |flag_p2                  = 
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |құрылуы                  = 1430 (1468)
 |ыдырауы                  = 1598 (1607)
 |астана                   = [[Шыңғы-Тұра]]&lt;br&gt;[[Қашлық]]
 |тілі                     = [[Түркі тілдері|Түркіше]] (әдеби)
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = [[Сыбырлар|сібір татарлары]], [[башқұрттар|башқұрт]] тайпалары, [[ханты|хантылар]] мен [[мансилер|мансилер]], [[қазақтар|қазақ тайпалары]] және т.б.)
 |дейін                    = Әбілқайыр хандығы
 |д1                       = 
 |д2                       = 
 |кейін                    = Орыс патшалығы
 |к1                       = 
 |к2                       = 
 |к3                       = 
}}
'''Сібір хандығы''', кейде '''Түмен хандығы, Шибан Ордасы, Сібір жұрты''' ([[Сыбырлар|сіб. тат.]] ''Себер ханлыгы'', ''Себер йорты'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Сибирское царство, Сибирский юрт, Шибанская Орда'') — XV ғасырдың екінші жартысында [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібірде]] [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] құлдырап, одан Шибан ұлысының бөлініп шығуынан пайда болған феодалдық мемлекет. Сібір (Түмен) хандығы Пермь жерімен, [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасымен]], [[Ноғай Ордасы|Маңғыт жұртымен]] шектесті. Солтүстігіндегі шекарасы [[Обь|Обь өзенінің]] төменгі ағысына, ал шығыста Ала Ордаға (орыс деректері бойынша - ''Пегая Орда'') дейін жететін.

==Саяси тарихы==

=== Бастауы ===
[[File: Caravane Marco Polo.jpg|left|thumb|Каталон атласындағы ''Sebur'' қаласы (1375)]]
«Сібір» терминін ең алғаш [[Жошы хан|Жошының]] 1206 жылы «''Shibir''» жерінен оңтүстікке қарай орналасқан орман тайпаларын бағындыруы жайлы жазылған, 1240 жылы жарық көрген «[[Моңғолдың құпия шежіресі|Моңғолдардың құпия шежіресінде]]» кездестіреміз. Алайда ғалымдар «Сібірдің» қамтыған аумағын сенімді түрде нақтылай алмауда. Палладидің тұжырымына сәйкес - бұл [[Барабы жазығы|Барабы жазығының]] солтүстігі ([[Ертіс]] пен Обь арасы). XIV ғасырда Сібір хандығының болашақ астаналары батысеуропалықтардың карталарында кездесе бастайды: [[Қашлық]] «''Sebur''» ретінде венециандық ағайынды Пицциганилердің картасында (1367), ал [[Шыңғы-Тұра]] «''Singui''» ретінде Каталон атласында (1375). Сібір (Түмен) хандығының құрылуына негіз болған әкімшілік-саяси бірлікті анықтау барысында екі негізгі пікір қалыптасты.

=== Тайбұға иелігі ретінде ===

XIII-XV ғасырлардағы Батыс Сібір жерінде біршама түрік тайпалары мекен етті. [[Моңғол шапқыншылығы|Моңғол шапқыншылығынан]] кейін Батыс Сібір Алтын Орда құрамына кіріп, [[Шайбани мемлекеті|Шибан]] әулиетінің жері саналғанымен, елді басқару [[Тайбұға]] заманындағы түрік шонжорлары әулетінің қолында болды. Тайбұға [[Шыңғыс хан|Шыңғысханның]] құрметіне өзінің астанасы Тура қаласын Чимги-Тура деп атаған. Қазір ол қаланың орнында Түмен қаласы орналасқан. 1428 жылы Батыс Сібірді [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]] басып алды.

=== Шибан ұлысының құрамында ===

Жошының бесінші ұлы [[Шибан]] ұлысты екі рет иеленді:

* 1227 жылы Шыңғыс хан [[Бату хан|Батый]] мен [[Орда Ежен хан|Орда Ежен хан]] арасындағы дау-дамай кезінде Жошы ұлысын 3-ке бөліп, Шибанға «Боз Орданы» берді. 
* 1246 жылы моңғолдардың «Батыс жорығынан» кейін Батый ұлысты 14 бөлікке бөлді. 

Ұлыстардың құрамы мен шекарасы жиі өзгеріп отырды. Алайда Шибан ұрпақтары ұлысты сақтап қалды. [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] реформаларынан кейін Шибан ұлысы өз шекарасын өзгеріссіз сақтап қалған жалғыз әкімшілік-аумақтық бірлік ретінде белгілі.

=== Көшпелі өзбектер мемлекеті (1428-1468) ===
[[File:Әбілхайыр хан (1428-1468).jpg|left|thumb|Көшпелі өзбектер мемлекетінің билеушісі Әбілхайыр хан (1428-1468)]]
Түменнің (Чинги-Тура) шеткі аймақтық статусынан [[Әбілхайыр Ордасы|«көшпелі өзбектер мемлекетінің»]] астанасына айналуы шибан әулетінің өкілі Әбілхайыр ханның тұсына сәйкес келеді. Қала келесі 18 жылға (1428-1446) мемлекеттің елордасына айналады. «Чинги-Тура уәлаяты» термині дәл сол кезеңде пайда болған. «[[Шыңғыснама]]» мен «Нүсретнама» еңбектерінде түмен хандарына [[Қазан (қала)|Қазан қаласы]] бағынғаны туралы дерек кездеседі.

=== Түмен хандығы (1468-1508) ===
[[File:Царь_Ибак_убивает_хана_Ахмата.png|thumb|Ибақ ханның Ұлы Орданың билеушісі Ахметті өлтіруі. Бейнелі жылнамалар жинағы.]]
Түмен хандығы дербес мемлекет ретінде XV ғасырдың екінші жартысында пайда болды. Оның алдында «Ібір» атауымен Алтын Орданың құрамында еді. [[Тобыл|Тобыл өзенінің]] орта ағысында орналасқан. Ақ Орда, шибан, тайбұға билеушілерімен ұзаққа соғылған тартыстың нәтижесінде мемлекеттегі жоғарғы билікті [[Ибақ Хан|Ибақ]] иеленді. 1471 жылы ноғай мырзаларымен, Ұлы Орданың билеушісі Ахмет ханмен, қазақ билеушілерімен ([[Керей хан|Керей]] мен [[Әз-Жәнібек хан|Жәнібек]]) одақ құрған Ибақ Әбілхайыр ханның мирасқоры [[Шейх Хайдар хан]]ды жеңді. Ал 1481 жылдың қаңтарында ноғай мырзалары Мұса және Жаңбыршымен бірігіп, [[Ұлы Орда|Ұлы Орданың]] ханы [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахметті]] өлтірген. Ноғай мырзаларының қолдауына ие болған ағайынды Ибақ хан пен [[Мамық хан|Мамық сұлтан]] 1492 жылы Қажы-Тарханды (қазіргі [[Астрахань]]) сәтсіз шабуылдады. Жорықтың нәтижесіз аяқталуына [[I Меңлі Герей|қырым ханының]] көмек бермеуі себеп болды. 
[[File:Хан_Мамук_идёт_ратью_на_Казань.png|thumb|left|200px|Мамық ханның Қазан қаласын шабуылдауы. Бейнелеі жылнамалар жинағы.]]
Ағайынды Ибақ пен Мамық тұсында Түмен хандығы өзінің шарықтау шегіне жеткен. Тарихи деректерде Ибақ түмен, ноғай, қазан және Шибан әулетінің ханы ретінде белгілі. Сібір жылнамаларына сәйкес Ибақ хан 1495 жылы (кейбір деректер бойынша 1493) тайбұғалық Мұхамедтің қолынан қаза тапқан. Алайда бұл деректер 1620-шы жылдардың жазбаларында кездескендіктен, ғалымдар ортасында дау-дамайларға алып келді. Ибақтың өлімінен кейін билікті өз қолына алған Мамық астананы Қашлыққа (Сібір) көшірді. 1495-1496 жылдары ноғай және қазан бектерінің көмегімен [[Қазан хандығы|Қазан тағына]] отырды (1495-1497). Мемлекетті басқарудағы қатыгездігі жергілікті саяси және экономикалық топтардың наразылығын тудырды. Мамық ханның сәтсіз жорығынан кейін қазан бектері оған қаланың қақпасын ашпай қойды. Түмен хандығына қайтуға мәжбүр болған хан жолда қайтыс болды.

=== Ескер жұрты (1508-1563) ===
[[File:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|1549 жылы жарық көрген Сигизмунд фон Герберштейннің картасындағы Сібір иелігі (''Sibier Provincia'')]]
Мемлекеттегі дағдарыс Мамықтың өлімінен кейін хан тағына отырған [[Ағалақ хан|Ағалақтың]] тұсына сәйкес келді. «Кіші мұз дәуірі» көшпенді халықтың [[Орта Азия|Орта Азияға]] қоныс аударуына алып келді (шамамен 250-400 мың). Халықтың бірінші тобы 1490-шы, ал екінші тобы 1510-шы жылдары көшті. Халық санының күрт кемуі саяси дағдарысты тудырды. Тақ үшін талас шиеленісе түсті. Ибақ ханның ағасы Ағалақ Ноғай Ордасына бет алып, Мәскеу билеушілерімен қарым-қатынас орнатты. Хан тағына отырған [[Құтлық хан|Құтлық]] 1506 жылдан бастап «Түмен және Сібір ханы» ретінде белгілі. Алайда сыртқы саясаттағы сәтсіздіктер мен климаттың әсері 1510-1511 жылдары бірнеше ұлыстың Орта Азияға көшуімен аяқталды. Биліктен Шыңғыс ұрпақтарын ығыстырған [[Тайбұғалықтар|тайбұғалық]] Мұхаммед Ескер жұртының негізін қалады. Тайбұға әулеті мемлекеттің жаңа билеушілеріне айналды. 1555 жылы тайбұғалық билеуші [[Едігер]] өзінің Орыс патшалығына тәуелділігін мойындады.

=== Көшім ханның тұсындағы Сібір (Түмен) хандығы (1563-1598) ===
[[File:Россия 1570 (Anthony Jenkinson &amp; Abraham Ortelius).jpg|thumb|270px|Э.Дженкинсон картасының негізінде құрылған Абрахам Ортелидің 1570 жылғы картасындағы Түмен (Сібір) хандығы (''TVMEN'')]]
[[Едігер|Едігердің]] орыс патшасының қол астына өтуі Шибан әулеті өкілдерінің наразылығын тудырды. 1555-1563 жылдары [[Мәскеу|Мәскеуде]] Едігердің, Мұртаза мен оның ұлдары [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керейдің]], [[Көшім хан|Көшімнің]] елшілері келіссөздер жүргізген. Орыс патшасы IV Иванның ноғай биі Исмаилге хатына сәйкес хан тағына 1563 жылы Мұртазаның үлкен ұлы Ахмет-Керей отырды. Шибан әулетінде қалыптасқан дәстүр бойынша ағайынды хандардың біреуі саяси, ал екіншісі әскери функцияларды атқарған. Көшім хан 1560-шы және 1570-ші жылдары шығысқа ұйымдастырған жорықтарының нәтижесінде Қызыл-Тура мен Есілдің сағасынан бастап, Ом өзені, Барабы даласы, Обь маңындағы жерлерді басып алды. Жергілікті тайпалардың билеушілерімен одақ құрып, төленетін алым-салықтың мөлшерін бекітті. Жаңа шекаралардың бойында кішігірім қалашықтар салдыртты, ал саяси жағдайы тұрақсыз аймақтарға сенімді адамдарын жіберген. Барабы даласында ханның өкілі ретінде ордасы Тон-Тура қаласында (орыс. Воскресенское городище) орналасқан Боян би белгілі. Обь өзенінің жоғары ағысында мекендеген қалмақ тайпалары Көшім ханның одан әрі шығыс аймақтарды бағындыруына кедергі болды. 
[[File:Көшім ханның тайбұғалықтармен шайқасы.jpg|thumb|left|Көшім ханның Едігер мен Бекболат бастаған әскерімен шайқасы]]
Көшім хан 1569-1570 жылдары қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназарға]] қарсы әскери жорық ұйымдастырған. Ноғай билеушілеріне жөнелтілген орыс елшісі Семен Мальцевтің Мәскеуге жазған хатына сәйкес 1569 жылы Хақназар хан, [[Шығай хан|Шығай]] және Жалым сұлтандар бастаған әскер Ноғай ордасын шабуылдаған. 1570 жылы қазақ ханы басып алған жерлерінен шегініп, ноғай мырзаларымен, түмен (сібір) ханымен бітімге келген. 
1570-ші жылдары Түмен (Сібір) хандығының майдан даласындағы белсенділігі батысқа ауысты. Оралдың арғы бетін басып алған Көшім Пермь жерін және салынып жатқан жаңа орыс қалаларын жиі шабуылдаған.

Сібір ханы Көшім Ресейдің шығысқа қарай ұмтылуына кедергі жасауға тырысты. 1574–1575 жылдары Сібірге барлауға жіберілген Иван Грозныйдың отрядын Көшім хан қырып тастайды. 1582 жылы Көшім әскерлері атаман Ермактың отрядынан жеңіледі. 1582 жылдың күзінде атаман Ермак 600-ге жуық казагымен Ескер қаласына шабуыл жасайды. Көшім әскері жақсы қаруланған Ермак отрядынан жеңіледі. 1584 жылы Көшімнің адамдары Ермакты өлтіреді. 1598 жылы орыс әскерлеріне қарсы ұйымдастырылған шайқаста Көшім жеңіліп, Шығыс Қазақстан жеріне қашады. Сібір хандығының Мәскеу мемлекетінің құрамына кіру үрдісі басталды.

==Мемлекетті басқару жүйесі==

Сібір хандығы көпұлтты саяси бірлестік еді. Жоғарғы билеуші – хан. Ханды бектер, мырзалар, тархандар сайлайтын. Мемлекеттік құрылым жартылай әскери сипатқа ие болған. Хандықты басқаруда хан уәзірге (қараша мен кеңесші) арқа сүйеген. Сібір хандары ұлыстарды басқарып отырған мырзалар мен бектердің жұмысына араласа қоймайтын. Әскери олжаға қызығушылық танытқандықтан, мырзалар мен бектер соғыстар мен жорықтарға белсене қатысатын. Түркітілдес феодалдар қатарына ханты және мансы тайпалары феодалдарының бір бөлігі жатқан. Алайда, түркітілдес емес тайпалар, негізінен, тәуелділік жағдайында болды. Сібір хандығында туған осындай қарама-қайшылықтар мемлекеттің дамуына кері әсерін тигізді.

==Халқы мен экономикасы==
[[File:Б.Аньезенің картасы (1525).jpg|thumb|left|Баттиста Аньезенің 1525 жылғы картасындағы Шибан әулетінің иелегі (''Sciabani tartari'')]]
Түркітілдес тайпалар, негізінен, жартылай көшпелі мал шаруашылығымен, балық аулаумен, аңшылықпен айналысатын. Осыған қарамастан, археологтар Тобыл мен Ертіс алқаптарында отырықшылық өмірдің белгілерін тапқан. Сол аймақтарда үй шаруашылығы, тоқыма, метал өңдеу, қыш-құмыра өнеркәсібі дамыды. Сібір хандығының негізгі әкімшілік және әскери орталықтары: Қызыл-Тура, Қасым-Тура, Явлу-Тура (қазіргі Ялуторовск қаласы), Тонтур.

Көшімнің кезінде Сібір хандығында көптеген қамалдар мен бекіністер, ғимараттар салынады. Көшімнің тұсында Сібір халқы ислам дінін қабылдайды. Сібір хандығында, негізінен, сауда мен аңшылық дамыды.

== Сібір хандығындағы қалашықтар мен елді-мекендер ==

==Әскері==

Сібір отрядтарынан өзге Сібір хандығы жорықтары кезінде жергілікті тайпалардың жауынгерлеріне арқа сүйеген. Сібір әскерінің нақты санын анықтау қиын. Алайда, Абалақ өзенің бойындағы шайқаста Көшім ханның ұлы Мәметқұл бір түменді (10 мың адам) басқарған. Хандықтың әскері орталықтандырылмағандықтан, орыс әскерлеріне қарсылық көрсете алмады. Көшім хан қол астына ноғайлардан құралған кішігірім отряд жасақтаған. Сібірдің көптеген князьдері гарнизондармен нығайтылған қалашықтарда тұрған. Сібір хандығының жауынгерлері майдан даласында садақ, қылыш, найза, айбалталарды кеңінен қолданған. Ал қорғаныс құралдары ретінде дулыға, сауынттың алуан түрін кездестіреміз.

==Сібірдің билеушілері==

=== Сібірдің моңғол шапқыншылығына дейінгі билеушілері ===

* Он-Сом хан 
* Тайбұға (1220-белгісіз)

'''Шибан ұлысы'''

* Шибан (1243 жылдан бастап)
* Бахадүр хан (1266-1280)
* Жошы-бұға (1266-1280)
* Мың-Темір (1359 жылға дейін)
* Болат-Темір (1359-1367)
* Әлібек хан (1367-1375)
* Қағанбек (1375-1380)
* Дәулет шейх (1382 жылға кейін)

'''Тоқа-Темір әулеті'''

* [[Тоқтамыс хан]] (1396-1406)
* Шыңғыс-оғлан (1407-1403)

'''Көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілхайыр ордасы)'''

* [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед хан]] (1420-1428)
* Жұмадық (1425-1428)
* Махмұд-Қожа (1428-1429)
* [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр хан]] (1428-1468)

'''Түмен хандығы, Ескер (Сібір) жұрты'''

* [[Ибақ хан]] (1468-1495)
* [[Мамық хан]] (1495-1497)
* [[Ағалақ хан]] (1497-1505)
* [[Құтлық хан]] (1505-1525)
* [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым]] (1516-1530)
* [[Едігер]] (1552-1563)
* [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бекболат]] (1558-1563)
* [[Ахмет-Керей хан]] (1563-1579, 1574-1578)
* [[Көшім хан|Көшім хан]] (1569-1574, 1578-1598)
* Әли хан (1598-1607)

==Әдебиет==
''
* ''Атласи Х.'' История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 96 с.&lt;br /&gt;
* ''Греков Б. Д.'', Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение. — 2-е изд. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — 10 000 экз.&lt;br /&gt;
* ''Егоров В. Л.'' Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв. — М.: Наука, 1985. — 11 000 экз. Архивная копия от 10 апреля 2008 на Wayback Machine&lt;br /&gt;
* ''Исхаков Д. М.'' Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз.&lt;br /&gt;
* ''Маслюженко Д. Н.'', Рябинина Е. А. Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 97—111. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* ''Матвеев А. В., Татауров С. Ф.'' Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 112—117. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. — М.—Л.: АН СССР, 1937. — Т. 1.&lt;br /&gt;
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. — М.—Л.: АН СССР, 1941. — Т. 2.&lt;br /&gt;
* ''Мухамедьяров Ш. Ф.'' История Сибири с древнейших времен до наших дней. — Л., 1968. — Т. 1. — С. 353—372.&lt;br /&gt;
* ''Похлёбкин В. В.'' СИБИРСКОЕ ХАНСТВО. Отношения между Сибирским ханством и Русским государством (1555-1598 гг.) // Татары и Русь. — М.: Международные отношения, 2000. — С. 149—160. — 192 с. — ISBN 5-7133-1008-6.&lt;br /&gt;
* ''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Торе. — 3-е изд. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9. Архивная копия от 27 января 2012 на Wayback Machine&lt;br /&gt;
* Сибирские татары. Монография / Отв. ред. С. В. Суслова. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0.&lt;br /&gt;
* ''Скрынников Р. Г.'' Ермак. — М.: Просвещение, 1992. — 160 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-09-003828-7.&lt;br /&gt;
* ''Соболев В. И.'' История Сибирских ханств : По археолог. материалам. Дис. д-ра ист. наук: 07.00.06. — Новосибирск, 1994.&lt;br /&gt;
* ''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ:АСТ МОСКВА, 2006. — С. 285—290. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-0358040.&lt;br /&gt;
* ''Трепавлов В. В.'' Ногаи в ханствах Шибанидов // История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 90—139. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5.&lt;br /&gt;
* ''Тычинских З. А.'' К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII вв. // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 172—182. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.&lt;br /&gt;
* ''Файзрахманов Г. Л.'' История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — 431 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3.&lt;br /&gt;
* ''Фарисов Ф. Ф.'' Из истории тюменских и сибирских татар // Тайны Татарского народа (часть 1).&lt;br /&gt;


[[Санат:Сібір хандығы|*]]</text>
      <sha1>qkz5ttgkgc1ocr8dd09d4cjk8vcbky9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620844</id>
      <parentid>3620842</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көшпелі өзбектер мемлекеті (1428-1468) */</comment>
      <origin>3620844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28763" sha1="s4dtgmzos6ov67yi3ackdjubvo35nun" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Сібір (Түмен) хандығы
 |статусы                  = Мемлекет
 |байрақ                   = 
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |карта                    = Сібір ордасы (1570).jpg
 |p1                       =
 |flag_p1                  = 
 |p2                       =
 |flag_p2                  = 
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |құрылуы                  = 1430 (1468)
 |ыдырауы                  = 1598 (1607)
 |астана                   = [[Шыңғы-Тұра]]&lt;br&gt;[[Қашлық]]
 |тілі                     = [[Түркі тілдері|Түркіше]] (әдеби)
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = [[Сыбырлар|сібір татарлары]], [[башқұрттар|башқұрт]] тайпалары, [[ханты|хантылар]] мен [[мансилер|мансилер]], [[қазақтар|қазақ тайпалары]] және т.б.)
 |дейін                    = Әбілқайыр хандығы
 |д1                       = 
 |д2                       = 
 |кейін                    = Орыс патшалығы
 |к1                       = 
 |к2                       = 
 |к3                       = 
}}
'''Сібір хандығы''', кейде '''Түмен хандығы, Шибан Ордасы, Сібір жұрты''' ([[Сыбырлар|сіб. тат.]] ''Себер ханлыгы'', ''Себер йорты'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Сибирское царство, Сибирский юрт, Шибанская Орда'') — XV ғасырдың екінші жартысында [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібірде]] [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] құлдырап, одан Шибан ұлысының бөлініп шығуынан пайда болған феодалдық мемлекет. Сібір (Түмен) хандығы Пермь жерімен, [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасымен]], [[Ноғай Ордасы|Маңғыт жұртымен]] шектесті. Солтүстігіндегі шекарасы [[Обь|Обь өзенінің]] төменгі ағысына, ал шығыста Ала Ордаға (орыс деректері бойынша - ''Пегая Орда'') дейін жететін.

==Саяси тарихы==

=== Бастауы ===
[[File: Caravane Marco Polo.jpg|left|thumb|Каталон атласындағы ''Sebur'' қаласы (1375)]]
«Сібір» терминін ең алғаш [[Жошы хан|Жошының]] 1206 жылы «''Shibir''» жерінен оңтүстікке қарай орналасқан орман тайпаларын бағындыруы жайлы жазылған, 1240 жылы жарық көрген «[[Моңғолдың құпия шежіресі|Моңғолдардың құпия шежіресінде]]» кездестіреміз. Алайда ғалымдар «Сібірдің» қамтыған аумағын сенімді түрде нақтылай алмауда. Палладидің тұжырымына сәйкес - бұл [[Барабы жазығы|Барабы жазығының]] солтүстігі ([[Ертіс]] пен Обь арасы). XIV ғасырда Сібір хандығының болашақ астаналары батысеуропалықтардың карталарында кездесе бастайды: [[Қашлық]] «''Sebur''» ретінде венециандық ағайынды Пицциганилердің картасында (1367), ал [[Шыңғы-Тұра]] «''Singui''» ретінде Каталон атласында (1375). Сібір (Түмен) хандығының құрылуына негіз болған әкімшілік-саяси бірлікті анықтау барысында екі негізгі пікір қалыптасты.

=== Тайбұға иелігі ретінде ===

XIII-XV ғасырлардағы Батыс Сібір жерінде біршама түрік тайпалары мекен етті. [[Моңғол шапқыншылығы|Моңғол шапқыншылығынан]] кейін Батыс Сібір Алтын Орда құрамына кіріп, [[Шайбани мемлекеті|Шибан]] әулиетінің жері саналғанымен, елді басқару [[Тайбұға]] заманындағы түрік шонжорлары әулетінің қолында болды. Тайбұға [[Шыңғыс хан|Шыңғысханның]] құрметіне өзінің астанасы Тура қаласын Чимги-Тура деп атаған. Қазір ол қаланың орнында Түмен қаласы орналасқан. 1428 жылы Батыс Сібірді [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]] басып алды.

=== Шибан ұлысының құрамында ===

Жошының бесінші ұлы [[Шибан]] ұлысты екі рет иеленді:

* 1227 жылы Шыңғыс хан [[Бату хан|Батый]] мен [[Орда Ежен хан|Орда Ежен хан]] арасындағы дау-дамай кезінде Жошы ұлысын 3-ке бөліп, Шибанға «Боз Орданы» берді. 
* 1246 жылы моңғолдардың «Батыс жорығынан» кейін Батый ұлысты 14 бөлікке бөлді. 

Ұлыстардың құрамы мен шекарасы жиі өзгеріп отырды. Алайда Шибан ұрпақтары ұлысты сақтап қалды. [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] реформаларынан кейін Шибан ұлысы өз шекарасын өзгеріссіз сақтап қалған жалғыз әкімшілік-аумақтық бірлік ретінде белгілі.

=== Әбілқайыр хандығы (1428-1468) ===
[[File:Әбілхайыр хан (1428-1468).jpg|left|thumb|Көшпелі өзбектер мемлекетінің билеушісі Әбілқайыр хан (1428-1468)]]
Түменнің (Чинги-Тура) шеткі аймақтық статусынан [[Әбілқайыр хандығы]] астанасына айналуы шибан әулетінің өкілі Әбілхайыр ханның тұсына сәйкес келеді. Қала келесі 18 жылға (1428-1446) мемлекеттің елордасына айналады. «Чинги-Тура уәлаяты» термині дәл сол кезеңде пайда болған. «[[Шыңғыснама]]» мен «Нүсретнама» еңбектерінде түмен хандарына [[Қазан (қала)|Қазан қаласы]] бағынғаны туралы дерек кездеседі.

=== Түмен хандығы (1468-1508) ===
[[File:Царь_Ибак_убивает_хана_Ахмата.png|thumb|Ибақ ханның Ұлы Орданың билеушісі Ахметті өлтіруі. Бейнелі жылнамалар жинағы.]]
Түмен хандығы дербес мемлекет ретінде XV ғасырдың екінші жартысында пайда болды. Оның алдында «Ібір» атауымен Алтын Орданың құрамында еді. [[Тобыл|Тобыл өзенінің]] орта ағысында орналасқан. Ақ Орда, шибан, тайбұға билеушілерімен ұзаққа соғылған тартыстың нәтижесінде мемлекеттегі жоғарғы билікті [[Ибақ Хан|Ибақ]] иеленді. 1471 жылы ноғай мырзаларымен, Ұлы Орданың билеушісі Ахмет ханмен, қазақ билеушілерімен ([[Керей хан|Керей]] мен [[Әз-Жәнібек хан|Жәнібек]]) одақ құрған Ибақ Әбілхайыр ханның мирасқоры [[Шейх Хайдар хан]]ды жеңді. Ал 1481 жылдың қаңтарында ноғай мырзалары Мұса және Жаңбыршымен бірігіп, [[Ұлы Орда|Ұлы Орданың]] ханы [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахметті]] өлтірген. Ноғай мырзаларының қолдауына ие болған ағайынды Ибақ хан пен [[Мамық хан|Мамық сұлтан]] 1492 жылы Қажы-Тарханды (қазіргі [[Астрахань]]) сәтсіз шабуылдады. Жорықтың нәтижесіз аяқталуына [[I Меңлі Герей|қырым ханының]] көмек бермеуі себеп болды. 
[[File:Хан_Мамук_идёт_ратью_на_Казань.png|thumb|left|200px|Мамық ханның Қазан қаласын шабуылдауы. Бейнелеі жылнамалар жинағы.]]
Ағайынды Ибақ пен Мамық тұсында Түмен хандығы өзінің шарықтау шегіне жеткен. Тарихи деректерде Ибақ түмен, ноғай, қазан және Шибан әулетінің ханы ретінде белгілі. Сібір жылнамаларына сәйкес Ибақ хан 1495 жылы (кейбір деректер бойынша 1493) тайбұғалық Мұхамедтің қолынан қаза тапқан. Алайда бұл деректер 1620-шы жылдардың жазбаларында кездескендіктен, ғалымдар ортасында дау-дамайларға алып келді. Ибақтың өлімінен кейін билікті өз қолына алған Мамық астананы Қашлыққа (Сібір) көшірді. 1495-1496 жылдары ноғай және қазан бектерінің көмегімен [[Қазан хандығы|Қазан тағына]] отырды (1495-1497). Мемлекетті басқарудағы қатыгездігі жергілікті саяси және экономикалық топтардың наразылығын тудырды. Мамық ханның сәтсіз жорығынан кейін қазан бектері оған қаланың қақпасын ашпай қойды. Түмен хандығына қайтуға мәжбүр болған хан жолда қайтыс болды.

=== Ескер жұрты (1508-1563) ===
[[File:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|1549 жылы жарық көрген Сигизмунд фон Герберштейннің картасындағы Сібір иелігі (''Sibier Provincia'')]]
Мемлекеттегі дағдарыс Мамықтың өлімінен кейін хан тағына отырған [[Ағалақ хан|Ағалақтың]] тұсына сәйкес келді. «Кіші мұз дәуірі» көшпенді халықтың [[Орта Азия|Орта Азияға]] қоныс аударуына алып келді (шамамен 250-400 мың). Халықтың бірінші тобы 1490-шы, ал екінші тобы 1510-шы жылдары көшті. Халық санының күрт кемуі саяси дағдарысты тудырды. Тақ үшін талас шиеленісе түсті. Ибақ ханның ағасы Ағалақ Ноғай Ордасына бет алып, Мәскеу билеушілерімен қарым-қатынас орнатты. Хан тағына отырған [[Құтлық хан|Құтлық]] 1506 жылдан бастап «Түмен және Сібір ханы» ретінде белгілі. Алайда сыртқы саясаттағы сәтсіздіктер мен климаттың әсері 1510-1511 жылдары бірнеше ұлыстың Орта Азияға көшуімен аяқталды. Биліктен Шыңғыс ұрпақтарын ығыстырған [[Тайбұғалықтар|тайбұғалық]] Мұхаммед Ескер жұртының негізін қалады. Тайбұға әулеті мемлекеттің жаңа билеушілеріне айналды. 1555 жылы тайбұғалық билеуші [[Едігер]] өзінің Орыс патшалығына тәуелділігін мойындады.

=== Көшім ханның тұсындағы Сібір (Түмен) хандығы (1563-1598) ===
[[File:Россия 1570 (Anthony Jenkinson &amp; Abraham Ortelius).jpg|thumb|270px|Э.Дженкинсон картасының негізінде құрылған Абрахам Ортелидің 1570 жылғы картасындағы Түмен (Сібір) хандығы (''TVMEN'')]]
[[Едігер|Едігердің]] орыс патшасының қол астына өтуі Шибан әулеті өкілдерінің наразылығын тудырды. 1555-1563 жылдары [[Мәскеу|Мәскеуде]] Едігердің, Мұртаза мен оның ұлдары [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керейдің]], [[Көшім хан|Көшімнің]] елшілері келіссөздер жүргізген. Орыс патшасы IV Иванның ноғай биі Исмаилге хатына сәйкес хан тағына 1563 жылы Мұртазаның үлкен ұлы Ахмет-Керей отырды. Шибан әулетінде қалыптасқан дәстүр бойынша ағайынды хандардың біреуі саяси, ал екіншісі әскери функцияларды атқарған. Көшім хан 1560-шы және 1570-ші жылдары шығысқа ұйымдастырған жорықтарының нәтижесінде Қызыл-Тура мен Есілдің сағасынан бастап, Ом өзені, Барабы даласы, Обь маңындағы жерлерді басып алды. Жергілікті тайпалардың билеушілерімен одақ құрып, төленетін алым-салықтың мөлшерін бекітті. Жаңа шекаралардың бойында кішігірім қалашықтар салдыртты, ал саяси жағдайы тұрақсыз аймақтарға сенімді адамдарын жіберген. Барабы даласында ханның өкілі ретінде ордасы Тон-Тура қаласында (орыс. Воскресенское городище) орналасқан Боян би белгілі. Обь өзенінің жоғары ағысында мекендеген қалмақ тайпалары Көшім ханның одан әрі шығыс аймақтарды бағындыруына кедергі болды. 
[[File:Көшім ханның тайбұғалықтармен шайқасы.jpg|thumb|left|Көшім ханның Едігер мен Бекболат бастаған әскерімен шайқасы]]
Көшім хан 1569-1570 жылдары қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназарға]] қарсы әскери жорық ұйымдастырған. Ноғай билеушілеріне жөнелтілген орыс елшісі Семен Мальцевтің Мәскеуге жазған хатына сәйкес 1569 жылы Хақназар хан, [[Шығай хан|Шығай]] және Жалым сұлтандар бастаған әскер Ноғай ордасын шабуылдаған. 1570 жылы қазақ ханы басып алған жерлерінен шегініп, ноғай мырзаларымен, түмен (сібір) ханымен бітімге келген. 
1570-ші жылдары Түмен (Сібір) хандығының майдан даласындағы белсенділігі батысқа ауысты. Оралдың арғы бетін басып алған Көшім Пермь жерін және салынып жатқан жаңа орыс қалаларын жиі шабуылдаған.

Сібір ханы Көшім Ресейдің шығысқа қарай ұмтылуына кедергі жасауға тырысты. 1574–1575 жылдары Сібірге барлауға жіберілген Иван Грозныйдың отрядын Көшім хан қырып тастайды. 1582 жылы Көшім әскерлері атаман Ермактың отрядынан жеңіледі. 1582 жылдың күзінде атаман Ермак 600-ге жуық казагымен Ескер қаласына шабуыл жасайды. Көшім әскері жақсы қаруланған Ермак отрядынан жеңіледі. 1584 жылы Көшімнің адамдары Ермакты өлтіреді. 1598 жылы орыс әскерлеріне қарсы ұйымдастырылған шайқаста Көшім жеңіліп, Шығыс Қазақстан жеріне қашады. Сібір хандығының Мәскеу мемлекетінің құрамына кіру үрдісі басталды.

==Мемлекетті басқару жүйесі==

Сібір хандығы көпұлтты саяси бірлестік еді. Жоғарғы билеуші – хан. Ханды бектер, мырзалар, тархандар сайлайтын. Мемлекеттік құрылым жартылай әскери сипатқа ие болған. Хандықты басқаруда хан уәзірге (қараша мен кеңесші) арқа сүйеген. Сібір хандары ұлыстарды басқарып отырған мырзалар мен бектердің жұмысына араласа қоймайтын. Әскери олжаға қызығушылық танытқандықтан, мырзалар мен бектер соғыстар мен жорықтарға белсене қатысатын. Түркітілдес феодалдар қатарына ханты және мансы тайпалары феодалдарының бір бөлігі жатқан. Алайда, түркітілдес емес тайпалар, негізінен, тәуелділік жағдайында болды. Сібір хандығында туған осындай қарама-қайшылықтар мемлекеттің дамуына кері әсерін тигізді.

==Халқы мен экономикасы==
[[File:Б.Аньезенің картасы (1525).jpg|thumb|left|Баттиста Аньезенің 1525 жылғы картасындағы Шибан әулетінің иелегі (''Sciabani tartari'')]]
Түркітілдес тайпалар, негізінен, жартылай көшпелі мал шаруашылығымен, балық аулаумен, аңшылықпен айналысатын. Осыған қарамастан, археологтар Тобыл мен Ертіс алқаптарында отырықшылық өмірдің белгілерін тапқан. Сол аймақтарда үй шаруашылығы, тоқыма, метал өңдеу, қыш-құмыра өнеркәсібі дамыды. Сібір хандығының негізгі әкімшілік және әскери орталықтары: Қызыл-Тура, Қасым-Тура, Явлу-Тура (қазіргі Ялуторовск қаласы), Тонтур.

Көшімнің кезінде Сібір хандығында көптеген қамалдар мен бекіністер, ғимараттар салынады. Көшімнің тұсында Сібір халқы ислам дінін қабылдайды. Сібір хандығында, негізінен, сауда мен аңшылық дамыды.

== Сібір хандығындағы қалашықтар мен елді-мекендер ==

==Әскері==

Сібір отрядтарынан өзге Сібір хандығы жорықтары кезінде жергілікті тайпалардың жауынгерлеріне арқа сүйеген. Сібір әскерінің нақты санын анықтау қиын. Алайда, Абалақ өзенің бойындағы шайқаста Көшім ханның ұлы Мәметқұл бір түменді (10 мың адам) басқарған. Хандықтың әскері орталықтандырылмағандықтан, орыс әскерлеріне қарсылық көрсете алмады. Көшім хан қол астына ноғайлардан құралған кішігірім отряд жасақтаған. Сібірдің көптеген князьдері гарнизондармен нығайтылған қалашықтарда тұрған. Сібір хандығының жауынгерлері майдан даласында садақ, қылыш, найза, айбалталарды кеңінен қолданған. Ал қорғаныс құралдары ретінде дулыға, сауынттың алуан түрін кездестіреміз.

==Сібірдің билеушілері==

=== Сібірдің моңғол шапқыншылығына дейінгі билеушілері ===

* Он-Сом хан 
* Тайбұға (1220-белгісіз)

'''Шибан ұлысы'''

* Шибан (1243 жылдан бастап)
* Бахадүр хан (1266-1280)
* Жошы-бұға (1266-1280)
* Мың-Темір (1359 жылға дейін)
* Болат-Темір (1359-1367)
* Әлібек хан (1367-1375)
* Қағанбек (1375-1380)
* Дәулет шейх (1382 жылға кейін)

'''Тоқа-Темір әулеті'''

* [[Тоқтамыс хан]] (1396-1406)
* Шыңғыс-оғлан (1407-1403)

'''Көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілхайыр ордасы)'''

* [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед хан]] (1420-1428)
* Жұмадық (1425-1428)
* Махмұд-Қожа (1428-1429)
* [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр хан]] (1428-1468)

'''Түмен хандығы, Ескер (Сібір) жұрты'''

* [[Ибақ хан]] (1468-1495)
* [[Мамық хан]] (1495-1497)
* [[Ағалақ хан]] (1497-1505)
* [[Құтлық хан]] (1505-1525)
* [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым]] (1516-1530)
* [[Едігер]] (1552-1563)
* [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бекболат]] (1558-1563)
* [[Ахмет-Керей хан]] (1563-1579, 1574-1578)
* [[Көшім хан|Көшім хан]] (1569-1574, 1578-1598)
* Әли хан (1598-1607)

==Әдебиет==
''
* ''Атласи Х.'' История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 96 с.&lt;br /&gt;
* ''Греков Б. Д.'', Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение. — 2-е изд. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — 10 000 экз.&lt;br /&gt;
* ''Егоров В. Л.'' Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв. — М.: Наука, 1985. — 11 000 экз. Архивная копия от 10 апреля 2008 на Wayback Machine&lt;br /&gt;
* ''Исхаков Д. М.'' Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз.&lt;br /&gt;
* ''Маслюженко Д. Н.'', Рябинина Е. А. Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 97—111. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* ''Матвеев А. В., Татауров С. Ф.'' Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 112—117. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. — М.—Л.: АН СССР, 1937. — Т. 1.&lt;br /&gt;
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. — М.—Л.: АН СССР, 1941. — Т. 2.&lt;br /&gt;
* ''Мухамедьяров Ш. Ф.'' История Сибири с древнейших времен до наших дней. — Л., 1968. — Т. 1. — С. 353—372.&lt;br /&gt;
* ''Похлёбкин В. В.'' СИБИРСКОЕ ХАНСТВО. Отношения между Сибирским ханством и Русским государством (1555-1598 гг.) // Татары и Русь. — М.: Международные отношения, 2000. — С. 149—160. — 192 с. — ISBN 5-7133-1008-6.&lt;br /&gt;
* ''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Торе. — 3-е изд. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9. Архивная копия от 27 января 2012 на Wayback Machine&lt;br /&gt;
* Сибирские татары. Монография / Отв. ред. С. В. Суслова. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0.&lt;br /&gt;
* ''Скрынников Р. Г.'' Ермак. — М.: Просвещение, 1992. — 160 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-09-003828-7.&lt;br /&gt;
* ''Соболев В. И.'' История Сибирских ханств : По археолог. материалам. Дис. д-ра ист. наук: 07.00.06. — Новосибирск, 1994.&lt;br /&gt;
* ''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ:АСТ МОСКВА, 2006. — С. 285—290. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-0358040.&lt;br /&gt;
* ''Трепавлов В. В.'' Ногаи в ханствах Шибанидов // История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 90—139. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5.&lt;br /&gt;
* ''Тычинских З. А.'' К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII вв. // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 172—182. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.&lt;br /&gt;
* ''Файзрахманов Г. Л.'' История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — 431 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3.&lt;br /&gt;
* ''Фарисов Ф. Ф.'' Из истории тюменских и сибирских татар // Тайны Татарского народа (часть 1).&lt;br /&gt;


[[Санат:Сібір хандығы|*]]</text>
      <sha1>s4dtgmzos6ov67yi3ackdjubvo35nun</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620845</id>
      <parentid>3620844</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:06:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түмен хандығы (1468-1508) */</comment>
      <origin>3620845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28763" sha1="0vuonl1y6rr440o60vtnyaluibqxz4p" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Сібір (Түмен) хандығы
 |статусы                  = Мемлекет
 |байрақ                   = 
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |карта                    = Сібір ордасы (1570).jpg
 |p1                       =
 |flag_p1                  = 
 |p2                       =
 |flag_p2                  = 
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |құрылуы                  = 1430 (1468)
 |ыдырауы                  = 1598 (1607)
 |астана                   = [[Шыңғы-Тұра]]&lt;br&gt;[[Қашлық]]
 |тілі                     = [[Түркі тілдері|Түркіше]] (әдеби)
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = [[Сыбырлар|сібір татарлары]], [[башқұрттар|башқұрт]] тайпалары, [[ханты|хантылар]] мен [[мансилер|мансилер]], [[қазақтар|қазақ тайпалары]] және т.б.)
 |дейін                    = Әбілқайыр хандығы
 |д1                       = 
 |д2                       = 
 |кейін                    = Орыс патшалығы
 |к1                       = 
 |к2                       = 
 |к3                       = 
}}
'''Сібір хандығы''', кейде '''Түмен хандығы, Шибан Ордасы, Сібір жұрты''' ([[Сыбырлар|сіб. тат.]] ''Себер ханлыгы'', ''Себер йорты'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Сибирское царство, Сибирский юрт, Шибанская Орда'') — XV ғасырдың екінші жартысында [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібірде]] [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] құлдырап, одан Шибан ұлысының бөлініп шығуынан пайда болған феодалдық мемлекет. Сібір (Түмен) хандығы Пермь жерімен, [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасымен]], [[Ноғай Ордасы|Маңғыт жұртымен]] шектесті. Солтүстігіндегі шекарасы [[Обь|Обь өзенінің]] төменгі ағысына, ал шығыста Ала Ордаға (орыс деректері бойынша - ''Пегая Орда'') дейін жететін.

==Саяси тарихы==

=== Бастауы ===
[[File: Caravane Marco Polo.jpg|left|thumb|Каталон атласындағы ''Sebur'' қаласы (1375)]]
«Сібір» терминін ең алғаш [[Жошы хан|Жошының]] 1206 жылы «''Shibir''» жерінен оңтүстікке қарай орналасқан орман тайпаларын бағындыруы жайлы жазылған, 1240 жылы жарық көрген «[[Моңғолдың құпия шежіресі|Моңғолдардың құпия шежіресінде]]» кездестіреміз. Алайда ғалымдар «Сібірдің» қамтыған аумағын сенімді түрде нақтылай алмауда. Палладидің тұжырымына сәйкес - бұл [[Барабы жазығы|Барабы жазығының]] солтүстігі ([[Ертіс]] пен Обь арасы). XIV ғасырда Сібір хандығының болашақ астаналары батысеуропалықтардың карталарында кездесе бастайды: [[Қашлық]] «''Sebur''» ретінде венециандық ағайынды Пицциганилердің картасында (1367), ал [[Шыңғы-Тұра]] «''Singui''» ретінде Каталон атласында (1375). Сібір (Түмен) хандығының құрылуына негіз болған әкімшілік-саяси бірлікті анықтау барысында екі негізгі пікір қалыптасты.

=== Тайбұға иелігі ретінде ===

XIII-XV ғасырлардағы Батыс Сібір жерінде біршама түрік тайпалары мекен етті. [[Моңғол шапқыншылығы|Моңғол шапқыншылығынан]] кейін Батыс Сібір Алтын Орда құрамына кіріп, [[Шайбани мемлекеті|Шибан]] әулиетінің жері саналғанымен, елді басқару [[Тайбұға]] заманындағы түрік шонжорлары әулетінің қолында болды. Тайбұға [[Шыңғыс хан|Шыңғысханның]] құрметіне өзінің астанасы Тура қаласын Чимги-Тура деп атаған. Қазір ол қаланың орнында Түмен қаласы орналасқан. 1428 жылы Батыс Сібірді [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]] басып алды.

=== Шибан ұлысының құрамында ===

Жошының бесінші ұлы [[Шибан]] ұлысты екі рет иеленді:

* 1227 жылы Шыңғыс хан [[Бату хан|Батый]] мен [[Орда Ежен хан|Орда Ежен хан]] арасындағы дау-дамай кезінде Жошы ұлысын 3-ке бөліп, Шибанға «Боз Орданы» берді. 
* 1246 жылы моңғолдардың «Батыс жорығынан» кейін Батый ұлысты 14 бөлікке бөлді. 

Ұлыстардың құрамы мен шекарасы жиі өзгеріп отырды. Алайда Шибан ұрпақтары ұлысты сақтап қалды. [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] реформаларынан кейін Шибан ұлысы өз шекарасын өзгеріссіз сақтап қалған жалғыз әкімшілік-аумақтық бірлік ретінде белгілі.

=== Әбілқайыр хандығы (1428-1468) ===
[[File:Әбілхайыр хан (1428-1468).jpg|left|thumb|Көшпелі өзбектер мемлекетінің билеушісі Әбілқайыр хан (1428-1468)]]
Түменнің (Чинги-Тура) шеткі аймақтық статусынан [[Әбілқайыр хандығы]] астанасына айналуы шибан әулетінің өкілі Әбілхайыр ханның тұсына сәйкес келеді. Қала келесі 18 жылға (1428-1446) мемлекеттің елордасына айналады. «Чинги-Тура уәлаяты» термині дәл сол кезеңде пайда болған. «[[Шыңғыснама]]» мен «Нүсретнама» еңбектерінде түмен хандарына [[Қазан (қала)|Қазан қаласы]] бағынғаны туралы дерек кездеседі.

=== Түмен хандығы (1468-1508) ===
[[File:Царь_Ибак_убивает_хана_Ахмата.png|thumb|Ибақ ханның Ұлы Орданың билеушісі Ахметті өлтіруі. Бейнелі жылнамалар жинағы.]]
Түмен хандығы дербес мемлекет ретінде XV ғасырдың екінші жартысында пайда болды. Оның алдында «Ібір» атауымен Алтын Орданың құрамында еді. [[Тобыл|Тобыл өзенінің]] орта ағысында орналасқан. Ақ Орда, шибан, тайбұға билеушілерімен ұзаққа соғылған тартыстың нәтижесінде мемлекеттегі жоғарғы билікті [[Ибақ хан|Ибақ]] иеленді. 1471 жылы ноғай мырзаларымен, Ұлы Орданың билеушісі Ахмет ханмен, қазақ билеушілерімен ([[Керей хан|Керей]] мен [[Әз-Жәнібек хан|Жәнібек]]) одақ құрған Ибақ Әбілхайыр ханның мирасқоры [[Шейх Хайдар хан]]ды жеңді. Ал 1481 жылдың қаңтарында ноғай мырзалары Мұса және Жаңбыршымен бірігіп, [[Ұлы Орда|Ұлы Орданың]] ханы [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахметті]] өлтірген. Ноғай мырзаларының қолдауына ие болған ағайынды Ибақ хан пен [[Мамық хан|Мамық сұлтан]] 1492 жылы Қажы-Тарханды (қазіргі [[Астрахань]]) сәтсіз шабуылдады. Жорықтың нәтижесіз аяқталуына [[I Меңлі Герей|қырым ханының]] көмек бермеуі себеп болды. 
[[File:Хан_Мамук_идёт_ратью_на_Казань.png|thumb|left|200px|Мамық ханның Қазан қаласын шабуылдауы. Бейнелеі жылнамалар жинағы.]]
Ағайынды Ибақ пен Мамық тұсында Түмен хандығы өзінің шарықтау шегіне жеткен. Тарихи деректерде Ибақ түмен, ноғай, қазан және Шибан әулетінің ханы ретінде белгілі. Сібір жылнамаларына сәйкес Ибақ хан 1495 жылы (кейбір деректер бойынша 1493) тайбұғалық Мұхамедтің қолынан қаза тапқан. Алайда бұл деректер 1620-шы жылдардың жазбаларында кездескендіктен, ғалымдар ортасында дау-дамайларға алып келді. Ибақтың өлімінен кейін билікті өз қолына алған Мамық астананы Қашлыққа (Сібір) көшірді. 1495-1496 жылдары ноғай және қазан бектерінің көмегімен [[Қазан хандығы|Қазан тағына]] отырды (1495-1497). Мемлекетті басқарудағы қатыгездігі жергілікті саяси және экономикалық топтардың наразылығын тудырды. Мамық ханның сәтсіз жорығынан кейін қазан бектері оған қаланың қақпасын ашпай қойды. Түмен хандығына қайтуға мәжбүр болған хан жолда қайтыс болды.

=== Ескер жұрты (1508-1563) ===
[[File:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|1549 жылы жарық көрген Сигизмунд фон Герберштейннің картасындағы Сібір иелігі (''Sibier Provincia'')]]
Мемлекеттегі дағдарыс Мамықтың өлімінен кейін хан тағына отырған [[Ағалақ хан|Ағалақтың]] тұсына сәйкес келді. «Кіші мұз дәуірі» көшпенді халықтың [[Орта Азия|Орта Азияға]] қоныс аударуына алып келді (шамамен 250-400 мың). Халықтың бірінші тобы 1490-шы, ал екінші тобы 1510-шы жылдары көшті. Халық санының күрт кемуі саяси дағдарысты тудырды. Тақ үшін талас шиеленісе түсті. Ибақ ханның ағасы Ағалақ Ноғай Ордасына бет алып, Мәскеу билеушілерімен қарым-қатынас орнатты. Хан тағына отырған [[Құтлық хан|Құтлық]] 1506 жылдан бастап «Түмен және Сібір ханы» ретінде белгілі. Алайда сыртқы саясаттағы сәтсіздіктер мен климаттың әсері 1510-1511 жылдары бірнеше ұлыстың Орта Азияға көшуімен аяқталды. Биліктен Шыңғыс ұрпақтарын ығыстырған [[Тайбұғалықтар|тайбұғалық]] Мұхаммед Ескер жұртының негізін қалады. Тайбұға әулеті мемлекеттің жаңа билеушілеріне айналды. 1555 жылы тайбұғалық билеуші [[Едігер]] өзінің Орыс патшалығына тәуелділігін мойындады.

=== Көшім ханның тұсындағы Сібір (Түмен) хандығы (1563-1598) ===
[[File:Россия 1570 (Anthony Jenkinson &amp; Abraham Ortelius).jpg|thumb|270px|Э.Дженкинсон картасының негізінде құрылған Абрахам Ортелидің 1570 жылғы картасындағы Түмен (Сібір) хандығы (''TVMEN'')]]
[[Едігер|Едігердің]] орыс патшасының қол астына өтуі Шибан әулеті өкілдерінің наразылығын тудырды. 1555-1563 жылдары [[Мәскеу|Мәскеуде]] Едігердің, Мұртаза мен оның ұлдары [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керейдің]], [[Көшім хан|Көшімнің]] елшілері келіссөздер жүргізген. Орыс патшасы IV Иванның ноғай биі Исмаилге хатына сәйкес хан тағына 1563 жылы Мұртазаның үлкен ұлы Ахмет-Керей отырды. Шибан әулетінде қалыптасқан дәстүр бойынша ағайынды хандардың біреуі саяси, ал екіншісі әскери функцияларды атқарған. Көшім хан 1560-шы және 1570-ші жылдары шығысқа ұйымдастырған жорықтарының нәтижесінде Қызыл-Тура мен Есілдің сағасынан бастап, Ом өзені, Барабы даласы, Обь маңындағы жерлерді басып алды. Жергілікті тайпалардың билеушілерімен одақ құрып, төленетін алым-салықтың мөлшерін бекітті. Жаңа шекаралардың бойында кішігірім қалашықтар салдыртты, ал саяси жағдайы тұрақсыз аймақтарға сенімді адамдарын жіберген. Барабы даласында ханның өкілі ретінде ордасы Тон-Тура қаласында (орыс. Воскресенское городище) орналасқан Боян би белгілі. Обь өзенінің жоғары ағысында мекендеген қалмақ тайпалары Көшім ханның одан әрі шығыс аймақтарды бағындыруына кедергі болды. 
[[File:Көшім ханның тайбұғалықтармен шайқасы.jpg|thumb|left|Көшім ханның Едігер мен Бекболат бастаған әскерімен шайқасы]]
Көшім хан 1569-1570 жылдары қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназарға]] қарсы әскери жорық ұйымдастырған. Ноғай билеушілеріне жөнелтілген орыс елшісі Семен Мальцевтің Мәскеуге жазған хатына сәйкес 1569 жылы Хақназар хан, [[Шығай хан|Шығай]] және Жалым сұлтандар бастаған әскер Ноғай ордасын шабуылдаған. 1570 жылы қазақ ханы басып алған жерлерінен шегініп, ноғай мырзаларымен, түмен (сібір) ханымен бітімге келген. 
1570-ші жылдары Түмен (Сібір) хандығының майдан даласындағы белсенділігі батысқа ауысты. Оралдың арғы бетін басып алған Көшім Пермь жерін және салынып жатқан жаңа орыс қалаларын жиі шабуылдаған.

Сібір ханы Көшім Ресейдің шығысқа қарай ұмтылуына кедергі жасауға тырысты. 1574–1575 жылдары Сібірге барлауға жіберілген Иван Грозныйдың отрядын Көшім хан қырып тастайды. 1582 жылы Көшім әскерлері атаман Ермактың отрядынан жеңіледі. 1582 жылдың күзінде атаман Ермак 600-ге жуық казагымен Ескер қаласына шабуыл жасайды. Көшім әскері жақсы қаруланған Ермак отрядынан жеңіледі. 1584 жылы Көшімнің адамдары Ермакты өлтіреді. 1598 жылы орыс әскерлеріне қарсы ұйымдастырылған шайқаста Көшім жеңіліп, Шығыс Қазақстан жеріне қашады. Сібір хандығының Мәскеу мемлекетінің құрамына кіру үрдісі басталды.

==Мемлекетті басқару жүйесі==

Сібір хандығы көпұлтты саяси бірлестік еді. Жоғарғы билеуші – хан. Ханды бектер, мырзалар, тархандар сайлайтын. Мемлекеттік құрылым жартылай әскери сипатқа ие болған. Хандықты басқаруда хан уәзірге (қараша мен кеңесші) арқа сүйеген. Сібір хандары ұлыстарды басқарып отырған мырзалар мен бектердің жұмысына араласа қоймайтын. Әскери олжаға қызығушылық танытқандықтан, мырзалар мен бектер соғыстар мен жорықтарға белсене қатысатын. Түркітілдес феодалдар қатарына ханты және мансы тайпалары феодалдарының бір бөлігі жатқан. Алайда, түркітілдес емес тайпалар, негізінен, тәуелділік жағдайында болды. Сібір хандығында туған осындай қарама-қайшылықтар мемлекеттің дамуына кері әсерін тигізді.

==Халқы мен экономикасы==
[[File:Б.Аньезенің картасы (1525).jpg|thumb|left|Баттиста Аньезенің 1525 жылғы картасындағы Шибан әулетінің иелегі (''Sciabani tartari'')]]
Түркітілдес тайпалар, негізінен, жартылай көшпелі мал шаруашылығымен, балық аулаумен, аңшылықпен айналысатын. Осыған қарамастан, археологтар Тобыл мен Ертіс алқаптарында отырықшылық өмірдің белгілерін тапқан. Сол аймақтарда үй шаруашылығы, тоқыма, метал өңдеу, қыш-құмыра өнеркәсібі дамыды. Сібір хандығының негізгі әкімшілік және әскери орталықтары: Қызыл-Тура, Қасым-Тура, Явлу-Тура (қазіргі Ялуторовск қаласы), Тонтур.

Көшімнің кезінде Сібір хандығында көптеген қамалдар мен бекіністер, ғимараттар салынады. Көшімнің тұсында Сібір халқы ислам дінін қабылдайды. Сібір хандығында, негізінен, сауда мен аңшылық дамыды.

== Сібір хандығындағы қалашықтар мен елді-мекендер ==

==Әскері==

Сібір отрядтарынан өзге Сібір хандығы жорықтары кезінде жергілікті тайпалардың жауынгерлеріне арқа сүйеген. Сібір әскерінің нақты санын анықтау қиын. Алайда, Абалақ өзенің бойындағы шайқаста Көшім ханның ұлы Мәметқұл бір түменді (10 мың адам) басқарған. Хандықтың әскері орталықтандырылмағандықтан, орыс әскерлеріне қарсылық көрсете алмады. Көшім хан қол астына ноғайлардан құралған кішігірім отряд жасақтаған. Сібірдің көптеген князьдері гарнизондармен нығайтылған қалашықтарда тұрған. Сібір хандығының жауынгерлері майдан даласында садақ, қылыш, найза, айбалталарды кеңінен қолданған. Ал қорғаныс құралдары ретінде дулыға, сауынттың алуан түрін кездестіреміз.

==Сібірдің билеушілері==

=== Сібірдің моңғол шапқыншылығына дейінгі билеушілері ===

* Он-Сом хан 
* Тайбұға (1220-белгісіз)

'''Шибан ұлысы'''

* Шибан (1243 жылдан бастап)
* Бахадүр хан (1266-1280)
* Жошы-бұға (1266-1280)
* Мың-Темір (1359 жылға дейін)
* Болат-Темір (1359-1367)
* Әлібек хан (1367-1375)
* Қағанбек (1375-1380)
* Дәулет шейх (1382 жылға кейін)

'''Тоқа-Темір әулеті'''

* [[Тоқтамыс хан]] (1396-1406)
* Шыңғыс-оғлан (1407-1403)

'''Көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілхайыр ордасы)'''

* [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед хан]] (1420-1428)
* Жұмадық (1425-1428)
* Махмұд-Қожа (1428-1429)
* [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр хан]] (1428-1468)

'''Түмен хандығы, Ескер (Сібір) жұрты'''

* [[Ибақ хан]] (1468-1495)
* [[Мамық хан]] (1495-1497)
* [[Ағалақ хан]] (1497-1505)
* [[Құтлық хан]] (1505-1525)
* [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым]] (1516-1530)
* [[Едігер]] (1552-1563)
* [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бекболат]] (1558-1563)
* [[Ахмет-Керей хан]] (1563-1579, 1574-1578)
* [[Көшім хан|Көшім хан]] (1569-1574, 1578-1598)
* Әли хан (1598-1607)

==Әдебиет==
''
* ''Атласи Х.'' История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 96 с.&lt;br /&gt;
* ''Греков Б. Д.'', Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение. — 2-е изд. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — 10 000 экз.&lt;br /&gt;
* ''Егоров В. Л.'' Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв. — М.: Наука, 1985. — 11 000 экз. Архивная копия от 10 апреля 2008 на Wayback Machine&lt;br /&gt;
* ''Исхаков Д. М.'' Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз.&lt;br /&gt;
* ''Маслюженко Д. Н.'', Рябинина Е. А. Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 97—111. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* ''Матвеев А. В., Татауров С. Ф.'' Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 112—117. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. — М.—Л.: АН СССР, 1937. — Т. 1.&lt;br /&gt;
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. — М.—Л.: АН СССР, 1941. — Т. 2.&lt;br /&gt;
* ''Мухамедьяров Ш. Ф.'' История Сибири с древнейших времен до наших дней. — Л., 1968. — Т. 1. — С. 353—372.&lt;br /&gt;
* ''Похлёбкин В. В.'' СИБИРСКОЕ ХАНСТВО. Отношения между Сибирским ханством и Русским государством (1555-1598 гг.) // Татары и Русь. — М.: Международные отношения, 2000. — С. 149—160. — 192 с. — ISBN 5-7133-1008-6.&lt;br /&gt;
* ''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Торе. — 3-е изд. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9. Архивная копия от 27 января 2012 на Wayback Machine&lt;br /&gt;
* Сибирские татары. Монография / Отв. ред. С. В. Суслова. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0.&lt;br /&gt;
* ''Скрынников Р. Г.'' Ермак. — М.: Просвещение, 1992. — 160 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-09-003828-7.&lt;br /&gt;
* ''Соболев В. И.'' История Сибирских ханств : По археолог. материалам. Дис. д-ра ист. наук: 07.00.06. — Новосибирск, 1994.&lt;br /&gt;
* ''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ:АСТ МОСКВА, 2006. — С. 285—290. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-0358040.&lt;br /&gt;
* ''Трепавлов В. В.'' Ногаи в ханствах Шибанидов // История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 90—139. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5.&lt;br /&gt;
* ''Тычинских З. А.'' К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII вв. // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 172—182. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.&lt;br /&gt;
* ''Файзрахманов Г. Л.'' История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — 431 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3.&lt;br /&gt;
* ''Фарисов Ф. Ф.'' Из истории тюменских и сибирских татар // Тайны Татарского народа (часть 1).&lt;br /&gt;


[[Санат:Сібір хандығы|*]]</text>
      <sha1>0vuonl1y6rr440o60vtnyaluibqxz4p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620846</id>
      <parentid>3620845</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:07:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түмен хандығы (1468-1508) */</comment>
      <origin>3620846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28758" sha1="olqoecc3jjl3ize4i43dso532t41ocr" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Сібір (Түмен) хандығы
 |статусы                  = Мемлекет
 |байрақ                   = 
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |карта                    = Сібір ордасы (1570).jpg
 |p1                       =
 |flag_p1                  = 
 |p2                       =
 |flag_p2                  = 
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |құрылуы                  = 1430 (1468)
 |ыдырауы                  = 1598 (1607)
 |астана                   = [[Шыңғы-Тұра]]&lt;br&gt;[[Қашлық]]
 |тілі                     = [[Түркі тілдері|Түркіше]] (әдеби)
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = [[Сыбырлар|сібір татарлары]], [[башқұрттар|башқұрт]] тайпалары, [[ханты|хантылар]] мен [[мансилер|мансилер]], [[қазақтар|қазақ тайпалары]] және т.б.)
 |дейін                    = Әбілқайыр хандығы
 |д1                       = 
 |д2                       = 
 |кейін                    = Орыс патшалығы
 |к1                       = 
 |к2                       = 
 |к3                       = 
}}
'''Сібір хандығы''', кейде '''Түмен хандығы, Шибан Ордасы, Сібір жұрты''' ([[Сыбырлар|сіб. тат.]] ''Себер ханлыгы'', ''Себер йорты'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Сибирское царство, Сибирский юрт, Шибанская Орда'') — XV ғасырдың екінші жартысында [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібірде]] [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] құлдырап, одан Шибан ұлысының бөлініп шығуынан пайда болған феодалдық мемлекет. Сібір (Түмен) хандығы Пермь жерімен, [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасымен]], [[Ноғай Ордасы|Маңғыт жұртымен]] шектесті. Солтүстігіндегі шекарасы [[Обь|Обь өзенінің]] төменгі ағысына, ал шығыста Ала Ордаға (орыс деректері бойынша - ''Пегая Орда'') дейін жететін.

==Саяси тарихы==

=== Бастауы ===
[[File: Caravane Marco Polo.jpg|left|thumb|Каталон атласындағы ''Sebur'' қаласы (1375)]]
«Сібір» терминін ең алғаш [[Жошы хан|Жошының]] 1206 жылы «''Shibir''» жерінен оңтүстікке қарай орналасқан орман тайпаларын бағындыруы жайлы жазылған, 1240 жылы жарық көрген «[[Моңғолдың құпия шежіресі|Моңғолдардың құпия шежіресінде]]» кездестіреміз. Алайда ғалымдар «Сібірдің» қамтыған аумағын сенімді түрде нақтылай алмауда. Палладидің тұжырымына сәйкес - бұл [[Барабы жазығы|Барабы жазығының]] солтүстігі ([[Ертіс]] пен Обь арасы). XIV ғасырда Сібір хандығының болашақ астаналары батысеуропалықтардың карталарында кездесе бастайды: [[Қашлық]] «''Sebur''» ретінде венециандық ағайынды Пицциганилердің картасында (1367), ал [[Шыңғы-Тұра]] «''Singui''» ретінде Каталон атласында (1375). Сібір (Түмен) хандығының құрылуына негіз болған әкімшілік-саяси бірлікті анықтау барысында екі негізгі пікір қалыптасты.

=== Тайбұға иелігі ретінде ===

XIII-XV ғасырлардағы Батыс Сібір жерінде біршама түрік тайпалары мекен етті. [[Моңғол шапқыншылығы|Моңғол шапқыншылығынан]] кейін Батыс Сібір Алтын Орда құрамына кіріп, [[Шайбани мемлекеті|Шибан]] әулиетінің жері саналғанымен, елді басқару [[Тайбұға]] заманындағы түрік шонжорлары әулетінің қолында болды. Тайбұға [[Шыңғыс хан|Шыңғысханның]] құрметіне өзінің астанасы Тура қаласын Чимги-Тура деп атаған. Қазір ол қаланың орнында Түмен қаласы орналасқан. 1428 жылы Батыс Сібірді [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]] басып алды.

=== Шибан ұлысының құрамында ===

Жошының бесінші ұлы [[Шибан]] ұлысты екі рет иеленді:

* 1227 жылы Шыңғыс хан [[Бату хан|Батый]] мен [[Орда Ежен хан|Орда Ежен хан]] арасындағы дау-дамай кезінде Жошы ұлысын 3-ке бөліп, Шибанға «Боз Орданы» берді. 
* 1246 жылы моңғолдардың «Батыс жорығынан» кейін Батый ұлысты 14 бөлікке бөлді. 

Ұлыстардың құрамы мен шекарасы жиі өзгеріп отырды. Алайда Шибан ұрпақтары ұлысты сақтап қалды. [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] реформаларынан кейін Шибан ұлысы өз шекарасын өзгеріссіз сақтап қалған жалғыз әкімшілік-аумақтық бірлік ретінде белгілі.

=== Әбілқайыр хандығы (1428-1468) ===
[[File:Әбілхайыр хан (1428-1468).jpg|left|thumb|Көшпелі өзбектер мемлекетінің билеушісі Әбілқайыр хан (1428-1468)]]
Түменнің (Чинги-Тура) шеткі аймақтық статусынан [[Әбілқайыр хандығы]] астанасына айналуы шибан әулетінің өкілі Әбілхайыр ханның тұсына сәйкес келеді. Қала келесі 18 жылға (1428-1446) мемлекеттің елордасына айналады. «Чинги-Тура уәлаяты» термині дәл сол кезеңде пайда болған. «[[Шыңғыснама]]» мен «Нүсретнама» еңбектерінде түмен хандарына [[Қазан (қала)|Қазан қаласы]] бағынғаны туралы дерек кездеседі.

=== Түмен хандығы (1468-1508) ===
[[File:Царь_Ибак_убивает_хана_Ахмата.png|thumb|Ибақ ханның Ұлы Орданың билеушісі Ахметті өлтіруі. Бейнелі жылнамалар жинағы.]]
Түмен хандығы дербес мемлекет ретінде XV ғасырдың екінші жартысында пайда болды. Оның алдында «Ібір» атауымен Алтын Орданың құрамында еді. [[Тобыл|Тобыл өзенінің]] орта ағысында орналасқан. Ақ Орда, шибан, тайбұға билеушілерімен ұзаққа соғылған тартыстың нәтижесінде мемлекеттегі жоғарғы билікті [[Ибақ хан|Ибақ]] иеленді. 1471 жылы ноғай мырзаларымен, Ұлы Орданың билеушісі Ахмет ханмен, қазақ билеушілерімен ([[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]]) одақ құрған Ибақ Әбілхайыр ханның мирасқоры [[Шейх Хайдар хан]]ды жеңді. Ал 1481 жылдың қаңтарында ноғай мырзалары Мұса және Жаңбыршымен бірігіп, [[Ұлы Орда|Ұлы Орданың]] ханы [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахметті]] өлтірген. Ноғай мырзаларының қолдауына ие болған ағайынды Ибақ хан пен [[Мамық хан|Мамық сұлтан]] 1492 жылы Қажы-Тарханды (қазіргі [[Астрахань]]) сәтсіз шабуылдады. Жорықтың нәтижесіз аяқталуына [[I Меңлі Герей|қырым ханының]] көмек бермеуі себеп болды. 
[[File:Хан_Мамук_идёт_ратью_на_Казань.png|thumb|left|200px|Мамық ханның Қазан қаласын шабуылдауы. Бейнелеі жылнамалар жинағы.]]
Ағайынды Ибақ пен Мамық тұсында Түмен хандығы өзінің шарықтау шегіне жеткен. Тарихи деректерде Ибақ түмен, ноғай, қазан және Шибан әулетінің ханы ретінде белгілі. Сібір жылнамаларына сәйкес Ибақ хан 1495 жылы (кейбір деректер бойынша 1493) тайбұғалық Мұхамедтің қолынан қаза тапқан. Алайда бұл деректер 1620-шы жылдардың жазбаларында кездескендіктен, ғалымдар ортасында дау-дамайларға алып келді. Ибақтың өлімінен кейін билікті өз қолына алған Мамық астананы Қашлыққа (Сібір) көшірді. 1495-1496 жылдары ноғай және қазан бектерінің көмегімен [[Қазан хандығы|Қазан тағына]] отырды (1495-1497). Мемлекетті басқарудағы қатыгездігі жергілікті саяси және экономикалық топтардың наразылығын тудырды. Мамық ханның сәтсіз жорығынан кейін қазан бектері оған қаланың қақпасын ашпай қойды. Түмен хандығына қайтуға мәжбүр болған хан жолда қайтыс болды.

=== Ескер жұрты (1508-1563) ===
[[File:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|1549 жылы жарық көрген Сигизмунд фон Герберштейннің картасындағы Сібір иелігі (''Sibier Provincia'')]]
Мемлекеттегі дағдарыс Мамықтың өлімінен кейін хан тағына отырған [[Ағалақ хан|Ағалақтың]] тұсына сәйкес келді. «Кіші мұз дәуірі» көшпенді халықтың [[Орта Азия|Орта Азияға]] қоныс аударуына алып келді (шамамен 250-400 мың). Халықтың бірінші тобы 1490-шы, ал екінші тобы 1510-шы жылдары көшті. Халық санының күрт кемуі саяси дағдарысты тудырды. Тақ үшін талас шиеленісе түсті. Ибақ ханның ағасы Ағалақ Ноғай Ордасына бет алып, Мәскеу билеушілерімен қарым-қатынас орнатты. Хан тағына отырған [[Құтлық хан|Құтлық]] 1506 жылдан бастап «Түмен және Сібір ханы» ретінде белгілі. Алайда сыртқы саясаттағы сәтсіздіктер мен климаттың әсері 1510-1511 жылдары бірнеше ұлыстың Орта Азияға көшуімен аяқталды. Биліктен Шыңғыс ұрпақтарын ығыстырған [[Тайбұғалықтар|тайбұғалық]] Мұхаммед Ескер жұртының негізін қалады. Тайбұға әулеті мемлекеттің жаңа билеушілеріне айналды. 1555 жылы тайбұғалық билеуші [[Едігер]] өзінің Орыс патшалығына тәуелділігін мойындады.

=== Көшім ханның тұсындағы Сібір (Түмен) хандығы (1563-1598) ===
[[File:Россия 1570 (Anthony Jenkinson &amp; Abraham Ortelius).jpg|thumb|270px|Э.Дженкинсон картасының негізінде құрылған Абрахам Ортелидің 1570 жылғы картасындағы Түмен (Сібір) хандығы (''TVMEN'')]]
[[Едігер|Едігердің]] орыс патшасының қол астына өтуі Шибан әулеті өкілдерінің наразылығын тудырды. 1555-1563 жылдары [[Мәскеу|Мәскеуде]] Едігердің, Мұртаза мен оның ұлдары [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керейдің]], [[Көшім хан|Көшімнің]] елшілері келіссөздер жүргізген. Орыс патшасы IV Иванның ноғай биі Исмаилге хатына сәйкес хан тағына 1563 жылы Мұртазаның үлкен ұлы Ахмет-Керей отырды. Шибан әулетінде қалыптасқан дәстүр бойынша ағайынды хандардың біреуі саяси, ал екіншісі әскери функцияларды атқарған. Көшім хан 1560-шы және 1570-ші жылдары шығысқа ұйымдастырған жорықтарының нәтижесінде Қызыл-Тура мен Есілдің сағасынан бастап, Ом өзені, Барабы даласы, Обь маңындағы жерлерді басып алды. Жергілікті тайпалардың билеушілерімен одақ құрып, төленетін алым-салықтың мөлшерін бекітті. Жаңа шекаралардың бойында кішігірім қалашықтар салдыртты, ал саяси жағдайы тұрақсыз аймақтарға сенімді адамдарын жіберген. Барабы даласында ханның өкілі ретінде ордасы Тон-Тура қаласында (орыс. Воскресенское городище) орналасқан Боян би белгілі. Обь өзенінің жоғары ағысында мекендеген қалмақ тайпалары Көшім ханның одан әрі шығыс аймақтарды бағындыруына кедергі болды. 
[[File:Көшім ханның тайбұғалықтармен шайқасы.jpg|thumb|left|Көшім ханның Едігер мен Бекболат бастаған әскерімен шайқасы]]
Көшім хан 1569-1570 жылдары қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназарға]] қарсы әскери жорық ұйымдастырған. Ноғай билеушілеріне жөнелтілген орыс елшісі Семен Мальцевтің Мәскеуге жазған хатына сәйкес 1569 жылы Хақназар хан, [[Шығай хан|Шығай]] және Жалым сұлтандар бастаған әскер Ноғай ордасын шабуылдаған. 1570 жылы қазақ ханы басып алған жерлерінен шегініп, ноғай мырзаларымен, түмен (сібір) ханымен бітімге келген. 
1570-ші жылдары Түмен (Сібір) хандығының майдан даласындағы белсенділігі батысқа ауысты. Оралдың арғы бетін басып алған Көшім Пермь жерін және салынып жатқан жаңа орыс қалаларын жиі шабуылдаған.

Сібір ханы Көшім Ресейдің шығысқа қарай ұмтылуына кедергі жасауға тырысты. 1574–1575 жылдары Сібірге барлауға жіберілген Иван Грозныйдың отрядын Көшім хан қырып тастайды. 1582 жылы Көшім әскерлері атаман Ермактың отрядынан жеңіледі. 1582 жылдың күзінде атаман Ермак 600-ге жуық казагымен Ескер қаласына шабуыл жасайды. Көшім әскері жақсы қаруланған Ермак отрядынан жеңіледі. 1584 жылы Көшімнің адамдары Ермакты өлтіреді. 1598 жылы орыс әскерлеріне қарсы ұйымдастырылған шайқаста Көшім жеңіліп, Шығыс Қазақстан жеріне қашады. Сібір хандығының Мәскеу мемлекетінің құрамына кіру үрдісі басталды.

==Мемлекетті басқару жүйесі==

Сібір хандығы көпұлтты саяси бірлестік еді. Жоғарғы билеуші – хан. Ханды бектер, мырзалар, тархандар сайлайтын. Мемлекеттік құрылым жартылай әскери сипатқа ие болған. Хандықты басқаруда хан уәзірге (қараша мен кеңесші) арқа сүйеген. Сібір хандары ұлыстарды басқарып отырған мырзалар мен бектердің жұмысына араласа қоймайтын. Әскери олжаға қызығушылық танытқандықтан, мырзалар мен бектер соғыстар мен жорықтарға белсене қатысатын. Түркітілдес феодалдар қатарына ханты және мансы тайпалары феодалдарының бір бөлігі жатқан. Алайда, түркітілдес емес тайпалар, негізінен, тәуелділік жағдайында болды. Сібір хандығында туған осындай қарама-қайшылықтар мемлекеттің дамуына кері әсерін тигізді.

==Халқы мен экономикасы==
[[File:Б.Аньезенің картасы (1525).jpg|thumb|left|Баттиста Аньезенің 1525 жылғы картасындағы Шибан әулетінің иелегі (''Sciabani tartari'')]]
Түркітілдес тайпалар, негізінен, жартылай көшпелі мал шаруашылығымен, балық аулаумен, аңшылықпен айналысатын. Осыған қарамастан, археологтар Тобыл мен Ертіс алқаптарында отырықшылық өмірдің белгілерін тапқан. Сол аймақтарда үй шаруашылығы, тоқыма, метал өңдеу, қыш-құмыра өнеркәсібі дамыды. Сібір хандығының негізгі әкімшілік және әскери орталықтары: Қызыл-Тура, Қасым-Тура, Явлу-Тура (қазіргі Ялуторовск қаласы), Тонтур.

Көшімнің кезінде Сібір хандығында көптеген қамалдар мен бекіністер, ғимараттар салынады. Көшімнің тұсында Сібір халқы ислам дінін қабылдайды. Сібір хандығында, негізінен, сауда мен аңшылық дамыды.

== Сібір хандығындағы қалашықтар мен елді-мекендер ==

==Әскері==

Сібір отрядтарынан өзге Сібір хандығы жорықтары кезінде жергілікті тайпалардың жауынгерлеріне арқа сүйеген. Сібір әскерінің нақты санын анықтау қиын. Алайда, Абалақ өзенің бойындағы шайқаста Көшім ханның ұлы Мәметқұл бір түменді (10 мың адам) басқарған. Хандықтың әскері орталықтандырылмағандықтан, орыс әскерлеріне қарсылық көрсете алмады. Көшім хан қол астына ноғайлардан құралған кішігірім отряд жасақтаған. Сібірдің көптеген князьдері гарнизондармен нығайтылған қалашықтарда тұрған. Сібір хандығының жауынгерлері майдан даласында садақ, қылыш, найза, айбалталарды кеңінен қолданған. Ал қорғаныс құралдары ретінде дулыға, сауынттың алуан түрін кездестіреміз.

==Сібірдің билеушілері==

=== Сібірдің моңғол шапқыншылығына дейінгі билеушілері ===

* Он-Сом хан 
* Тайбұға (1220-белгісіз)

'''Шибан ұлысы'''

* Шибан (1243 жылдан бастап)
* Бахадүр хан (1266-1280)
* Жошы-бұға (1266-1280)
* Мың-Темір (1359 жылға дейін)
* Болат-Темір (1359-1367)
* Әлібек хан (1367-1375)
* Қағанбек (1375-1380)
* Дәулет шейх (1382 жылға кейін)

'''Тоқа-Темір әулеті'''

* [[Тоқтамыс хан]] (1396-1406)
* Шыңғыс-оғлан (1407-1403)

'''Көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілхайыр ордасы)'''

* [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед хан]] (1420-1428)
* Жұмадық (1425-1428)
* Махмұд-Қожа (1428-1429)
* [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр хан]] (1428-1468)

'''Түмен хандығы, Ескер (Сібір) жұрты'''

* [[Ибақ хан]] (1468-1495)
* [[Мамық хан]] (1495-1497)
* [[Ағалақ хан]] (1497-1505)
* [[Құтлық хан]] (1505-1525)
* [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым]] (1516-1530)
* [[Едігер]] (1552-1563)
* [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бекболат]] (1558-1563)
* [[Ахмет-Керей хан]] (1563-1579, 1574-1578)
* [[Көшім хан|Көшім хан]] (1569-1574, 1578-1598)
* Әли хан (1598-1607)

==Әдебиет==
''
* ''Атласи Х.'' История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 96 с.&lt;br /&gt;
* ''Греков Б. Д.'', Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение. — 2-е изд. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — 10 000 экз.&lt;br /&gt;
* ''Егоров В. Л.'' Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв. — М.: Наука, 1985. — 11 000 экз. Архивная копия от 10 апреля 2008 на Wayback Machine&lt;br /&gt;
* ''Исхаков Д. М.'' Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз.&lt;br /&gt;
* ''Маслюженко Д. Н.'', Рябинина Е. А. Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 97—111. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* ''Матвеев А. В., Татауров С. Ф.'' Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 112—117. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. — М.—Л.: АН СССР, 1937. — Т. 1.&lt;br /&gt;
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. — М.—Л.: АН СССР, 1941. — Т. 2.&lt;br /&gt;
* ''Мухамедьяров Ш. Ф.'' История Сибири с древнейших времен до наших дней. — Л., 1968. — Т. 1. — С. 353—372.&lt;br /&gt;
* ''Похлёбкин В. В.'' СИБИРСКОЕ ХАНСТВО. Отношения между Сибирским ханством и Русским государством (1555-1598 гг.) // Татары и Русь. — М.: Международные отношения, 2000. — С. 149—160. — 192 с. — ISBN 5-7133-1008-6.&lt;br /&gt;
* ''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Торе. — 3-е изд. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9. Архивная копия от 27 января 2012 на Wayback Machine&lt;br /&gt;
* Сибирские татары. Монография / Отв. ред. С. В. Суслова. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0.&lt;br /&gt;
* ''Скрынников Р. Г.'' Ермак. — М.: Просвещение, 1992. — 160 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-09-003828-7.&lt;br /&gt;
* ''Соболев В. И.'' История Сибирских ханств : По археолог. материалам. Дис. д-ра ист. наук: 07.00.06. — Новосибирск, 1994.&lt;br /&gt;
* ''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ:АСТ МОСКВА, 2006. — С. 285—290. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-0358040.&lt;br /&gt;
* ''Трепавлов В. В.'' Ногаи в ханствах Шибанидов // История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 90—139. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5.&lt;br /&gt;
* ''Тычинских З. А.'' К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII вв. // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 172—182. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.&lt;br /&gt;
* ''Файзрахманов Г. Л.'' История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — 431 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3.&lt;br /&gt;
* ''Фарисов Ф. Ф.'' Из истории тюменских и сибирских татар // Тайны Татарского народа (часть 1).&lt;br /&gt;


[[Санат:Сібір хандығы|*]]</text>
      <sha1>olqoecc3jjl3ize4i43dso532t41ocr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620847</id>
      <parentid>3620846</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:07:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түмен хандығы (1468-1508) */</comment>
      <origin>3620847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28754" sha1="ok343f30prgv0chzh4wfjld8uluwyqs" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Сібір (Түмен) хандығы
 |статусы                  = Мемлекет
 |байрақ                   = 
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |карта                    = Сібір ордасы (1570).jpg
 |p1                       =
 |flag_p1                  = 
 |p2                       =
 |flag_p2                  = 
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |құрылуы                  = 1430 (1468)
 |ыдырауы                  = 1598 (1607)
 |астана                   = [[Шыңғы-Тұра]]&lt;br&gt;[[Қашлық]]
 |тілі                     = [[Түркі тілдері|Түркіше]] (әдеби)
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = [[Сыбырлар|сібір татарлары]], [[башқұрттар|башқұрт]] тайпалары, [[ханты|хантылар]] мен [[мансилер|мансилер]], [[қазақтар|қазақ тайпалары]] және т.б.)
 |дейін                    = Әбілқайыр хандығы
 |д1                       = 
 |д2                       = 
 |кейін                    = Орыс патшалығы
 |к1                       = 
 |к2                       = 
 |к3                       = 
}}
'''Сібір хандығы''', кейде '''Түмен хандығы, Шибан Ордасы, Сібір жұрты''' ([[Сыбырлар|сіб. тат.]] ''Себер ханлыгы'', ''Себер йорты'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Сибирское царство, Сибирский юрт, Шибанская Орда'') — XV ғасырдың екінші жартысында [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібірде]] [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] құлдырап, одан Шибан ұлысының бөлініп шығуынан пайда болған феодалдық мемлекет. Сібір (Түмен) хандығы Пермь жерімен, [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасымен]], [[Ноғай Ордасы|Маңғыт жұртымен]] шектесті. Солтүстігіндегі шекарасы [[Обь|Обь өзенінің]] төменгі ағысына, ал шығыста Ала Ордаға (орыс деректері бойынша - ''Пегая Орда'') дейін жететін.

==Саяси тарихы==

=== Бастауы ===
[[File: Caravane Marco Polo.jpg|left|thumb|Каталон атласындағы ''Sebur'' қаласы (1375)]]
«Сібір» терминін ең алғаш [[Жошы хан|Жошының]] 1206 жылы «''Shibir''» жерінен оңтүстікке қарай орналасқан орман тайпаларын бағындыруы жайлы жазылған, 1240 жылы жарық көрген «[[Моңғолдың құпия шежіресі|Моңғолдардың құпия шежіресінде]]» кездестіреміз. Алайда ғалымдар «Сібірдің» қамтыған аумағын сенімді түрде нақтылай алмауда. Палладидің тұжырымына сәйкес - бұл [[Барабы жазығы|Барабы жазығының]] солтүстігі ([[Ертіс]] пен Обь арасы). XIV ғасырда Сібір хандығының болашақ астаналары батысеуропалықтардың карталарында кездесе бастайды: [[Қашлық]] «''Sebur''» ретінде венециандық ағайынды Пицциганилердің картасында (1367), ал [[Шыңғы-Тұра]] «''Singui''» ретінде Каталон атласында (1375). Сібір (Түмен) хандығының құрылуына негіз болған әкімшілік-саяси бірлікті анықтау барысында екі негізгі пікір қалыптасты.

=== Тайбұға иелігі ретінде ===

XIII-XV ғасырлардағы Батыс Сібір жерінде біршама түрік тайпалары мекен етті. [[Моңғол шапқыншылығы|Моңғол шапқыншылығынан]] кейін Батыс Сібір Алтын Орда құрамына кіріп, [[Шайбани мемлекеті|Шибан]] әулиетінің жері саналғанымен, елді басқару [[Тайбұға]] заманындағы түрік шонжорлары әулетінің қолында болды. Тайбұға [[Шыңғыс хан|Шыңғысханның]] құрметіне өзінің астанасы Тура қаласын Чимги-Тура деп атаған. Қазір ол қаланың орнында Түмен қаласы орналасқан. 1428 жылы Батыс Сібірді [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]] басып алды.

=== Шибан ұлысының құрамында ===

Жошының бесінші ұлы [[Шибан]] ұлысты екі рет иеленді:

* 1227 жылы Шыңғыс хан [[Бату хан|Батый]] мен [[Орда Ежен хан|Орда Ежен хан]] арасындағы дау-дамай кезінде Жошы ұлысын 3-ке бөліп, Шибанға «Боз Орданы» берді. 
* 1246 жылы моңғолдардың «Батыс жорығынан» кейін Батый ұлысты 14 бөлікке бөлді. 

Ұлыстардың құрамы мен шекарасы жиі өзгеріп отырды. Алайда Шибан ұрпақтары ұлысты сақтап қалды. [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] реформаларынан кейін Шибан ұлысы өз шекарасын өзгеріссіз сақтап қалған жалғыз әкімшілік-аумақтық бірлік ретінде белгілі.

=== Әбілқайыр хандығы (1428-1468) ===
[[File:Әбілхайыр хан (1428-1468).jpg|left|thumb|Көшпелі өзбектер мемлекетінің билеушісі Әбілқайыр хан (1428-1468)]]
Түменнің (Чинги-Тура) шеткі аймақтық статусынан [[Әбілқайыр хандығы]] астанасына айналуы шибан әулетінің өкілі Әбілхайыр ханның тұсына сәйкес келеді. Қала келесі 18 жылға (1428-1446) мемлекеттің елордасына айналады. «Чинги-Тура уәлаяты» термині дәл сол кезеңде пайда болған. «[[Шыңғыснама]]» мен «Нүсретнама» еңбектерінде түмен хандарына [[Қазан (қала)|Қазан қаласы]] бағынғаны туралы дерек кездеседі.

=== Түмен хандығы (1468-1508) ===
[[File:Царь_Ибак_убивает_хана_Ахмата.png|thumb|Ибақ ханның Ұлы Орданың билеушісі Ахметті өлтіруі. Бейнелі жылнамалар жинағы.]]
Түмен хандығы дербес мемлекет ретінде XV ғасырдың екінші жартысында пайда болды. Оның алдында «Ібір» атауымен Алтын Орданың құрамында еді. [[Тобыл|Тобыл өзенінің]] орта ағысында орналасқан. Ақ Орда, шибан, тайбұға билеушілерімен ұзаққа соғылған тартыстың нәтижесінде мемлекеттегі жоғарғы билікті [[Ибақ хан|Ибақ]] иеленді. 1471 жылы ноғай мырзаларымен, Ұлы Орданың билеушісі Ахмет ханмен, қазақ билеушілерімен ([[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]]) одақ құрған Ибақ Әбілхайыр ханның мирасқоры [[Шейх Хайдар хан]]ды жеңді. Ал 1481 жылдың қаңтарында ноғай мырзалары Мұса және Жаңбыршымен бірігіп, [[Ұлы Орда|Ұлы Орданың]] ханы [[Ахмет хан (Ұлы Орда)|Ахметті]] өлтірген. Ноғай мырзаларының қолдауына ие болған ағайынды Ибақ хан пен [[Мамық хан|Мамық сұлтан]] 1492 жылы Қажы-Тарханды (қазіргі [[Астрахан]]) сәтсіз шабуылдады. Жорықтың нәтижесіз аяқталуына [[I Меңлі Герей|қырым ханының]] көмек бермеуі себеп болды. 
[[File:Хан_Мамук_идёт_ратью_на_Казань.png|thumb|left|200px|Мамық ханның Қазан қаласын шабуылдауы. Бейнелеі жылнамалар жинағы.]]
Ағайынды Ибақ пен Мамық тұсында Түмен хандығы өзінің шарықтау шегіне жеткен. Тарихи деректерде Ибақ түмен, ноғай, қазан және Шибан әулетінің ханы ретінде белгілі. Сібір жылнамаларына сәйкес Ибақ хан 1495 жылы (кейбір деректер бойынша 1493) тайбұғалық Мұхамедтің қолынан қаза тапқан. Алайда бұл деректер 1620-шы жылдардың жазбаларында кездескендіктен, ғалымдар ортасында дау-дамайларға алып келді. Ибақтың өлімінен кейін билікті өз қолына алған Мамық астананы Қашлыққа (Сібір) көшірді. 1495-1496 жылдары ноғай және қазан бектерінің көмегімен [[Қазан хандығы|Қазан тағына]] отырды (1495-1497). Мемлекетті басқарудағы қатыгездігі жергілікті саяси және экономикалық топтардың наразылығын тудырды. Мамық ханның сәтсіз жорығынан кейін қазан бектері оған қаланың қақпасын ашпай қойды. Түмен хандығына қайтуға мәжбүр болған хан жолда қайтыс болды.

=== Ескер жұрты (1508-1563) ===
[[File:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|1549 жылы жарық көрген Сигизмунд фон Герберштейннің картасындағы Сібір иелігі (''Sibier Provincia'')]]
Мемлекеттегі дағдарыс Мамықтың өлімінен кейін хан тағына отырған [[Ағалақ хан|Ағалақтың]] тұсына сәйкес келді. «Кіші мұз дәуірі» көшпенді халықтың [[Орта Азия|Орта Азияға]] қоныс аударуына алып келді (шамамен 250-400 мың). Халықтың бірінші тобы 1490-шы, ал екінші тобы 1510-шы жылдары көшті. Халық санының күрт кемуі саяси дағдарысты тудырды. Тақ үшін талас шиеленісе түсті. Ибақ ханның ағасы Ағалақ Ноғай Ордасына бет алып, Мәскеу билеушілерімен қарым-қатынас орнатты. Хан тағына отырған [[Құтлық хан|Құтлық]] 1506 жылдан бастап «Түмен және Сібір ханы» ретінде белгілі. Алайда сыртқы саясаттағы сәтсіздіктер мен климаттың әсері 1510-1511 жылдары бірнеше ұлыстың Орта Азияға көшуімен аяқталды. Биліктен Шыңғыс ұрпақтарын ығыстырған [[Тайбұғалықтар|тайбұғалық]] Мұхаммед Ескер жұртының негізін қалады. Тайбұға әулеті мемлекеттің жаңа билеушілеріне айналды. 1555 жылы тайбұғалық билеуші [[Едігер]] өзінің Орыс патшалығына тәуелділігін мойындады.

=== Көшім ханның тұсындағы Сібір (Түмен) хандығы (1563-1598) ===
[[File:Россия 1570 (Anthony Jenkinson &amp; Abraham Ortelius).jpg|thumb|270px|Э.Дженкинсон картасының негізінде құрылған Абрахам Ортелидің 1570 жылғы картасындағы Түмен (Сібір) хандығы (''TVMEN'')]]
[[Едігер|Едігердің]] орыс патшасының қол астына өтуі Шибан әулеті өкілдерінің наразылығын тудырды. 1555-1563 жылдары [[Мәскеу|Мәскеуде]] Едігердің, Мұртаза мен оның ұлдары [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керейдің]], [[Көшім хан|Көшімнің]] елшілері келіссөздер жүргізген. Орыс патшасы IV Иванның ноғай биі Исмаилге хатына сәйкес хан тағына 1563 жылы Мұртазаның үлкен ұлы Ахмет-Керей отырды. Шибан әулетінде қалыптасқан дәстүр бойынша ағайынды хандардың біреуі саяси, ал екіншісі әскери функцияларды атқарған. Көшім хан 1560-шы және 1570-ші жылдары шығысқа ұйымдастырған жорықтарының нәтижесінде Қызыл-Тура мен Есілдің сағасынан бастап, Ом өзені, Барабы даласы, Обь маңындағы жерлерді басып алды. Жергілікті тайпалардың билеушілерімен одақ құрып, төленетін алым-салықтың мөлшерін бекітті. Жаңа шекаралардың бойында кішігірім қалашықтар салдыртты, ал саяси жағдайы тұрақсыз аймақтарға сенімді адамдарын жіберген. Барабы даласында ханның өкілі ретінде ордасы Тон-Тура қаласында (орыс. Воскресенское городище) орналасқан Боян би белгілі. Обь өзенінің жоғары ағысында мекендеген қалмақ тайпалары Көшім ханның одан әрі шығыс аймақтарды бағындыруына кедергі болды. 
[[File:Көшім ханның тайбұғалықтармен шайқасы.jpg|thumb|left|Көшім ханның Едігер мен Бекболат бастаған әскерімен шайқасы]]
Көшім хан 1569-1570 жылдары қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназарға]] қарсы әскери жорық ұйымдастырған. Ноғай билеушілеріне жөнелтілген орыс елшісі Семен Мальцевтің Мәскеуге жазған хатына сәйкес 1569 жылы Хақназар хан, [[Шығай хан|Шығай]] және Жалым сұлтандар бастаған әскер Ноғай ордасын шабуылдаған. 1570 жылы қазақ ханы басып алған жерлерінен шегініп, ноғай мырзаларымен, түмен (сібір) ханымен бітімге келген. 
1570-ші жылдары Түмен (Сібір) хандығының майдан даласындағы белсенділігі батысқа ауысты. Оралдың арғы бетін басып алған Көшім Пермь жерін және салынып жатқан жаңа орыс қалаларын жиі шабуылдаған.

Сібір ханы Көшім Ресейдің шығысқа қарай ұмтылуына кедергі жасауға тырысты. 1574–1575 жылдары Сібірге барлауға жіберілген Иван Грозныйдың отрядын Көшім хан қырып тастайды. 1582 жылы Көшім әскерлері атаман Ермактың отрядынан жеңіледі. 1582 жылдың күзінде атаман Ермак 600-ге жуық казагымен Ескер қаласына шабуыл жасайды. Көшім әскері жақсы қаруланған Ермак отрядынан жеңіледі. 1584 жылы Көшімнің адамдары Ермакты өлтіреді. 1598 жылы орыс әскерлеріне қарсы ұйымдастырылған шайқаста Көшім жеңіліп, Шығыс Қазақстан жеріне қашады. Сібір хандығының Мәскеу мемлекетінің құрамына кіру үрдісі басталды.

==Мемлекетті басқару жүйесі==

Сібір хандығы көпұлтты саяси бірлестік еді. Жоғарғы билеуші – хан. Ханды бектер, мырзалар, тархандар сайлайтын. Мемлекеттік құрылым жартылай әскери сипатқа ие болған. Хандықты басқаруда хан уәзірге (қараша мен кеңесші) арқа сүйеген. Сібір хандары ұлыстарды басқарып отырған мырзалар мен бектердің жұмысына араласа қоймайтын. Әскери олжаға қызығушылық танытқандықтан, мырзалар мен бектер соғыстар мен жорықтарға белсене қатысатын. Түркітілдес феодалдар қатарына ханты және мансы тайпалары феодалдарының бір бөлігі жатқан. Алайда, түркітілдес емес тайпалар, негізінен, тәуелділік жағдайында болды. Сібір хандығында туған осындай қарама-қайшылықтар мемлекеттің дамуына кері әсерін тигізді.

==Халқы мен экономикасы==
[[File:Б.Аньезенің картасы (1525).jpg|thumb|left|Баттиста Аньезенің 1525 жылғы картасындағы Шибан әулетінің иелегі (''Sciabani tartari'')]]
Түркітілдес тайпалар, негізінен, жартылай көшпелі мал шаруашылығымен, балық аулаумен, аңшылықпен айналысатын. Осыған қарамастан, археологтар Тобыл мен Ертіс алқаптарында отырықшылық өмірдің белгілерін тапқан. Сол аймақтарда үй шаруашылығы, тоқыма, метал өңдеу, қыш-құмыра өнеркәсібі дамыды. Сібір хандығының негізгі әкімшілік және әскери орталықтары: Қызыл-Тура, Қасым-Тура, Явлу-Тура (қазіргі Ялуторовск қаласы), Тонтур.

Көшімнің кезінде Сібір хандығында көптеген қамалдар мен бекіністер, ғимараттар салынады. Көшімнің тұсында Сібір халқы ислам дінін қабылдайды. Сібір хандығында, негізінен, сауда мен аңшылық дамыды.

== Сібір хандығындағы қалашықтар мен елді-мекендер ==

==Әскері==

Сібір отрядтарынан өзге Сібір хандығы жорықтары кезінде жергілікті тайпалардың жауынгерлеріне арқа сүйеген. Сібір әскерінің нақты санын анықтау қиын. Алайда, Абалақ өзенің бойындағы шайқаста Көшім ханның ұлы Мәметқұл бір түменді (10 мың адам) басқарған. Хандықтың әскері орталықтандырылмағандықтан, орыс әскерлеріне қарсылық көрсете алмады. Көшім хан қол астына ноғайлардан құралған кішігірім отряд жасақтаған. Сібірдің көптеген князьдері гарнизондармен нығайтылған қалашықтарда тұрған. Сібір хандығының жауынгерлері майдан даласында садақ, қылыш, найза, айбалталарды кеңінен қолданған. Ал қорғаныс құралдары ретінде дулыға, сауынттың алуан түрін кездестіреміз.

==Сібірдің билеушілері==

=== Сібірдің моңғол шапқыншылығына дейінгі билеушілері ===

* Он-Сом хан 
* Тайбұға (1220-белгісіз)

'''Шибан ұлысы'''

* Шибан (1243 жылдан бастап)
* Бахадүр хан (1266-1280)
* Жошы-бұға (1266-1280)
* Мың-Темір (1359 жылға дейін)
* Болат-Темір (1359-1367)
* Әлібек хан (1367-1375)
* Қағанбек (1375-1380)
* Дәулет шейх (1382 жылға кейін)

'''Тоқа-Темір әулеті'''

* [[Тоқтамыс хан]] (1396-1406)
* Шыңғыс-оғлан (1407-1403)

'''Көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілхайыр ордасы)'''

* [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед хан]] (1420-1428)
* Жұмадық (1425-1428)
* Махмұд-Қожа (1428-1429)
* [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр хан]] (1428-1468)

'''Түмен хандығы, Ескер (Сібір) жұрты'''

* [[Ибақ хан]] (1468-1495)
* [[Мамық хан]] (1495-1497)
* [[Ағалақ хан]] (1497-1505)
* [[Құтлық хан]] (1505-1525)
* [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым]] (1516-1530)
* [[Едігер]] (1552-1563)
* [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бекболат]] (1558-1563)
* [[Ахмет-Керей хан]] (1563-1579, 1574-1578)
* [[Көшім хан|Көшім хан]] (1569-1574, 1578-1598)
* Әли хан (1598-1607)

==Әдебиет==
''
* ''Атласи Х.'' История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 96 с.&lt;br /&gt;
* ''Греков Б. Д.'', Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение. — 2-е изд. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — 10 000 экз.&lt;br /&gt;
* ''Егоров В. Л.'' Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв. — М.: Наука, 1985. — 11 000 экз. Архивная копия от 10 апреля 2008 на Wayback Machine&lt;br /&gt;
* ''Исхаков Д. М.'' Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз.&lt;br /&gt;
* ''Маслюженко Д. Н.'', Рябинина Е. А. Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 97—111. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* ''Матвеев А. В., Татауров С. Ф.'' Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 112—117. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. — М.—Л.: АН СССР, 1937. — Т. 1.&lt;br /&gt;
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. — М.—Л.: АН СССР, 1941. — Т. 2.&lt;br /&gt;
* ''Мухамедьяров Ш. Ф.'' История Сибири с древнейших времен до наших дней. — Л., 1968. — Т. 1. — С. 353—372.&lt;br /&gt;
* ''Похлёбкин В. В.'' СИБИРСКОЕ ХАНСТВО. Отношения между Сибирским ханством и Русским государством (1555-1598 гг.) // Татары и Русь. — М.: Международные отношения, 2000. — С. 149—160. — 192 с. — ISBN 5-7133-1008-6.&lt;br /&gt;
* ''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Торе. — 3-е изд. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9. Архивная копия от 27 января 2012 на Wayback Machine&lt;br /&gt;
* Сибирские татары. Монография / Отв. ред. С. В. Суслова. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0.&lt;br /&gt;
* ''Скрынников Р. Г.'' Ермак. — М.: Просвещение, 1992. — 160 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-09-003828-7.&lt;br /&gt;
* ''Соболев В. И.'' История Сибирских ханств : По археолог. материалам. Дис. д-ра ист. наук: 07.00.06. — Новосибирск, 1994.&lt;br /&gt;
* ''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ:АСТ МОСКВА, 2006. — С. 285—290. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-0358040.&lt;br /&gt;
* ''Трепавлов В. В.'' Ногаи в ханствах Шибанидов // История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 90—139. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5.&lt;br /&gt;
* ''Тычинских З. А.'' К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII вв. // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 172—182. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.&lt;br /&gt;
* ''Файзрахманов Г. Л.'' История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — 431 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3.&lt;br /&gt;
* ''Фарисов Ф. Ф.'' Из истории тюменских и сибирских татар // Тайны Татарского народа (часть 1).&lt;br /&gt;


[[Санат:Сібір хандығы|*]]</text>
      <sha1>ok343f30prgv0chzh4wfjld8uluwyqs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620848</id>
      <parentid>3620847</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сібірдің билеушілері */</comment>
      <origin>3620848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28752" sha1="3vfpew9lsz2mad2459kjwzn773hx0bh" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Сібір (Түмен) хандығы
 |статусы                  = Мемлекет
 |байрақ                   = 
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |карта                    = Сібір ордасы (1570).jpg
 |p1                       =
 |flag_p1                  = 
 |p2                       =
 |flag_p2                  = 
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |құрылуы                  = 1430 (1468)
 |ыдырауы                  = 1598 (1607)
 |астана                   = [[Шыңғы-Тұра]]&lt;br&gt;[[Қашлық]]
 |тілі                     = [[Түркі тілдері|Түркіше]] (әдеби)
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = [[Сыбырлар|сібір татарлары]], [[башқұрттар|башқұрт]] тайпалары, [[ханты|хантылар]] мен [[мансилер|мансилер]], [[қазақтар|қазақ тайпалары]] және т.б.)
 |дейін                    = Әбілқайыр хандығы
 |д1                       = 
 |д2                       = 
 |кейін                    = Орыс патшалығы
 |к1                       = 
 |к2                       = 
 |к3                       = 
}}
'''Сібір хандығы''', кейде '''Түмен хандығы, Шибан Ордасы, Сібір жұрты''' ([[Сыбырлар|сіб. тат.]] ''Себер ханлыгы'', ''Себер йорты'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Сибирское царство, Сибирский юрт, Шибанская Орда'') — XV ғасырдың екінші жартысында [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібірде]] [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] құлдырап, одан Шибан ұлысының бөлініп шығуынан пайда болған феодалдық мемлекет. Сібір (Түмен) хандығы Пермь жерімен, [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасымен]], [[Ноғай Ордасы|Маңғыт жұртымен]] шектесті. Солтүстігіндегі шекарасы [[Обь|Обь өзенінің]] төменгі ағысына, ал шығыста Ала Ордаға (орыс деректері бойынша - ''Пегая Орда'') дейін жететін.

==Саяси тарихы==

=== Бастауы ===
[[File: Caravane Marco Polo.jpg|left|thumb|Каталон атласындағы ''Sebur'' қаласы (1375)]]
«Сібір» терминін ең алғаш [[Жошы хан|Жошының]] 1206 жылы «''Shibir''» жерінен оңтүстікке қарай орналасқан орман тайпаларын бағындыруы жайлы жазылған, 1240 жылы жарық көрген «[[Моңғолдың құпия шежіресі|Моңғолдардың құпия шежіресінде]]» кездестіреміз. Алайда ғалымдар «Сібірдің» қамтыған аумағын сенімді түрде нақтылай алмауда. Палладидің тұжырымына сәйкес - бұл [[Барабы жазығы|Барабы жазығының]] солтүстігі ([[Ертіс]] пен Обь арасы). XIV ғасырда Сібір хандығының болашақ астаналары батысеуропалықтардың карталарында кездесе бастайды: [[Қашлық]] «''Sebur''» ретінде венециандық ағайынды Пицциганилердің картасында (1367), ал [[Шыңғы-Тұра]] «''Singui''» ретінде Каталон атласында (1375). Сібір (Түмен) хандығының құрылуына негіз болған әкімшілік-саяси бірлікті анықтау барысында екі негізгі пікір қалыптасты.

=== Тайбұға иелігі ретінде ===

XIII-XV ғасырлардағы Батыс Сібір жерінде біршама түрік тайпалары мекен етті. [[Моңғол шапқыншылығы|Моңғол шапқыншылығынан]] кейін Батыс Сібір Алтын Орда құрамына кіріп, [[Шайбани мемлекеті|Шибан]] әулиетінің жері саналғанымен, елді басқару [[Тайбұға]] заманындағы түрік шонжорлары әулетінің қолында болды. Тайбұға [[Шыңғыс хан|Шыңғысханның]] құрметіне өзінің астанасы Тура қаласын Чимги-Тура деп атаған. Қазір ол қаланың орнында Түмен қаласы орналасқан. 1428 жылы Батыс Сібірді [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]] басып алды.

=== Шибан ұлысының құрамында ===

Жошының бесінші ұлы [[Шибан]] ұлысты екі рет иеленді:

* 1227 жылы Шыңғыс хан [[Бату хан|Батый]] мен [[Орда Ежен хан|Орда Ежен хан]] арасындағы дау-дамай кезінде Жошы ұлысын 3-ке бөліп, Шибанға «Боз Орданы» берді. 
* 1246 жылы моңғолдардың «Батыс жорығынан» кейін Батый ұлысты 14 бөлікке бөлді. 

Ұлыстардың құрамы мен шекарасы жиі өзгеріп отырды. Алайда Шибан ұрпақтары ұлысты сақтап қалды. [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] реформаларынан кейін Шибан ұлысы өз шекарасын өзгеріссіз сақтап қалған жалғыз әкімшілік-аумақтық бірлік ретінде белгілі.

=== Әбілқайыр хандығы (1428-1468) ===
[[File:Әбілхайыр хан (1428-1468).jpg|left|thumb|Көшпелі өзбектер мемлекетінің билеушісі Әбілқайыр хан (1428-1468)]]
Түменнің (Чинги-Тура) шеткі аймақтық статусынан [[Әбілқайыр хандығы]] астанасына айналуы шибан әулетінің өкілі Әбілхайыр ханның тұсына сәйкес келеді. Қала келесі 18 жылға (1428-1446) мемлекеттің елордасына айналады. «Чинги-Тура уәлаяты» термині дәл сол кезеңде пайда болған. «[[Шыңғыснама]]» мен «Нүсретнама» еңбектерінде түмен хандарына [[Қазан (қала)|Қазан қаласы]] бағынғаны туралы дерек кездеседі.

=== Түмен хандығы (1468-1508) ===
[[File:Царь_Ибак_убивает_хана_Ахмата.png|thumb|Ибақ ханның Ұлы Орданың билеушісі Ахметті өлтіруі. Бейнелі жылнамалар жинағы.]]
Түмен хандығы дербес мемлекет ретінде XV ғасырдың екінші жартысында пайда болды. Оның алдында «Ібір» атауымен Алтын Орданың құрамында еді. [[Тобыл|Тобыл өзенінің]] орта ағысында орналасқан. Ақ Орда, шибан, тайбұға билеушілерімен ұзаққа соғылған тартыстың нәтижесінде мемлекеттегі жоғарғы билікті [[Ибақ хан|Ибақ]] иеленді. 1471 жылы ноғай мырзаларымен, Ұлы Орданың билеушісі Ахмет ханмен, қазақ билеушілерімен ([[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]]) одақ құрған Ибақ Әбілхайыр ханның мирасқоры [[Шейх Хайдар хан]]ды жеңді. Ал 1481 жылдың қаңтарында ноғай мырзалары Мұса және Жаңбыршымен бірігіп, [[Ұлы Орда|Ұлы Орданың]] ханы [[Ахмет хан (Ұлы Орда)|Ахметті]] өлтірген. Ноғай мырзаларының қолдауына ие болған ағайынды Ибақ хан пен [[Мамық хан|Мамық сұлтан]] 1492 жылы Қажы-Тарханды (қазіргі [[Астрахан]]) сәтсіз шабуылдады. Жорықтың нәтижесіз аяқталуына [[I Меңлі Герей|қырым ханының]] көмек бермеуі себеп болды. 
[[File:Хан_Мамук_идёт_ратью_на_Казань.png|thumb|left|200px|Мамық ханның Қазан қаласын шабуылдауы. Бейнелеі жылнамалар жинағы.]]
Ағайынды Ибақ пен Мамық тұсында Түмен хандығы өзінің шарықтау шегіне жеткен. Тарихи деректерде Ибақ түмен, ноғай, қазан және Шибан әулетінің ханы ретінде белгілі. Сібір жылнамаларына сәйкес Ибақ хан 1495 жылы (кейбір деректер бойынша 1493) тайбұғалық Мұхамедтің қолынан қаза тапқан. Алайда бұл деректер 1620-шы жылдардың жазбаларында кездескендіктен, ғалымдар ортасында дау-дамайларға алып келді. Ибақтың өлімінен кейін билікті өз қолына алған Мамық астананы Қашлыққа (Сібір) көшірді. 1495-1496 жылдары ноғай және қазан бектерінің көмегімен [[Қазан хандығы|Қазан тағына]] отырды (1495-1497). Мемлекетті басқарудағы қатыгездігі жергілікті саяси және экономикалық топтардың наразылығын тудырды. Мамық ханның сәтсіз жорығынан кейін қазан бектері оған қаланың қақпасын ашпай қойды. Түмен хандығына қайтуға мәжбүр болған хан жолда қайтыс болды.

=== Ескер жұрты (1508-1563) ===
[[File:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|1549 жылы жарық көрген Сигизмунд фон Герберштейннің картасындағы Сібір иелігі (''Sibier Provincia'')]]
Мемлекеттегі дағдарыс Мамықтың өлімінен кейін хан тағына отырған [[Ағалақ хан|Ағалақтың]] тұсына сәйкес келді. «Кіші мұз дәуірі» көшпенді халықтың [[Орта Азия|Орта Азияға]] қоныс аударуына алып келді (шамамен 250-400 мың). Халықтың бірінші тобы 1490-шы, ал екінші тобы 1510-шы жылдары көшті. Халық санының күрт кемуі саяси дағдарысты тудырды. Тақ үшін талас шиеленісе түсті. Ибақ ханның ағасы Ағалақ Ноғай Ордасына бет алып, Мәскеу билеушілерімен қарым-қатынас орнатты. Хан тағына отырған [[Құтлық хан|Құтлық]] 1506 жылдан бастап «Түмен және Сібір ханы» ретінде белгілі. Алайда сыртқы саясаттағы сәтсіздіктер мен климаттың әсері 1510-1511 жылдары бірнеше ұлыстың Орта Азияға көшуімен аяқталды. Биліктен Шыңғыс ұрпақтарын ығыстырған [[Тайбұғалықтар|тайбұғалық]] Мұхаммед Ескер жұртының негізін қалады. Тайбұға әулеті мемлекеттің жаңа билеушілеріне айналды. 1555 жылы тайбұғалық билеуші [[Едігер]] өзінің Орыс патшалығына тәуелділігін мойындады.

=== Көшім ханның тұсындағы Сібір (Түмен) хандығы (1563-1598) ===
[[File:Россия 1570 (Anthony Jenkinson &amp; Abraham Ortelius).jpg|thumb|270px|Э.Дженкинсон картасының негізінде құрылған Абрахам Ортелидің 1570 жылғы картасындағы Түмен (Сібір) хандығы (''TVMEN'')]]
[[Едігер|Едігердің]] орыс патшасының қол астына өтуі Шибан әулеті өкілдерінің наразылығын тудырды. 1555-1563 жылдары [[Мәскеу|Мәскеуде]] Едігердің, Мұртаза мен оның ұлдары [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керейдің]], [[Көшім хан|Көшімнің]] елшілері келіссөздер жүргізген. Орыс патшасы IV Иванның ноғай биі Исмаилге хатына сәйкес хан тағына 1563 жылы Мұртазаның үлкен ұлы Ахмет-Керей отырды. Шибан әулетінде қалыптасқан дәстүр бойынша ағайынды хандардың біреуі саяси, ал екіншісі әскери функцияларды атқарған. Көшім хан 1560-шы және 1570-ші жылдары шығысқа ұйымдастырған жорықтарының нәтижесінде Қызыл-Тура мен Есілдің сағасынан бастап, Ом өзені, Барабы даласы, Обь маңындағы жерлерді басып алды. Жергілікті тайпалардың билеушілерімен одақ құрып, төленетін алым-салықтың мөлшерін бекітті. Жаңа шекаралардың бойында кішігірім қалашықтар салдыртты, ал саяси жағдайы тұрақсыз аймақтарға сенімді адамдарын жіберген. Барабы даласында ханның өкілі ретінде ордасы Тон-Тура қаласында (орыс. Воскресенское городище) орналасқан Боян би белгілі. Обь өзенінің жоғары ағысында мекендеген қалмақ тайпалары Көшім ханның одан әрі шығыс аймақтарды бағындыруына кедергі болды. 
[[File:Көшім ханның тайбұғалықтармен шайқасы.jpg|thumb|left|Көшім ханның Едігер мен Бекболат бастаған әскерімен шайқасы]]
Көшім хан 1569-1570 жылдары қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназарға]] қарсы әскери жорық ұйымдастырған. Ноғай билеушілеріне жөнелтілген орыс елшісі Семен Мальцевтің Мәскеуге жазған хатына сәйкес 1569 жылы Хақназар хан, [[Шығай хан|Шығай]] және Жалым сұлтандар бастаған әскер Ноғай ордасын шабуылдаған. 1570 жылы қазақ ханы басып алған жерлерінен шегініп, ноғай мырзаларымен, түмен (сібір) ханымен бітімге келген. 
1570-ші жылдары Түмен (Сібір) хандығының майдан даласындағы белсенділігі батысқа ауысты. Оралдың арғы бетін басып алған Көшім Пермь жерін және салынып жатқан жаңа орыс қалаларын жиі шабуылдаған.

Сібір ханы Көшім Ресейдің шығысқа қарай ұмтылуына кедергі жасауға тырысты. 1574–1575 жылдары Сібірге барлауға жіберілген Иван Грозныйдың отрядын Көшім хан қырып тастайды. 1582 жылы Көшім әскерлері атаман Ермактың отрядынан жеңіледі. 1582 жылдың күзінде атаман Ермак 600-ге жуық казагымен Ескер қаласына шабуыл жасайды. Көшім әскері жақсы қаруланған Ермак отрядынан жеңіледі. 1584 жылы Көшімнің адамдары Ермакты өлтіреді. 1598 жылы орыс әскерлеріне қарсы ұйымдастырылған шайқаста Көшім жеңіліп, Шығыс Қазақстан жеріне қашады. Сібір хандығының Мәскеу мемлекетінің құрамына кіру үрдісі басталды.

==Мемлекетті басқару жүйесі==

Сібір хандығы көпұлтты саяси бірлестік еді. Жоғарғы билеуші – хан. Ханды бектер, мырзалар, тархандар сайлайтын. Мемлекеттік құрылым жартылай әскери сипатқа ие болған. Хандықты басқаруда хан уәзірге (қараша мен кеңесші) арқа сүйеген. Сібір хандары ұлыстарды басқарып отырған мырзалар мен бектердің жұмысына араласа қоймайтын. Әскери олжаға қызығушылық танытқандықтан, мырзалар мен бектер соғыстар мен жорықтарға белсене қатысатын. Түркітілдес феодалдар қатарына ханты және мансы тайпалары феодалдарының бір бөлігі жатқан. Алайда, түркітілдес емес тайпалар, негізінен, тәуелділік жағдайында болды. Сібір хандығында туған осындай қарама-қайшылықтар мемлекеттің дамуына кері әсерін тигізді.

==Халқы мен экономикасы==
[[File:Б.Аньезенің картасы (1525).jpg|thumb|left|Баттиста Аньезенің 1525 жылғы картасындағы Шибан әулетінің иелегі (''Sciabani tartari'')]]
Түркітілдес тайпалар, негізінен, жартылай көшпелі мал шаруашылығымен, балық аулаумен, аңшылықпен айналысатын. Осыған қарамастан, археологтар Тобыл мен Ертіс алқаптарында отырықшылық өмірдің белгілерін тапқан. Сол аймақтарда үй шаруашылығы, тоқыма, метал өңдеу, қыш-құмыра өнеркәсібі дамыды. Сібір хандығының негізгі әкімшілік және әскери орталықтары: Қызыл-Тура, Қасым-Тура, Явлу-Тура (қазіргі Ялуторовск қаласы), Тонтур.

Көшімнің кезінде Сібір хандығында көптеген қамалдар мен бекіністер, ғимараттар салынады. Көшімнің тұсында Сібір халқы ислам дінін қабылдайды. Сібір хандығында, негізінен, сауда мен аңшылық дамыды.

== Сібір хандығындағы қалашықтар мен елді-мекендер ==

==Әскері==

Сібір отрядтарынан өзге Сібір хандығы жорықтары кезінде жергілікті тайпалардың жауынгерлеріне арқа сүйеген. Сібір әскерінің нақты санын анықтау қиын. Алайда, Абалақ өзенің бойындағы шайқаста Көшім ханның ұлы Мәметқұл бір түменді (10 мың адам) басқарған. Хандықтың әскері орталықтандырылмағандықтан, орыс әскерлеріне қарсылық көрсете алмады. Көшім хан қол астына ноғайлардан құралған кішігірім отряд жасақтаған. Сібірдің көптеген князьдері гарнизондармен нығайтылған қалашықтарда тұрған. Сібір хандығының жауынгерлері майдан даласында садақ, қылыш, найза, айбалталарды кеңінен қолданған. Ал қорғаныс құралдары ретінде дулыға, сауынттың алуан түрін кездестіреміз.

==Сібірдің билеушілері==

=== Сібірдің моңғол шапқыншылығына дейінгі билеушілері ===

* Он-Сом хан 
* Тайбұға (1220-белгісіз)

'''Шибан ұлысы'''

* Шибан (1243 жылдан бастап)
* Бахадүр хан (1266-1280)
* Жошы-бұға (1266-1280)
* Мың-Темір (1359 жылға дейін)
* Болат-Темір (1359-1367)
* Әлібек хан (1367-1375)
* Қағанбек (1375-1380)
* Дәулет шейх (1382 жылға кейін)

'''Тоқа-Темір әулеті'''

* [[Тоқтамыс хан]] (1396-1406)
* Шыңғыс-оғлан (1407-1403)

'''Көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілхайыр ордасы)'''

* [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед хан]] (1420-1428)
* Жұмадық (1425-1428)
* Махмұд-Қожа (1428-1429)
* [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]] (1428-1468)

'''Түмен хандығы, Ескер (Сібір) жұрты'''

* [[Ибақ хан]] (1468-1495)
* [[Мамық хан]] (1495-1497)
* [[Ағалақ хан]] (1497-1505)
* [[Құтлық хан]] (1505-1525)
* [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым]] (1516-1530)
* [[Едігер]] (1552-1563)
* [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бекболат]] (1558-1563)
* [[Ахмет-Керей хан]] (1563-1579, 1574-1578)
* [[Көшім хан|Көшім хан]] (1569-1574, 1578-1598)
* Әли хан (1598-1607)

==Әдебиет==
''
* ''Атласи Х.'' История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 96 с.&lt;br /&gt;
* ''Греков Б. Д.'', Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение. — 2-е изд. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — 10 000 экз.&lt;br /&gt;
* ''Егоров В. Л.'' Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв. — М.: Наука, 1985. — 11 000 экз. Архивная копия от 10 апреля 2008 на Wayback Machine&lt;br /&gt;
* ''Исхаков Д. М.'' Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз.&lt;br /&gt;
* ''Маслюженко Д. Н.'', Рябинина Е. А. Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 97—111. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* ''Матвеев А. В., Татауров С. Ф.'' Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 112—117. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. — М.—Л.: АН СССР, 1937. — Т. 1.&lt;br /&gt;
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. — М.—Л.: АН СССР, 1941. — Т. 2.&lt;br /&gt;
* ''Мухамедьяров Ш. Ф.'' История Сибири с древнейших времен до наших дней. — Л., 1968. — Т. 1. — С. 353—372.&lt;br /&gt;
* ''Похлёбкин В. В.'' СИБИРСКОЕ ХАНСТВО. Отношения между Сибирским ханством и Русским государством (1555-1598 гг.) // Татары и Русь. — М.: Международные отношения, 2000. — С. 149—160. — 192 с. — ISBN 5-7133-1008-6.&lt;br /&gt;
* ''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Торе. — 3-е изд. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9. Архивная копия от 27 января 2012 на Wayback Machine&lt;br /&gt;
* Сибирские татары. Монография / Отв. ред. С. В. Суслова. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0.&lt;br /&gt;
* ''Скрынников Р. Г.'' Ермак. — М.: Просвещение, 1992. — 160 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-09-003828-7.&lt;br /&gt;
* ''Соболев В. И.'' История Сибирских ханств : По археолог. материалам. Дис. д-ра ист. наук: 07.00.06. — Новосибирск, 1994.&lt;br /&gt;
* ''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ:АСТ МОСКВА, 2006. — С. 285—290. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-0358040.&lt;br /&gt;
* ''Трепавлов В. В.'' Ногаи в ханствах Шибанидов // История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 90—139. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5.&lt;br /&gt;
* ''Тычинских З. А.'' К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII вв. // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 172—182. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.&lt;br /&gt;
* ''Файзрахманов Г. Л.'' История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — 431 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3.&lt;br /&gt;
* ''Фарисов Ф. Ф.'' Из истории тюменских и сибирских татар // Тайны Татарского народа (часть 1).&lt;br /&gt;


[[Санат:Сібір хандығы|*]]</text>
      <sha1>3vfpew9lsz2mad2459kjwzn773hx0bh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620849</id>
      <parentid>3620848</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:09:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сібірдің моңғол шапқыншылығына дейінгі билеушілері */</comment>
      <origin>3620849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28701" sha1="mm6ql3utenmym4iiusj59u5tdcskj8m" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Сібір (Түмен) хандығы
 |статусы                  = Мемлекет
 |байрақ                   = 
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |карта                    = Сібір ордасы (1570).jpg
 |p1                       =
 |flag_p1                  = 
 |p2                       =
 |flag_p2                  = 
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |құрылуы                  = 1430 (1468)
 |ыдырауы                  = 1598 (1607)
 |астана                   = [[Шыңғы-Тұра]]&lt;br&gt;[[Қашлық]]
 |тілі                     = [[Түркі тілдері|Түркіше]] (әдеби)
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = [[Сыбырлар|сібір татарлары]], [[башқұрттар|башқұрт]] тайпалары, [[ханты|хантылар]] мен [[мансилер|мансилер]], [[қазақтар|қазақ тайпалары]] және т.б.)
 |дейін                    = Әбілқайыр хандығы
 |д1                       = 
 |д2                       = 
 |кейін                    = Орыс патшалығы
 |к1                       = 
 |к2                       = 
 |к3                       = 
}}
'''Сібір хандығы''', кейде '''Түмен хандығы, Шибан Ордасы, Сібір жұрты''' ([[Сыбырлар|сіб. тат.]] ''Себер ханлыгы'', ''Себер йорты'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Сибирское царство, Сибирский юрт, Шибанская Орда'') — XV ғасырдың екінші жартысында [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібірде]] [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] құлдырап, одан Шибан ұлысының бөлініп шығуынан пайда болған феодалдық мемлекет. Сібір (Түмен) хандығы Пермь жерімен, [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасымен]], [[Ноғай Ордасы|Маңғыт жұртымен]] шектесті. Солтүстігіндегі шекарасы [[Обь|Обь өзенінің]] төменгі ағысына, ал шығыста Ала Ордаға (орыс деректері бойынша - ''Пегая Орда'') дейін жететін.

==Саяси тарихы==

=== Бастауы ===
[[File: Caravane Marco Polo.jpg|left|thumb|Каталон атласындағы ''Sebur'' қаласы (1375)]]
«Сібір» терминін ең алғаш [[Жошы хан|Жошының]] 1206 жылы «''Shibir''» жерінен оңтүстікке қарай орналасқан орман тайпаларын бағындыруы жайлы жазылған, 1240 жылы жарық көрген «[[Моңғолдың құпия шежіресі|Моңғолдардың құпия шежіресінде]]» кездестіреміз. Алайда ғалымдар «Сібірдің» қамтыған аумағын сенімді түрде нақтылай алмауда. Палладидің тұжырымына сәйкес - бұл [[Барабы жазығы|Барабы жазығының]] солтүстігі ([[Ертіс]] пен Обь арасы). XIV ғасырда Сібір хандығының болашақ астаналары батысеуропалықтардың карталарында кездесе бастайды: [[Қашлық]] «''Sebur''» ретінде венециандық ағайынды Пицциганилердің картасында (1367), ал [[Шыңғы-Тұра]] «''Singui''» ретінде Каталон атласында (1375). Сібір (Түмен) хандығының құрылуына негіз болған әкімшілік-саяси бірлікті анықтау барысында екі негізгі пікір қалыптасты.

=== Тайбұға иелігі ретінде ===

XIII-XV ғасырлардағы Батыс Сібір жерінде біршама түрік тайпалары мекен етті. [[Моңғол шапқыншылығы|Моңғол шапқыншылығынан]] кейін Батыс Сібір Алтын Орда құрамына кіріп, [[Шайбани мемлекеті|Шибан]] әулиетінің жері саналғанымен, елді басқару [[Тайбұға]] заманындағы түрік шонжорлары әулетінің қолында болды. Тайбұға [[Шыңғыс хан|Шыңғысханның]] құрметіне өзінің астанасы Тура қаласын Чимги-Тура деп атаған. Қазір ол қаланың орнында Түмен қаласы орналасқан. 1428 жылы Батыс Сібірді [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]] басып алды.

=== Шибан ұлысының құрамында ===

Жошының бесінші ұлы [[Шибан]] ұлысты екі рет иеленді:

* 1227 жылы Шыңғыс хан [[Бату хан|Батый]] мен [[Орда Ежен хан|Орда Ежен хан]] арасындағы дау-дамай кезінде Жошы ұлысын 3-ке бөліп, Шибанға «Боз Орданы» берді. 
* 1246 жылы моңғолдардың «Батыс жорығынан» кейін Батый ұлысты 14 бөлікке бөлді. 

Ұлыстардың құрамы мен шекарасы жиі өзгеріп отырды. Алайда Шибан ұрпақтары ұлысты сақтап қалды. [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] реформаларынан кейін Шибан ұлысы өз шекарасын өзгеріссіз сақтап қалған жалғыз әкімшілік-аумақтық бірлік ретінде белгілі.

=== Әбілқайыр хандығы (1428-1468) ===
[[File:Әбілхайыр хан (1428-1468).jpg|left|thumb|Көшпелі өзбектер мемлекетінің билеушісі Әбілқайыр хан (1428-1468)]]
Түменнің (Чинги-Тура) шеткі аймақтық статусынан [[Әбілқайыр хандығы]] астанасына айналуы шибан әулетінің өкілі Әбілхайыр ханның тұсына сәйкес келеді. Қала келесі 18 жылға (1428-1446) мемлекеттің елордасына айналады. «Чинги-Тура уәлаяты» термині дәл сол кезеңде пайда болған. «[[Шыңғыснама]]» мен «Нүсретнама» еңбектерінде түмен хандарына [[Қазан (қала)|Қазан қаласы]] бағынғаны туралы дерек кездеседі.

=== Түмен хандығы (1468-1508) ===
[[File:Царь_Ибак_убивает_хана_Ахмата.png|thumb|Ибақ ханның Ұлы Орданың билеушісі Ахметті өлтіруі. Бейнелі жылнамалар жинағы.]]
Түмен хандығы дербес мемлекет ретінде XV ғасырдың екінші жартысында пайда болды. Оның алдында «Ібір» атауымен Алтын Орданың құрамында еді. [[Тобыл|Тобыл өзенінің]] орта ағысында орналасқан. Ақ Орда, шибан, тайбұға билеушілерімен ұзаққа соғылған тартыстың нәтижесінде мемлекеттегі жоғарғы билікті [[Ибақ хан|Ибақ]] иеленді. 1471 жылы ноғай мырзаларымен, Ұлы Орданың билеушісі Ахмет ханмен, қазақ билеушілерімен ([[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]]) одақ құрған Ибақ Әбілхайыр ханның мирасқоры [[Шейх Хайдар хан]]ды жеңді. Ал 1481 жылдың қаңтарында ноғай мырзалары Мұса және Жаңбыршымен бірігіп, [[Ұлы Орда|Ұлы Орданың]] ханы [[Ахмет хан (Ұлы Орда)|Ахметті]] өлтірген. Ноғай мырзаларының қолдауына ие болған ағайынды Ибақ хан пен [[Мамық хан|Мамық сұлтан]] 1492 жылы Қажы-Тарханды (қазіргі [[Астрахан]]) сәтсіз шабуылдады. Жорықтың нәтижесіз аяқталуына [[I Меңлі Герей|қырым ханының]] көмек бермеуі себеп болды. 
[[File:Хан_Мамук_идёт_ратью_на_Казань.png|thumb|left|200px|Мамық ханның Қазан қаласын шабуылдауы. Бейнелеі жылнамалар жинағы.]]
Ағайынды Ибақ пен Мамық тұсында Түмен хандығы өзінің шарықтау шегіне жеткен. Тарихи деректерде Ибақ түмен, ноғай, қазан және Шибан әулетінің ханы ретінде белгілі. Сібір жылнамаларына сәйкес Ибақ хан 1495 жылы (кейбір деректер бойынша 1493) тайбұғалық Мұхамедтің қолынан қаза тапқан. Алайда бұл деректер 1620-шы жылдардың жазбаларында кездескендіктен, ғалымдар ортасында дау-дамайларға алып келді. Ибақтың өлімінен кейін билікті өз қолына алған Мамық астананы Қашлыққа (Сібір) көшірді. 1495-1496 жылдары ноғай және қазан бектерінің көмегімен [[Қазан хандығы|Қазан тағына]] отырды (1495-1497). Мемлекетті басқарудағы қатыгездігі жергілікті саяси және экономикалық топтардың наразылығын тудырды. Мамық ханның сәтсіз жорығынан кейін қазан бектері оған қаланың қақпасын ашпай қойды. Түмен хандығына қайтуға мәжбүр болған хан жолда қайтыс болды.

=== Ескер жұрты (1508-1563) ===
[[File:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|1549 жылы жарық көрген Сигизмунд фон Герберштейннің картасындағы Сібір иелігі (''Sibier Provincia'')]]
Мемлекеттегі дағдарыс Мамықтың өлімінен кейін хан тағына отырған [[Ағалақ хан|Ағалақтың]] тұсына сәйкес келді. «Кіші мұз дәуірі» көшпенді халықтың [[Орта Азия|Орта Азияға]] қоныс аударуына алып келді (шамамен 250-400 мың). Халықтың бірінші тобы 1490-шы, ал екінші тобы 1510-шы жылдары көшті. Халық санының күрт кемуі саяси дағдарысты тудырды. Тақ үшін талас шиеленісе түсті. Ибақ ханның ағасы Ағалақ Ноғай Ордасына бет алып, Мәскеу билеушілерімен қарым-қатынас орнатты. Хан тағына отырған [[Құтлық хан|Құтлық]] 1506 жылдан бастап «Түмен және Сібір ханы» ретінде белгілі. Алайда сыртқы саясаттағы сәтсіздіктер мен климаттың әсері 1510-1511 жылдары бірнеше ұлыстың Орта Азияға көшуімен аяқталды. Биліктен Шыңғыс ұрпақтарын ығыстырған [[Тайбұғалықтар|тайбұғалық]] Мұхаммед Ескер жұртының негізін қалады. Тайбұға әулеті мемлекеттің жаңа билеушілеріне айналды. 1555 жылы тайбұғалық билеуші [[Едігер]] өзінің Орыс патшалығына тәуелділігін мойындады.

=== Көшім ханның тұсындағы Сібір (Түмен) хандығы (1563-1598) ===
[[File:Россия 1570 (Anthony Jenkinson &amp; Abraham Ortelius).jpg|thumb|270px|Э.Дженкинсон картасының негізінде құрылған Абрахам Ортелидің 1570 жылғы картасындағы Түмен (Сібір) хандығы (''TVMEN'')]]
[[Едігер|Едігердің]] орыс патшасының қол астына өтуі Шибан әулеті өкілдерінің наразылығын тудырды. 1555-1563 жылдары [[Мәскеу|Мәскеуде]] Едігердің, Мұртаза мен оның ұлдары [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керейдің]], [[Көшім хан|Көшімнің]] елшілері келіссөздер жүргізген. Орыс патшасы IV Иванның ноғай биі Исмаилге хатына сәйкес хан тағына 1563 жылы Мұртазаның үлкен ұлы Ахмет-Керей отырды. Шибан әулетінде қалыптасқан дәстүр бойынша ағайынды хандардың біреуі саяси, ал екіншісі әскери функцияларды атқарған. Көшім хан 1560-шы және 1570-ші жылдары шығысқа ұйымдастырған жорықтарының нәтижесінде Қызыл-Тура мен Есілдің сағасынан бастап, Ом өзені, Барабы даласы, Обь маңындағы жерлерді басып алды. Жергілікті тайпалардың билеушілерімен одақ құрып, төленетін алым-салықтың мөлшерін бекітті. Жаңа шекаралардың бойында кішігірім қалашықтар салдыртты, ал саяси жағдайы тұрақсыз аймақтарға сенімді адамдарын жіберген. Барабы даласында ханның өкілі ретінде ордасы Тон-Тура қаласында (орыс. Воскресенское городище) орналасқан Боян би белгілі. Обь өзенінің жоғары ағысында мекендеген қалмақ тайпалары Көшім ханның одан әрі шығыс аймақтарды бағындыруына кедергі болды. 
[[File:Көшім ханның тайбұғалықтармен шайқасы.jpg|thumb|left|Көшім ханның Едігер мен Бекболат бастаған әскерімен шайқасы]]
Көшім хан 1569-1570 жылдары қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназарға]] қарсы әскери жорық ұйымдастырған. Ноғай билеушілеріне жөнелтілген орыс елшісі Семен Мальцевтің Мәскеуге жазған хатына сәйкес 1569 жылы Хақназар хан, [[Шығай хан|Шығай]] және Жалым сұлтандар бастаған әскер Ноғай ордасын шабуылдаған. 1570 жылы қазақ ханы басып алған жерлерінен шегініп, ноғай мырзаларымен, түмен (сібір) ханымен бітімге келген. 
1570-ші жылдары Түмен (Сібір) хандығының майдан даласындағы белсенділігі батысқа ауысты. Оралдың арғы бетін басып алған Көшім Пермь жерін және салынып жатқан жаңа орыс қалаларын жиі шабуылдаған.

Сібір ханы Көшім Ресейдің шығысқа қарай ұмтылуына кедергі жасауға тырысты. 1574–1575 жылдары Сібірге барлауға жіберілген Иван Грозныйдың отрядын Көшім хан қырып тастайды. 1582 жылы Көшім әскерлері атаман Ермактың отрядынан жеңіледі. 1582 жылдың күзінде атаман Ермак 600-ге жуық казагымен Ескер қаласына шабуыл жасайды. Көшім әскері жақсы қаруланған Ермак отрядынан жеңіледі. 1584 жылы Көшімнің адамдары Ермакты өлтіреді. 1598 жылы орыс әскерлеріне қарсы ұйымдастырылған шайқаста Көшім жеңіліп, Шығыс Қазақстан жеріне қашады. Сібір хандығының Мәскеу мемлекетінің құрамына кіру үрдісі басталды.

==Мемлекетті басқару жүйесі==

Сібір хандығы көпұлтты саяси бірлестік еді. Жоғарғы билеуші – хан. Ханды бектер, мырзалар, тархандар сайлайтын. Мемлекеттік құрылым жартылай әскери сипатқа ие болған. Хандықты басқаруда хан уәзірге (қараша мен кеңесші) арқа сүйеген. Сібір хандары ұлыстарды басқарып отырған мырзалар мен бектердің жұмысына араласа қоймайтын. Әскери олжаға қызығушылық танытқандықтан, мырзалар мен бектер соғыстар мен жорықтарға белсене қатысатын. Түркітілдес феодалдар қатарына ханты және мансы тайпалары феодалдарының бір бөлігі жатқан. Алайда, түркітілдес емес тайпалар, негізінен, тәуелділік жағдайында болды. Сібір хандығында туған осындай қарама-қайшылықтар мемлекеттің дамуына кері әсерін тигізді.

==Халқы мен экономикасы==
[[File:Б.Аньезенің картасы (1525).jpg|thumb|left|Баттиста Аньезенің 1525 жылғы картасындағы Шибан әулетінің иелегі (''Sciabani tartari'')]]
Түркітілдес тайпалар, негізінен, жартылай көшпелі мал шаруашылығымен, балық аулаумен, аңшылықпен айналысатын. Осыған қарамастан, археологтар Тобыл мен Ертіс алқаптарында отырықшылық өмірдің белгілерін тапқан. Сол аймақтарда үй шаруашылығы, тоқыма, метал өңдеу, қыш-құмыра өнеркәсібі дамыды. Сібір хандығының негізгі әкімшілік және әскери орталықтары: Қызыл-Тура, Қасым-Тура, Явлу-Тура (қазіргі Ялуторовск қаласы), Тонтур.

Көшімнің кезінде Сібір хандығында көптеген қамалдар мен бекіністер, ғимараттар салынады. Көшімнің тұсында Сібір халқы ислам дінін қабылдайды. Сібір хандығында, негізінен, сауда мен аңшылық дамыды.

== Сібір хандығындағы қалашықтар мен елді-мекендер ==

==Әскері==

Сібір отрядтарынан өзге Сібір хандығы жорықтары кезінде жергілікті тайпалардың жауынгерлеріне арқа сүйеген. Сібір әскерінің нақты санын анықтау қиын. Алайда, Абалақ өзенің бойындағы шайқаста Көшім ханның ұлы Мәметқұл бір түменді (10 мың адам) басқарған. Хандықтың әскері орталықтандырылмағандықтан, орыс әскерлеріне қарсылық көрсете алмады. Көшім хан қол астына ноғайлардан құралған кішігірім отряд жасақтаған. Сібірдің көптеген князьдері гарнизондармен нығайтылған қалашықтарда тұрған. Сібір хандығының жауынгерлері майдан даласында садақ, қылыш, найза, айбалталарды кеңінен қолданған. Ал қорғаныс құралдары ретінде дулыға, сауынттың алуан түрін кездестіреміз.

==Сібірдің билеушілері==

=== Сібірдің моңғол шапқыншылығына дейінгі билеушілері ===

* Он-Сом хан 
* Тайбұға (1220-белгісіз)

'''Шибан ұлысы'''

* Шибан (1243 жылдан бастап)
* Бахадүр хан (1266-1280)
* Жошы-бұға (1266-1280)
* Мың-Темір (1359 жылға дейін)
* Болат-Темір (1359-1367)
* Әлібек хан (1367-1375)
* Қағанбек (1375-1380)
* Дәулет шейх (1382 жылға кейін)

'''Тоқа-Темір әулеті'''

* [[Тоқтамыс хан]] (1396-1406)
* Шыңғыс-оғлан (1407-1403)

'''Әбілқайыр хандығы'''

* [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед хан]] (1420-1428)
* Жұмадық (1425-1428)
* Махмұд-Қожа (1428-1429)
* [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]] (1428-1468)

'''Түмен хандығы, Ескер (Сібір) жұрты'''

* [[Ибақ хан]] (1468-1495)
* [[Мамық хан]] (1495-1497)
* [[Ағалақ хан]] (1497-1505)
* [[Құтлық хан]] (1505-1525)
* [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым]] (1516-1530)
* [[Едігер]] (1552-1563)
* [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бекболат]] (1558-1563)
* [[Ахмет-Керей хан]] (1563-1579, 1574-1578)
* [[Көшім хан|Көшім хан]] (1569-1574, 1578-1598)
* Әли хан (1598-1607)

==Әдебиет==
''
* ''Атласи Х.'' История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 96 с.&lt;br /&gt;
* ''Греков Б. Д.'', Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение. — 2-е изд. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — 10 000 экз.&lt;br /&gt;
* ''Егоров В. Л.'' Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв. — М.: Наука, 1985. — 11 000 экз. Архивная копия от 10 апреля 2008 на Wayback Machine&lt;br /&gt;
* ''Исхаков Д. М.'' Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз.&lt;br /&gt;
* ''Маслюженко Д. Н.'', Рябинина Е. А. Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 97—111. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* ''Матвеев А. В., Татауров С. Ф.'' Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 112—117. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. — М.—Л.: АН СССР, 1937. — Т. 1.&lt;br /&gt;
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. — М.—Л.: АН СССР, 1941. — Т. 2.&lt;br /&gt;
* ''Мухамедьяров Ш. Ф.'' История Сибири с древнейших времен до наших дней. — Л., 1968. — Т. 1. — С. 353—372.&lt;br /&gt;
* ''Похлёбкин В. В.'' СИБИРСКОЕ ХАНСТВО. Отношения между Сибирским ханством и Русским государством (1555-1598 гг.) // Татары и Русь. — М.: Международные отношения, 2000. — С. 149—160. — 192 с. — ISBN 5-7133-1008-6.&lt;br /&gt;
* ''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Торе. — 3-е изд. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9. Архивная копия от 27 января 2012 на Wayback Machine&lt;br /&gt;
* Сибирские татары. Монография / Отв. ред. С. В. Суслова. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0.&lt;br /&gt;
* ''Скрынников Р. Г.'' Ермак. — М.: Просвещение, 1992. — 160 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-09-003828-7.&lt;br /&gt;
* ''Соболев В. И.'' История Сибирских ханств : По археолог. материалам. Дис. д-ра ист. наук: 07.00.06. — Новосибирск, 1994.&lt;br /&gt;
* ''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ:АСТ МОСКВА, 2006. — С. 285—290. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-0358040.&lt;br /&gt;
* ''Трепавлов В. В.'' Ногаи в ханствах Шибанидов // История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 90—139. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5.&lt;br /&gt;
* ''Тычинских З. А.'' К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII вв. // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 172—182. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.&lt;br /&gt;
* ''Файзрахманов Г. Л.'' История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — 431 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3.&lt;br /&gt;
* ''Фарисов Ф. Ф.'' Из истории тюменских и сибирских татар // Тайны Татарского народа (часть 1).&lt;br /&gt;


[[Санат:Сібір хандығы|*]]</text>
      <sha1>mm6ql3utenmym4iiusj59u5tdcskj8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барақ хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20963</id>
    <revision>
      <id>3620850</id>
      <parentid>3614902</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23083" sha1="bexb73lzfxbjxzusslff0gai6chpoqf" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Барақ хан
 | Шынайы есімі         = ﺒﻪﺭﻪﻙ ﺣﺎن
 | Суреті               = Барак-Хан в битве с Куидатом.png
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            =
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның ханы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[1423]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[1426]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Ұлық Мұхаммед хан]]
 | Ізбасары             = [[Ұлық Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    =
 | Титулы_2             = [[Алтын Орда]]ның ханы
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = [[1427]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[1428]]
 | Ізашары_2            = [[Ұлық Мұхаммед хан]]
 | Ізбасары_2           = [[Ұлық Мұхаммед хан]]
 | Титулы_3             = Ақ Орданың ханы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = [[1410]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[1428]]
 | Ізашары_3            = [[Қойыршақ хан]]
 | Ізбасары_3           = Әбілқайыр хан
 | Діні                 = [[Ислам]]
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні         = белгісіз
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1428
 | Қайтыс болған жері   = [[Сығанақ]]
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Тоқа Темір әулеті]], [[Төре]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[Қойыршақ хан]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = ұлдары: [[Жәнібек хан]], Мір-Сайид, Мір-Қасым &lt;br&gt;қызы: Саадат-бегім
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              =
}}
'''Барақ хан''' (''Мұхамммед Барақ)'' (? – [[1428 жыл]]ы қайтыс болған) — 1423–1426 және 1427–1428 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханы болды. 1410-1428 жылдар аралығында Алтын Орданың сол қанатын, Орда Ежен ұлысын басқарды. [[Алтын Орда]] тағы үшін [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]], Худайдад және [[Дәулетберді хан|Дәулетберді]] хандарға қарсы күрес жүргізді. 1426-1427 жылдары [[Сырдария]] қалалары үшін [[Ұлықбек]] [[Ұлықбек|әмірге]] қарсы соғысты. Барақ 1428 жылы [[Ноғай ордасы|Ноғай Ордасының]] мырзалары [[Ғази мырза|Ғази]] мен [[Наурыз мырза|Наурызға]] қарсы шайқаста қаза тапты. Барақ қайтыс болғаннан кейін, балалары билік үшін таласқа жасы жетпей, [[Қыпшақ даласы|Шығыс Дешті Қыпшақтағы]] билік 40 жылға [[Шибанидтер әулеті|Шибанидтер әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр ханға]] көшті.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық — көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. — Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
=== Шығу тегі ===
Мұхаммед Барақ хан – [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] немересі, [[Қойыршақ хан|Құйыршақтың]] баласы. Шамамен 1390-1400 жылдар арасында дүниеге келді. [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] тегіне қатысты бірнеше дерек бар. Кейбір деректерге қарағанда, ол [[Жошы хан|Жошының]] он үшінші ұлы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] ұрпағы. Басқалардың айтуынша, ол Жошының тұңғыш ұлы [[Орда Ежен хан|Орда Еженнің]] ұрпағы.

=== Жастық шағы ===
Әкесі [[Қойыршақ хан|Қойыршақтың]] билігі нық болмай, ол 1410 жылы [[Алтын Орда]] тағы үшін күресте өлтірілгеннен кейін, оның жақтастары баласы Барақпен бірге [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қайтуға мәжбүр болды. Кезінде атасы [[Ұрыс хан]] отырған [[Алтын Орда]] тағы – Барақ үшін бүкіл өмірін арнаған мақсатқа айналады. Алайда [[Алтын Орда|Алтын орда]] әмірі [[Едіге]] тірісінде, Барақтың оған ашық түрде қарсы шығатын мүмкіндігі де жақтастары да жетпеді. Ал [[Едіге]] өмірінің соңын [[Еділ|Еділдің]] батысындағы хандармен күресте өткізіп, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] оның назарынан тыс қалды. Сондықтан 1419 жылы [[Едіге]] қайтыс болған соң ғана, Барақтың [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] билік үшін күресі басталады.

=== Алтын орда үшін күресі ===
1419 жылы [[Едіге|Едігені]] Елек өзені бойындағы шайқаста [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] ұрпақтары өлтіреді. Бұл шайқаста жеңіліс тапқаннан кейін [[Едіге әулеті|Едіге]] [[Едіге әулеті|әулеті]] әлсірейді. [[Едіге|Едігенің]] ұлдары шығысқа қашып, әкесін [[Ұлытау таулары|Ұлытаудың]] бір шыңына жерлейді. Алайда, ол жерде де маңғыт мырзалары қауіпте болды. Әулеттің жаңа басшысы Едігенің үлкен ұлы [[Мансұр мырза|Мансұр]] атанды, ол солтүстікке, Сібір астанасы [[Шыңғы-Тура|Шыңғы-Тураға]] көшуді ұйғарды. Мұнда [[Мансұр мырза|Мансұр]] Едігеге берген уәдесін орындап, [[Сибан (Шибан)|Шибан]] ұрпағы [[Мұхаммед Қажы|Мұхаммед Қажыны]] [[Сібір хандығы|Сібір хандығына]] хан етіп жариялады. 

[[Едіге]] өлімінен кейін [[Алтын Орда]] бірнеше тәуелсіз ұлыстарға ыдырай бастады. Қырым [[Тұқай-Темір әулеті|Тұқай-Темір]] [[Тұқай-Темір әулеті|әулетінен]] шыққан [[Дәулетберді хан|Дәулетбердінің]] билігіне өтті. Еділ бойында [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] патша болды. [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] Барақтың қол астында еді. Осы кезде [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] бірлігін қалпына келтіру мүмкін болмайтыны байқалды. Әр шайқастан кейін бөлінген ордалардың шекаралары айқындалып, ыдыраудың алғашқы белгілері көріне бастады. Алайда хандар мен мырзалар ортақ билік үшін күрестерін жалғастыра берді.
[[Сурет:Одоевский Чёрный Юрий Романович.png|нобай|435x435 нүкте|Барақ ханның Одоевқа шабуылы]]
1419 жылы сәуірде Барақ, [[Самарқан]] билеушісі [[Әмір Темір|Темірдің]] немересі [[Ұлықбек|Ұлықбектің]] алдына келіп, қолдауына ие болды. Ұлықбек көмектесуге келісіп, әскерлерін дайындады. 1420 жылы қыркүйекте Барақ [[Шибан әулеті|Шибан]] және [[Едіге әулеті|Едіге]] әулеттерімен одақ құрады. Келіссөздер нәтижесінде [[Мансұр мырза]] Барақты хан қылып мойындап, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орданың]] басында Барақ – хан болып, ал [[Мансұр мырза|Мансұр]] – [[Беклер бегі|беклербек]] болып тағайындалады. [[Шибан әулеті|Шибан әулетінің]] сұлтандары [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы Мұхаммед]] пен Жұмадық сұлтандар да Барақтың жағына өтті.

Мемлекетті нығайту үшін – сауда, ал сауда үшін қалалар қажет болды, сондықтан соғысқа бару туралы шешім қабылданды. 1422 жылы Барақ пен Мансұр батысқа жорыққа шықты. Олар үш ханды – Худайдад, [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық-Мұхаммед]] және [[Дәулетберді хан|Дәулетбердіні]] жеңіп, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] мен [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] уақытша біріктіріп, [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алды. Одақтасы [[Ұлықбек|Ұлықбекке]] бұл жеңіс хабарын жеткізген [[Жұмадық]] сұлтан, үлкен елшілікпен [[Самарқан|Самарқанға]] барып қайтқандығы туралы [[Мирхонд Мұхаммед ибн Хавандшах|Мирхонд ғалым]] деректер қалдырды.&lt;ref&gt;''Ахмедов Б. А.'' Улугбек и политическая жизнь Мавераннахра первой половины XV в. // Из истории эпохи Улугбека (сборник). — 2-е изд. — Ташкент: ФАН, 1965. — С. 5-66.&lt;/ref&gt; 

1423 жылы Барақ Ресейдің Одоев қаласына шабуыл жасады, бірақ қамал алатын қаруының жоқтығынан оны ала алмады.&lt;ref&gt;''Селезнёв Ю. В.'' Русско-ордынские конфликты XIII—XV веков. Справочник. — Воронежский государственный университет. Музей &quot;Куликово поле&quot;. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Квадрига, 2010. — 224 с. — (Музейная библиотека).&lt;/ref&gt; Ауылдарды тонап, тұтқындырды алып шегінді. Бірақ князь Юрий Одоевский оны қуып жетіп, тұтқындарды қайтарып алды. Бұл сәтсіз жорық Барақ билігіне нұқсан келтірді. Бірақ тарихшы Р.Ю.Почекаев ойынша бұл шайқас Ресейдің Орда істеріне аралсыуының алдын алу мақсатында жасалған, және өз мақсатына жетті деп есептейді. Себебі Ресей князьдері бұл жылдары [[Алтын Орда]] тағына мүдделес хандардың ешбірін ашығынан қолдамады.

1424 жылы Шибандық Худайдад та Одоевты ала алмай, біріккен [[Витовт]] пен [[Мәскеу князі]] [[Василий II|Василий Васильевичтен]] жеңіліп, ақыры Барақтың қолынан қаза табады.&lt;ref&gt;Парунин А.В. Политическая биография Барак-хана // Улы даланын тарихы: турiктер мен монголдар. - Астана. Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева, 2014. - С.93-101&lt;/ref&gt;

1426 жылы [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] хан Литва князі [[Витовт|Витовттың]] қолдауымен жаңа әскер жинап, Барақты [[Сарай-Берке|Сарайдан]] қуып, [[Алтын Орда|Алтын орда]] тағын қайтарып алды.

=== Сығанақ үшін күресі ===
[[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммедтің]] қолынан жеңіліске ұшыраған Барақ хан, Ақ Орданы қалпына келтіру үшін, [[Сыр бойындағы қалалар|Сыр бойындағы]] қалаларды қайтаруға тырысты. Оның ішінде [[Ұрыс хан]] кезіндегі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орданың]] астанасы болған [[Сығанақ]] ерекше маңызды еді. Бұл қаланы [[Жошы әулеті|өз әулетінің]] мұрасы деп білген Барақ [[Темір әулеті|Темір әулетінен]] [[Сығанақ|Сығанақты]] талап етті, алайда [[Ұлықбек]] бұл талаптарды қабылдамады. Тиісінше Барақ Сығанақты қайтару мақсатында жорық бастайды.

1426 жылы Барақ хан әскері [[Сығанақ|Сығнақты]] еш қиындықсыз басып алады. Бұған жауап ретінде [[Ұлықбек]] [[Хорасан|Хорасаннан]] қосымша күштер жинап, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] әскерлерін жібереді. Барақтың ескертулері мен қоқан-лоқыларына қарамастан, [[Ұлықбек]] қарсыласын жете бағаламады. [[Самарқан]] мен [[Хорасан|Хорасанның]] әскери басшылары көшпелілерді далаға шегінуге мәжбүрлеу үшін әскери күш көрсетудің өзі жеткілікті деп есептеді. Алайда, әскері көп болмаған Барақ, күтпеген жерден [[Ұлықбек|Ұлықбектің]] әскеріне қарсы шықты. Барақ хан өзіне тиімді таулы жерді пайдаланып, атты әскерінің «тұлғама» деп аталатын классикалық дала тактикасын қолданды. Шайқас кезінде өз жеңісіне сенімді [[Темір әулеті|Тимурид]] қолбасшылары күтпеген жерден тылдан шабуылға ұшырады. Көшпелі атты әскердің шабуылы [[Ұлықбек|Ұлықбектің]] сапын мүлдем бұзды. Бұған дейін табанды қарсылық көрсеткен әскер тез арада ретсіз шегінетін тобырға айналды. Алайда, жау әскерін толық қоршауға алып, жоюға Барақтың күші жетпеді. Ұлықбек толық жеңіліске жол бермей, шегінді. Осы жеңістен кейін Барақ [[Мәуереннаһр|Мавераннахр]] аумағына жыртқыш жорықтар жасап, аймаққа айтарлықтай зиян келтірді. 

Бұл оқиға [[Ұлықбек]] үшін соңғы шайқас болды. Бұдан кейін ол әскери жорықтардан бас тартып, ғылыми жұмысқа басы ауып, соның арқасында көрнекті ғалым ретінде тарихқа енді. Ал Ұлықбектің әкесі [[Шахрух]] бұл жағдайға көңілі толмай, 1427 жылы [[Герат|Гераттан]] өзінің ізбасар ұлы [[Байсұңқар|Байсұңқар мырзаны]] Бараққа қарсы жорыққа жібереді. Бұл жолы Барақтың еш мүмкіндігі болмай, Сығанақты қалдыруына тура келді. 
[[Сурет:Қазақстан және Орта Азияның картасы(1428 жылға дейінгі).png|нобай|440x440 нүкте|Барақ билігіндегі Ақ Орда]] 

=== Алтын ордаға оралуы және қазасы ===
1427 жылы Барақ [[Қыпшақ даласы|Шығыс Дешті Қыпшақ]] даласында қалған бүкіл жақтастарынан әскер жинап, [[Еділ|Еділ бойына]] оралады. Бұл кезде [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] [[Қырым хандығы|Қырымдағы]] билікті басып алған [[Даулетберді хан|Даулет-Бердімен]] соғыста еді. Барақ [[Ұлық Мұхаммед хан|Мұхаммедтен]] [[Сарай-Берке|Сарайды]] тартып алады, бірақ [[Қажы-Тархан|Қажытарханды]] ала алмады. Кейін Даулет-Берді Қырымнан шығып, Бараққа шабуыл жасап, Сарайды басып алып, өзін хан деп жариялады. Бірақ үш күннен кейін Барақ қайтып келіп, Даулет-Бердіні өлтіріп, Сарайды қайтарады. Алайда, Қырым ханымен күрес оны әлсіретіп, [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] жасаған шабуылға төтеп бере алмай, Сарайды беріп қойады.&lt;ref&gt;Парунин А.В. Политическая биография Барак-хана // Улы даланын тарихы: турiктер мен монголдар. - Астана. Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева, 2014. - С.93-101&lt;/ref&gt; 

Барақ жеңілген соң өз иелігі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] шегінеді, онда [[Мансұр мырза|Мансұрды]] сатқын деп жанжалдасып, алты айдан кейін ыңғайы келгенде Мансұрды өлтіреді. Қасында болған [[Едіге|Едігенің]] басқа ұлдары [[Ғази мырза|Ғази]] мен [[Наурыз мырза|Наурыз]] дереу батысқа қарай [[Кіші Мұхаммед Хан|Кіші-Мұхаммедке]] қашады. Шамамен 1428 жылы соның әскерімен оралып, Барақты өлтіреді. Бұған себеп – ағалары [[Мансұр мырза|Мансұр би]] үшін кек қайтару, сондықтан оларды бұл ісінде Мансұрдың бұрынғы жақтастары қолдайды.&lt;ref&gt;Барак-хан // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9965-9389-9-7&lt;/nowiki&gt;. &lt;small&gt;(CC BY-SA 3.0)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Барақ қайтыс болғаннан кейін, балалары мен туыстары [[Моғолстан|Моғолстанға]] қашып пана табады. Ал [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] құлдырап, [[Қыпшақ даласы|Шығыс Дешті Қыпшақтағы]] билікті 16 жасар [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр хан]] тартып алады. Ол құрған мемлекетті бүгін [[Әбілқайыр Ордасы|Көшпелі Өзбек хандығы]] деп те атайды.&lt;ref&gt;''Ахмедов В. А.'' Государство Кочевых Узбеков / И. П. Петрушевский. — Москва: Издательство «Наука», 1965. — 193 с&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
«Муизз әл-ансаб» және «Нусрат-нама» деректері бойынша Барақ ханның үш ұлы мен [[Саадат-бегім]] атты бір қызы болған. Ұлдарының аттары: Мір-Сейід, Мір-Қасым, [[Жәнібек хан|Әбу Сейід]] – «оны Жәнібек деп те атайды».&lt;ref&gt;''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Джучидов в 13-18 веках // Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9965-9416-2-9&lt;/nowiki&gt;. &lt;small&gt;Архивировано 27 января 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; [[Еділ|Еділ өзенінің]] батысын Барақтан кейін оның еш бір ұрпағы ала алмай, [[Дешті қыпшақ|Еділдің шығысында]] ғана билік құрады. Ханның ұлы [[Жәнібек хан]] мен немере інісі [[Керей хан]] 1465 жылы [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] негізін қалады.&lt;ref&gt;Мирза Мухаммед Хайдар, «Тарих-и Рашиди», Введ., пер. с персидского А. Урунбаева, Р.П.Джалиловой, Л.М. Епифановой. Ташкент, 1996;&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
{{Алтын Орда хандары}}

[[Санат:Ақ Орда хандары]]
[[Санат:Алтын Орда хандары]]
[[Санат:Орда Ежен әулеті]]</text>
      <sha1>bexb73lzfxbjxzusslff0gai6chpoqf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620851</id>
      <parentid>3620850</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23083" sha1="jlau3jmzdx044hzv9amfcdcfiqcn3dz" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Барақ хан
 | Шынайы есімі         = ﺒﻪﺭﻪﻙ ﺣﺎن
 | Суреті               = Барак-Хан в битве с Куидатом.png
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            =
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның ханы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[1423]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[1426]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Ұлық Мұхаммед хан]]
 | Ізбасары             = [[Ұлық Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    =
 | Титулы_2             = [[Алтын Орда]]ның ханы
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = [[1427]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[1428]]
 | Ізашары_2            = [[Ұлық Мұхаммед хан]]
 | Ізбасары_2           = [[Ұлық Мұхаммед хан]]
 | Титулы_3             = Ақ Орданың ханы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = [[1410]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[1428]]
 | Ізашары_3            = [[Қойыршақ хан]]
 | Ізбасары_3           = Әбілқайыр хан
 | Діні                 = [[Ислам]]
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні         = белгісіз
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1428
 | Қайтыс болған жері   = [[Сығанақ]]
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Тоқа Темір әулеті]], [[Төре]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[Қойыршақ хан]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = ұлдары: [[Жәнібек хан]], Мір-Сайид, Мір-Қасым &lt;br&gt;қызы: Саадат-бегім
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              =
}}
'''Барақ хан''' (''Мұхамммед Барақ)'' (? – [[1428 жыл]]ы қайтыс болған) — 1423–1426 және 1427–1428 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханы болды. 1410-1428 жылдар аралығында Алтын Орданың сол қанатын, Орда Ежен ұлысын басқарды. [[Алтын Орда]] тағы үшін [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]], Худайдад және [[Дәулетберді хан|Дәулетберді]] хандарға қарсы күрес жүргізді. 1426-1427 жылдары [[Сырдария]] қалалары үшін [[Ұлықбек]] [[Ұлықбек|әмірге]] қарсы соғысты. Барақ 1428 жылы [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасының]] мырзалары [[Ғази мырза|Ғази]] мен [[Наурыз мырза|Наурызға]] қарсы шайқаста қаза тапты. Барақ қайтыс болғаннан кейін, балалары билік үшін таласқа жасы жетпей, [[Қыпшақ даласы|Шығыс Дешті Қыпшақтағы]] билік 40 жылға [[Шибанидтер әулеті|Шибанидтер әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр ханға]] көшті.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық — көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. — Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
=== Шығу тегі ===
Мұхаммед Барақ хан – [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] немересі, [[Қойыршақ хан|Құйыршақтың]] баласы. Шамамен 1390-1400 жылдар арасында дүниеге келді. [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] тегіне қатысты бірнеше дерек бар. Кейбір деректерге қарағанда, ол [[Жошы хан|Жошының]] он үшінші ұлы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] ұрпағы. Басқалардың айтуынша, ол Жошының тұңғыш ұлы [[Орда Ежен хан|Орда Еженнің]] ұрпағы.

=== Жастық шағы ===
Әкесі [[Қойыршақ хан|Қойыршақтың]] билігі нық болмай, ол 1410 жылы [[Алтын Орда]] тағы үшін күресте өлтірілгеннен кейін, оның жақтастары баласы Барақпен бірге [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қайтуға мәжбүр болды. Кезінде атасы [[Ұрыс хан]] отырған [[Алтын Орда]] тағы – Барақ үшін бүкіл өмірін арнаған мақсатқа айналады. Алайда [[Алтын Орда|Алтын орда]] әмірі [[Едіге]] тірісінде, Барақтың оған ашық түрде қарсы шығатын мүмкіндігі де жақтастары да жетпеді. Ал [[Едіге]] өмірінің соңын [[Еділ|Еділдің]] батысындағы хандармен күресте өткізіп, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] оның назарынан тыс қалды. Сондықтан 1419 жылы [[Едіге]] қайтыс болған соң ғана, Барақтың [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] билік үшін күресі басталады.

=== Алтын орда үшін күресі ===
1419 жылы [[Едіге|Едігені]] Елек өзені бойындағы шайқаста [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] ұрпақтары өлтіреді. Бұл шайқаста жеңіліс тапқаннан кейін [[Едіге әулеті|Едіге]] [[Едіге әулеті|әулеті]] әлсірейді. [[Едіге|Едігенің]] ұлдары шығысқа қашып, әкесін [[Ұлытау таулары|Ұлытаудың]] бір шыңына жерлейді. Алайда, ол жерде де маңғыт мырзалары қауіпте болды. Әулеттің жаңа басшысы Едігенің үлкен ұлы [[Мансұр мырза|Мансұр]] атанды, ол солтүстікке, Сібір астанасы [[Шыңғы-Тура|Шыңғы-Тураға]] көшуді ұйғарды. Мұнда [[Мансұр мырза|Мансұр]] Едігеге берген уәдесін орындап, [[Сибан (Шибан)|Шибан]] ұрпағы [[Мұхаммед Қажы|Мұхаммед Қажыны]] [[Сібір хандығы|Сібір хандығына]] хан етіп жариялады. 

[[Едіге]] өлімінен кейін [[Алтын Орда]] бірнеше тәуелсіз ұлыстарға ыдырай бастады. Қырым [[Тұқай-Темір әулеті|Тұқай-Темір]] [[Тұқай-Темір әулеті|әулетінен]] шыққан [[Дәулетберді хан|Дәулетбердінің]] билігіне өтті. Еділ бойында [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] патша болды. [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] Барақтың қол астында еді. Осы кезде [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] бірлігін қалпына келтіру мүмкін болмайтыны байқалды. Әр шайқастан кейін бөлінген ордалардың шекаралары айқындалып, ыдыраудың алғашқы белгілері көріне бастады. Алайда хандар мен мырзалар ортақ билік үшін күрестерін жалғастыра берді.
[[Сурет:Одоевский Чёрный Юрий Романович.png|нобай|435x435 нүкте|Барақ ханның Одоевқа шабуылы]]
1419 жылы сәуірде Барақ, [[Самарқан]] билеушісі [[Әмір Темір|Темірдің]] немересі [[Ұлықбек|Ұлықбектің]] алдына келіп, қолдауына ие болды. Ұлықбек көмектесуге келісіп, әскерлерін дайындады. 1420 жылы қыркүйекте Барақ [[Шибан әулеті|Шибан]] және [[Едіге әулеті|Едіге]] әулеттерімен одақ құрады. Келіссөздер нәтижесінде [[Мансұр мырза]] Барақты хан қылып мойындап, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орданың]] басында Барақ – хан болып, ал [[Мансұр мырза|Мансұр]] – [[Беклер бегі|беклербек]] болып тағайындалады. [[Шибан әулеті|Шибан әулетінің]] сұлтандары [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы Мұхаммед]] пен Жұмадық сұлтандар да Барақтың жағына өтті.

Мемлекетті нығайту үшін – сауда, ал сауда үшін қалалар қажет болды, сондықтан соғысқа бару туралы шешім қабылданды. 1422 жылы Барақ пен Мансұр батысқа жорыққа шықты. Олар үш ханды – Худайдад, [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық-Мұхаммед]] және [[Дәулетберді хан|Дәулетбердіні]] жеңіп, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] мен [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] уақытша біріктіріп, [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алды. Одақтасы [[Ұлықбек|Ұлықбекке]] бұл жеңіс хабарын жеткізген [[Жұмадық]] сұлтан, үлкен елшілікпен [[Самарқан|Самарқанға]] барып қайтқандығы туралы [[Мирхонд Мұхаммед ибн Хавандшах|Мирхонд ғалым]] деректер қалдырды.&lt;ref&gt;''Ахмедов Б. А.'' Улугбек и политическая жизнь Мавераннахра первой половины XV в. // Из истории эпохи Улугбека (сборник). — 2-е изд. — Ташкент: ФАН, 1965. — С. 5-66.&lt;/ref&gt; 

1423 жылы Барақ Ресейдің Одоев қаласына шабуыл жасады, бірақ қамал алатын қаруының жоқтығынан оны ала алмады.&lt;ref&gt;''Селезнёв Ю. В.'' Русско-ордынские конфликты XIII—XV веков. Справочник. — Воронежский государственный университет. Музей &quot;Куликово поле&quot;. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Квадрига, 2010. — 224 с. — (Музейная библиотека).&lt;/ref&gt; Ауылдарды тонап, тұтқындырды алып шегінді. Бірақ князь Юрий Одоевский оны қуып жетіп, тұтқындарды қайтарып алды. Бұл сәтсіз жорық Барақ билігіне нұқсан келтірді. Бірақ тарихшы Р.Ю.Почекаев ойынша бұл шайқас Ресейдің Орда істеріне аралсыуының алдын алу мақсатында жасалған, және өз мақсатына жетті деп есептейді. Себебі Ресей князьдері бұл жылдары [[Алтын Орда]] тағына мүдделес хандардың ешбірін ашығынан қолдамады.

1424 жылы Шибандық Худайдад та Одоевты ала алмай, біріккен [[Витовт]] пен [[Мәскеу князі]] [[Василий II|Василий Васильевичтен]] жеңіліп, ақыры Барақтың қолынан қаза табады.&lt;ref&gt;Парунин А.В. Политическая биография Барак-хана // Улы даланын тарихы: турiктер мен монголдар. - Астана. Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева, 2014. - С.93-101&lt;/ref&gt;

1426 жылы [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] хан Литва князі [[Витовт|Витовттың]] қолдауымен жаңа әскер жинап, Барақты [[Сарай-Берке|Сарайдан]] қуып, [[Алтын Орда|Алтын орда]] тағын қайтарып алды.

=== Сығанақ үшін күресі ===
[[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммедтің]] қолынан жеңіліске ұшыраған Барақ хан, Ақ Орданы қалпына келтіру үшін, [[Сыр бойындағы қалалар|Сыр бойындағы]] қалаларды қайтаруға тырысты. Оның ішінде [[Ұрыс хан]] кезіндегі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орданың]] астанасы болған [[Сығанақ]] ерекше маңызды еді. Бұл қаланы [[Жошы әулеті|өз әулетінің]] мұрасы деп білген Барақ [[Темір әулеті|Темір әулетінен]] [[Сығанақ|Сығанақты]] талап етті, алайда [[Ұлықбек]] бұл талаптарды қабылдамады. Тиісінше Барақ Сығанақты қайтару мақсатында жорық бастайды.

1426 жылы Барақ хан әскері [[Сығанақ|Сығнақты]] еш қиындықсыз басып алады. Бұған жауап ретінде [[Ұлықбек]] [[Хорасан|Хорасаннан]] қосымша күштер жинап, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] әскерлерін жібереді. Барақтың ескертулері мен қоқан-лоқыларына қарамастан, [[Ұлықбек]] қарсыласын жете бағаламады. [[Самарқан]] мен [[Хорасан|Хорасанның]] әскери басшылары көшпелілерді далаға шегінуге мәжбүрлеу үшін әскери күш көрсетудің өзі жеткілікті деп есептеді. Алайда, әскері көп болмаған Барақ, күтпеген жерден [[Ұлықбек|Ұлықбектің]] әскеріне қарсы шықты. Барақ хан өзіне тиімді таулы жерді пайдаланып, атты әскерінің «тұлғама» деп аталатын классикалық дала тактикасын қолданды. Шайқас кезінде өз жеңісіне сенімді [[Темір әулеті|Тимурид]] қолбасшылары күтпеген жерден тылдан шабуылға ұшырады. Көшпелі атты әскердің шабуылы [[Ұлықбек|Ұлықбектің]] сапын мүлдем бұзды. Бұған дейін табанды қарсылық көрсеткен әскер тез арада ретсіз шегінетін тобырға айналды. Алайда, жау әскерін толық қоршауға алып, жоюға Барақтың күші жетпеді. Ұлықбек толық жеңіліске жол бермей, шегінді. Осы жеңістен кейін Барақ [[Мәуереннаһр|Мавераннахр]] аумағына жыртқыш жорықтар жасап, аймаққа айтарлықтай зиян келтірді. 

Бұл оқиға [[Ұлықбек]] үшін соңғы шайқас болды. Бұдан кейін ол әскери жорықтардан бас тартып, ғылыми жұмысқа басы ауып, соның арқасында көрнекті ғалым ретінде тарихқа енді. Ал Ұлықбектің әкесі [[Шахрух]] бұл жағдайға көңілі толмай, 1427 жылы [[Герат|Гераттан]] өзінің ізбасар ұлы [[Байсұңқар|Байсұңқар мырзаны]] Бараққа қарсы жорыққа жібереді. Бұл жолы Барақтың еш мүмкіндігі болмай, Сығанақты қалдыруына тура келді. 
[[Сурет:Қазақстан және Орта Азияның картасы(1428 жылға дейінгі).png|нобай|440x440 нүкте|Барақ билігіндегі Ақ Орда]] 

=== Алтын ордаға оралуы және қазасы ===
1427 жылы Барақ [[Қыпшақ даласы|Шығыс Дешті Қыпшақ]] даласында қалған бүкіл жақтастарынан әскер жинап, [[Еділ|Еділ бойына]] оралады. Бұл кезде [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] [[Қырым хандығы|Қырымдағы]] билікті басып алған [[Даулетберді хан|Даулет-Бердімен]] соғыста еді. Барақ [[Ұлық Мұхаммед хан|Мұхаммедтен]] [[Сарай-Берке|Сарайды]] тартып алады, бірақ [[Қажы-Тархан|Қажытарханды]] ала алмады. Кейін Даулет-Берді Қырымнан шығып, Бараққа шабуыл жасап, Сарайды басып алып, өзін хан деп жариялады. Бірақ үш күннен кейін Барақ қайтып келіп, Даулет-Бердіні өлтіріп, Сарайды қайтарады. Алайда, Қырым ханымен күрес оны әлсіретіп, [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] жасаған шабуылға төтеп бере алмай, Сарайды беріп қойады.&lt;ref&gt;Парунин А.В. Политическая биография Барак-хана // Улы даланын тарихы: турiктер мен монголдар. - Астана. Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева, 2014. - С.93-101&lt;/ref&gt; 

Барақ жеңілген соң өз иелігі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] шегінеді, онда [[Мансұр мырза|Мансұрды]] сатқын деп жанжалдасып, алты айдан кейін ыңғайы келгенде Мансұрды өлтіреді. Қасында болған [[Едіге|Едігенің]] басқа ұлдары [[Ғази мырза|Ғази]] мен [[Наурыз мырза|Наурыз]] дереу батысқа қарай [[Кіші Мұхаммед Хан|Кіші-Мұхаммедке]] қашады. Шамамен 1428 жылы соның әскерімен оралып, Барақты өлтіреді. Бұған себеп – ағалары [[Мансұр мырза|Мансұр би]] үшін кек қайтару, сондықтан оларды бұл ісінде Мансұрдың бұрынғы жақтастары қолдайды.&lt;ref&gt;Барак-хан // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9965-9389-9-7&lt;/nowiki&gt;. &lt;small&gt;(CC BY-SA 3.0)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Барақ қайтыс болғаннан кейін, балалары мен туыстары [[Моғолстан|Моғолстанға]] қашып пана табады. Ал [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] құлдырап, [[Қыпшақ даласы|Шығыс Дешті Қыпшақтағы]] билікті 16 жасар [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр хан]] тартып алады. Ол құрған мемлекетті бүгін [[Әбілқайыр Ордасы|Көшпелі Өзбек хандығы]] деп те атайды.&lt;ref&gt;''Ахмедов В. А.'' Государство Кочевых Узбеков / И. П. Петрушевский. — Москва: Издательство «Наука», 1965. — 193 с&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
«Муизз әл-ансаб» және «Нусрат-нама» деректері бойынша Барақ ханның үш ұлы мен [[Саадат-бегім]] атты бір қызы болған. Ұлдарының аттары: Мір-Сейід, Мір-Қасым, [[Жәнібек хан|Әбу Сейід]] – «оны Жәнібек деп те атайды».&lt;ref&gt;''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Джучидов в 13-18 веках // Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9965-9416-2-9&lt;/nowiki&gt;. &lt;small&gt;Архивировано 27 января 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; [[Еділ|Еділ өзенінің]] батысын Барақтан кейін оның еш бір ұрпағы ала алмай, [[Дешті қыпшақ|Еділдің шығысында]] ғана билік құрады. Ханның ұлы [[Жәнібек хан]] мен немере інісі [[Керей хан]] 1465 жылы [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] негізін қалады.&lt;ref&gt;Мирза Мухаммед Хайдар, «Тарих-и Рашиди», Введ., пер. с персидского А. Урунбаева, Р.П.Джалиловой, Л.М. Епифановой. Ташкент, 1996;&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
{{Алтын Орда хандары}}

[[Санат:Ақ Орда хандары]]
[[Санат:Алтын Орда хандары]]
[[Санат:Орда Ежен әулеті]]</text>
      <sha1>jlau3jmzdx044hzv9amfcdcfiqcn3dz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620852</id>
      <parentid>3620851</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:11:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығу тегі */</comment>
      <origin>3620852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23083" sha1="rcc60u97pd3wvmzkt8i88dpcqtfjd5w" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Барақ хан
 | Шынайы есімі         = ﺒﻪﺭﻪﻙ ﺣﺎن
 | Суреті               = Барак-Хан в битве с Куидатом.png
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            =
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның ханы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[1423]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[1426]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Ұлық Мұхаммед хан]]
 | Ізбасары             = [[Ұлық Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    =
 | Титулы_2             = [[Алтын Орда]]ның ханы
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = [[1427]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[1428]]
 | Ізашары_2            = [[Ұлық Мұхаммед хан]]
 | Ізбасары_2           = [[Ұлық Мұхаммед хан]]
 | Титулы_3             = Ақ Орданың ханы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = [[1410]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[1428]]
 | Ізашары_3            = [[Қойыршақ хан]]
 | Ізбасары_3           = Әбілқайыр хан
 | Діні                 = [[Ислам]]
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні         = белгісіз
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1428
 | Қайтыс болған жері   = [[Сығанақ]]
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Тоқа Темір әулеті]], [[Төре]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[Қойыршақ хан]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = ұлдары: [[Жәнібек хан]], Мір-Сайид, Мір-Қасым &lt;br&gt;қызы: Саадат-бегім
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              =
}}
'''Барақ хан''' (''Мұхамммед Барақ)'' (? – [[1428 жыл]]ы қайтыс болған) — 1423–1426 және 1427–1428 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханы болды. 1410-1428 жылдар аралығында Алтын Орданың сол қанатын, Орда Ежен ұлысын басқарды. [[Алтын Орда]] тағы үшін [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]], Худайдад және [[Дәулетберді хан|Дәулетберді]] хандарға қарсы күрес жүргізді. 1426-1427 жылдары [[Сырдария]] қалалары үшін [[Ұлықбек]] [[Ұлықбек|әмірге]] қарсы соғысты. Барақ 1428 жылы [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасының]] мырзалары [[Ғази мырза|Ғази]] мен [[Наурыз мырза|Наурызға]] қарсы шайқаста қаза тапты. Барақ қайтыс болғаннан кейін, балалары билік үшін таласқа жасы жетпей, [[Қыпшақ даласы|Шығыс Дешті Қыпшақтағы]] билік 40 жылға [[Шибанидтер әулеті|Шибанидтер әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр ханға]] көшті.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық — көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. — Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
=== Шығу тегі ===
Мұхаммед Барақ хан – [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] немересі, [[Қойыршақ хан|Қойыршақтың]] баласы. Шамамен 1390-1400 жылдар арасында дүниеге келді. [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] тегіне қатысты бірнеше дерек бар. Кейбір деректерге қарағанда, ол [[Жошы хан|Жошының]] он үшінші ұлы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] ұрпағы. Басқалардың айтуынша, ол Жошының тұңғыш ұлы [[Орда Ежен хан|Орда Еженнің]] ұрпағы.

=== Жастық шағы ===
Әкесі [[Қойыршақ хан|Қойыршақтың]] билігі нық болмай, ол 1410 жылы [[Алтын Орда]] тағы үшін күресте өлтірілгеннен кейін, оның жақтастары баласы Барақпен бірге [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қайтуға мәжбүр болды. Кезінде атасы [[Ұрыс хан]] отырған [[Алтын Орда]] тағы – Барақ үшін бүкіл өмірін арнаған мақсатқа айналады. Алайда [[Алтын Орда|Алтын орда]] әмірі [[Едіге]] тірісінде, Барақтың оған ашық түрде қарсы шығатын мүмкіндігі де жақтастары да жетпеді. Ал [[Едіге]] өмірінің соңын [[Еділ|Еділдің]] батысындағы хандармен күресте өткізіп, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] оның назарынан тыс қалды. Сондықтан 1419 жылы [[Едіге]] қайтыс болған соң ғана, Барақтың [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] билік үшін күресі басталады.

=== Алтын орда үшін күресі ===
1419 жылы [[Едіге|Едігені]] Елек өзені бойындағы шайқаста [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] ұрпақтары өлтіреді. Бұл шайқаста жеңіліс тапқаннан кейін [[Едіге әулеті|Едіге]] [[Едіге әулеті|әулеті]] әлсірейді. [[Едіге|Едігенің]] ұлдары шығысқа қашып, әкесін [[Ұлытау таулары|Ұлытаудың]] бір шыңына жерлейді. Алайда, ол жерде де маңғыт мырзалары қауіпте болды. Әулеттің жаңа басшысы Едігенің үлкен ұлы [[Мансұр мырза|Мансұр]] атанды, ол солтүстікке, Сібір астанасы [[Шыңғы-Тура|Шыңғы-Тураға]] көшуді ұйғарды. Мұнда [[Мансұр мырза|Мансұр]] Едігеге берген уәдесін орындап, [[Сибан (Шибан)|Шибан]] ұрпағы [[Мұхаммед Қажы|Мұхаммед Қажыны]] [[Сібір хандығы|Сібір хандығына]] хан етіп жариялады. 

[[Едіге]] өлімінен кейін [[Алтын Орда]] бірнеше тәуелсіз ұлыстарға ыдырай бастады. Қырым [[Тұқай-Темір әулеті|Тұқай-Темір]] [[Тұқай-Темір әулеті|әулетінен]] шыққан [[Дәулетберді хан|Дәулетбердінің]] билігіне өтті. Еділ бойында [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] патша болды. [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] Барақтың қол астында еді. Осы кезде [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] бірлігін қалпына келтіру мүмкін болмайтыны байқалды. Әр шайқастан кейін бөлінген ордалардың шекаралары айқындалып, ыдыраудың алғашқы белгілері көріне бастады. Алайда хандар мен мырзалар ортақ билік үшін күрестерін жалғастыра берді.
[[Сурет:Одоевский Чёрный Юрий Романович.png|нобай|435x435 нүкте|Барақ ханның Одоевқа шабуылы]]
1419 жылы сәуірде Барақ, [[Самарқан]] билеушісі [[Әмір Темір|Темірдің]] немересі [[Ұлықбек|Ұлықбектің]] алдына келіп, қолдауына ие болды. Ұлықбек көмектесуге келісіп, әскерлерін дайындады. 1420 жылы қыркүйекте Барақ [[Шибан әулеті|Шибан]] және [[Едіге әулеті|Едіге]] әулеттерімен одақ құрады. Келіссөздер нәтижесінде [[Мансұр мырза]] Барақты хан қылып мойындап, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орданың]] басында Барақ – хан болып, ал [[Мансұр мырза|Мансұр]] – [[Беклер бегі|беклербек]] болып тағайындалады. [[Шибан әулеті|Шибан әулетінің]] сұлтандары [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы Мұхаммед]] пен Жұмадық сұлтандар да Барақтың жағына өтті.

Мемлекетті нығайту үшін – сауда, ал сауда үшін қалалар қажет болды, сондықтан соғысқа бару туралы шешім қабылданды. 1422 жылы Барақ пен Мансұр батысқа жорыққа шықты. Олар үш ханды – Худайдад, [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық-Мұхаммед]] және [[Дәулетберді хан|Дәулетбердіні]] жеңіп, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] мен [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] уақытша біріктіріп, [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алды. Одақтасы [[Ұлықбек|Ұлықбекке]] бұл жеңіс хабарын жеткізген [[Жұмадық]] сұлтан, үлкен елшілікпен [[Самарқан|Самарқанға]] барып қайтқандығы туралы [[Мирхонд Мұхаммед ибн Хавандшах|Мирхонд ғалым]] деректер қалдырды.&lt;ref&gt;''Ахмедов Б. А.'' Улугбек и политическая жизнь Мавераннахра первой половины XV в. // Из истории эпохи Улугбека (сборник). — 2-е изд. — Ташкент: ФАН, 1965. — С. 5-66.&lt;/ref&gt; 

1423 жылы Барақ Ресейдің Одоев қаласына шабуыл жасады, бірақ қамал алатын қаруының жоқтығынан оны ала алмады.&lt;ref&gt;''Селезнёв Ю. В.'' Русско-ордынские конфликты XIII—XV веков. Справочник. — Воронежский государственный университет. Музей &quot;Куликово поле&quot;. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Квадрига, 2010. — 224 с. — (Музейная библиотека).&lt;/ref&gt; Ауылдарды тонап, тұтқындырды алып шегінді. Бірақ князь Юрий Одоевский оны қуып жетіп, тұтқындарды қайтарып алды. Бұл сәтсіз жорық Барақ билігіне нұқсан келтірді. Бірақ тарихшы Р.Ю.Почекаев ойынша бұл шайқас Ресейдің Орда істеріне аралсыуының алдын алу мақсатында жасалған, және өз мақсатына жетті деп есептейді. Себебі Ресей князьдері бұл жылдары [[Алтын Орда]] тағына мүдделес хандардың ешбірін ашығынан қолдамады.

1424 жылы Шибандық Худайдад та Одоевты ала алмай, біріккен [[Витовт]] пен [[Мәскеу князі]] [[Василий II|Василий Васильевичтен]] жеңіліп, ақыры Барақтың қолынан қаза табады.&lt;ref&gt;Парунин А.В. Политическая биография Барак-хана // Улы даланын тарихы: турiктер мен монголдар. - Астана. Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева, 2014. - С.93-101&lt;/ref&gt;

1426 жылы [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] хан Литва князі [[Витовт|Витовттың]] қолдауымен жаңа әскер жинап, Барақты [[Сарай-Берке|Сарайдан]] қуып, [[Алтын Орда|Алтын орда]] тағын қайтарып алды.

=== Сығанақ үшін күресі ===
[[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммедтің]] қолынан жеңіліске ұшыраған Барақ хан, Ақ Орданы қалпына келтіру үшін, [[Сыр бойындағы қалалар|Сыр бойындағы]] қалаларды қайтаруға тырысты. Оның ішінде [[Ұрыс хан]] кезіндегі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орданың]] астанасы болған [[Сығанақ]] ерекше маңызды еді. Бұл қаланы [[Жошы әулеті|өз әулетінің]] мұрасы деп білген Барақ [[Темір әулеті|Темір әулетінен]] [[Сығанақ|Сығанақты]] талап етті, алайда [[Ұлықбек]] бұл талаптарды қабылдамады. Тиісінше Барақ Сығанақты қайтару мақсатында жорық бастайды.

1426 жылы Барақ хан әскері [[Сығанақ|Сығнақты]] еш қиындықсыз басып алады. Бұған жауап ретінде [[Ұлықбек]] [[Хорасан|Хорасаннан]] қосымша күштер жинап, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] әскерлерін жібереді. Барақтың ескертулері мен қоқан-лоқыларына қарамастан, [[Ұлықбек]] қарсыласын жете бағаламады. [[Самарқан]] мен [[Хорасан|Хорасанның]] әскери басшылары көшпелілерді далаға шегінуге мәжбүрлеу үшін әскери күш көрсетудің өзі жеткілікті деп есептеді. Алайда, әскері көп болмаған Барақ, күтпеген жерден [[Ұлықбек|Ұлықбектің]] әскеріне қарсы шықты. Барақ хан өзіне тиімді таулы жерді пайдаланып, атты әскерінің «тұлғама» деп аталатын классикалық дала тактикасын қолданды. Шайқас кезінде өз жеңісіне сенімді [[Темір әулеті|Тимурид]] қолбасшылары күтпеген жерден тылдан шабуылға ұшырады. Көшпелі атты әскердің шабуылы [[Ұлықбек|Ұлықбектің]] сапын мүлдем бұзды. Бұған дейін табанды қарсылық көрсеткен әскер тез арада ретсіз шегінетін тобырға айналды. Алайда, жау әскерін толық қоршауға алып, жоюға Барақтың күші жетпеді. Ұлықбек толық жеңіліске жол бермей, шегінді. Осы жеңістен кейін Барақ [[Мәуереннаһр|Мавераннахр]] аумағына жыртқыш жорықтар жасап, аймаққа айтарлықтай зиян келтірді. 

Бұл оқиға [[Ұлықбек]] үшін соңғы шайқас болды. Бұдан кейін ол әскери жорықтардан бас тартып, ғылыми жұмысқа басы ауып, соның арқасында көрнекті ғалым ретінде тарихқа енді. Ал Ұлықбектің әкесі [[Шахрух]] бұл жағдайға көңілі толмай, 1427 жылы [[Герат|Гераттан]] өзінің ізбасар ұлы [[Байсұңқар|Байсұңқар мырзаны]] Бараққа қарсы жорыққа жібереді. Бұл жолы Барақтың еш мүмкіндігі болмай, Сығанақты қалдыруына тура келді. 
[[Сурет:Қазақстан және Орта Азияның картасы(1428 жылға дейінгі).png|нобай|440x440 нүкте|Барақ билігіндегі Ақ Орда]] 

=== Алтын ордаға оралуы және қазасы ===
1427 жылы Барақ [[Қыпшақ даласы|Шығыс Дешті Қыпшақ]] даласында қалған бүкіл жақтастарынан әскер жинап, [[Еділ|Еділ бойына]] оралады. Бұл кезде [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] [[Қырым хандығы|Қырымдағы]] билікті басып алған [[Даулетберді хан|Даулет-Бердімен]] соғыста еді. Барақ [[Ұлық Мұхаммед хан|Мұхаммедтен]] [[Сарай-Берке|Сарайды]] тартып алады, бірақ [[Қажы-Тархан|Қажытарханды]] ала алмады. Кейін Даулет-Берді Қырымнан шығып, Бараққа шабуыл жасап, Сарайды басып алып, өзін хан деп жариялады. Бірақ үш күннен кейін Барақ қайтып келіп, Даулет-Бердіні өлтіріп, Сарайды қайтарады. Алайда, Қырым ханымен күрес оны әлсіретіп, [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] жасаған шабуылға төтеп бере алмай, Сарайды беріп қойады.&lt;ref&gt;Парунин А.В. Политическая биография Барак-хана // Улы даланын тарихы: турiктер мен монголдар. - Астана. Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева, 2014. - С.93-101&lt;/ref&gt; 

Барақ жеңілген соң өз иелігі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] шегінеді, онда [[Мансұр мырза|Мансұрды]] сатқын деп жанжалдасып, алты айдан кейін ыңғайы келгенде Мансұрды өлтіреді. Қасында болған [[Едіге|Едігенің]] басқа ұлдары [[Ғази мырза|Ғази]] мен [[Наурыз мырза|Наурыз]] дереу батысқа қарай [[Кіші Мұхаммед Хан|Кіші-Мұхаммедке]] қашады. Шамамен 1428 жылы соның әскерімен оралып, Барақты өлтіреді. Бұған себеп – ағалары [[Мансұр мырза|Мансұр би]] үшін кек қайтару, сондықтан оларды бұл ісінде Мансұрдың бұрынғы жақтастары қолдайды.&lt;ref&gt;Барак-хан // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9965-9389-9-7&lt;/nowiki&gt;. &lt;small&gt;(CC BY-SA 3.0)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Барақ қайтыс болғаннан кейін, балалары мен туыстары [[Моғолстан|Моғолстанға]] қашып пана табады. Ал [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] құлдырап, [[Қыпшақ даласы|Шығыс Дешті Қыпшақтағы]] билікті 16 жасар [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр хан]] тартып алады. Ол құрған мемлекетті бүгін [[Әбілқайыр Ордасы|Көшпелі Өзбек хандығы]] деп те атайды.&lt;ref&gt;''Ахмедов В. А.'' Государство Кочевых Узбеков / И. П. Петрушевский. — Москва: Издательство «Наука», 1965. — 193 с&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
«Муизз әл-ансаб» және «Нусрат-нама» деректері бойынша Барақ ханның үш ұлы мен [[Саадат-бегім]] атты бір қызы болған. Ұлдарының аттары: Мір-Сейід, Мір-Қасым, [[Жәнібек хан|Әбу Сейід]] – «оны Жәнібек деп те атайды».&lt;ref&gt;''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Джучидов в 13-18 веках // Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9965-9416-2-9&lt;/nowiki&gt;. &lt;small&gt;Архивировано 27 января 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; [[Еділ|Еділ өзенінің]] батысын Барақтан кейін оның еш бір ұрпағы ала алмай, [[Дешті қыпшақ|Еділдің шығысында]] ғана билік құрады. Ханның ұлы [[Жәнібек хан]] мен немере інісі [[Керей хан]] 1465 жылы [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] негізін қалады.&lt;ref&gt;Мирза Мухаммед Хайдар, «Тарих-и Рашиди», Введ., пер. с персидского А. Урунбаева, Р.П.Джалиловой, Л.М. Епифановой. Ташкент, 1996;&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
{{Алтын Орда хандары}}

[[Санат:Ақ Орда хандары]]
[[Санат:Алтын Орда хандары]]
[[Санат:Орда Ежен әулеті]]</text>
      <sha1>rcc60u97pd3wvmzkt8i88dpcqtfjd5w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620853</id>
      <parentid>3620852</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алтын орда үшін күресі */</comment>
      <origin>3620853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23083" sha1="i6fsde86ldnpdk7d32zdzpey7lntkro" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Барақ хан
 | Шынайы есімі         = ﺒﻪﺭﻪﻙ ﺣﺎن
 | Суреті               = Барак-Хан в битве с Куидатом.png
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            =
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның ханы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[1423]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[1426]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Ұлық Мұхаммед хан]]
 | Ізбасары             = [[Ұлық Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    =
 | Титулы_2             = [[Алтын Орда]]ның ханы
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = [[1427]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[1428]]
 | Ізашары_2            = [[Ұлық Мұхаммед хан]]
 | Ізбасары_2           = [[Ұлық Мұхаммед хан]]
 | Титулы_3             = Ақ Орданың ханы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = [[1410]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[1428]]
 | Ізашары_3            = [[Қойыршақ хан]]
 | Ізбасары_3           = Әбілқайыр хан
 | Діні                 = [[Ислам]]
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні         = белгісіз
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1428
 | Қайтыс болған жері   = [[Сығанақ]]
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Тоқа Темір әулеті]], [[Төре]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[Қойыршақ хан]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = ұлдары: [[Жәнібек хан]], Мір-Сайид, Мір-Қасым &lt;br&gt;қызы: Саадат-бегім
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              =
}}
'''Барақ хан''' (''Мұхамммед Барақ)'' (? – [[1428 жыл]]ы қайтыс болған) — 1423–1426 және 1427–1428 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханы болды. 1410-1428 жылдар аралығында Алтын Орданың сол қанатын, Орда Ежен ұлысын басқарды. [[Алтын Орда]] тағы үшін [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]], Худайдад және [[Дәулетберді хан|Дәулетберді]] хандарға қарсы күрес жүргізді. 1426-1427 жылдары [[Сырдария]] қалалары үшін [[Ұлықбек]] [[Ұлықбек|әмірге]] қарсы соғысты. Барақ 1428 жылы [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасының]] мырзалары [[Ғази мырза|Ғази]] мен [[Наурыз мырза|Наурызға]] қарсы шайқаста қаза тапты. Барақ қайтыс болғаннан кейін, балалары билік үшін таласқа жасы жетпей, [[Қыпшақ даласы|Шығыс Дешті Қыпшақтағы]] билік 40 жылға [[Шибанидтер әулеті|Шибанидтер әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр ханға]] көшті.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық — көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. — Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
=== Шығу тегі ===
Мұхаммед Барақ хан – [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] немересі, [[Қойыршақ хан|Қойыршақтың]] баласы. Шамамен 1390-1400 жылдар арасында дүниеге келді. [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] тегіне қатысты бірнеше дерек бар. Кейбір деректерге қарағанда, ол [[Жошы хан|Жошының]] он үшінші ұлы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] ұрпағы. Басқалардың айтуынша, ол Жошының тұңғыш ұлы [[Орда Ежен хан|Орда Еженнің]] ұрпағы.

=== Жастық шағы ===
Әкесі [[Қойыршақ хан|Қойыршақтың]] билігі нық болмай, ол 1410 жылы [[Алтын Орда]] тағы үшін күресте өлтірілгеннен кейін, оның жақтастары баласы Барақпен бірге [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қайтуға мәжбүр болды. Кезінде атасы [[Ұрыс хан]] отырған [[Алтын Орда]] тағы – Барақ үшін бүкіл өмірін арнаған мақсатқа айналады. Алайда [[Алтын Орда|Алтын орда]] әмірі [[Едіге]] тірісінде, Барақтың оған ашық түрде қарсы шығатын мүмкіндігі де жақтастары да жетпеді. Ал [[Едіге]] өмірінің соңын [[Еділ|Еділдің]] батысындағы хандармен күресте өткізіп, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] оның назарынан тыс қалды. Сондықтан 1419 жылы [[Едіге]] қайтыс болған соң ғана, Барақтың [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] билік үшін күресі басталады.

=== Алтын орда үшін күресі ===
1419 жылы [[Едіге|Едігені]] Елек өзені бойындағы шайқаста [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] ұрпақтары өлтіреді. Бұл шайқаста жеңіліс тапқаннан кейін [[Едіге әулеті|Едіге]] [[Едіге әулеті|әулеті]] әлсірейді. [[Едіге|Едігенің]] ұлдары шығысқа қашып, әкесін [[Ұлытау таулары|Ұлытаудың]] бір шыңына жерлейді. Алайда, ол жерде де маңғыт мырзалары қауіпте болды. Әулеттің жаңа басшысы Едігенің үлкен ұлы [[Мансұр мырза|Мансұр]] атанды, ол солтүстікке, Сібір астанасы [[Шыңғы-Тұра|Шыңғы-Тұраға]] көшуді ұйғарды. Мұнда [[Мансұр мырза|Мансұр]] Едігеге берген уәдесін орындап, [[Сибан (Шибан)|Шибан]] ұрпағы [[Мұхаммед Қажы|Мұхаммед Қажыны]] [[Сібір хандығы|Сібір хандығына]] хан етіп жариялады. 

[[Едіге]] өлімінен кейін [[Алтын Орда]] бірнеше тәуелсіз ұлыстарға ыдырай бастады. Қырым [[Тұқай-Темір әулеті|Тұқай-Темір]] [[Тұқай-Темір әулеті|әулетінен]] шыққан [[Дәулетберді хан|Дәулетбердінің]] билігіне өтті. Еділ бойында [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] патша болды. [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] Барақтың қол астында еді. Осы кезде [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] бірлігін қалпына келтіру мүмкін болмайтыны байқалды. Әр шайқастан кейін бөлінген ордалардың шекаралары айқындалып, ыдыраудың алғашқы белгілері көріне бастады. Алайда хандар мен мырзалар ортақ билік үшін күрестерін жалғастыра берді.
[[Сурет:Одоевский Чёрный Юрий Романович.png|нобай|435x435 нүкте|Барақ ханның Одоевқа шабуылы]]
1419 жылы сәуірде Барақ, [[Самарқан]] билеушісі [[Әмір Темір|Темірдің]] немересі [[Ұлықбек|Ұлықбектің]] алдына келіп, қолдауына ие болды. Ұлықбек көмектесуге келісіп, әскерлерін дайындады. 1420 жылы қыркүйекте Барақ [[Шибан әулеті|Шибан]] және [[Едіге әулеті|Едіге]] әулеттерімен одақ құрады. Келіссөздер нәтижесінде [[Мансұр мырза]] Барақты хан қылып мойындап, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орданың]] басында Барақ – хан болып, ал [[Мансұр мырза|Мансұр]] – [[Беклер бегі|беклербек]] болып тағайындалады. [[Шибан әулеті|Шибан әулетінің]] сұлтандары [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы Мұхаммед]] пен Жұмадық сұлтандар да Барақтың жағына өтті.

Мемлекетті нығайту үшін – сауда, ал сауда үшін қалалар қажет болды, сондықтан соғысқа бару туралы шешім қабылданды. 1422 жылы Барақ пен Мансұр батысқа жорыққа шықты. Олар үш ханды – Худайдад, [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық-Мұхаммед]] және [[Дәулетберді хан|Дәулетбердіні]] жеңіп, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] мен [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] уақытша біріктіріп, [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алды. Одақтасы [[Ұлықбек|Ұлықбекке]] бұл жеңіс хабарын жеткізген [[Жұмадық]] сұлтан, үлкен елшілікпен [[Самарқан|Самарқанға]] барып қайтқандығы туралы [[Мирхонд Мұхаммед ибн Хавандшах|Мирхонд ғалым]] деректер қалдырды.&lt;ref&gt;''Ахмедов Б. А.'' Улугбек и политическая жизнь Мавераннахра первой половины XV в. // Из истории эпохи Улугбека (сборник). — 2-е изд. — Ташкент: ФАН, 1965. — С. 5-66.&lt;/ref&gt; 

1423 жылы Барақ Ресейдің Одоев қаласына шабуыл жасады, бірақ қамал алатын қаруының жоқтығынан оны ала алмады.&lt;ref&gt;''Селезнёв Ю. В.'' Русско-ордынские конфликты XIII—XV веков. Справочник. — Воронежский государственный университет. Музей &quot;Куликово поле&quot;. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Квадрига, 2010. — 224 с. — (Музейная библиотека).&lt;/ref&gt; Ауылдарды тонап, тұтқындырды алып шегінді. Бірақ князь Юрий Одоевский оны қуып жетіп, тұтқындарды қайтарып алды. Бұл сәтсіз жорық Барақ билігіне нұқсан келтірді. Бірақ тарихшы Р.Ю.Почекаев ойынша бұл шайқас Ресейдің Орда істеріне аралсыуының алдын алу мақсатында жасалған, және өз мақсатына жетті деп есептейді. Себебі Ресей князьдері бұл жылдары [[Алтын Орда]] тағына мүдделес хандардың ешбірін ашығынан қолдамады.

1424 жылы Шибандық Худайдад та Одоевты ала алмай, біріккен [[Витовт]] пен [[Мәскеу князі]] [[Василий II|Василий Васильевичтен]] жеңіліп, ақыры Барақтың қолынан қаза табады.&lt;ref&gt;Парунин А.В. Политическая биография Барак-хана // Улы даланын тарихы: турiктер мен монголдар. - Астана. Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева, 2014. - С.93-101&lt;/ref&gt;

1426 жылы [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] хан Литва князі [[Витовт|Витовттың]] қолдауымен жаңа әскер жинап, Барақты [[Сарай-Берке|Сарайдан]] қуып, [[Алтын Орда|Алтын орда]] тағын қайтарып алды.

=== Сығанақ үшін күресі ===
[[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммедтің]] қолынан жеңіліске ұшыраған Барақ хан, Ақ Орданы қалпына келтіру үшін, [[Сыр бойындағы қалалар|Сыр бойындағы]] қалаларды қайтаруға тырысты. Оның ішінде [[Ұрыс хан]] кезіндегі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орданың]] астанасы болған [[Сығанақ]] ерекше маңызды еді. Бұл қаланы [[Жошы әулеті|өз әулетінің]] мұрасы деп білген Барақ [[Темір әулеті|Темір әулетінен]] [[Сығанақ|Сығанақты]] талап етті, алайда [[Ұлықбек]] бұл талаптарды қабылдамады. Тиісінше Барақ Сығанақты қайтару мақсатында жорық бастайды.

1426 жылы Барақ хан әскері [[Сығанақ|Сығнақты]] еш қиындықсыз басып алады. Бұған жауап ретінде [[Ұлықбек]] [[Хорасан|Хорасаннан]] қосымша күштер жинап, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] әскерлерін жібереді. Барақтың ескертулері мен қоқан-лоқыларына қарамастан, [[Ұлықбек]] қарсыласын жете бағаламады. [[Самарқан]] мен [[Хорасан|Хорасанның]] әскери басшылары көшпелілерді далаға шегінуге мәжбүрлеу үшін әскери күш көрсетудің өзі жеткілікті деп есептеді. Алайда, әскері көп болмаған Барақ, күтпеген жерден [[Ұлықбек|Ұлықбектің]] әскеріне қарсы шықты. Барақ хан өзіне тиімді таулы жерді пайдаланып, атты әскерінің «тұлғама» деп аталатын классикалық дала тактикасын қолданды. Шайқас кезінде өз жеңісіне сенімді [[Темір әулеті|Тимурид]] қолбасшылары күтпеген жерден тылдан шабуылға ұшырады. Көшпелі атты әскердің шабуылы [[Ұлықбек|Ұлықбектің]] сапын мүлдем бұзды. Бұған дейін табанды қарсылық көрсеткен әскер тез арада ретсіз шегінетін тобырға айналды. Алайда, жау әскерін толық қоршауға алып, жоюға Барақтың күші жетпеді. Ұлықбек толық жеңіліске жол бермей, шегінді. Осы жеңістен кейін Барақ [[Мәуереннаһр|Мавераннахр]] аумағына жыртқыш жорықтар жасап, аймаққа айтарлықтай зиян келтірді. 

Бұл оқиға [[Ұлықбек]] үшін соңғы шайқас болды. Бұдан кейін ол әскери жорықтардан бас тартып, ғылыми жұмысқа басы ауып, соның арқасында көрнекті ғалым ретінде тарихқа енді. Ал Ұлықбектің әкесі [[Шахрух]] бұл жағдайға көңілі толмай, 1427 жылы [[Герат|Гераттан]] өзінің ізбасар ұлы [[Байсұңқар|Байсұңқар мырзаны]] Бараққа қарсы жорыққа жібереді. Бұл жолы Барақтың еш мүмкіндігі болмай, Сығанақты қалдыруына тура келді. 
[[Сурет:Қазақстан және Орта Азияның картасы(1428 жылға дейінгі).png|нобай|440x440 нүкте|Барақ билігіндегі Ақ Орда]] 

=== Алтын ордаға оралуы және қазасы ===
1427 жылы Барақ [[Қыпшақ даласы|Шығыс Дешті Қыпшақ]] даласында қалған бүкіл жақтастарынан әскер жинап, [[Еділ|Еділ бойына]] оралады. Бұл кезде [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] [[Қырым хандығы|Қырымдағы]] билікті басып алған [[Даулетберді хан|Даулет-Бердімен]] соғыста еді. Барақ [[Ұлық Мұхаммед хан|Мұхаммедтен]] [[Сарай-Берке|Сарайды]] тартып алады, бірақ [[Қажы-Тархан|Қажытарханды]] ала алмады. Кейін Даулет-Берді Қырымнан шығып, Бараққа шабуыл жасап, Сарайды басып алып, өзін хан деп жариялады. Бірақ үш күннен кейін Барақ қайтып келіп, Даулет-Бердіні өлтіріп, Сарайды қайтарады. Алайда, Қырым ханымен күрес оны әлсіретіп, [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] жасаған шабуылға төтеп бере алмай, Сарайды беріп қойады.&lt;ref&gt;Парунин А.В. Политическая биография Барак-хана // Улы даланын тарихы: турiктер мен монголдар. - Астана. Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева, 2014. - С.93-101&lt;/ref&gt; 

Барақ жеңілген соң өз иелігі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] шегінеді, онда [[Мансұр мырза|Мансұрды]] сатқын деп жанжалдасып, алты айдан кейін ыңғайы келгенде Мансұрды өлтіреді. Қасында болған [[Едіге|Едігенің]] басқа ұлдары [[Ғази мырза|Ғази]] мен [[Наурыз мырза|Наурыз]] дереу батысқа қарай [[Кіші Мұхаммед Хан|Кіші-Мұхаммедке]] қашады. Шамамен 1428 жылы соның әскерімен оралып, Барақты өлтіреді. Бұған себеп – ағалары [[Мансұр мырза|Мансұр би]] үшін кек қайтару, сондықтан оларды бұл ісінде Мансұрдың бұрынғы жақтастары қолдайды.&lt;ref&gt;Барак-хан // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9965-9389-9-7&lt;/nowiki&gt;. &lt;small&gt;(CC BY-SA 3.0)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Барақ қайтыс болғаннан кейін, балалары мен туыстары [[Моғолстан|Моғолстанға]] қашып пана табады. Ал [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] құлдырап, [[Қыпшақ даласы|Шығыс Дешті Қыпшақтағы]] билікті 16 жасар [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр хан]] тартып алады. Ол құрған мемлекетті бүгін [[Әбілқайыр Ордасы|Көшпелі Өзбек хандығы]] деп те атайды.&lt;ref&gt;''Ахмедов В. А.'' Государство Кочевых Узбеков / И. П. Петрушевский. — Москва: Издательство «Наука», 1965. — 193 с&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
«Муизз әл-ансаб» және «Нусрат-нама» деректері бойынша Барақ ханның үш ұлы мен [[Саадат-бегім]] атты бір қызы болған. Ұлдарының аттары: Мір-Сейід, Мір-Қасым, [[Жәнібек хан|Әбу Сейід]] – «оны Жәнібек деп те атайды».&lt;ref&gt;''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Джучидов в 13-18 веках // Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9965-9416-2-9&lt;/nowiki&gt;. &lt;small&gt;Архивировано 27 января 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; [[Еділ|Еділ өзенінің]] батысын Барақтан кейін оның еш бір ұрпағы ала алмай, [[Дешті қыпшақ|Еділдің шығысында]] ғана билік құрады. Ханның ұлы [[Жәнібек хан]] мен немере інісі [[Керей хан]] 1465 жылы [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] негізін қалады.&lt;ref&gt;Мирза Мухаммед Хайдар, «Тарих-и Рашиди», Введ., пер. с персидского А. Урунбаева, Р.П.Джалиловой, Л.М. Епифановой. Ташкент, 1996;&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
{{Алтын Орда хандары}}

[[Санат:Ақ Орда хандары]]
[[Санат:Алтын Орда хандары]]
[[Санат:Орда Ежен әулеті]]</text>
      <sha1>i6fsde86ldnpdk7d32zdzpey7lntkro</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620854</id>
      <parentid>3620853</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:14:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алтын орда үшін күресі */</comment>
      <origin>3620854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22933" sha1="hl99fvu4fitst98jrdnyaj1wczuu3ty" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Барақ хан
 | Шынайы есімі         = ﺒﻪﺭﻪﻙ ﺣﺎن
 | Суреті               = Барак-Хан в битве с Куидатом.png
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            =
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның ханы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[1423]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[1426]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Ұлық Мұхаммед хан]]
 | Ізбасары             = [[Ұлық Мұхаммед хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    =
 | Титулы_2             = [[Алтын Орда]]ның ханы
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = [[1427]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[1428]]
 | Ізашары_2            = [[Ұлық Мұхаммед хан]]
 | Ізбасары_2           = [[Ұлық Мұхаммед хан]]
 | Титулы_3             = Ақ Орданың ханы
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = [[1410]]
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[1428]]
 | Ізашары_3            = [[Қойыршақ хан]]
 | Ізбасары_3           = Әбілқайыр хан
 | Діні                 = [[Ислам]]
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні         = белгісіз
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1428
 | Қайтыс болған жері   = [[Сығанақ]]
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Тоқа Темір әулеті]], [[Төре]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[Қойыршақ хан]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = ұлдары: [[Жәнібек хан]], Мір-Сайид, Мір-Қасым &lt;br&gt;қызы: Саадат-бегім
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              =
}}
'''Барақ хан''' (''Мұхамммед Барақ)'' (? – [[1428 жыл]]ы қайтыс болған) — 1423–1426 және 1427–1428 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханы болды. 1410-1428 жылдар аралығында Алтын Орданың сол қанатын, Орда Ежен ұлысын басқарды. [[Алтын Орда]] тағы үшін [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]], Худайдад және [[Дәулетберді хан|Дәулетберді]] хандарға қарсы күрес жүргізді. 1426-1427 жылдары [[Сырдария]] қалалары үшін [[Ұлықбек]] [[Ұлықбек|әмірге]] қарсы соғысты. Барақ 1428 жылы [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасының]] мырзалары [[Ғази мырза|Ғази]] мен [[Наурыз мырза|Наурызға]] қарсы шайқаста қаза тапты. Барақ қайтыс болғаннан кейін, балалары билік үшін таласқа жасы жетпей, [[Қыпшақ даласы|Шығыс Дешті Қыпшақтағы]] билік 40 жылға [[Шибанидтер әулеті|Шибанидтер әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр ханға]] көшті.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық — көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. — Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
=== Шығу тегі ===
Мұхаммед Барақ хан – [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] немересі, [[Қойыршақ хан|Қойыршақтың]] баласы. Шамамен 1390-1400 жылдар арасында дүниеге келді. [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] тегіне қатысты бірнеше дерек бар. Кейбір деректерге қарағанда, ол [[Жошы хан|Жошының]] он үшінші ұлы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] ұрпағы. Басқалардың айтуынша, ол Жошының тұңғыш ұлы [[Орда Ежен хан|Орда Еженнің]] ұрпағы.

=== Жастық шағы ===
Әкесі [[Қойыршақ хан|Қойыршақтың]] билігі нық болмай, ол 1410 жылы [[Алтын Орда]] тағы үшін күресте өлтірілгеннен кейін, оның жақтастары баласы Барақпен бірге [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қайтуға мәжбүр болды. Кезінде атасы [[Ұрыс хан]] отырған [[Алтын Орда]] тағы – Барақ үшін бүкіл өмірін арнаған мақсатқа айналады. Алайда [[Алтын Орда|Алтын орда]] әмірі [[Едіге]] тірісінде, Барақтың оған ашық түрде қарсы шығатын мүмкіндігі де жақтастары да жетпеді. Ал [[Едіге]] өмірінің соңын [[Еділ|Еділдің]] батысындағы хандармен күресте өткізіп, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] оның назарынан тыс қалды. Сондықтан 1419 жылы [[Едіге]] қайтыс болған соң ғана, Барақтың [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] билік үшін күресі басталады.

=== Алтын орда үшін күресі ===
1419 жылы [[Едіге|Едігені]] Елек өзені бойындағы шайқаста [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] ұрпақтары өлтіреді. Бұл шайқаста жеңіліс тапқаннан кейін [[Едіге әулеті|Едіге]] [[Едіге әулеті|әулеті]] әлсірейді. [[Едіге|Едігенің]] ұлдары шығысқа қашып, әкесін [[Ұлытау таулары|Ұлытаудың]] бір шыңына жерлейді. Алайда, ол жерде де маңғыт мырзалары қауіпте болды. Әулеттің жаңа басшысы Едігенің үлкен ұлы [[Мансұр мырза|Мансұр]] атанды, ол солтүстікке, Сібір астанасы [[Шыңғы-Тұра|Шыңғы-Тұраға]] көшуді ұйғарды. Мұнда [[Мансұр мырза|Мансұр]] Едігеге берген уәдесін орындап, [[Шибан]] ұрпағы [[Мұхаммед Қажы|Мұхаммед Қажыны]] [[Сібір хандығы|Сібір хандығына]] хан етіп жариялады. 

[[Едіге]] өлімінен кейін [[Алтын Орда]] бірнеше тәуелсіз ұлыстарға ыдырай бастады. Қырым [[Тоқа Темір]] әулетінен шыққан [[Дәулетберді хан|Дәулетбердінің]] билігіне өтті. Еділ бойында [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] патша болды. [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] Барақтың қол астында еді. Осы кезде [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] бірлігін қалпына келтіру мүмкін болмайтыны байқалды. Әр шайқастан кейін бөлінген ордалардың шекаралары айқындалып, ыдыраудың алғашқы белгілері көріне бастады. Алайда хандар мен мырзалар ортақ билік үшін күрестерін жалғастыра берді.
[[Сурет:Одоевский Чёрный Юрий Романович.png|нобай|435x435 нүкте|Барақ ханның Одоевқа шабуылы]]
1419 жылы сәуірде Барақ, [[Самарқан]] билеушісі [[Әмір Темір|Темірдің]] немересі [[Ұлықбек|Ұлықбектің]] алдына келіп, қолдауына ие болды. Ұлықбек көмектесуге келісіп, әскерлерін дайындады. 1420 жылы қыркүйекте Барақ [[Шибан әулеті|Шибан]] және [[Едіге әулеті|Едіге]] әулеттерімен одақ құрады. Келіссөздер нәтижесінде [[Мансұр мырза]] Барақты хан қылып мойындап, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орданың]] басында Барақ – хан болып, ал [[Мансұр мырза|Мансұр]] – [[беклербек]] болып тағайындалады. Шибан әулетінің сұлтандары [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы Мұхаммед]] пен Жұмадық сұлтандар да Барақтың жағына өтті.

Мемлекетті нығайту үшін – сауда, ал сауда үшін қалалар қажет болды, сондықтан соғысқа бару туралы шешім қабылданды. 1422 жылы Барақ пен Мансұр батысқа жорыққа шықты. Олар үш ханды – Худайдад, [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық-Мұхаммед]] және [[Дәулетберді хан|Дәулетбердіні]] жеңіп, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] мен [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] уақытша біріктіріп, [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алды. Одақтасы [[Ұлықбек|Ұлықбекке]] бұл жеңіс хабарын жеткізген [[Жұмадық]] сұлтан, үлкен елшілікпен [[Самарқан|Самарқанға]] барып қайтқандығы туралы [[Мирхонд Мұхаммед ибн Хавандшах|Мирхонд ғалым]] деректер қалдырды.&lt;ref&gt;''Ахмедов Б. А.'' Улугбек и политическая жизнь Мавераннахра первой половины XV в. // Из истории эпохи Улугбека (сборник). — 2-е изд. — Ташкент: ФАН, 1965. — С. 5-66.&lt;/ref&gt; 

1423 жылы Барақ Ресейдің Одоев қаласына шабуыл жасады, бірақ қамал алатын қаруының жоқтығынан оны ала алмады.&lt;ref&gt;''Селезнёв Ю. В.'' Русско-ордынские конфликты XIII—XV веков. Справочник. — Воронежский государственный университет. Музей &quot;Куликово поле&quot;. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Квадрига, 2010. — 224 с. — (Музейная библиотека).&lt;/ref&gt; Ауылдарды тонап, тұтқындырды алып шегінді. Бірақ князь Юрий Одоевский оны қуып жетіп, тұтқындарды қайтарып алды. Бұл сәтсіз жорық Барақ билігіне нұқсан келтірді. Бірақ тарихшы Р.Ю.Почекаев ойынша бұл шайқас Ресейдің Орда істеріне аралсыуының алдын алу мақсатында жасалған, және өз мақсатына жетті деп есептейді. Себебі Ресей князьдері бұл жылдары [[Алтын Орда]] тағына мүдделес хандардың ешбірін ашығынан қолдамады.

1424 жылы Шибандық Худайдад та Одоевты ала алмай, біріккен [[Витовт]] пен [[Мәскеу князі]] [[Василий II|Василий Васильевичтен]] жеңіліп, ақыры Барақтың қолынан қаза табады.&lt;ref&gt;Парунин А.В. Политическая биография Барак-хана // Улы даланын тарихы: турiктер мен монголдар. - Астана. Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева, 2014. - С.93-101&lt;/ref&gt;

1426 жылы [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] хан Литва князі [[Витовт|Витовттың]] қолдауымен жаңа әскер жинап, Барақты [[Сарай-Берке|Сарайдан]] қуып, [[Алтын Орда|Алтын орда]] тағын қайтарып алды.

=== Сығанақ үшін күресі ===
[[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммедтің]] қолынан жеңіліске ұшыраған Барақ хан, Ақ Орданы қалпына келтіру үшін, [[Сыр бойындағы қалалар|Сыр бойындағы]] қалаларды қайтаруға тырысты. Оның ішінде [[Ұрыс хан]] кезіндегі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орданың]] астанасы болған [[Сығанақ]] ерекше маңызды еді. Бұл қаланы [[Жошы әулеті|өз әулетінің]] мұрасы деп білген Барақ [[Темір әулеті|Темір әулетінен]] [[Сығанақ|Сығанақты]] талап етті, алайда [[Ұлықбек]] бұл талаптарды қабылдамады. Тиісінше Барақ Сығанақты қайтару мақсатында жорық бастайды.

1426 жылы Барақ хан әскері [[Сығанақ|Сығнақты]] еш қиындықсыз басып алады. Бұған жауап ретінде [[Ұлықбек]] [[Хорасан|Хорасаннан]] қосымша күштер жинап, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] әскерлерін жібереді. Барақтың ескертулері мен қоқан-лоқыларына қарамастан, [[Ұлықбек]] қарсыласын жете бағаламады. [[Самарқан]] мен [[Хорасан|Хорасанның]] әскери басшылары көшпелілерді далаға шегінуге мәжбүрлеу үшін әскери күш көрсетудің өзі жеткілікті деп есептеді. Алайда, әскері көп болмаған Барақ, күтпеген жерден [[Ұлықбек|Ұлықбектің]] әскеріне қарсы шықты. Барақ хан өзіне тиімді таулы жерді пайдаланып, атты әскерінің «тұлғама» деп аталатын классикалық дала тактикасын қолданды. Шайқас кезінде өз жеңісіне сенімді [[Темір әулеті|Тимурид]] қолбасшылары күтпеген жерден тылдан шабуылға ұшырады. Көшпелі атты әскердің шабуылы [[Ұлықбек|Ұлықбектің]] сапын мүлдем бұзды. Бұған дейін табанды қарсылық көрсеткен әскер тез арада ретсіз шегінетін тобырға айналды. Алайда, жау әскерін толық қоршауға алып, жоюға Барақтың күші жетпеді. Ұлықбек толық жеңіліске жол бермей, шегінді. Осы жеңістен кейін Барақ [[Мәуереннаһр|Мавераннахр]] аумағына жыртқыш жорықтар жасап, аймаққа айтарлықтай зиян келтірді. 

Бұл оқиға [[Ұлықбек]] үшін соңғы шайқас болды. Бұдан кейін ол әскери жорықтардан бас тартып, ғылыми жұмысқа басы ауып, соның арқасында көрнекті ғалым ретінде тарихқа енді. Ал Ұлықбектің әкесі [[Шахрух]] бұл жағдайға көңілі толмай, 1427 жылы [[Герат|Гераттан]] өзінің ізбасар ұлы [[Байсұңқар|Байсұңқар мырзаны]] Бараққа қарсы жорыққа жібереді. Бұл жолы Барақтың еш мүмкіндігі болмай, Сығанақты қалдыруына тура келді. 
[[Сурет:Қазақстан және Орта Азияның картасы(1428 жылға дейінгі).png|нобай|440x440 нүкте|Барақ билігіндегі Ақ Орда]] 

=== Алтын ордаға оралуы және қазасы ===
1427 жылы Барақ [[Қыпшақ даласы|Шығыс Дешті Қыпшақ]] даласында қалған бүкіл жақтастарынан әскер жинап, [[Еділ|Еділ бойына]] оралады. Бұл кезде [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] [[Қырым хандығы|Қырымдағы]] билікті басып алған [[Даулетберді хан|Даулет-Бердімен]] соғыста еді. Барақ [[Ұлық Мұхаммед хан|Мұхаммедтен]] [[Сарай-Берке|Сарайды]] тартып алады, бірақ [[Қажы-Тархан|Қажытарханды]] ала алмады. Кейін Даулет-Берді Қырымнан шығып, Бараққа шабуыл жасап, Сарайды басып алып, өзін хан деп жариялады. Бірақ үш күннен кейін Барақ қайтып келіп, Даулет-Бердіні өлтіріп, Сарайды қайтарады. Алайда, Қырым ханымен күрес оны әлсіретіп, [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] жасаған шабуылға төтеп бере алмай, Сарайды беріп қойады.&lt;ref&gt;Парунин А.В. Политическая биография Барак-хана // Улы даланын тарихы: турiктер мен монголдар. - Астана. Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева, 2014. - С.93-101&lt;/ref&gt; 

Барақ жеңілген соң өз иелігі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] шегінеді, онда [[Мансұр мырза|Мансұрды]] сатқын деп жанжалдасып, алты айдан кейін ыңғайы келгенде Мансұрды өлтіреді. Қасында болған [[Едіге|Едігенің]] басқа ұлдары [[Ғази мырза|Ғази]] мен [[Наурыз мырза|Наурыз]] дереу батысқа қарай [[Кіші Мұхаммед Хан|Кіші-Мұхаммедке]] қашады. Шамамен 1428 жылы соның әскерімен оралып, Барақты өлтіреді. Бұған себеп – ағалары [[Мансұр мырза|Мансұр би]] үшін кек қайтару, сондықтан оларды бұл ісінде Мансұрдың бұрынғы жақтастары қолдайды.&lt;ref&gt;Барак-хан // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9965-9389-9-7&lt;/nowiki&gt;. &lt;small&gt;(CC BY-SA 3.0)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Барақ қайтыс болғаннан кейін, балалары мен туыстары [[Моғолстан|Моғолстанға]] қашып пана табады. Ал [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] құлдырап, [[Қыпшақ даласы|Шығыс Дешті Қыпшақтағы]] билікті 16 жасар [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр хан]] тартып алады. Ол құрған мемлекетті бүгін [[Әбілқайыр Ордасы|Көшпелі Өзбек хандығы]] деп те атайды.&lt;ref&gt;''Ахмедов В. А.'' Государство Кочевых Узбеков / И. П. Петрушевский. — Москва: Издательство «Наука», 1965. — 193 с&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
«Муизз әл-ансаб» және «Нусрат-нама» деректері бойынша Барақ ханның үш ұлы мен [[Саадат-бегім]] атты бір қызы болған. Ұлдарының аттары: Мір-Сейід, Мір-Қасым, [[Жәнібек хан|Әбу Сейід]] – «оны Жәнібек деп те атайды».&lt;ref&gt;''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Джучидов в 13-18 веках // Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9965-9416-2-9&lt;/nowiki&gt;. &lt;small&gt;Архивировано 27 января 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; [[Еділ|Еділ өзенінің]] батысын Барақтан кейін оның еш бір ұрпағы ала алмай, [[Дешті қыпшақ|Еділдің шығысында]] ғана билік құрады. Ханның ұлы [[Жәнібек хан]] мен немере інісі [[Керей хан]] 1465 жылы [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] негізін қалады.&lt;ref&gt;Мирза Мухаммед Хайдар, «Тарих-и Рашиди», Введ., пер. с персидского А. Урунбаева, Р.П.Джалиловой, Л.М. Епифановой. Ташкент, 1996;&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
{{Алтын Орда хандары}}

[[Санат:Ақ Орда хандары]]
[[Санат:Алтын Орда хандары]]
[[Санат:Орда Ежен әулеті]]</text>
      <sha1>hl99fvu4fitst98jrdnyaj1wczuu3ty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Динозаврлар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21439</id>
    <revision>
      <id>3621040</id>
      <parentid>3564375</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9786" sha1="abyrisv7j4mu73kfodgjsps4xgfq41r" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ''Динозавр''
| image = Palais de la Decouverte Tyrannosaurus rex p1050042.jpg
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Reptilia]]
| ordo = [[Dinosauria]]
| superfamilia = [[Бауырымен жорғалаушылар]]
| familia = [[Динозавр]]
| genus = [[Динозавр]]
| species = '''''Кесіртке жамбасты Динозавр, &lt;br /&gt;  Құс жамбасты Динозавр'''''
| binomial = ''Динозавр''
| binomial_authority = ([[Owens]], [[1842]])
}}
Динозавр ({{Lang-la|Dinosauria}}) — ертедегі бауырымен жорғалаушылар класына жататын жануарлардың жойылып кеткен тобы. Олар Жерде шамамен 230 миллион жыл бұрын пайда болып, 65 миллион жыл бұрын метеорит құлауы және басқа да факторлар әсерінен жойылып кеткен деп саналады.

== Жалпы сипаттама ==
Динозаврлар — әртүрлі формада және көлемде болған. Олар екі топқа бөлінеді:
	•	Кесіртке жамбасты динозаврлар (Saurischia) — бұл топқа тираннозаврлар, аллозаврлар және басқа да жыртқыш түрлер жатады.
	•	Құс жамбасты динозаврлар (Ornithischia) — негізінен шөпқоректі динозаврларды қамтиды, мысалы, трицератопс және стегозавр.

== Түрлері ==
Әр түрлі палеонтологиялық қазбалар нәтижесінде динозаврлардың мыңдаған түрлері анықталған. Ең танымал түрлері:
	•	Тираннозавр рекс — жыртқыш динозаврлардың ең ірісі.
	•	Брахиозавр — ұзын мойынды, шөпқоректі динозавр.
	•	Трицератопс — үш мүйізді шөпқоректі динозавр.

== Эволюция және жойылу ==
Ғалымдар динозаврлар құстардың арғы тегі болған деп болжайды. Кейбір заманауи құстардың дене құрылысында динозаврларға тән ерекшеліктер байқалады.

Динозаврлардың жойылу себебі ретінде метеориттің құлауы, климаттың өзгеруі және жанартаулардың белсенділігі көрсетіледі.

== Қызықты деректер ==
	•	Ең үлкен динозавр — аргентинозавр, оның ұзындығы 30 метрден асқан.
	•	Динозавр сөзі ежелгі грек тілінен аударғанда «қорқынышты кесіртке» деген мағынаны білдіреді.

== Әдебиет ==
=== Динозавр ===
Динозаврлар – 160 миллионға жуық жылдар бойы (225 миллион жыл бұрынғы кезден бастап, 65миллион жыл бұрынғы кезге дейін) Жер бетіндегі ең басым жануарлар болды. Алып динозаврлар жануарлардың барлық кезеңдегі ең ірілері болды және олар көлемі жағынан пілдерден біраз асып түсетін. Ерте кездегі ұшатын бауырымен жорғалаушылар (рептилиялар) аспанға көтерілетін ең үлкен жануарлар болды. Жер үсті алыптарынан өзге мұхитта да құбыжық (монстр) жорғалаушылар өмір сүрді.

=== Құрып кетуі ===
Динозаврлар неге құрып кеткен?
Динозаврлардың құрып кеткені жайында айтылғандарға назар аударсақ, ол Жерге астереоид, метеорит немесе кометаның соғылуы салдарынан болған деген пайымдау шындыққа жанасады. Жер тарихында жануарлардың өлуінің өзге де жағдайлыры бар, бірақ осыдан 65 милион жыл бұрын динозаврлардың жойылуы апаттық жағдайдан болды. Соқтығысу салдарынан ауаға көтерілген тозаң бұлттар климатты өзгертті: өсімдіктер құрыды, жұмыртқалар басып шығарылмады, ал ересек жануарлар аштық пен суықтан қырырлып қалды.

=== Балалары ===
Өз ата-аналарының аумаған кішкентай  динозаврлардың балалары қандай болған? 
Өз ата-аналарының аумаған кішкентай көшірмесі сияқты болған. Бауырымен жорғалаушылар болып табылатын динозаврлар жұмыртқа салған. Олардың арасында маязавр сияқты кейбіреулері қамқор ата-аналар болған. Олар ұя жасап, жұмыртқаларын жыртқыштардан қорып, балалары аяқтанып кеткенге дейін қасынан шықпаған.

=== Ең ең ===
Ең қорқынышты қай динозаврлар болған?
Ұзындығы 12 метрге, салмағы 6 тоннаға дейін жететін, жақтары үлкен және бірнеше қатар тістері бар тираннозавр рекс және аллозавр сияқты сүтқоректілер ең қорқынышты динозаврлар болған.
Бірақ  &quot;жезтырнақ&quot; - [[дейноних]], адам бойымен бірдей [[велоцираптор]] және кішілеу стенонихозавр сияқты динозаврлар да олардан қалыспайтын. Бұл жауыз етқоректілер ең ақылды динозаврлар болған.
Тираннозавр рекс өзінен әлсіздеу динозаврларды аңдыған, сондай-ақ ол өлген жануарларды да тағажау еткен. Кейбір құрбандар анкилозавр секілді қарсылық шабуылдар жасаған.
Брахиозаврдың өте ұзын қүйрығы мен сырықтай мойны.
Қай жануарлар құрлықтағы ең ірілері болған?
Тарихи кезеңге дейін [[сейсмозавр]] және брахионавр сияқты бауырымен жорғалаушылар болды.  50 тонналық бауырымен жорғалаушылар үй сияқты өте үлкен болған. Олар тобырымен өмір сүрген, өсімдіктермен қоректенген және ағаштың басына дейін жететін ұзын мойындары болған. Аяқтарының тас болып қатып қалған іздері олардың жылдам жүгіре алатынын білдіреді. Қытайда сүйектері табылған шөпқоректі маменхизаврдың 15 метрлік мойны болған. Бұл алып жануарлардың кейбіреулерінің кұйрықтары мойындарынан да ұзын. Құрлықтағы ең үлкен сүтқоректі балухитерий болып табылады. Ол салмағы 30 тоннаны тартатын мүйізтұмсыққа ұқсайды. Бүгінгі таңда құрлықтағы ең үлкен жануар - салмағы не бәрі 7 тонналық африкандық  піл!

== Ең ірі динозаврлар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ''Атауы'' !! ''Ұзындығы'' !! ''Салмағы'' 
|-
| [[Сейсмозавр]] ||  ұзындығы 50 м-ге дейін || 50-80 т
|-
| [[Антарктозавр]]   ||  30 м  || 50-80 т
|-
| [[Брахиозавр]] || 25 м    ||  50 т
|-
| [[Дипладок]] ||  23 м|| 12 т
|-
| [[Апатозавр]]  ||    20 м   ||      20-30 т
|}

== Қызықты дерек ==
•	[[Анкилозаврлар|Анкилозаврдың]] ұзындығы 10 метр, құйрығы түйреуіш тәрізді үшкір болып келеді.
•	[[Спинозавр|Спинозаврдың]] ұзындығы 12 метрге дейің, ал салмағы 5 тоннаға дейін жеткен.
•	[[Стегозавр|Стегозаврдың]] ұзындығы 7 метр, тікенек жапқан құйрығы және жотасында пластиналары болған. 
•	[[Трицератопс|Трицератопстың]] ұзындығы 9 метрге жеткен және сүйекті мойын жамылғысы мен үш мүйізі болған. Оның бас сүйегі - басқа жануарлардікіне қарағанда ең үлкені.&lt;ref&gt;[http://almatykitap.kz/goods/2466.jsp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426233857/http://almatykitap.kz/goods/2466.jsp|date=2014-04-26}} Сұрақ және жауап энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>abyrisv7j4mu73kfodgjsps4xgfq41r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әріп Тәңірбергенов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23435</id>
    <revision>
      <id>3621055</id>
      <parentid>3359785</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:08:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11962" sha1="psvd7tk7edjmpvzx1hbzywikucycpf9" xml:space="preserve">'''Мұхамедғарып Тәңірбергенұлы Әріп''' (1856, қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Жарма ауданы]]  [[Үшбиік]] темір жол бекеті, Жыланды мекені — 21.6.1924, сонда) — ақын. [[Абай Құнанбайұлы|Абай]]дың талантты шәкірттерінің бірі. 

Найман тайпасы [[Қаракерей]] руы Сыбан бөлімінен шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}&lt;/ref&gt;

11-12 жасында ауыл медресесінде, бастауыш орыс мектебінде оқыған. 1877 жылы [[Семей]]дегі уездік училищеге оқуға түсіп, оны 1881 жылы үздік бітірген. Семейде оқыған кезінде Абаймен танысып, оны өзіне ұстаз тұтқан. 1882 — 84 жылдары [[Сергиополь уезі]]нде тілмаш болып істеді. 1884 — 87 жылдары [[Шәуешек]] қаласында Ресейдің Қытайдағы елшілігінде тілмаш болып қызмет атқарды, одан кейін [[Қапал (Жамбыл облысы)|Қапал]]да, [[Бішкек]] және [[Алматы]] қалаларында почта саласында істеп, 1890 ж. өзі туып өскен [[Қандығатай]], Еңірекей болыстарында тілмаш болды. Әріп татар, орыс тілдерін жетік білумен бірге араб, парсы, түрік, қытай тілдерін жақсы меңгерген. Шығыс және орыс классикалық әдебиетін оқып, нәр алған. Бала күнінен ақындық жолға түсіп, ақындар айтысына  қатысқан. Өлеңді қолма-қол суырып салып айтуға шебер, [[айтыс]] өнерінің өрен жүйрігі болды. Оның Сәдір, [[Қуанышбай]], Қаумет, Боранбай ақындармен, [[Көкбай]], Әсет сияқты Абайдың талантты шәкірттерімен айтыстары белгілі. 

Әріп шығыстың ғажайып оқиғалы ертегілік сюжетіне құрылған бірнеше дастан жазған. Оның алғашқысы “Зияда-Шаїмұрат” дастаны 1884 жылы  жазылып, 1890, 1892, 1893, 1896, 1909, 1912 жылдары немере туысы Жақып Байжігітұлының атынан [[Қазан (қала)|Қазан]] қаласында баспадан шыққан. “Қисса-и Бәїрам” дастаны 1908, 1912 жылдары жарық көрді. Осы шығармалары және “Қожа Ғапон” “Нұрғызарун”, “Таїир” дастандары —[[махаббат]] тақырыбына арналған қисса үлгісіндегі туындылар. Әріп сонымен бірге, [[ислам]] дінін жақсы біліп, [[мұсылмандық]] әдет-ғұрыптарды зерттеген. Әріптің қиссашылдығын айыптаған Абайдың әділ сынынан кейін ол өз кезінің әлеуметтік өмір шындығын жырлауға бет бұрып, қарапайым халық жоқшысы болды. Өлеңдерінің тақырып аясы кеңейіп, ғылым, білім, еңбек туралы шабыттана жырлап, сараң байлар мен жебір би-болыстарды, өтірікші-өсекшілерді, халық есебінен күн көруші пайдакүнем  алаяқтарды сын тезіне алды. Көптеген өлеңдерінде қалың мал сияқты ескі әдет-ғұрыпты әшкерелеп, әйел теңдігі мәселесін батыл көтерді, өнер-ғылымды насихаттап, жастарды білім алуға шақырды. Әріп өз шығармашылығында Абайдың дәстүрін ілгері жалғастыра білді. Қапалда қызметте болған кезінде атақты [[ақын]] қыз Сарамен танысып, ғашықтық жырларын арнады.Біржан — Сара айтысын көркемдік жағынан қайта өңдеп, хатқа түсірді, баспаға ұсынып, мәңгілік мұра етіп қалдыруда көп еңбек сіңірді. Әріп 1913 жжылы айтыс түріндегі “Тәуке-Ұрқия” дастанын жазды.

[[Александр Сергеевич Пушкин|А.С. Пушкин]]нің “Евгений Онегин” романын еркін аударма үлгісінде өлеңмен қазақ тіліне аударды.&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақстан энциклопедия 1-том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* Мұхамедханов, Қ. Абайдың ақын шәкірттері. 3-кітап [Мәтін] : [Әріп, Әсет, Мұқа, Әубәкір ақындардың өлеңдері, өмірі мен шығармашылығы туралы мәліметтер енген] / шығармаларын жинап, зерттеп, өмірбаяндары мен алғы сөзін жазып, баспаға әзірлеген Қ. Мұхамедханов. - Алматы : Дәуір, 1995. - 320 б.
* Қ. Мұхамедханов .  Том 1 : Зерттеулер, мақалалар. - 2005. - 352 б. - Абай төңірегіндегі ақындар, Абай және XIXғасырдың екінші жартысындағы әдебиет, Абайдыңөнеге алған мектебі, Ақылбай Абайұлы Құнанбаев, Мағауия Абайұлы Құнанбаев, Әріп Тәңірбергенов, Көкбай Жанатаев, Кәкітай Ысқақұлы Құнанбаев, Мұқамеджан Майбасаров, Бейсембай Жәнібеков, Баймағамбет Мырзаханов, Мұқа Әділханов, Әлмағамбет Сексенбаев, Әубәкір Оспанов; Абай шығармаларының текстологиясы жайында.  
* Қ. Мұхамедханов. Том. 4 : Абай мұрагерлері. Естеліктер. - 2005. - 328 б. - Көкбай Жанатайұлы, Уәйіс Шоңдыбайұлы, Әріп Тәңірбергенов, Әсет Найманбайұлы, Мұқа Әділханұлы, Тайыр Жомартбайұлы, Баймағамбет Айтқожаұлы, Иманбазар Қазанғапұлы, Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов, Міржақып Дулатов, Ыдырыс Мұстамбаев, Қайым Мұхамедханов туралы лебіздер мен естеліктер.
* Әріп өлгенде (1924) [Қолжазба] / Қ. Мұхамедханов 1940 жылдары жинаған. - ҚР     ҒА кітапханасында сақталған.  
* Боранбай ақынның Әріп өлгенде айтқаны (1924) [Қолжазба] / Қ. Мұхамедханов 1940 жылдары жинаған. - ҚР ҒА кітапханасында сақталған. 
* Тәңірбергенов Әріптің шығармалары мен ол туралы материалдар [Қолжазба] / Қ. Мұхамедханов 1940 жылдары жинаған. - ҚР ҒА кітапханасында сақталған.
* Жамбылдың Әріп ақын туралы есіндегісінен [Қолжазба] / жинаушы Қ. Мұхамедханов. - 1941. - ҚР ҒА кітапханасында сақталған.  
* Мұхамедханов, Қ. Әріп ақын [Мәтін] : [ақын Әріп Тәңірбергенов туралы] / Қ. Мұхамедханов // Екпінді. - 1939. - 10 декабрь. - Б. 3-4.
* Мұхаметханов (Мұхамедханов), Қ. Әріп Тәңірбергенұлы [Мәтін] / Қ. Мұқаметханов (Мұхамедханов) // Қазақ ССР : 4 томдық қысқаша энциклопедия. Т. 4. Тіл. Әдебиет. Фольклор. Өнер. Архитектура. - Алматы, 1989. - Б. 152.
* Мұхамедханұлы [Мұхамедханов], Қ. Әріп Тәңірбергенов; Тәуке-Ұрқия айтысы; Әріптің кейбір өлеңдеріне, «Біржан-Сара» дастанына айтылатын кейбір уақиғаға түсініктемелер [Мәтін] // Алаштың ақиығы - Әріп қыран : ғылыми мақалалар, ой-пікірлер және арнаулар. - Өскемен, 2014. - Б. 105-175.
* Жанатайұлы, К. (1861-1925) Өлеңдері [Мәтін] : Көкбай мен Әріптің Семейде оқып жүрген жылдары әзілдесіп айтысқан өлеңдерінен; Міржақып пен Көкбайдың сөз жарысы; Көкбай-Әріп айтысы / К. Жанатайұлы, кіріспесін және Көкең өлеңдеріне түсіндірмені жазған Қ. Мұхамедханов // Абай. - 1993. - № 5. - Б. 21-41.
* Әріп ақын [Қолжазба] : [творчестволық өмірбаяны] : жинаушы Қ. Мұхамедханов. - 1941. - 1-30 п. - Қ-402. - №5. - Латын әрпінде. - ҚР ҒА кітапханасында сақталған. 
* Жамбылдың Әріп ақын туралы есіндегісінен [Қолжазба] :  айтушы Ғ. Орманов; жинаушы Қ. Мұхамедханов. - 1941. - 199-200 п. - Қ-401. - №1. - Латын әрпінде. - ҚР ҒА кітапханасында сақталған.
* Мұхамедханов, Қ. Ленин бейнесі ақындар жырында [Телехабар] : [С. Сейфуллин, Әріп ақын туралы] / Қ. Мұхамедханов. - Семей телевидениесі, 1980. - 6 маусым. - Телехабар авторы және жүргізушісі Қ. Мұхамедханов.
* Мұхамедханов, Қ. Абай шәкірттері [Мәтін] : [сүйінші дана] / жыйнаған, түсініктерін жазған Қ. Мұхамедханов; сөз басын жазған М. Әуезов. - Алматы: Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1951. - 263 б. - 1951 жылы Қ. Мұхамедханов тұтқындалған соң баспаханадағы кітап терімі шашылып қалған.

{{Stub:Қазақ әдебиеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>psvd7tk7edjmpvzx1hbzywikucycpf9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621056</id>
      <parentid>3621055</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11961" sha1="5s1i170atjn8cbkzo2cg8575k3zfidg" xml:space="preserve">'''Мұхамедғарып Тәңірбергенұлы Әріп''' (1856, қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Жарма ауданы]]  [[Үшбиік]] темір жол бекеті, Жыланды мекені — 21.6.1924, сонда) — ақын. [[Абай Құнанбайұлы|Абай]]дың талантты шәкірттерінің бірі. 

Найман тайпасы [[Қаракерей]] руы Сыбан бөлімінен шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}&lt;/ref&gt;

11-12 жасында ауыл медресесінде, бастауыш орыс мектебінде оқыған. 1877 жылы [[Семей]]дегі уездік училищеге оқуға түсіп, оны 1881 жылы үздік бітірген. Семейде оқыған кезінде Абаймен танысып, оны өзіне ұстаз тұтқан. 1882 — 84 жылдары [[Сергиополь уезі]]нде тілмаш болып істеді. 1884 — 87 жылдары [[Шәуешек]] қаласында Ресейдің Қытайдағы елшілігінде тілмаш болып қызмет атқарды, одан кейін [[Қапал (Жамбыл облысы)|Қапал]]да, [[Бішкек]] және [[Алматы]] қалаларында почта саласында істеп, 1890 ж. өзі туып өскен [[Қандығатай]], Еңірекей болыстарында тілмаш болды. Әріп татар, орыс тілдерін жетік білумен бірге араб, парсы, түрік, қытай тілдерін жақсы меңгерген. Шығыс және орыс классикалық әдебиетін оқып, нәр алған. Бала күнінен ақындық жолға түсіп, ақындар айтысына  қатысқан. Өлеңді қолма-қол суырып салып айтуға шебер, [[айтыс]] өнерінің өрен жүйрігі болды. Оның Сәдір, [[Қуанышбай]], Қаумет, Боранбай ақындармен, [[Көкбай]], Әсет сияқты Абайдың талантты шәкірттерімен айтыстары белгілі. 

Әріп шығыстың ғажайып оқиғалы ертегілік сюжетіне құрылған бірнеше дастан жазған. Оның алғашқысы “Зияда-Шаїмұрат” дастаны 1884 жылы  жазылып, 1890, 1892, 1893, 1896, 1909, 1912 жылдары немере туысы Жақып Байжігітұлының атынан [[Қазан (қала)|Қазан]] қаласында баспадан шыққан. “Қисса-и Бәїрам” дастаны 1908, 1912 жылдары жарық көрді. Осы шығармалары және “Қожа Ғапон” “Нұрғызарун”, “Таїир” дастандары —[[махаббат]] тақырыбына арналған қисса үлгісіндегі туындылар. Әріп сонымен бірге, [[ислам]] дінін жақсы біліп, [[мұсылмандық]] әдет-ғұрыптарды зерттеген. Әріптің қиссашылдығын айыптаған Абайдың әділ сынынан кейін ол өз кезінің әлеуметтік өмір шындығын жырлауға бет бұрып, қарапайым халық жоқшысы болды. Өлеңдерінің тақырып аясы кеңейіп, ғылым, білім, еңбек туралы шабыттана жырлап, сараң байлар мен жебір би-болыстарды, өтірікші-өсекшілерді, халық есебінен күн көруші пайдакүнем  алаяқтарды сын тезіне алды. Көптеген өлеңдерінде қалың мал сияқты ескі әдет-ғұрыпты әшкерелеп, әйел теңдігі мәселесін батыл көтерді, өнер-ғылымды насихаттап, жастарды білім алуға шақырды. Әріп өз шығармашылығында Абайдың дәстүрін ілгері жалғастыра білді. Қапалда қызметте болған кезінде атақты [[ақын]] қыз Сарамен танысып, ғашықтық жырларын арнады.Біржан — Сара айтысын көркемдік жағынан қайта өңдеп, хатқа түсірді, баспаға ұсынып, мәңгілік мұра етіп қалдыруда көп еңбек сіңірді. Әріп 1913 жжылы айтыс түріндегі “Тәуке-Ұрқия” дастанын жазды.

[[Александр Сергеевич Пушкин|А.С. Пушкин]]нің “Евгений Онегин” романын еркін аударма үлгісінде өлеңмен қазақ тіліне аударды.&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақстан энциклопедия 1-том&lt;/ref&gt;

== Әдебиет ==
* Мұхамедханов, Қ. Абайдың ақын шәкірттері. 3-кітап [Мәтін] : [Әріп, Әсет, Мұқа, Әубәкір ақындардың өлеңдері, өмірі мен шығармашылығы туралы мәліметтер енген] / шығармаларын жинап, зерттеп, өмірбаяндары мен алғы сөзін жазып, баспаға әзірлеген Қ. Мұхамедханов. - Алматы : Дәуір, 1995. - 320 б.
* Қ. Мұхамедханов .  Том 1 : Зерттеулер, мақалалар. - 2005. - 352 б. - Абай төңірегіндегі ақындар, Абай және XIXғасырдың екінші жартысындағы әдебиет, Абайдыңөнеге алған мектебі, Ақылбай Абайұлы Құнанбаев, Мағауия Абайұлы Құнанбаев, Әріп Тәңірбергенов, Көкбай Жанатаев, Кәкітай Ысқақұлы Құнанбаев, Мұқамеджан Майбасаров, Бейсембай Жәнібеков, Баймағамбет Мырзаханов, Мұқа Әділханов, Әлмағамбет Сексенбаев, Әубәкір Оспанов; Абай шығармаларының текстологиясы жайында.  
* Қ. Мұхамедханов. Том. 4 : Абай мұрагерлері. Естеліктер. - 2005. - 328 б. - Көкбай Жанатайұлы, Уәйіс Шоңдыбайұлы, Әріп Тәңірбергенов, Әсет Найманбайұлы, Мұқа Әділханұлы, Тайыр Жомартбайұлы, Баймағамбет Айтқожаұлы, Иманбазар Қазанғапұлы, Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов, Міржақып Дулатов, Ыдырыс Мұстамбаев, Қайым Мұхамедханов туралы лебіздер мен естеліктер.
* Әріп өлгенде (1924) [Қолжазба] / Қ. Мұхамедханов 1940 жылдары жинаған. - ҚР     ҒА кітапханасында сақталған.  
* Боранбай ақынның Әріп өлгенде айтқаны (1924) [Қолжазба] / Қ. Мұхамедханов 1940 жылдары жинаған. - ҚР ҒА кітапханасында сақталған. 
* Тәңірбергенов Әріптің шығармалары мен ол туралы материалдар [Қолжазба] / Қ. Мұхамедханов 1940 жылдары жинаған. - ҚР ҒА кітапханасында сақталған.
* Жамбылдың Әріп ақын туралы есіндегісінен [Қолжазба] / жинаушы Қ. Мұхамедханов. - 1941. - ҚР ҒА кітапханасында сақталған.  
* Мұхамедханов, Қ. Әріп ақын [Мәтін] : [ақын Әріп Тәңірбергенов туралы] / Қ. Мұхамедханов // Екпінді. - 1939. - 10 декабрь. - Б. 3-4.
* Мұхаметханов (Мұхамедханов), Қ. Әріп Тәңірбергенұлы [Мәтін] / Қ. Мұқаметханов (Мұхамедханов) // Қазақ ССР : 4 томдық қысқаша энциклопедия. Т. 4. Тіл. Әдебиет. Фольклор. Өнер. Архитектура. - Алматы, 1989. - Б. 152.
* Мұхамедханұлы [Мұхамедханов], Қ. Әріп Тәңірбергенов; Тәуке-Ұрқия айтысы; Әріптің кейбір өлеңдеріне, «Біржан-Сара» дастанына айтылатын кейбір уақиғаға түсініктемелер [Мәтін] // Алаштың ақиығы - Әріп қыран : ғылыми мақалалар, ой-пікірлер және арнаулар. - Өскемен, 2014. - Б. 105-175.
* Жанатайұлы, К. (1861-1925) Өлеңдері [Мәтін] : Көкбай мен Әріптің Семейде оқып жүрген жылдары әзілдесіп айтысқан өлеңдерінен; Міржақып пен Көкбайдың сөз жарысы; Көкбай-Әріп айтысы / К. Жанатайұлы, кіріспесін және Көкең өлеңдеріне түсіндірмені жазған Қ. Мұхамедханов // Абай. - 1993. - № 5. - Б. 21-41.
* Әріп ақын [Қолжазба] : [творчестволық өмірбаяны] : жинаушы Қ. Мұхамедханов. - 1941. - 1-30 п. - Қ-402. - №5. - Латын әрпінде. - ҚР ҒА кітапханасында сақталған. 
* Жамбылдың Әріп ақын туралы есіндегісінен [Қолжазба] :  айтушы Ғ. Орманов; жинаушы Қ. Мұхамедханов. - 1941. - 199-200 п. - Қ-401. - №1. - Латын әрпінде. - ҚР ҒА кітапханасында сақталған.
* Мұхамедханов, Қ. Ленин бейнесі ақындар жырында [Телехабар] : [С. Сейфуллин, Әріп ақын туралы] / Қ. Мұхамедханов. - Семей телевидениесі, 1980. - 6 маусым. - Телехабар авторы және жүргізушісі Қ. Мұхамедханов.
* Мұхамедханов, Қ. Абай шәкірттері [Мәтін] : [сүйінші дана] / жыйнаған, түсініктерін жазған Қ. Мұхамедханов; сөз басын жазған М. Әуезов. - Алматы: Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1951. - 263 б. - 1951 жылы Қ. Мұхамедханов тұтқындалған соң баспаханадағы кітап терімі шашылып қалған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Stub:Қазақ әдебиеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>5s1i170atjn8cbkzo2cg8575k3zfidg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Энцефалит</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24782</id>
    <revision>
      <id>3621042</id>
      <parentid>3564392</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:59:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15584" sha1="o6lzx1f3eso9p5p2003wiaioffkzlrk" xml:space="preserve">'''Энцефалит''' ({{lang-el|enkephalos}}) — [[ауру]] тарататын микроорганизмдердің салдарынан [[ми]]дың қабынуы.

Энцефалиттің қоздырғыштары: әр түрлі вирустар (арбовирустар, энтеровирустар, қызылша, қызамық, шешек, ұшық вирустары, т.б.), бактериялар (бруцеллалар, спирохеттер, туберкулез микобактериялары, стрептококк, т.б.), риккетсиялар, саңырауқұлақтар, қарапайымдар (амеба, токсоплазма, трипаносома, т.б.), гельминттер (трематодалар, цестодтар, т.б.). Энцефалиттер патол. процестің дамуына қарай біріншілік Энцефалит және екіншілік Энцефалит болып бөлінеді. Біріншілік Энцефалиттің дамуына әдетте вирусты аурулар әсер етеді. Аурудың бұл түрі маусымдық таралу ерекшелігімен сипатталады. Бұған жылдың белгілі бір кезеңінде инфекция тарататын жәндіктердің (кене, маса) белсенді болуы ықпал етеді. Осыдан кене энцефалиті, маса Энцефалиті, энцефаломиелит, т.б. аурулар туады. Екіншілік Энцефалиттің дамуына әр түрлі жұқпалы аурулардың асқынуы әсер етеді. Мыс., безгек Энцефалиті, бөртпе сүзек Энцефалиті, тұмау, шешек, қызылшадан кейінгі асқынулар. Энцефалитпен ауырған адамның дене қызуы көтеріледі, әлсізденіп, ұйқысы келе береді, басы ауырып, кейде лоқсып құсады. Ал ауру асқынғанда адам есінен айрылып, сандырақтайды, галлюцинация пайда болып, денесі тартылып, жиі-жиі ұстама болады. Энцефалиттің түріне қарай науқас адам жазылып кетеді немесе ұзақ жылдар бойы қол-аяғы әлсіз болып, жүріс-тұрысы бұзылады, әр түрлі икемсіз қимыл қозғалыстар пайда болып, денесінде салдану, тырысып қалу байқалады. Энцефалитпен ауырып жазылған адамдар тез шаршағыш келеді, басының жиі ауырып, дұрыс ұйықтамауы, еске сақтау қабілетінің нашарлауы бірнеше жылға созылады. Аурудың диагнозы вирусол., бактериол. және серол. зерттеулердің қорытындысымен қойылады. Кейде электрфиз., рентгенол. және радиоизотоптық әдістер – [[ЭЭГ]], вентрикулография, реоэнцефалография, гамма-томография, т.б. қолданылады. Ауруды емдеу Энцефалиттің түріне байланысты жүргізіледі. Ауру асқынғанда, науқасты ауруханада емдейді.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том&lt;/ref&gt;

== Жіктелуі ==
Энцефалиттер этиологиялық факторларға , клиникалық көріністерге және ағым ерекшеліктеріне байланысты жіктеледі. 
* Этиологиясы мен пайда болу мерзімдері бойынша:
** біріншілік энцефалиттер (вирустық, микробтық және риккетсиялық)
** екіншілік энцефалиттер (экзантемадан кейінгі, вакцинациядан кейінгі, бактериялық және паразиттік, демиелинизациялаушы).

* Аурудың даму түрі мен ағымы бойынша:
өте  жедел, жедел, жеделдеу, созылмалы, қайталанатын.

* Зақымдану ошағына байланысты:
кортикальды, субкортикалық, бағаналы, церебральды зақымданумен.

* Таралуы бойынша:
** лейкоэнцефалит (ақ заттың қатысуымен);
** полиэнцефалит (сұр заттың қатысуымен);
** паненцефалит.

* Морфологиялық белгілері бойынша:
** некротикалық;
** геморрагиялық.

* Аурудың ауырлығына байланысты энцефалит бөлінеді:
орташа ауырлықтағы, ауыр, өте ауыр.

* Басым локализацияға байланысты энцефалиттер бөлінеді:
** бағаналы;
** церебральды;
** мезенцефалиялық;
** диенцефалиялық.

== Аурудың барысы ==
Аурудың инкубациялық кезеңі 5-тен 15 күнге дейін созылады. Ауру кенеттен тез дамитын жалпы инфекциялық белгілерден басталады. Продромальды құбылыстар тез шаршау, жалпы әлсіздік, ұйқышылдық, жұмысқа қабілеттілігінің төмендеуі түрінде байқалуы мүмкін. Кейде диплопия, көру өткірлігінің төмендеуі, сөйлеу бұзылыстары, дизуриялық бұзылулар кездеседі. Аурудың бірінші күнінде фебрильді қызба пайда болады, екінші күннен бастап денедегі ыстық сезімімен немесе қалтыраумен, жедел бас ауруымен, құсумен, қатты әлсіздікпен, сынумен, миалгиямен, бет гиперемиясымен және конъюнктивитпен, брадикардиямен, тахикардиямен, тахипноэмен бірге жүреді. Көбінесе коматозды күй, петехиальды экзантема дамиды, бұл сананың өзгеруімен бірге жүреді. Аурудың клиникалық көрінісінде бір-бірімен біріктірілуі мүмкін бірнеше синдромдар бар.

Инфекциялық-токсикалық синдром, неврологиялық бұзылулардың минимумымен жалпы интоксикация белгілерінің басым болуымен сипатталады. Перифериялық қанның көрінісінде ЭТЖ 20-25 мм/сағ дейін жоғарылауы, гемоглобин мен эритроциттер санының жоғарылауы, лейкоциттер формуласының солға жылжыуы, жас формаларға дейін, яғни нейтрофильді лейкоцитозға күрт ауысуымен анықталады.

Менингеальды синдром серозды менингит түріне сәйкес жүреді. Сондай-ақ, конвульсиялық, бульбарлы, коматозды (өлім-жітімнің 90%), летаргиялық, аментивті-гиперкинетикалық және гемипаретикалық синдромдармен көрінеді. Аурудың ауырлығы және оның көріністерінің полиморфизмі, мидың зақымдану ерекшеліктеріне байланысты. Аурудың белгілері аурудың басталуынан бастап 3-5-ші күні ең жоғары қарқындылыққа жетеді. Көбінесе аурудың бірінші аптасында, өлім-жітім 40-70% құрайды. Тірі қалғандар ұзақ мерзімді астениялық шағымдармен өте баяу қалпына келеді.

== Емдеу жолдары ==
Энцефалиттің емі бірнеше терапияның комплексімен жүргізіледі. 

;Патогенетикалық терапия
Патогенетикалық терапия бірнеше бағыттарды қамтиды:
* дегидратация және мидың ісінуімен күресу (маннитол 10-20% 1-1,5 Г/кг көктамыр ішіне ерітінді; фуросемид көктамыр ішіне немесе бұлшықет ішіне 20-40 мг; ацетазоламид);
* десенсибилизация (хлоропирамин, клемастин, дифенгидрамин);
* гормондық терапия-дегидратациялық, қабынуға қарсы, десенсибилизациялық әсерге ие ,сонымен қатар бүйрек үсті безінің қыртысын функционалды сарқылудан қорғайды (4-5 күн ішінде импульстік терапия әдісімен тәулігіне 10 мг/кг дейін преднизолон; дексаметазон көктамыр ішіне немесе бұлшықет ішіне тәулігіне 16 мг, әр 6 сағат сайын 4 мг);
* микроциркуляцияны жақсарту (декстранның изотоникалық ерітіндісі көктамыр ішіне тамшылатып;
* антигипоксанттар (этилметилгидроксипиридин сукцинаты және т. б.);
* гомеостазды және су-электролит балансын сақтау (парентеральды және энтеральды тамақтану, декстроза, декстран, калий хлориді);
* ангиопротекторлар (гексобендин + этамиван + этофиллин, винпоцетин, пентоксифиллин және т. б.);
* жүрек-қан тамырлары ауруларын емдеу (жүрек гликозидтері, вазопрессорлар, камфора, сульфокамфокаин, глюкокортикоидтар);
* тыныс алуды қалыпқа келтіру (тыныс алу жолдарының өткізгіштігін сақтау, гипербариялық оксигенация, оттегі терапиясы, қажет болған жағдайда трахеостомия немесе интубация;
* ми метаболизмін қалпына келтіру (витаминдер, мал қыртысының полипептидтері, пирацетам және т. б.);
* қабынуға қарсы препараттар (салицилаттар, ибупрофен және т. б.)[5]

;Этиотропты терапия
Вирустық энцефалиттердің этиотропты терапиясы вирусқа қарсы препараттарды — вирустың көбеюін кешіктіретін нуклеазаларды қолдануды қамтиды. Интерферон альфа-2, ауыр жағдайларда рибавиринмен бірге тағайындалады. РНҚ және ДНҚ вирустық энцефалитінде тилоронды қолдану тиімді. Кортикостероидтар (метилпреднизолон) импульстік терапия әдісі бойынша 3 күн ішінде көктамыр ішіне 10 мг/кг дейін қолданылады.

;Симптоматикалық терапия
Симптоматикалық терапия өз кезегінде бірнеше бағытты қамтиды: антиконвульсантты және антипиретикалық емдеу, делириозды синдром терапиясы. Эпилепсиялық күйді жеңілдету үшін диазепам (декстроза ерітіндісінде 5-10 мг көктамыр ішіне), 1% натрий тиопенталының көктамыр ішіне ерітіндісі, фенобарбитал, примидон, ингаляциялық анестезия қолданылады. Дене температурасын төмендету үшін литикалық қоспалар, 2 мл 50% натрий метамизол ерітіндісі, дроперидол, ибупрофен қолданылады. Делирий синдромын емдеуде магний сульфатын, ацетазоламидті, литикалық қоспаларды тағайындаған жөн. Сананы қалыпқа келтіру үшін метаболикалық препараттар, биостимуляторлар, психиканы қалыпқа келтіру үшін-антидепрессанттар, транквилизаторлар қолданылады.

== Алдын алу ==
Кене және маса энцефалитінің  жұқтыруының алдын алу шараларына, инфекция аймақтарында тұратын және/немесе жұмыс істейтін адамдарға алдын алу вакцинациясы ықтимал болып есептеледі. Кене энцефалитіне қарсы стандартты вакцинация, 3 вакцинацияны қамтиды және 3 жылға тұрақты иммунитет береді. Екіншілік энцефалиттердің алдын алу жұқпалы ауруларды уақтылы диагностикалауды және нақты емдеу жүргізуді қажет етеді.

== Әдебиет ==
* П.Я. Розенбах,. Энцефалит // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* А.П. Казанцев, В.С. Матковский. Справочник по инфекционным     болезням. — Медицина, 1986. — 320 с.
* Г.В. Архангельский. Практикум по невропатологии. — Медицина, 1967. — 215 с.
* В.Н. Шток. Головная боль. — Медицина, 1987. — 304 с.
* Ф.И. Комаров, Н.А. Преображенский. Справочник практического врача. — Медицина, 1982. — 656 с.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Орталық жүйке жүйесінің аурулары}}

[[Санат:Аурулар]]</text>
      <sha1>o6lzx1f3eso9p5p2003wiaioffkzlrk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марфуға Ғалиқызы Айтхожа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25180</id>
    <revision>
      <id>3621148</id>
      <parentid>3385627</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:34:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қытай қазақтары|Қытай қазақтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3621148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9914" sha1="tvcxvfcru1v44tpd3lb814mmjm86n7i" xml:space="preserve">{{Жазушы
 |Есімі               = Марфуға Айтхожина 
 |Шынайы есімі        = Маруа Ғалиқызы Айтхожина 
 |Суреті              = Айтхожина Марфуға.jpg
|Лақап аты           =  «Жыр Аққуы», Аққу&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 15 бет&lt;/ref&gt;
 |Туған күні        = 25.08.1936
 |Туған жері        = [[Қытай Халық Республикасы|ҚХР]], {{туғанжері|Құлжа|Құлжада}} 
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{USSR}}&lt;br /&gt;{{байрақ|Қазақ КСР}}&lt;br /&gt;{{KAZ}}   
 |Ұлты                = Қазақ 
 |Мансабы             = ақын, журналист
 |Шығармашылық жылдары   =  [[1962]] - осы уақыт
|Бағыты              = 
 |Жанры               = [[Поэзия]]
|Шығармалардың тілі  =  қазақ және орыс тілі 
 |Дебюті              = 
 |Марапаттары         = 
{{{!}} 
{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}[[Сурет:Order badge of honor rib.png|40px|Знак Почета]]{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{Құрмет Белгісі ордені}} 
{{!}}}
{{{!}} 
{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}{{2 дәрежелі Барыс ордені}}{{Астанаға 20 жыл медалі}}   
{{!}}}
 |Сыйлықтары          = [[Сурет: KZ Premium.png|20px|Қазақстан мемлекеттік сыйлығы]]
 |Қолтаңбасы          = 
}}
'''Марфуға Ғалиқызы Айтхожина''' ([[25 тамыз]] [[1936 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы|ҚХР]], Шыңжаң өлкесі, [[Құлжа]] қаласында туған) – қазақтың жыр аққуы атанған ақын қызы. [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]ның иегері. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (2009).

==Өмірбаяны==
Марфуға Айтхожина 1936 жылы 25 тамызда Құлжа қаласында (ҚХР) дүниеге келген. Атасы Айтхожа топжарған [[шешен]], суырыпсалма [[ақын]], ел сыйлаған [[би]] кісі болған. Қазақ елінің басына қаралы күн туған кезде бұл кісі алғашқы қүрбандардың бірі болған екен. Ол кісіні &quot;Итжеккенге&quot; айдаған. Ал өз әкесі Ғали арабша, орысша сауаты бар білімді, жан-жақты зиялы адам болған. Ол кісіні де сол жылдары &quot;Қарағаш&quot; мектебінен (сол кездегі [[Қапал уезі]]) Алматыға сексен адаммен бірге айдап әкелген екен. Бес баласы аштан өліп, түрмеден қашып, зайыбы Бифатима &quot;Иіруден&quot; қашып, [[Қытай]] жерінде табысып, қыздары Марфуға дүниеге келеді. Ақынның балалық шағы қаймағы бұзылмаған, тұнығы шайқалмаған, халқымыздың салт-санасын қаз-қалпында сақтаған ортада өтеді. 1956 жылы Құлжадағы қыздар гимназиясын бітіреді. 1958 жылы атамекенге оралған. 1965 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің [[филология]] факультетін, 1971 жылы Мәскеудегі жоғары әдеби курсты бітірген. 1961-1969 жылдары &quot;Қазақ әдебиеті&quot;, &quot;Қазақстан мүғалімі&quot; газеттерінде өдеби қызметкер болып істеген. Акынның поэзиясында ерекше бөлек әуен еседі. Көңіл-күй лирикасында адам жанын тебірентетін, ойын толқытатын ерекше бір күш бар. Әсіресе туған жер тақырыбына келгенде сөзден ғажайып суреттер бояуын төгеді.

==Шығармашылығы==
Марфуға Айтхожина &quot;Аңсау&quot;, &quot;Ақку жүрек&quot;, Алатаудың Ақ батасы&quot; туындыларында Тәуелсіз Қазақстанның жетістіктерін эпикалық кең тыныспен жырлайды. 60-жылдардан бері бүгінгі күнге дейін жиырма бес жыр жинағы шыққан. Алғашқы өлеңдер жинағы &quot;Балқұрақ&quot; деген атпен 1962 жылы жарияланған. Кейіннен әр жылдары &quot;Шыңдағы жазу&quot;, &quot;Жастық шақ&quot;, &quot;Аққуым менің&quot;, &quot;Қаракөз айым&quot;, &quot;Баянжүрек&quot;, &quot;Көзімнің қарасы&quot;, &quot;Ақ бесігім&quot;, &quot;Жарқыра, менің жұлдызым&quot;, &quot;Қыран жеткен&quot;, &quot;Таңдамалы&quot;, &quot;Сағыныш сазы&quot;, &quot;Жапырақ сілкінген кеш&quot;, &quot;Аңсау&quot;, &quot;Аққу жүрек&quot;, орыс тілінде &quot;Утверждение&quot;, &quot;Голубые голуби&quot;, &quot;Струна степей&quot;, &quot;Горсть земли&quot;, &quot;Украшение коня&quot;, &quot;Летние росы&quot; өлеңдер жинақтары жарық көрді. Бірқатар шығармалары болгар, поляк, венгр, чех, парсы т.б. тілдерге аударылған.

==Марапаттары==
* 1968 жылдан бастап  [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі.
* КСРОның «Құрмет белгісі» орденінің иегері. 
* 2002 жылы «Аңсау» атты жыр жинақтары үшін  «[[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]» берілді.
* 2004 жылы ҚР Президенттік степендиясының иегері. 
* президент жарлығымен  «[[Парасат ордені]]» нің иегері атанды.
*2009 жылы президент жарлығымен &quot;Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері&quot; құрметті атағы берілді.
* 2011 жылы «ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі;
* [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің құрметті профессоры. 
* «Еңбек ардагері» мемлекеттік медалімен марапатталған.
* ҚР тұңғыш президенті – елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]тың жеке алғыс хатымен марапатталған. 
* 2016 жылығы ҚР тұңғыш президенті – елбасының әдебиет пен өнер саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. 
* Болгарияның «Достық» медалімен марапатталған.

==Шығармалары==
* Аңсау
* Аққу жүрек

==Өлеңдер жинағы==
* &quot;Балқұрақ&quot;
* &quot;Шыңдағы жазу&quot;
* &quot;Жастық шақ&quot;
* &quot;Аққуым менің&quot;
* &quot;Қаракөз айым&quot;
* &quot;Баянжүрек&quot; 
* &quot;Көзімнің қарасы&quot; 
* &quot;Ақ бесігім&quot; 
* &quot;Жарқыра, менің жұлдызым&quot;
* &quot;Қыран жеткен&quot;
* &quot;Таңдамалы&quot;
* &quot;Сағыныш сазы&quot;
* &quot;Жапырақ сілкінген кеш&quot;
* &quot;Аңсау&quot;
* &quot;Аққу жүрек&quot;

==Орыс тіліндегі шығармашылығы==
* &quot;Утверждение&quot;
* &quot;Голубые голуби&quot;
* &quot;Струна степей&quot;
* &quot;Горсть земли&quot;
* &quot;Украшение коня&quot;
* &quot;Летние росы&quot;&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Энциклопедия. - [[Алматы]]: «Арыс» баспасы, [[2004]]. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ ақындары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:КСРО ақындары]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:КСРО журналистері]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:2 дәрежелі Барыс орденінің иегерлері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақ әдебиеті газеті қызметкерлері]]
[[Санат:Қазақстан мұғалімі журналы қызметкерлері]]
[[Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері]]
[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің құрметті профессорлары]]
[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]
[[Санат:Достық медалінің (Болгария) иегерлері]]
[[Санат:Қытай қазақтары]]</text>
      <sha1>tvcxvfcru1v44tpd3lb814mmjm86n7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25307</id>
    <revision>
      <id>3621068</id>
      <parentid>2633344</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3661" sha1="d8275o9ar2mebkaqaj6lu2zt7bn7ivp" xml:space="preserve">'''Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайы''' – мәдени-ағарту мекемесі. [[1929 жыл|1929]] ж. құрылған. 

Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайында табиғат, археологиялық, архитуралық және этнографиялық бөлімдері жұмыс істейді. Мұражай қорында 51956 [[экспонат]] бар. Жыл сайын мұражай экспозициямен 100 000-ға жуық адам танысады. Мұнда өлкенің пайдалы қазба кендері, жануарлар мен сирек кездесетін өсімдіктер дүниесі, археологиялық қазба кезінде табылған еңбек құрал-жабдықтары, қыштан жасалған бұйымдар, қазақ-қалмақ соғыстары туралы құнды мәліметтер, сол кездегі қару-жарақ үлгілері (Есет батырдың заттары, Арал батырдың сауыты), этногриялық материалдар қойылған. Халық ауыз әдебиетіне арналған экспозицияда [[Қобыланды|“Қобыланды”]], [[Айман-Шолпан|“Айман-Шолпан”]], [[Қыз Жібек|“Қыз-Жібек”]] сияқты эпикалық туындылар, [[Қорқыт]], [[Асан Қайғы]], [[Шернияз Жарылғасұлы|Шернияз]] ақын жөнінде маңызды деректер кездеседі. “[[Алаш]]” ұлттық-демокр. қозғалысы, саяси-қуғын сүргін құрбандары, осы өлкедегі зиялы қауым өкілдері (дихан [[Берсиев Шығанақ|Ш.Берсиев]], композитор [[Ғазиза Жұбанова|Ғ.Жұбанова]], ғарышкер [[Пацаев Виктор Иванович|В.И.Пацаев]] т.б.) жөнінде құжаттар жинақталған.&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

{{Мұражай
 |атауы        = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі
 |sort            = 
 |шынайы атауы        = 
 |логотипі             = 
 |логотип ені          = 
 |сурет            = 
 |сурет ені          = 
 |сурет атауы         = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      = 
 |құрылған уақыты         = 1929 жыл
 |орналасқан жері = Ақтөбе қаласы, Алтын Орда шағын ауданы, Ораз Тәтеұлы 3 көшесі. 
 |түрі         = 
 |келушілер саны      = 
 |директоры        = Мейрам Нұрланұлы Дуйсенгали
 |аялдама          = Жекпе-жек
 |ашылу уақыты          = 09:00 - 18:00
 |сайты          = https://aqtobe-museum.kz/kz/
 |Commons         = 
}}

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1929 жылы құрылған мұражайлар]]
[[Санат:Ақтөбе мұражайлары]]
[[Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары]]</text>
      <sha1>d8275o9ar2mebkaqaj6lu2zt7bn7ivp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621069</id>
      <parentid>3621068</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:29:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3661" sha1="h3cprqjm2wsji8zxj08ouptyxicpxxv" xml:space="preserve">{{Мұражай
 |атауы        = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі
 |sort            = 
 |шынайы атауы        = 
 |логотипі             = 
 |логотип ені          = 
 |сурет            = 
 |сурет ені          = 
 |сурет атауы         = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      = 
 |құрылған уақыты         = 1929 жыл
 |орналасқан жері = Ақтөбе қаласы, Алтын Орда шағын ауданы, Ораз Тәтеұлы 3 көшесі. 
 |түрі         = 
 |келушілер саны      = 
 |директоры        = Мейрам Нұрланұлы Дуйсенгали
 |аялдама          = Жекпе-жек
 |ашылу уақыты          = 09:00 - 18:00
 |сайты          = https://aqtobe-museum.kz/kz/
 |Commons         = 
}}


'''Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – мәдени-ағарту мекемесі. [[1929 жыл|1929]] ж. құрылған. 

Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайында табиғат, археологиялық, архитуралық және этнографиялық бөлімдері жұмыс істейді. Мұражай қорында 124 576 [[экспонат]] бар. Жыл сайын мұражай экспозициямен 100 000-ға жуық адам танысады. Мұнда өлкенің пайдалы қазба кендері, жануарлар мен сирек кездесетін өсімдіктер дүниесі, археологиялық қазба кезінде табылған еңбек құрал-жабдықтары, қыштан жасалған бұйымдар, қазақ-қалмақ соғыстары туралы құнды мәліметтер, сол кездегі қару-жарақ үлгілері (Есет батырдың заттары, Арал батырдың сауыты), этногриялық материалдар қойылған. Халық ауыз әдебиетіне арналған экспозицияда [[Қобыланды|“Қобыланды”]], [[Айман-Шолпан|“Айман-Шолпан”]], [[Қыз Жібек|“Қыз-Жібек”]] сияқты эпикалық туындылар, [[Қорқыт]], [[Асан Қайғы]], [[Шернияз Жарылғасұлы|Шернияз]] ақын жөнінде маңызды деректер кездеседі. “[[Алаш]]” ұлттық-демокр. қозғалысы, саяси-қуғын сүргін құрбандары, осы өлкедегі зиялы қауым өкілдері (дихан [[Берсиев Шығанақ|Ш.Берсиев]], композитор [[Ғазиза Жұбанова|Ғ.Жұбанова]], ғарышкер [[Пацаев Виктор Иванович|В.И.Пацаев]] т.б.) жөнінде құжаттар жинақталған.&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;


==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1929 жылы құрылған мұражайлар]]
[[Санат:Ақтөбе мұражайлары]]
[[Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары]]</text>
      <sha1>h3cprqjm2wsji8zxj08ouptyxicpxxv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621071</id>
      <parentid>3621069</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3813" sha1="rju7xxdlvjt2yz4cujubchuf327iq8u" xml:space="preserve">{{Мұражай
 |атауы        = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі
 |sort            = 
 |шынайы атауы        = 
 |логотипі             = 
 |логотип ені          = 
 |сурет            = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |сурет ені          = 
 |сурет атауы         = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      = 
 |құрылған уақыты         = 1929 жыл
 |орналасқан жері = Ақтөбе қаласы, Алтын Орда шағын ауданы, Ораз Тәтеұлы 3 көшесі. 
 |түрі         = 
 |келушілер саны      = 
 |директоры        = Мейрам Нұрланұлы Дуйсенгали
 |аялдама          = Жекпе-жек
 |ашылу уақыты          = 09:00 - 18:00
 |сайты          = https://aqtobe-museum.kz/kz/
 |Commons         = 
}}


'''Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – мәдени-ағарту мекемесі. [[1929 жыл|1929]] ж. құрылған. 

Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайында табиғат, археологиялық, архитуралық және этнографиялық бөлімдері жұмыс істейді. Мұражай қорында 124 576 [[экспонат]] бар. Жыл сайын мұражай экспозициямен 100 000-ға жуық адам танысады. Мұнда өлкенің пайдалы қазба кендері, жануарлар мен сирек кездесетін өсімдіктер дүниесі, археологиялық қазба кезінде табылған еңбек құрал-жабдықтары, қыштан жасалған бұйымдар, қазақ-қалмақ соғыстары туралы құнды мәліметтер, сол кездегі қару-жарақ үлгілері (Есет батырдың заттары, Арал батырдың сауыты), этногриялық материалдар қойылған. Халық ауыз әдебиетіне арналған экспозицияда [[Қобыланды|“Қобыланды”]], [[Айман-Шолпан|“Айман-Шолпан”]], [[Қыз Жібек|“Қыз-Жібек”]] сияқты эпикалық туындылар, [[Қорқыт]], [[Асан Қайғы]], [[Шернияз Жарылғасұлы|Шернияз]] ақын жөнінде маңызды деректер кездеседі. “[[Алаш]]” ұлттық-демокр. қозғалысы, саяси-қуғын сүргін құрбандары, осы өлкедегі зиялы қауым өкілдері (дихан [[Берсиев Шығанақ|Ш.Берсиев]], композитор [[Ғазиза Жұбанова|Ғ.Жұбанова]], ғарышкер [[Пацаев Виктор Иванович|В.И.Пацаев]] т.б.) жөнінде құжаттар жинақталған.&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;


==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1929 жылы құрылған мұражайлар]]
[[Санат:Ақтөбе мұражайлары]]
[[Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары]]</text>
      <sha1>rju7xxdlvjt2yz4cujubchuf327iq8u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621072</id>
      <parentid>3621071</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3818" sha1="dk52b1me4rjokh25tkzj4x6eu0gmbpn" xml:space="preserve">{{Мұражай
 |атауы        = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі
 |sort            = 
 |шынайы атауы        = 
 |логотипі             = 
 |логотип ені          = 
 |сурет            = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |сурет ені          = 250px
 |сурет атауы         = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      = 
 |құрылған уақыты         = 1929 жыл
 |орналасқан жері = Ақтөбе қаласы, Алтын Орда шағын ауданы, Ораз Тәтеұлы 3 көшесі. 
 |түрі         = 
 |келушілер саны      = 
 |директоры        = Мейрам Нұрланұлы Дуйсенгали
 |аялдама          = Жекпе-жек
 |ашылу уақыты          = 09:00 - 18:00
 |сайты          = https://aqtobe-museum.kz/kz/
 |Commons         = 
}}


'''Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – мәдени-ағарту мекемесі. [[1929 жыл|1929]] ж. құрылған. 

Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайында табиғат, археологиялық, архитуралық және этнографиялық бөлімдері жұмыс істейді. Мұражай қорында 124 576 [[экспонат]] бар. Жыл сайын мұражай экспозициямен 100 000-ға жуық адам танысады. Мұнда өлкенің пайдалы қазба кендері, жануарлар мен сирек кездесетін өсімдіктер дүниесі, археологиялық қазба кезінде табылған еңбек құрал-жабдықтары, қыштан жасалған бұйымдар, қазақ-қалмақ соғыстары туралы құнды мәліметтер, сол кездегі қару-жарақ үлгілері (Есет батырдың заттары, Арал батырдың сауыты), этногриялық материалдар қойылған. Халық ауыз әдебиетіне арналған экспозицияда [[Қобыланды|“Қобыланды”]], [[Айман-Шолпан|“Айман-Шолпан”]], [[Қыз Жібек|“Қыз-Жібек”]] сияқты эпикалық туындылар, [[Қорқыт]], [[Асан Қайғы]], [[Шернияз Жарылғасұлы|Шернияз]] ақын жөнінде маңызды деректер кездеседі. “[[Алаш]]” ұлттық-демокр. қозғалысы, саяси-қуғын сүргін құрбандары, осы өлкедегі зиялы қауым өкілдері (дихан [[Берсиев Шығанақ|Ш.Берсиев]], композитор [[Ғазиза Жұбанова|Ғ.Жұбанова]], ғарышкер [[Пацаев Виктор Иванович|В.И.Пацаев]] т.б.) жөнінде құжаттар жинақталған.&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;


==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1929 жылы құрылған мұражайлар]]
[[Санат:Ақтөбе мұражайлары]]
[[Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары]]</text>
      <sha1>dk52b1me4rjokh25tkzj4x6eu0gmbpn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621089</id>
      <parentid>3621072</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:56:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3793" sha1="3lliiuurt2o6jfqownlbd03boafk2xk" xml:space="preserve">{{Мұражай
 |атауы        = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі
 |sort            = 
 |шынайы атауы        = 
 |логотипі             = 
 |логотип ені          = 
 |сурет            = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |сурет ені          = 250px
 |сурет атауы         = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      = 
 |құрылған уақыты         = 1929 жыл
 |орналасқан жері = Ақтөбе қаласы, Алтын Орда шағын ауданы, Ораз Тәтеұлы 3 көшесі. 
 |түрі         = 
 |келушілер саны      = 
 |директоры        = Мейрам Нұрланұлы Дуйсенгали
 |аялдама          = Жекпе-жек
 |ашылу уақыты          = 09:00 - 18:00
 |сайты          = https://aqtobe-museum.kz/kz/
 |Commons         = 
}}


'''Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – мәдени-ағарту мекемесі. [[1929 жыл|1929]] ж. құрылған. 

Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайында табиғат, археологиялық,  этнографиялық бөлімдері жұмыс істейді. Мұражай қорында 124 576 [[экспонат]] бар. Жыл сайын мұражай экспозициямен 100 000-ға жуық адам танысады. Мұнда өлкенің пайдалы қазба кендері, жануарлар мен сирек кездесетін өсімдіктер дүниесі, археологиялық қазба кезінде табылған еңбек құрал-жабдықтары, қыштан жасалған бұйымдар, қазақ-қалмақ соғыстары туралы құнды мәліметтер, сол кездегі қару-жарақ үлгілері (Есет батырдың заттары, Арынғазы ханның сауыты), этногрфиялық материалдар қойылған. Халық ауыз әдебиетіне арналған экспозицияда [[Қобыланды|“Қобыланды”]], [[Айман-Шолпан|“Айман-Шолпан”]], [[Қыз Жібек|“Қыз-Жібек”]] сияқты эпикалық туындылар, [[Қорқыт]], [[Асан Қайғы]], [[Шернияз Жарылғасұлы|Шернияз]] ақын жөнінде маңызды деректер кездеседі. “[[Алаш]]” ұлттық-демокр. қозғалысы, саяси-қуғын сүргін құрбандары, осы өлкедегі зиялы қауым өкілдері (дихан [[Берсиев Шығанақ|Ш.Берсиев]], композитор [[Ғазиза Жұбанова|Ғ.Жұбанова]], ғарышкер [[Пацаев Виктор Иванович|В.И.Пацаев]] т.б.) жөнінде құжаттар жинақталған.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1929 жылы құрылған мұражайлар]]
[[Санат:Ақтөбе мұражайлары]]
[[Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары]]</text>
      <sha1>3lliiuurt2o6jfqownlbd03boafk2xk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621093</id>
      <parentid>3621089</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T09:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Madi Dos</username>
        <id>18369</id>
      </contributor>
      <origin>3621093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3795" sha1="2r3vah21n2awh0d6dgnz1sa85qvengx" xml:space="preserve">{{Мұражай
 |атауы        = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі
 |sort            = 
 |шынайы атауы        = 
 |логотипі             = 
 |логотип ені          = 
 |сурет            = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |сурет ені          = 250px
 |сурет атауы         = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      = 
 |құрылған уақыты         = 1929 жыл
 |орналасқан жері = Ақтөбе қаласы, Алтын Орда шағын ауданы, Ораз Тәтеұлы 3 көшесі. 
 |түрі         = 
 |келушілер саны      = 
 |директоры        = Мейрам Нұрланұлы Дуйсенгали
 |аялдама          = Жекпе-жек
 |ашылу уақыты          = 09:00 - 18:00
 |сайты          = https://aqtobe-museum.kz/kz/
 |Commons         = 
}}


'''Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – мәдени-ағарту мекемесі. [[1929 жыл|1929]] ж. құрылған. 

Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайында табиғат, археологиялық,  этнографиялық бөлімдері жұмыс істейді. Мұражай қорында 124 576 [[экспонат]] бар. Жыл сайын мұражай экспозициямен 100 000-ға жуық адам танысады. Мұнда өлкенің пайдалы қазба кендері, жануарлар мен сирек кездесетін өсімдіктер дүниесі, археологиялық қазба кезінде табылған еңбек құрал-жабдықтары, қыштан жасалған бұйымдар, қазақ-қалмақ соғыстары туралы құнды мәліметтер, сол кездегі қару-жарақ үлгілері (Есет батырдың заттары, Арынғазы ханның сауыты), этнографиялық материалдар қойылған. Халық ауыз әдебиетіне арналған экспозицияда [[Қобыланды|“Қобыланды”]], [[Айман-Шолпан|“Айман-Шолпан”]], [[Қыз Жібек|“Қыз-Жібек”]] сияқты эпикалық туындылар, [[Қорқыт]], [[Асан Қайғы]], [[Шернияз Жарылғасұлы|Шернияз]] ақын жөнінде маңызды деректер кездеседі. “[[Алаш]]” ұлттық-демокр. қозғалысы, саяси-қуғын сүргін құрбандары, осы өлкедегі зиялы қауым өкілдері (дихан [[Берсиев Шығанақ|Ш.Берсиев]], композитор [[Ғазиза Жұбанова|Ғ.Жұбанова]], ғарышкер [[Пацаев Виктор Иванович|В.И.Пацаев]] т.б.) жөнінде құжаттар жинақталған.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1929 жылы құрылған мұражайлар]]
[[Санат:Ақтөбе мұражайлары]]
[[Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары]]</text>
      <sha1>2r3vah21n2awh0d6dgnz1sa85qvengx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621104</id>
      <parentid>3621093</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T09:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3842" sha1="ic9fv6rh9o3duaxqv8le4zr5iqll96n" xml:space="preserve">{{Мұражай
 |атауы        = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі
 |sort            = 
 |шынайы атауы        = 
 |логотипі             = Музей Логотип Ақтөбе.png
 |логотип ені          = 250px
 |сурет            = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |сурет ені          = 250px
 |сурет атауы         = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      = 
 |құрылған уақыты         = 1929 жыл
 |орналасқан жері = Ақтөбе қаласы, Алтын Орда шағын ауданы, Ораз Тәтеұлы 3 көшесі. 
 |түрі         = 
 |келушілер саны      = 
 |директоры        = Мейрам Нұрланұлы Дуйсенгали
 |аялдама          = Жекпе-жек
 |ашылу уақыты          = 09:00 - 18:00
 |сайты          = https://aqtobe-museum.kz/kz/
 |Commons         = 
}}


'''Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – мәдени-ағарту мекемесі. [[1929 жыл|1929]] ж. құрылған. 

Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайында табиғат, археологиялық,  этнографиялық бөлімдері жұмыс істейді. Мұражай қорында 124 576 [[экспонат]] бар. Жыл сайын мұражай экспозициямен 100 000-ға жуық адам танысады. Мұнда өлкенің пайдалы қазба кендері, жануарлар мен сирек кездесетін өсімдіктер дүниесі, археологиялық қазба кезінде табылған еңбек құрал-жабдықтары, қыштан жасалған бұйымдар, қазақ-қалмақ соғыстары туралы құнды мәліметтер, сол кездегі қару-жарақ үлгілері (Есет батырдың заттары, Арынғазы ханның сауыты), этнографиялық материалдар қойылған. Халық ауыз әдебиетіне арналған экспозицияда [[Қобыланды|“Қобыланды”]], [[Айман-Шолпан|“Айман-Шолпан”]], [[Қыз Жібек|“Қыз-Жібек”]] сияқты эпикалық туындылар, [[Қорқыт]], [[Асан Қайғы]], [[Шернияз Жарылғасұлы|Шернияз]] ақын жөнінде маңызды деректер кездеседі. “[[Алаш]]” ұлттық-демокр. қозғалысы, саяси-қуғын сүргін құрбандары, осы өлкедегі зиялы қауым өкілдері (дихан [[Берсиев Шығанақ|Ш.Берсиев]], композитор [[Ғазиза Жұбанова|Ғ.Жұбанова]], ғарышкер [[Пацаев Виктор Иванович|В.И.Пацаев]] т.б.) жөнінде құжаттар жинақталған.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1929 жылы құрылған мұражайлар]]
[[Санат:Ақтөбе мұражайлары]]
[[Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары]]</text>
      <sha1>ic9fv6rh9o3duaxqv8le4zr5iqll96n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621105</id>
      <parentid>3621104</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T09:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3842" sha1="ot5ur7b0x37cjhp82of0wxtn6f3a09p" xml:space="preserve">{{Мұражай
 |атауы        = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі
 |sort            = 
 |шынайы атауы        = 
 |логотипі             = Музей Логотип Ақтөбе.png
 |логотип ені          = 150px
 |сурет            = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |сурет ені          = 250px
 |сурет атауы         = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      = 
 |құрылған уақыты         = 1929 жыл
 |орналасқан жері = Ақтөбе қаласы, Алтын Орда шағын ауданы, Ораз Тәтеұлы 3 көшесі. 
 |түрі         = 
 |келушілер саны      = 
 |директоры        = Мейрам Нұрланұлы Дуйсенгали
 |аялдама          = Жекпе-жек
 |ашылу уақыты          = 09:00 - 18:00
 |сайты          = https://aqtobe-museum.kz/kz/
 |Commons         = 
}}


'''Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – мәдени-ағарту мекемесі. [[1929 жыл|1929]] ж. құрылған. 

Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайында табиғат, археологиялық,  этнографиялық бөлімдері жұмыс істейді. Мұражай қорында 124 576 [[экспонат]] бар. Жыл сайын мұражай экспозициямен 100 000-ға жуық адам танысады. Мұнда өлкенің пайдалы қазба кендері, жануарлар мен сирек кездесетін өсімдіктер дүниесі, археологиялық қазба кезінде табылған еңбек құрал-жабдықтары, қыштан жасалған бұйымдар, қазақ-қалмақ соғыстары туралы құнды мәліметтер, сол кездегі қару-жарақ үлгілері (Есет батырдың заттары, Арынғазы ханның сауыты), этнографиялық материалдар қойылған. Халық ауыз әдебиетіне арналған экспозицияда [[Қобыланды|“Қобыланды”]], [[Айман-Шолпан|“Айман-Шолпан”]], [[Қыз Жібек|“Қыз-Жібек”]] сияқты эпикалық туындылар, [[Қорқыт]], [[Асан Қайғы]], [[Шернияз Жарылғасұлы|Шернияз]] ақын жөнінде маңызды деректер кездеседі. “[[Алаш]]” ұлттық-демокр. қозғалысы, саяси-қуғын сүргін құрбандары, осы өлкедегі зиялы қауым өкілдері (дихан [[Берсиев Шығанақ|Ш.Берсиев]], композитор [[Ғазиза Жұбанова|Ғ.Жұбанова]], ғарышкер [[Пацаев Виктор Иванович|В.И.Пацаев]] т.б.) жөнінде құжаттар жинақталған.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1929 жылы құрылған мұражайлар]]
[[Санат:Ақтөбе мұражайлары]]
[[Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары]]</text>
      <sha1>ot5ur7b0x37cjhp82of0wxtn6f3a09p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621106</id>
      <parentid>3621105</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T09:31:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3850" sha1="k4kyszyfrb3kgi0wzgqjx18t02jc58q" xml:space="preserve">{{Мұражай
 |атауы        = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі
 |sort            = 
 |шынайы атауы        = 
 |логотипі             = Музей Логотип Ақтөбе.png
 |логотип ені          = 150px
 |сурет            = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |сурет ені          = 250px
 |сурет атауы         = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      = 
 |құрылған уақыты         = 1929 жыл
 |орналасқан жері = Ақтөбе қаласы, Алтын Орда шағын ауданы, Ораз Тәтеұлы 3 көшесі. 
 |түрі         = 
 |келушілер саны      = 
 |директоры        = Мейрам Нұрланұлы Дуйсенгали
 |аялдама          = Жекпе-жек
 |ашылу уақыты          = 09:00 - 18:00
 |сайты          = https://aqtobe-museum.kz/kz/
 |Commons         = 
}}


'''Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – мәдени-ағарту мекемесі. [[1929 жыл|1929]] ж. құрылған. 

Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайында табиғат, археологиялық,  этнографиялық бөлімдері жұмыс істейді. Мұражай қорында 124 576 [[экспонат]] бар. Жыл сайын мұражай экспозициямен 100 000-ға жуық адам танысады. Мұнда өлкенің пайдалы қазба кендері, жануарлар мен сирек кездесетін өсімдіктер дүниесі, археологиялық қазба кезінде табылған еңбек құрал-жабдықтары, қыштан жасалған бұйымдар, қазақ-қалмақ соғыстары туралы құнды мәліметтер, сол кездегі қару-жарақ үлгілері ([[Есет батыр]]дың заттары, [[Арынғазы хан]]ның сауыты), этнографиялық материалдар қойылған. Халық ауыз әдебиетіне арналған экспозицияда [[Қобыланды|“Қобыланды”]], [[Айман-Шолпан|“Айман-Шолпан”]], [[Қыз Жібек|“Қыз-Жібек”]] сияқты эпикалық туындылар, [[Қорқыт]], [[Асан Қайғы]], [[Шернияз Жарылғасұлы|Шернияз]] ақын жөнінде маңызды деректер кездеседі. “[[Алаш]]” ұлттық-демокр. қозғалысы, саяси-қуғын сүргін құрбандары, осы өлкедегі зиялы қауым өкілдері (дихан [[Берсиев Шығанақ|Ш.Берсиев]], композитор [[Ғазиза Жұбанова|Ғ.Жұбанова]], ғарышкер [[Пацаев Виктор Иванович|В.И.Пацаев]] т.б.) жөнінде құжаттар жинақталған.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1929 жылы құрылған мұражайлар]]
[[Санат:Ақтөбе мұражайлары]]
[[Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары]]</text>
      <sha1>k4kyszyfrb3kgi0wzgqjx18t02jc58q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621131</id>
      <parentid>3621106</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4507" sha1="5xkyz3odni3fxr18ip46y3rakq4eea8" xml:space="preserve">{{Мұражай
 |атауы        = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі
 |sort            = 
 |шынайы атауы        = 
 |логотипі             = Музей Логотип Ақтөбе.png
 |логотип ені          = 150px
 |сурет            = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |сурет ені          = 250px
 |сурет атауы         = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      = 
 |құрылған уақыты         = 1929 жыл
 |орналасқан жері = Ақтөбе қаласы, Алтын Орда шағын ауданы, Ораз Тәтеұлы 3 көшесі. 
 |түрі         = 
 |келушілер саны      = 
 |директоры        = Мейрам Нұрланұлы Дуйсенгали
 |аялдама          = Жекпе-жек
 |ашылу уақыты          = 09:00 - 18:00
 |сайты          = https://aqtobe-museum.kz/kz/
 |Commons         = 
}}


'''Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – мәдени-ағарту мекемесі. [[1929 жыл|1929]] ж. құрылған. 

Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайында табиғат, археологиялық,  этнографиялық бөлімдері жұмыс істейді. Мұражай қорында 124 576 [[экспонат]] бар. Жыл сайын мұражай экспозициямен 100 000-ға жуық адам танысады. Мұнда өлкенің пайдалы қазба кендері, жануарлар мен сирек кездесетін өсімдіктер дүниесі, археологиялық қазба кезінде табылған еңбек құрал-жабдықтары, қыштан жасалған бұйымдар, қазақ-қалмақ соғыстары туралы құнды мәліметтер, сол кездегі қару-жарақ үлгілері ([[Есет батыр]]дың заттары, [[Арынғазы хан]]ның сауыты), этнографиялық материалдар қойылған. Халық ауыз әдебиетіне арналған экспозицияда [[Қобыланды|“Қобыланды”]], [[Айман-Шолпан|“Айман-Шолпан”]], [[Қыз Жібек|“Қыз-Жібек”]] сияқты эпикалық туындылар, [[Қорқыт]], [[Асан Қайғы]], [[Шернияз Жарылғасұлы|Шернияз]] ақын жөнінде маңызды деректер кездеседі. “[[Алаш]]” ұлттық-демокр. қозғалысы, саяси-қуғын сүргін құрбандары, осы өлкедегі зиялы қауым өкілдері (дихан [[Берсиев Шығанақ|Ш.Берсиев]], композитор [[Ғазиза Жұбанова|Ғ.Жұбанова]], ғарышкер [[Пацаев Виктор Иванович|В.И.Пацаев]] т.б.) жөнінде құжаттар жинақталған.

== Басшылар ==

1. Тёмушка Давид Трофимович (1929-1946 )
2. Черников Константин Степанович (1947-1962)
3. Сарсенова Рахила Сарсенқызы (1965-1974)
4. Петров Николай Петрович (1974-1980)
5. [[Ілиясова Рысжан]] Ілиясқызы (1980-2003)
6. Құрманбек Еркін Жолмырзаұлы (2003-2010)
7. [[Өтегенов Амантай]] Шәмілұлы (2010-2012)
8. Ешбай Бақытжан Сарсенғалиқызы (2012-2013)
9. Дуйсенгали Мейрам Нурланұлы (2013 жылдан бастап)


==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1929 жылы құрылған мұражайлар]]
[[Санат:Ақтөбе мұражайлары]]
[[Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары]]</text>
      <sha1>5xkyz3odni3fxr18ip46y3rakq4eea8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621133</id>
      <parentid>3621131</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4552" sha1="b38ncxccp38dpa9yyjl5h2ea8va73v8" xml:space="preserve">{{Мұражай
 |атауы        = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі
 |sort            = 
 |шынайы атауы        = 
 |логотипі             = Музей Логотип Ақтөбе.png
 |логотип ені          = 150px
 |сурет            = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |сурет ені          = 250px
 |сурет атауы         = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      = 
 |құрылған уақыты         = 1929 жыл
 |орналасқан жері = Ақтөбе қаласы, Алтын Орда шағын ауданы, Ораз Тәтеұлы 3 көшесі. 
 |түрі         = 
 |келушілер саны      = 
 |директоры        = Мейрам Нұрланұлы Дуйсенгали
 |аялдама          = Жекпе-жек
 |ашылу уақыты          = 09:00 - 18:00
 |сайты          = https://aqtobe-museum.kz/kz/
 |Commons         = 
}}


'''Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – мәдени-ағарту мекемесі. [[1929 жыл|1929]] ж. құрылған. 

Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайында табиғат, археологиялық,  этнографиялық бөлімдері жұмыс істейді. Мұражай қорында 124 576 [[экспонат]] бар. Жыл сайын мұражай экспозициямен 100 000-ға жуық адам танысады. Мұнда өлкенің пайдалы қазба кендері, жануарлар мен сирек кездесетін өсімдіктер дүниесі, археологиялық қазба кезінде табылған еңбек құрал-жабдықтары, қыштан жасалған бұйымдар, қазақ-қалмақ соғыстары туралы құнды мәліметтер, сол кездегі қару-жарақ үлгілері ([[Есет батыр]]дың заттары, [[Арынғазы хан]]ның сауыты), этнографиялық материалдар қойылған. Халық ауыз әдебиетіне арналған экспозицияда [[Қобыланды|“Қобыланды”]], [[Айман-Шолпан|“Айман-Шолпан”]], [[Қыз Жібек|“Қыз-Жібек”]] сияқты эпикалық туындылар, [[Қорқыт]], [[Асан Қайғы]], [[Шернияз Жарылғасұлы|Шернияз]] ақын жөнінде маңызды деректер кездеседі. “[[Алаш]]” ұлттық-демокр. қозғалысы, саяси-қуғын сүргін құрбандары, осы өлкедегі зиялы қауым өкілдері (дихан [[Берсиев Шығанақ|Ш.Берсиев]], композитор [[Ғазиза Жұбанова|Ғ.Жұбанова]], ғарышкер [[Пацаев Виктор Иванович|В.И.Пацаев]] т.б.) жөнінде құжаттар жинақталған.

== Басшылар ==

1. Тёмушка Давид Трофимович (1929-1946 )&lt;br&gt;

2. Черников Константин Степанович (1947-1962)&lt;br&gt;

3. Сарсенова Рахила Сарсенқызы (1965-1974)&lt;br&gt;

4. Петров Николай Петрович (1974-1980)&lt;br&gt;

5. [[Ілиясова Рысжан]] Ілиясқызы (1980-2003)&lt;br&gt;

6. Құрманбек Еркін Жолмырзаұлы (2003-2010)&lt;br&gt;

7. [[Өтегенов Амантай]] Шәмілұлы (2010-2012)&lt;br&gt;

8. Ешбай Бақытжан Сарсенғалиқызы (2012-2013)&lt;br&gt;

9. Дуйсенгали Мейрам Нурланұлы (2013 жылдан бастап)&lt;br&gt;


==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1929 жылы құрылған мұражайлар]]
[[Санат:Ақтөбе мұражайлары]]
[[Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары]]</text>
      <sha1>b38ncxccp38dpa9yyjl5h2ea8va73v8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621135</id>
      <parentid>3621133</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:18:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4553" sha1="5uz0wiodwij10b1g1l4h7bzv4tqxd07" xml:space="preserve">{{Мұражай
 |атауы        = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі
 |sort            = 
 |шынайы атауы        = 
 |логотипі             = Музей Логотип Ақтөбе.png
 |логотип ені          = 150px
 |сурет            = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |сурет ені          = 250px
 |сурет атауы         = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      = 
 |құрылған уақыты         = 1929 жыл
 |орналасқан жері = Ақтөбе қаласы, Алтын Орда шағын ауданы, Ораз Тәтеұлы 3 көшесі. 
 |түрі         = 
 |келушілер саны      = 
 |директоры        = Мейрам Нұрланұлы Дуйсенгали
 |аялдама          = Жекпе-жек
 |ашылу уақыты          = 09:00 - 18:00
 |сайты          = https://aqtobe-museum.kz/kz/
 |Commons         = 
}}


'''Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – мәдени-ағарту мекемесі. [[1929 жыл|1929]] ж. құрылған. 

Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайында табиғат, археологиялық,  этнографиялық бөлімдері жұмыс істейді. Мұражай қорында 124 576 [[экспонат]] бар. Жыл сайын мұражай экспозициямен 100 000-ға жуық адам танысады. Мұнда өлкенің пайдалы қазба кендері, жануарлар мен сирек кездесетін өсімдіктер дүниесі, археологиялық қазба кезінде табылған еңбек құрал-жабдықтары, қыштан жасалған бұйымдар, қазақ-қалмақ соғыстары туралы құнды мәліметтер, сол кездегі қару-жарақ үлгілері ([[Есет батыр]]дың заттары, [[Арынғазы хан]]ның сауыты), этнографиялық материалдар қойылған. Халық ауыз әдебиетіне арналған экспозицияда [[Қобыланды|“Қобыланды”]], [[Айман-Шолпан|“Айман-Шолпан”]], [[Қыз Жібек|“Қыз-Жібек”]] сияқты эпикалық туындылар, [[Қорқыт]], [[Асан Қайғы]], [[Шернияз Жарылғасұлы|Шернияз]] ақын жөнінде маңызды деректер кездеседі. “[[Алаш]]” ұлттық-демокр. қозғалысы, саяси-қуғын сүргін құрбандары, осы өлкедегі зиялы қауым өкілдері (дихан [[Берсиев Шығанақ|Ш.Берсиев]], композитор [[Ғазиза Жұбанова|Ғ.Жұбанова]], ғарышкер [[Пацаев Виктор Иванович|В.И.Пацаев]] т.б.) жөнінде құжаттар жинақталған.

== Басшылар ==

1. Тёмушка Давид Трофимович (1929-1946 )&lt;br&gt;

2. Черников Константин Степанович (1947-1962)&lt;br&gt;

3. Сарсенова Рахила Сарсенқызы (1965-1974)&lt;br&gt;

4. Петров Николай Петрович (1974-1980)&lt;br&gt;

5. [[Рысжан Ильясовна Ильясова]]  (1980-2003)&lt;br&gt;

6. Құрманбек Еркін Жолмырзаұлы (2003-2010)&lt;br&gt;

7. [[Амантай Өтегенов]] Шәмілұлы (2010-2012)&lt;br&gt;

8. Ешбай Бақытжан Сарсенғалиқызы (2012-2013)&lt;br&gt;

9. Дуйсенгали Мейрам Нурланұлы (2013 жылдан бастап)&lt;br&gt;


==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1929 жылы құрылған мұражайлар]]
[[Санат:Ақтөбе мұражайлары]]
[[Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары]]</text>
      <sha1>5uz0wiodwij10b1g1l4h7bzv4tqxd07</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621136</id>
      <parentid>3621135</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:19:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4554" sha1="8mdk9hz0pzgulf68g5p18f8uziypuv7" xml:space="preserve">{{Мұражай
 |атауы        = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі
 |sort            = 
 |шынайы атауы        = 
 |логотипі             = Музей Логотип Ақтөбе.png
 |логотип ені          = 150px
 |сурет            = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |сурет ені          = 250px
 |сурет атауы         = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      = 
 |құрылған уақыты         = 1929 жыл
 |орналасқан жері = Ақтөбе қаласы, Алтын Орда шағын ауданы, Ораз Тәтеұлы 3 көшесі. 
 |түрі         = 
 |келушілер саны      = 
 |директоры        = Мейрам Нұрланұлы Дуйсенгали
 |аялдама          = Жекпе-жек
 |ашылу уақыты          = 09:00 - 18:00
 |сайты          = https://aqtobe-museum.kz/kz/
 |Commons         = 
}}


'''Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – мәдени-ағарту мекемесі. [[1929 жыл|1929]] ж. құрылған. 

Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайында табиғат, археологиялық,  этнографиялық бөлімдері жұмыс істейді. Мұражай қорында 124 576 [[экспонат]] бар. Жыл сайын мұражай экспозициямен 100 000-ға жуық адам танысады. Мұнда өлкенің пайдалы қазба кендері, жануарлар мен сирек кездесетін өсімдіктер дүниесі, археологиялық қазба кезінде табылған еңбек құрал-жабдықтары, қыштан жасалған бұйымдар, қазақ-қалмақ соғыстары туралы құнды мәліметтер, сол кездегі қару-жарақ үлгілері ([[Есет батыр]]дың заттары, [[Арынғазы хан]]ның сауыты), этнографиялық материалдар қойылған. Халық ауыз әдебиетіне арналған экспозицияда [[Қобыланды|“Қобыланды”]], [[Айман-Шолпан|“Айман-Шолпан”]], [[Қыз Жібек|“Қыз-Жібек”]] сияқты эпикалық туындылар, [[Қорқыт]], [[Асан Қайғы]], [[Шернияз Жарылғасұлы|Шернияз]] ақын жөнінде маңызды деректер кездеседі. “[[Алаш]]” ұлттық-демокр. қозғалысы, саяси-қуғын сүргін құрбандары, осы өлкедегі зиялы қауым өкілдері (дихан [[Берсиев Шығанақ|Ш.Берсиев]], композитор [[Ғазиза Жұбанова|Ғ.Жұбанова]], ғарышкер [[Пацаев Виктор Иванович|В.И.Пацаев]] т.б.) жөнінде құжаттар жинақталған.

== Басшылар ==

1. Тёмушка Давид Трофимович (1929-1946 )&lt;br&gt;

2. Черников Константин Степанович (1947-1962)&lt;br&gt;

3. Сарсенова Рахила Сарсенқызы (1965-1974)&lt;br&gt;

4. Петров Николай Петрович (1974-1980)&lt;br&gt;

5. [[Ильясова, Рысжан Ильясовна]]  (1980-2003)&lt;br&gt;

6. Құрманбек Еркін Жолмырзаұлы (2003-2010)&lt;br&gt;

7. [[Амантай Өтегенов]] Шәмілұлы (2010-2012)&lt;br&gt;

8. Ешбай Бақытжан Сарсенғалиқызы (2012-2013)&lt;br&gt;

9. Дуйсенгали Мейрам Нурланұлы (2013 жылдан бастап)&lt;br&gt;


==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1929 жылы құрылған мұражайлар]]
[[Санат:Ақтөбе мұражайлары]]
[[Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары]]</text>
      <sha1>8mdk9hz0pzgulf68g5p18f8uziypuv7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621137</id>
      <parentid>3621136</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:19:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4549" sha1="l88mvb73wykl6wxs1v4hktconlrinuu" xml:space="preserve">{{Мұражай
 |атауы        = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі
 |sort            = 
 |шынайы атауы        = 
 |логотипі             = Музей Логотип Ақтөбе.png
 |логотип ені          = 150px
 |сурет            = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |сурет ені          = 250px
 |сурет атауы         = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      = 
 |құрылған уақыты         = 1929 жыл
 |орналасқан жері = Ақтөбе қаласы, Алтын Орда шағын ауданы, Ораз Тәтеұлы 3 көшесі. 
 |түрі         = 
 |келушілер саны      = 
 |директоры        = Мейрам Нұрланұлы Дуйсенгали
 |аялдама          = Жекпе-жек
 |ашылу уақыты          = 09:00 - 18:00
 |сайты          = https://aqtobe-museum.kz/kz/
 |Commons         = 
}}


'''Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – мәдени-ағарту мекемесі. [[1929 жыл|1929]] ж. құрылған. 

Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайында табиғат, археологиялық,  этнографиялық бөлімдері жұмыс істейді. Мұражай қорында 124 576 [[экспонат]] бар. Жыл сайын мұражай экспозициямен 100 000-ға жуық адам танысады. Мұнда өлкенің пайдалы қазба кендері, жануарлар мен сирек кездесетін өсімдіктер дүниесі, археологиялық қазба кезінде табылған еңбек құрал-жабдықтары, қыштан жасалған бұйымдар, қазақ-қалмақ соғыстары туралы құнды мәліметтер, сол кездегі қару-жарақ үлгілері ([[Есет батыр]]дың заттары, [[Арынғазы хан]]ның сауыты), этнографиялық материалдар қойылған. Халық ауыз әдебиетіне арналған экспозицияда [[Қобыланды|“Қобыланды”]], [[Айман-Шолпан|“Айман-Шолпан”]], [[Қыз Жібек|“Қыз-Жібек”]] сияқты эпикалық туындылар, [[Қорқыт]], [[Асан Қайғы]], [[Шернияз Жарылғасұлы|Шернияз]] ақын жөнінде маңызды деректер кездеседі. “[[Алаш]]” ұлттық-демокр. қозғалысы, саяси-қуғын сүргін құрбандары, осы өлкедегі зиялы қауым өкілдері (дихан [[Берсиев Шығанақ|Ш.Берсиев]], композитор [[Ғазиза Жұбанова|Ғ.Жұбанова]], ғарышкер [[Пацаев Виктор Иванович|В.И.Пацаев]] т.б.) жөнінде құжаттар жинақталған.

== Басшылар ==

1. Тёмушка Давид Трофимович (1929-1946 )&lt;br&gt;

2. Черников Константин Степанович (1947-1962)&lt;br&gt;

3. Сарсенова Рахила Сарсенқызы (1965-1974)&lt;br&gt;

4. Петров Николай Петрович (1974-1980)&lt;br&gt;

5. Ілиясова Рысжан Ілиясқызы  (1980-2003)&lt;br&gt;

6. Құрманбек Еркін Жолмырзаұлы (2003-2010)&lt;br&gt;

7. [[Амантай Өтегенов]] Шәмілұлы (2010-2012)&lt;br&gt;

8. Ешбай Бақытжан Сарсенғалиқызы (2012-2013)&lt;br&gt;

9. Дуйсенгали Мейрам Нурланұлы (2013 жылдан бастап)&lt;br&gt;


==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1929 жылы құрылған мұражайлар]]
[[Санат:Ақтөбе мұражайлары]]
[[Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары]]</text>
      <sha1>l88mvb73wykl6wxs1v4hktconlrinuu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621139</id>
      <parentid>3621137</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5091" sha1="ianl0p6m19up6ycso8303rwxf2pq12z" xml:space="preserve">{{Мұражай
 |атауы        = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі
 |sort            = 
 |шынайы атауы        = 
 |логотипі             = Музей Логотип Ақтөбе.png
 |логотип ені          = 150px
 |сурет            = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |сурет ені          = 250px
 |сурет атауы         = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      = 
 |құрылған уақыты         = 1929 жыл
 |орналасқан жері = Ақтөбе қаласы, Алтын Орда шағын ауданы, Ораз Тәтеұлы 3 көшесі. 
 |түрі         = 
 |келушілер саны      = 
 |директоры        = Мейрам Нұрланұлы Дуйсенгали
 |аялдама          = Жекпе-жек
 |ашылу уақыты          = 09:00 - 18:00
 |сайты          = https://aqtobe-museum.kz/kz/
 |Commons         = 
}}


'''Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – мәдени-ағарту мекемесі. [[1929 жыл|1929]] ж. құрылған. 

Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайында табиғат, археологиялық,  этнографиялық бөлімдері жұмыс істейді. Мұражай қорында 124 576 [[экспонат]] бар. Жыл сайын мұражай экспозициямен 100 000-ға жуық адам танысады. Мұнда өлкенің пайдалы қазба кендері, жануарлар мен сирек кездесетін өсімдіктер дүниесі, археологиялық қазба кезінде табылған еңбек құрал-жабдықтары, қыштан жасалған бұйымдар, қазақ-қалмақ соғыстары туралы құнды мәліметтер, сол кездегі қару-жарақ үлгілері ([[Есет батыр]]дың заттары, [[Арынғазы хан]]ның сауыты), этнографиялық материалдар қойылған. Халық ауыз әдебиетіне арналған экспозицияда [[Қобыланды|“Қобыланды”]], [[Айман-Шолпан|“Айман-Шолпан”]], [[Қыз Жібек|“Қыз-Жібек”]] сияқты эпикалық туындылар, [[Қорқыт]], [[Асан Қайғы]], [[Шернияз Жарылғасұлы|Шернияз]] ақын жөнінде маңызды деректер кездеседі. “[[Алаш]]” ұлттық-демокр. қозғалысы, саяси-қуғын сүргін құрбандары, осы өлкедегі зиялы қауым өкілдері (дихан [[Берсиев Шығанақ|Ш.Берсиев]], композитор [[Ғазиза Жұбанова|Ғ.Жұбанова]], ғарышкер [[Пацаев Виктор Иванович|В.И.Пацаев]] т.б.) жөнінде құжаттар жинақталған.

== Басшылар ==

1. Тёмушка Давид Трофимович (1929-1946 )&lt;br&gt;

2. Черников Константин Степанович (1947-1962)&lt;br&gt;

3. Сарсенова Рахила Сарсенқызы (1965-1974)&lt;br&gt;

4. Петров Николай Петрович (1974-1980)&lt;br&gt;

5. Ілиясова Рысжан Ілиясқызы  (1980-2003)&lt;br&gt;

6. Құрманбек Еркін Жолмырзаұлы (2003-2010)&lt;br&gt;

7. [[Амантай Өтегенов]] Шәмілұлы (2010-2012)&lt;br&gt;

8. Ешбай Бақытжан Сарсенғалиқызы (2012-2013)&lt;br&gt;

9. Дуйсенгали Мейрам Нурланұлы (2013 жылдан бастап)&lt;br&gt;


==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ғасырлар мұрасының шырақшысы |шынайы атауы= Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейінің тарихы |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Ақтөбе |баспасы=&quot;Хабар-Сервис&quot; |жыл=2014 |томы= |беттері= |барлық беті= 144|сериясы= |isbn=978-9965-02-399-6 |тиражы=3000 }}&lt;/ref&gt;

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1929 жылы құрылған мұражайлар]]
[[Санат:Ақтөбе мұражайлары]]
[[Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары]]</text>
      <sha1>ianl0p6m19up6ycso8303rwxf2pq12z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621158</id>
      <parentid>3621139</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <origin>3621158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18003" sha1="11b8vo2c9sdnj3rlileinpxysv8zqq5" xml:space="preserve">{{Мұражай
 |атауы        = Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі
 |sort            = 
 |шынайы атауы        = 
 |логотипі             = Музей Логотип Ақтөбе.png
 |логотип ені          = 150px
 |сурет            = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |сурет ені          = 250px
 |сурет атауы         = Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      = 
 |құрылған уақыты         = 1929 жыл
 |орналасқан жері = Ақтөбе қаласы, Алтын Орда шағын ауданы, Ораз Тәтеұлы 3 көшесі. 
 |түрі         = 
 |келушілер саны      = 
 |директоры        = Мейрам Нұрланұлы Дуйсенгали
 |аялдама          = Жекпе-жек
 |ашылу уақыты          = 09:00 - 18:00
 |сайты          = https://aqtobe-museum.kz/kz/
 |Commons         = 
}}

'''Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – мәдени-ағарту мекемесі. [[1929 жыл|1929]] ж. құрылған. 

== Тарихы ==

Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейінің негізінің қалануы, архив құжаттарында 1929 жылдың 25 тамызында ұйымдастырылған өлке тарихын таныстыратын көрмеден бастағандығы, Қазақстан өлкесін зерттеу қоғамының Ақтөбе бөлімімен осы көрмеге ерекше назар аударылғандығы және болашақ музейдің қалыптасуына себепші болғандығы келтіріледі. Алғашқыда шағын мектеп музейі ретінде шаңырақ көтеріп, кейіннен жергілікті басқару жүйесіне қарасты «Жергілікті өлкетану музейі», «Округтік өлкетану музейі» деп аталады.
Мекеменің бастау тарихында оның ұйымдастырушысы әрі басшысы болған Давид Трофимович Темушка, 1929-1945 жылдар аралығында музей меңгерушісі қызметін атқарып оның дамуына үлкен күш жігерін жұмсаған азамат.
1929-1934 жылдың шілдесі аралығында өлкетану музейі көлемі 6 х 6 ш.м. болатын қала шетіндегі лайықталмаған ғимаратта орналасады.
1934 жылы музей миссионерлік шіркеу мектебінің ғимаратына көшіріледі. Осы жылдың желтоқсан айында сол кездегі Ленин көшесі бойындағы бұрынғы «Торговый синдикат» кеңсесінің орнына қоныс аударады. 1946 жылы қалалық атқару комитетінің шешімімен өлкетану музейі орналасқан ғимарат маман кадрларды дайындау еңбек резервіне беріледі. Бұдан кейін уақытша мәдениет үйінің екінші қабатына қоныстанған ұжым қыркүйек айында кезіндегі Комсомольская көшесі 22 мекен-жайына көшіріледі. Бұл уақыттағы тақырыптық экспозиция 3 бөлімді қамтыды, атап айтсақ, табиғат, тарих және социалистік құрылыс бөлімдерінен тұрды. Экспозиция залдарынан бөлек музейде кітапхана, архив және қор бөлімі жұмыс жасады. 1962 жылы музей сол кездегі Фрунзе көшесіндегі 62 үйге қоныс аударады.
1965 жылдың мамыр айында облыстық музейді орналастыруға, алдағы уақыттағы жарты ғасырдан астам тарихы байланысты қала орталығындағы бұрынғы екі қабатты қонақ үйдің ғимараты ұсынылды.
Ғимараттың жалпы ауданы 848,6 ш.м. болса, тақырыптық экспозиция жасақтауға 563 ш.м. бөлінді. Осы жылдың маусым айында музей директоры болып Рахила Сарсенқызы Сарсенова тағайындалады. Бұған дейін мемлекеттік қызметтерде жинақталған тәжірбиесінің арқасында музей алдында тұрған күрделі мәселелерді қысқа мерзімде шешуге күш-жігерін салды. Ғимаратты музейге лайықтау мақсатындағы күрделі жөндеу жұмыстары 1965 жылдың желтоқсанында аяқталады. Ғылыми қызметкерлермен бірге білек сыбана кірісіп кеткен Рахила Сарсенқызы қала және облыс тұрғындарымен байланысқа түсіп, жасақталуы керек экспозицияға материалдар жинақтай бастады. Музей ішін заман талабына сай қайта жасақтау Орынбор шығармашылық-өндірістік шеберхасына тапсырылады.
1967 жылдың 6 маусымында облыстық тарихи-өлкетану музейінің ашылу салтанаты өтіп, оған Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев қатысады.
Өткен ғасырдың 60-70 жылдары Қазақстанда археология ғылымы жаңа табыстарға қол жеткізіп, жергілікті жерлердегі музейлердің қоры өлке тарихының ежелгі кезеңінен сыр шертетін жәдігерлермен толыға түсті. Қызметкерлердің белсенділігі мен тұрғындардың қызығушылығы арқасында өңірлерде құрып кету қаупі бар және ғылым үшін маңызды ескерткіштер кәсіби мамандармен зерттеле бастады. 1955 жылы белгілі ғалым В.С.Сорокин Ақтөбе облысының Елек, Қобда, Жем, Қарғалы және Ор өзендерінің бойында қазба жұмыстарын жүргізіп, қола дәуірінде өмір сүрген тұрғындардың материалдық мәдениеті мен шаруашылығына қатысты деректерді зерттеді. Бұдан кейін 70-ші жылдардың басында ерте темір дәуіріне қатысты көлемді ғылыми-зерттеу жұмыстарын Қазақ КСР ҒА Ш.Уәлиханов атындағы ТАЭИ Оңтүстік Қазақстан кешенді экспедициясының Қаратау тобы (жетекшісі т.ғ.к. М.Қ.Қадырбаев) үш маусымда жүргізді. Жұмыс қортындысы бойынша Бесоба, Сынтас, Жалғыз оба, Камыссай қорғандарынан сармат шеберлерінің қолынан шыққан алтын бұйымдар мен тұрмыстық заттар музей қорын толықтырды.
Табылған археологиялық заттарға қатысты қызығушылықтың артуына байланысты 1974 жылдың желтоқсан айынан бастап облыстық тарихи-өлкетану музейінде қаладағы мектеп оқушыларының қатысуымен «Жас археолог» үйірмесі құрылады. Үйірменің жетекшісі облыстық музейдің Ғылыми кеңесінің мүшесі, КСРО геология саласының үздігі В.В.Родионов.
1980 жылы музей басшылығына Рысжан Ілиясова келгеннен кейін мәдениет ордасына жаңа дем берді. 1981 жылдың 10 қыркүйегінде облыстық музей күрделі жөндеу жұмыстарына жабылып, 1985 жылдың 5 шілдесінде табиғат және Кеңестік кезеңге дейінгі бөлім залдары ашылды. Бір жылдан кейін Кеңестік қоғам залы келушілерді қабылдай бастады. Облыстық музей қызметкерлерінің ғылыми ізденіс жұмыстарының нәтижесінде майдан даласында Ұлы Жеңісті жақындатуға үлес қосқан 101-ші ұлттық атқыштар бригадасы мен 312-ші атқыштар дивизиясының құрылуы мен ерліктерін насихаттаған экспозиция бөлімі қайта жасақталса, қорға түскен Кеңес Одағының Батыры В.И.Пацаевтың жеке тұтынған заттарымен тақырыптық экспозициясы кеңейтілді.
Еліміз тәуелсіздігін жариялағаннан кейін ұлттық тарихтың «ақтаңдары» ашылып, тарихи тұлғалардың есімдері қайтадан халқымен қауышты. 1992 жылы Тама Есет Көкіұлының 325 жылдығы қарсаңында облыстық музейдің экспозициясына өзгерістер енгізіліп, жаңадан құрылымдық жоспары жасалды. Осы жылы алғашқы жасақталған «Дулығалы дала перзенттері» залы ашылды.
Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі 1999 жылы Красноярскідегі «Открытый музей» Халықаралық ассоциясының, 2003 жылы «Қазақстан ИКОМ-ы»-Халықаралық музейлер кеңесінің мүшелігіне өтті.
2003-2010 жылдар аралығында облыстық музейге ұзақ жылдар облыстың мәдениеті мен өнер саласын басқарған Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері Еркін Жолмырзаұлы Құрманбеков басшылық етті. Тарихтан орын алған ұлы тұлғаларды ұлықтауға арналған танымдық шаралар, ғылыми конференциялар, экспедициялар ұйымдастырып, Әл-Фараби, Шоқан, Абай, Махмұд Қашқари, Жалаңтөс, Бейбарыс, Ахмет Яссауи, Әбілқайыр хан, Әйтеке би, Исатай Тайманұлы, Қызыл Тұрдалыұлы, Молдабай, Қазанғап, Б.Қаратаев, А.Бірімжанов, А.Қалменов және басқа да тұлғалардың есімдері ұрпақ жадында сақталу үшін кеңінен насихаттауды жолға қойды.
2013 жылы Облыстық тарих, этнография және археология орталығы музейге қосылды. Осындай өзгерістер, музей қызметкерлерінің ғылыми бағыттағы ізденіс жұмыстарын одан әрі дамыта түсті.
2013 жылы музей басшылығына білімді, іскер, музей саласын дамытуға күш салып келе жатқан, жалынды жастардың бірі Мейрам Нұрланұлы Дүйсенғали келді. Көп жылдардан бері Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейінің басты мәселелерінің бірі – жаңа ғимараттың қажеттілігі тұрды. Осы жағдайға облыс әкімшілігінің тікелей араласуымен қаланың жаңа ауданында музей ісіне қатысты заманауи құрылыс талаптарын ескере отырып жаңа зәулім ғимараттың негізі қаланады.
Облыстық тарихи-өлкетану музейінің жаңа ғимараты 2018 жылы 14 қараша күні ресми ашылды. Еңселі ғимараттың ашылу салтанаты Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасының кітапханасының ұйымдастыруымен «Н. Назарбаев: дәуір, тұлға, қоғам» көшпелі қор көрмесінің тұсаукесерімен өз қызметін бастап кетеді.
Қазіргі уақытта музейде 10 тұрақты көрме залдары жасап тұр. Жаңа ғимараттың жалпы ауданы – 4360,4 м2, оның ішінде экспозициялық-тақырыптық көрме залдарының ауданы – 1425,8 м2 және музей қорының ауданы – 341,23 м2 құрайды. Жаңа музейде шеберханалар, ғылыми кітапхана, қор экспонатын сақтау бөлмелері, шығармашылық бөлмелері қарастырылған. Көрме залдарында жаңа технологиялар көлемді LED экрандар, интерактивті виртуалды кітап, мультимедиялық жабдықтар, виртуалды голографиялық кешен, ақпараттық киоскілер іске қосылды.
Қазіргі уақытта Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі облысымыздың мәдени орталығы ретінде, өткеннің жақсы дәстүрлерін жалғастырып, жаңашылдықпен жұмыс жасап келе жатқан, қор сақтау, көрме, ғылыми-ізденіс жұмыстарын жолға қойып, еліміздің және алыс-жақын шетел музейлері, ғылыми-зерттеу мекемелерімен ынтымақтастықты дамытуда.

== Экспозиция ==

1.	Табиғат залы
2.	Археология залы
3.	Алтын зал
4.	Қазақ хандығы залы
5.	«1869-1941 жылдардағы өлке тарихы» залы
6.	«Ерлік пен Даңқ» залы
7.	«1945-1991 жылдардағы өлке тарихы» залы
8.	«Тәуелсіздік жолымен» залы
9.	Этнография залы
10.	«Тарих және тұлға» тақырыптық-экспозициялық залы
11.	 «Руханият» көрме залы


== Басшылар ==

1. Тёмушка Давид Трофимович (1929-1946 )&lt;br&gt;

2. Черников Константин Степанович (1947-1962)&lt;br&gt;

3. Сарсенова Рахила Сарсенқызы (1965-1974)&lt;br&gt;

4. Петров Николай Петрович (1974-1980)&lt;br&gt;

5. Ілиясова Рысжан Ілиясқызы  (1980-2003)&lt;br&gt;

6. Құрманбек Еркін Жолмырзаұлы (2003-2010)&lt;br&gt;

7. [[Амантай Өтегенов]] Шәмілұлы (2010-2012)&lt;br&gt;

8. Ешбай Бақытжан Сарсенғалиқызы (2012-2013)&lt;br&gt;

9. Дуйсенгали Мейрам Нурланұлы (2013 жылдан бастап)&lt;br&gt;


==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aqtobe-museum.kz/kz/contacts/istoriya-muzeya|title=Музей тарихы|author=|date=|website=aqtobe-museum.kz|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=kk}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ғасырлар мұрасының шырақшысы |шынайы атауы= Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейінің тарихы |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Ақтөбе |баспасы=&quot;Хабар-Сервис&quot; |жыл=2014 |томы= |беттері= |барлық беті= 144|сериясы= |isbn=978-9965-02-399-6 |тиражы=3000 }}&lt;/ref&gt;

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1929 жылы құрылған мұражайлар]]
[[Санат:Ақтөбе мұражайлары]]
[[Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары]]</text>
      <sha1>11b8vo2c9sdnj3rlileinpxysv8zqq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жүген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27951</id>
    <revision>
      <id>3621061</id>
      <parentid>3169653</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17513" sha1="knutbj91xzudae3g5cziwk39hmtrsqm" xml:space="preserve">[[Сурет:Жүген құрылымы.jpg|thumb|right|300px|Жүген құрылымы]]
'''Жүген''' – мінген немесе жегілген [[ат]]ты басқарып отыруға арналған аттың басына кигізілетін әбзел. Жүгенді аттың басына кигізуді – &quot;жүгендеу&quot; деп айтады. Атты мінгенде тізгінінің, ал, жегілгенде делбенің бір жағын тарту арқылы аттың басын бұрып, сол арқылы аттың жүретін бағытын өзгертіп отырады. Ал, екі жағын қатар тарту арқылы атты тоқтатады және кейде атты артқа шегіндіруге де болады. Атты тек пайдаланған (мінгенде, жеккенде) кезде ғана жүгендейді де, ал басқа уақытта [[ноқта]]мен байлайды. Себебі жүгеннің ауыздығы болатындықтан аттың жем-шөп жеуіне, су ішуіне кедергі келтіреді. Осыған орай негізінен жүгеннің астынан ноқталау кең таралған. 

== Жүгеннің құрылымы ==
[[Сурет:Шаужай.jpg|thumb|right|200px|Шаужай]]
[[Сурет:Шаужайлы жүген.jpg|thumb|right|200px|Шаужайлы жүген]] 
Жүгеннің міндетті бөліктері: ауыздық, сулық, жақтау, кеңсірік, сағалдырық, желкелік, тізгін. Ал, қосымша бөліктері: кекілдік, қасқалық, шылбыр, шаужай және әртүрлі әшекейлер. 
* '''Ауыздық''' – жылқыны бұруға, тоқтатуға қажетті екі бөлек темірден қозғалмалы етіп жасалған жүгеннің негізгі бөлігі. Ауыздық сулық деп аталатын шығыршық темірдің көмегімен жақтауға бекітіледі. Аты айтып тұрғандай, ол аттың аузына көлденеңінен салынып, тізгінді тартқанда екі езуін артқа қарай керу арқылы атты тоқтауға және сыңарлай тарту арқылы бір жағына қарай бұрылуға мәжбүр етеді. Ауыздық аттың езулерін қиып кетпес үшін сулыққа бекітілетін тұсы жуандау етіп жасалады
* '''Сулық''' – ауыздық пен жақтауды түйістіріп тұратын және шылбыр немесе делбе тағылатын дөңгелек шығыршық темір. Сулық шаужайдың міндетін де атқаратындықтан кейде сулықты шаужай деп те атау кездеседі. Ауыздық жем-шөп жеуге, су ішуге кедергі келтіретіндіктен кейде сулықтың мінер жағы жақтауға арнайы жасалған ағытылмалы темір арқылы бекітіледі.
* '''Шаужай''' – ауыздықтың екі шетінегі шығыршық темірлерге көлденең салынған бір тұтамдай темір. 
* '''Жақтау''' – жүген бөліктерін біріктіріп тұратын жүгеннің екі жақ бойы. Жақтауға сағалдырық, кеңсірік, кекілдік және екі ұшына сулық (кейде шаужай) бекітіледі. Аттың желке тұсына келетін жақтаудың бөлігін желкелік деп атайды.
* '''Желкелік''' – жылқының желке тұсына келетін жақтаудың бөлігі. Желкелік кейде тұтас болса, кейде жүгенді жылқының басына шақтап өзгертіп отыратындай етіп екі бөліктен жасалады. Желкеліктің &quot;мінер&quot; жақ бөлігі қысқа болып келеді де, оған айылбас орнатылады немесе ұшынан &quot;ойықша&quot; жасалады. Ал, &quot;қамшылар&quot; жақ бөлігі ұзынырақ болып келеді. Егер желкелікке айылбас бекітілген болса, онда ұзын жағына айылбас тілі өтетін бірнеше тесік тесіледі. Жақтаудың бір жағы тұйықталып өрілген болса, онда желкеліктің екінші ұзын жағы тұйық арасынан өткізіліп, шалып байланады. Жүген аттың басына желкелік арқылы бір рет шақталып бекітіледі де, одан кейін тек ат басына кигізіле береді. Ал, ол жүгенді басқа басы үлкен немесе кіші аттың, тайдың, құнанның басына салса, міндетті түрде жүгеннің желкелігі арқылы шақталады. 
* '''Кеңсірік''' – екі жақтауды бір-біріне жалғастыра жылқының кеңсірік тұсына бекітілетін жүген бөлігі. Бұл жүген жақтауларының артқа жылжымауын қамтамасыз етеді. 
* '''Сағалдырық''' – жүгеннің ат басынан сыпырылып кетпеуін қамтамасыз ету үшін жылқының алқымын орай бекітілетін бөлігі. Сағалдырықтың ұзын жағы жүген жақтауының оң жағына (аттың қамшылар жағы), ал қысқа жағы жүген жақтауының сол жағына (аттың мінер жағы) бекітіледі. Егер сағалдырықтың қысқа жағына айылбас бекітілген болса сағалдырықтың ұзын жағы осы айылбасқа бекітіледі. Ал айылбас бекітілмейтін жағдайда сағалдырықтың қысқа жағынан өру немесе түю барысында тұйықтап &quot;ойықша&quot; қалдырып кетеді. Осы қалдырылған &quot;ойыққа&quot; сағалдырықтың ұзын жағы өткізіліп, шалып бекітіледі. Кейбір шеберлер сағалдырыққа шашақ немесе қоңырау тағып, сәнін кіргізуге тырысады. Жүген аттың басына кигізгеннен кейін сағалдырығы бекітіледі де, жүгенді қайтадан аттың басынан алғанда шешеді.
* '''Тізгін''' – салт мінгенде жылқыны бұру, тоқтату үшін қажетті жүген бөлігі. Оның ұзындығы шамамен бір жарым-екі құлаштай, жалпақтығы бір елідей болады. Тізгіннің екі ұшы ауыздықтың екі шетіне байланады да, орта тұсынан адам ұстап отырады. Тізгін негізінен қайыстан тілініп дайындалады. Егер, тілінген қайыс қысқа болса жалғанып жасалынған. Шылбыр болмағанда атты осы тізгінімен уақытша байлай салатын және атты қаңтару керек болғанда тізгінді ер-тоқымға байлап қоятын болған.
* '''Кекілдік''' – жылқының шеке тұсына басып тұратын жүген бөлігі. Жүгеннің бұл бөлігі дәстүрлі ортада кекілдірік, кекілбасар, милық, шекелік, маңдайлық деп те атала береді. Көбінесе сәнді жүгендерде ғана жасалынады. Кейбір шеберлер кекілдіктің орта тұсына көз салып, зерлеп, шашақ тағып та қояды. 
* '''Қасқалық''' – кекілдік пен кеңсіріктің арасын қосып тұратын жүген бөлігі. Қасқалық ат басына кигізілген жүгеннің неғұрлым сәнді көрінуі үшін жасалынады. Ол маңдайлық пен кеңсіріктің арасын тігінен қосатын бір немесе айқастыра орнатылған екі бөліктен тұруы мүмкін. Осыған сәйкес мұндай жүгендерді &quot;жалғыз қасқа жүген&quot; немесе &quot;айыр қасқа жүген&quot; деп те атаған.
* '''Шылбыр''' – атты байлап қою, жетектеу үшін сулыққа байланған жіңішке, ұзын арқан. Жүгенге көбінесе шылбыр тағыла бермейді. Байлаулы ат үркіп тартынса жүгенді бүлдіруі (созып, үзіп кетуі) мүмкін болғандықтан, көбінесе жүгеннің астынан [[ноқта]] салынып, сол ноқтаның шылбыры арқылы байланатын болған.

== Жүген түрлері ==
Жүген негізінен қайыс пен былғарыдан өріліп, түйіліп немесе ызылып жасалады. Оның күнделікті қолданылатын қарапайым түрлері мен күмістелген аса бағалы түрлері болады. Берік, әрі сәнді жүгенді негізінен &quot;өрімшілерге&quot; арнайы жасататын болған. 
* '''Түйме жүген''' – иленген қайыстан түю арқылы жасалған жүгеннің қарапайым түрі. Күнделікті шаруаға арналғандықтан оны көп әшекейлемейді. Түюіне қарай мұндай жүгендер жалаң жүген (жалаң қабат қайыстан түйілген), қабат жүген (екі қабат қайыстан түйілген), өткерме жүген, дөңгелек немесе керей жүген деп аталады. Қос қабат қайыстан түйiлген жүген жалаң қабат қайыстан түйiлген жүгенге қарағанда берiк және көркем келедi.
* '''Дөңгелек жүген''' немесе '''керей жүген''' – басқа жүгендер секілді түйілмейді, тек түйіндердің бұрылыстарына (сулыққа – екі, жақтауға – екі, кеңсірікке – бір, барлығы бес дана) ортасында 3 тесігі бар сегіз қырлы гүл тәрізді шығыршық темір салады. Бұл жүгенге түйін шығармағандықтан сәнді, әрі қайысты тесіп, кеспегендіктен берік болатын артықшылық береді. Бұлайша жасалған жүгенді негізінен керейлер пайдаланғандықтан дөңгелек жүген, керей жүген деген атау қалыптасқан. Керейлер өзге тайпаларға сауда, жүргіншілік жолмен барғанда осы дөңгелек жүгені арқылы танылса керек. 
* '''Өрме жүген''' – қайыс таспалардан, жіптен өріліп жасалған жүген түрі. Бұл түйме жүгенге қарағанда әдемі, әрі мықты болады. Өрме жүгендi таспаның қалыңдығы мен жалпақтығына қарай үштен – он екі, тіпті, одан да көп таспамен өруге болады.
* '''Ызбалы жүген''' – қайысты немесе былғарыны қабаттап ызып тігіп жасаған жүген түрі. Ызбалы жүгенге шеберлер күмістен, жезден жапсырмалар қондырып та жасайды. Қондырылған жапсырмалардың жасалған материалына қарай жүген күміс жүген, жез жүген, былғары жүген деп те аталған.

== Жүген атаулары ==
[[Сурет:Күміс жүген.jpg|thumb|right|200px|Күміс жүген]]
Жүген жасалған материалына, өрім санына, әшекейіне немесе ырымдап тағылған заттарына және т.б. байланысты жүгеннің түрлі атаулармен аталуы мүмкін. Мәселен, қайыс таспадан өріп немесе түйіп, әшекейсіз етіп жасалған жүгендер – қайыс жүген деп аталғанымен, өріліп, түйіліп немесе ызылып жасалғандығына байланысты – түйме жүген, өрме жүген, ызба жүген деп та атала береді. 
* Сәндік немесе ырым етіп үкі қауырсыны тағылған жүген түрі – үкілі жүген; 
* Күміс қоңырау бекітілген жүген түрі – қоңыраулы жүген; 
* Кекілдігі мен кеңсiрiгін тiк немесе айқастырылған қайыспен қосып сәнделген жүген түрі – &quot;жалғыз қасқа жүген&quot; немесе &quot;айыр қасқа жүген&quot;; 
* Сыртын жез сыммен орап жасаған жүгеннің түрі – &quot;сары ала жүген&quot; деп аталады.
Өте ертеректе қазақ даласында алтын шытыралармен сәндеп жасаған жүген түрі болғанымен, қазақта алтындалған жүген кездесе бермеген. Керісінше, күміс жүген қазақ арасында өте көп тараған. 
* Күміс жүген – күміс жалатылған шытыралармен (құймаларды) әшекейлеген жүген түрі. Сәндік үшін жасалған жүгендердің ең қымбаты осы күміс жүген болып табылады. Бірақ, өте қымбат және ауырлығына байланысты ерекше жағдайларда (көш барысында, той-томалақ, ас-жиында) ғана пайдаланылғаны болмаса, күнделікті тұрмыста көп пайдаланылмаған.

== Жүгенге байланысты сөз орамдары ==
Қазақ арасында жүгеннің қызметіне байланысты қосымша мағынада қолданылып, соған байланысты төмендегідей сөз орамдары қалыптасқан: 
* Жүгенсіз кету – ешкімнің ақылын тыңдамай, өз бетімен бейберекет тыюсыз кеткен адамға қаратыла айтылатын ұғым. 
* Жүген ұстап қалу – мінетін атынан айырылып,қаражаяу қалу дегенді білдіреді. Сонымен қатар бұл малсыз қалу деген мағынада да қолданылған.
Қазақта жұт, барымта, індет немесе салғырттықтан бар малынан айырылып қалу жиі кездесіп отырған. Жүген-құрық тимеген – үйретілмеген, шу асау, тағы, еркін деген мағынаны білдіретін дәстүрлі ұғым. Бұл адамға, малға қатысты да айтылады.&lt;ref&gt;ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК “СЛОН”, 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* Бабалықұлы Ж. Ер тоқым // Ер қанаты. Жинақ. Құраст.: Ж.Аупбаев. Алматы: Қайнар, 1987. 259-278 бб.; 
* Нұрғалиұлы Н., Еженбекұлы Е. Ат әбзелдерi. Ер // Ата салтыңды аяла (Қазақ салт-дәстүрлерi туралы таным). Құраст.: Н.Ақбаев. Алматы: Ана тілі, 1998. 96-113 бб.
 
[[Санат:Ер-тұрман]]
[[Санат:Ат әбзелдері]]
[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</text>
      <sha1>knutbj91xzudae3g5cziwk39hmtrsqm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621062</id>
      <parentid>3621061</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:10:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17517" sha1="m64khrjgzzo0pysebntp3kdz05pdse5" xml:space="preserve">[[Сурет:Жүген құрылымы.jpg|thumb|right|300px|Жүген құрылымы]]
'''Жүген''' – мінген немесе жегілген [[ат]]ты басқарып отыруға арналған аттың басына кигізілетін әбзел. Жүгенді аттың басына кигізуді – &quot;жүгендеу&quot; деп айтады. Атты мінгенде тізгінінің, ал, жегілгенде делбенің бір жағын тарту арқылы аттың басын бұрып, сол арқылы аттың жүретін бағытын өзгертіп отырады. Ал, екі жағын қатар тарту арқылы атты тоқтатады және кейде атты артқа шегіндіруге де болады. Атты тек пайдаланған (мінгенде, жеккенде) кезде ғана жүгендейді де, ал басқа уақытта [[ноқта]]мен байлайды. Себебі жүгеннің ауыздығы болатындықтан аттың жем-шөп жеуіне, су ішуіне кедергі келтіреді. Осыған орай негізінен жүгеннің астынан ноқталау кең таралған. 

== Жүгеннің құрылымы ==
[[Сурет:Шаужай.jpg|thumb|right|200px|Шаужай]]
[[Сурет:Шаужайлы жүген.jpg|thumb|right|200px|Шаужайлы жүген]] 
Жүгеннің міндетті бөліктері: ауыздық, сулық, жақтау, кеңсірік, сағалдырық, желкелік, тізгін. Ал, қосымша бөліктері: кекілдік, қасқалық, шылбыр, шаужай және әртүрлі әшекейлер. 
* '''Ауыздық''' – жылқыны бұруға, тоқтатуға қажетті екі бөлек темірден қозғалмалы етіп жасалған жүгеннің негізгі бөлігі. Ауыздық сулық деп аталатын шығыршық темірдің көмегімен жақтауға бекітіледі. Аты айтып тұрғандай, ол аттың аузына көлденеңінен салынып, тізгінді тартқанда екі езуін артқа қарай керу арқылы атты тоқтауға және сыңарлай тарту арқылы бір жағына қарай бұрылуға мәжбүр етеді. Ауыздық аттың езулерін қиып кетпес үшін сулыққа бекітілетін тұсы жуандау етіп жасалады
* '''Сулық''' – ауыздық пен жақтауды түйістіріп тұратын және шылбыр немесе делбе тағылатын дөңгелек шығыршық темір. Сулық шаужайдың міндетін де атқаратындықтан кейде сулықты шаужай деп те атау кездеседі. Ауыздық жем-шөп жеуге, су ішуге кедергі келтіретіндіктен кейде сулықтың мінер жағы жақтауға арнайы жасалған ағытылмалы темір арқылы бекітіледі.
* '''Шаужай''' – ауыздықтың екі шетінегі шығыршық темірлерге көлденең салынған бір тұтамдай темір. 
* '''Жақтау''' – жүген бөліктерін біріктіріп тұратын жүгеннің екі жақ бойы. Жақтауға сағалдырық, кеңсірік, кекілдік және екі ұшына сулық (кейде шаужай) бекітіледі. Аттың желке тұсына келетін жақтаудың бөлігін желкелік деп атайды.
* '''Желкелік''' – жылқының желке тұсына келетін жақтаудың бөлігі. Желкелік кейде тұтас болса, кейде жүгенді жылқының басына шақтап өзгертіп отыратындай етіп екі бөліктен жасалады. Желкеліктің &quot;мінер&quot; жақ бөлігі қысқа болып келеді де, оған айылбас орнатылады немесе ұшынан &quot;ойықша&quot; жасалады. Ал, &quot;қамшылар&quot; жақ бөлігі ұзынырақ болып келеді. Егер желкелікке айылбас бекітілген болса, онда ұзын жағына айылбас тілі өтетін бірнеше тесік тесіледі. Жақтаудың бір жағы тұйықталып өрілген болса, онда желкеліктің екінші ұзын жағы тұйық арасынан өткізіліп, шалып байланады. Жүген аттың басына желкелік арқылы бір рет шақталып бекітіледі де, одан кейін тек ат басына кигізіле береді. Ал, ол жүгенді басқа басы үлкен немесе кіші аттың, тайдың, құнанның басына салса, міндетті түрде жүгеннің желкелігі арқылы шақталады. 
* '''Кеңсірік''' – екі жақтауды бір-біріне жалғастыра жылқының кеңсірік тұсына бекітілетін жүген бөлігі. Бұл жүген жақтауларының артқа жылжымауын қамтамасыз етеді. 
* '''Сағалдырық''' – жүгеннің ат басынан сыпырылып кетпеуін қамтамасыз ету үшін жылқының алқымын орай бекітілетін бөлігі. Сағалдырықтың ұзын жағы жүген жақтауының оң жағына (аттың қамшылар жағы), ал қысқа жағы жүген жақтауының сол жағына (аттың мінер жағы) бекітіледі. Егер сағалдырықтың қысқа жағына айылбас бекітілген болса сағалдырықтың ұзын жағы осы айылбасқа бекітіледі. Ал айылбас бекітілмейтін жағдайда сағалдырықтың қысқа жағынан өру немесе түю барысында тұйықтап &quot;ойықша&quot; қалдырып кетеді. Осы қалдырылған &quot;ойыққа&quot; сағалдырықтың ұзын жағы өткізіліп, шалып бекітіледі. Кейбір шеберлер сағалдырыққа шашақ немесе қоңырау тағып, сәнін кіргізуге тырысады. Жүген аттың басына кигізгеннен кейін сағалдырығы бекітіледі де, жүгенді қайтадан аттың басынан алғанда шешеді.
* '''Тізгін''' – салт мінгенде жылқыны бұру, тоқтату үшін қажетті жүген бөлігі. Оның ұзындығы шамамен бір жарым-екі құлаштай, жалпақтығы бір елідей болады. Тізгіннің екі ұшы ауыздықтың екі шетіне байланады да, орта тұсынан адам ұстап отырады. Тізгін негізінен қайыстан тілініп дайындалады. Егер, тілінген қайыс қысқа болса жалғанып жасалынған. Шылбыр болмағанда атты осы тізгінімен уақытша байлай салатын және атты қаңтару керек болғанда тізгінді ер-тоқымға байлап қоятын болған.
* '''Кекілдік''' – жылқының шеке тұсына басып тұратын жүген бөлігі. Жүгеннің бұл бөлігі дәстүрлі ортада кекілдірік, кекілбасар, милық, шекелік, маңдайлық деп те атала береді. Көбінесе сәнді жүгендерде ғана жасалынады. Кейбір шеберлер кекілдіктің орта тұсына көз салып, зерлеп, шашақ тағып та қояды. 
* '''Қасқалық''' – кекілдік пен кеңсіріктің арасын қосып тұратын жүген бөлігі. Қасқалық ат басына кигізілген жүгеннің неғұрлым сәнді көрінуі үшін жасалынады. Ол маңдайлық пен кеңсіріктің арасын тігінен қосатын бір немесе айқастыра орнатылған екі бөліктен тұруы мүмкін. Осыған сәйкес мұндай жүгендерді &quot;жалғыз қасқа жүген&quot; немесе &quot;айыр қасқа жүген&quot; деп те атаған.
* '''Шылбыр''' – атты байлап қою, жетектеу үшін сулыққа байланған жіңішке, ұзын арқан. Жүгенге көбінесе шылбыр тағыла бермейді. Байлаулы ат үркіп тартынса жүгенді бүлдіруі (созып, үзіп кетуі) мүмкін болғандықтан, көбінесе жүгеннің астынан [[ноқта]] салынып, сол ноқтаның шылбыры арқылы байланатын болған.

== Жүген түрлері ==
Жүген негізінен қайыс пен былғарыдан өріліп, түйіліп немесе ызылып жасалады. Оның күнделікті қолданылатын қарапайым түрлері мен күмістелген аса бағалы түрлері болады. Берік, әрі сәнді жүгенді негізінен &quot;өрімшілерге&quot; арнайы жасататын болған. 
* '''Түйме жүген''' – иленген қайыстан түю арқылы жасалған жүгеннің қарапайым түрі. Күнделікті шаруаға арналғандықтан оны көп әшекейлемейді. Түюіне қарай мұндай жүгендер жалаң жүген (жалаң қабат қайыстан түйілген), қабат жүген (екі қабат қайыстан түйілген), өткерме жүген, дөңгелек немесе керей жүген деп аталады. Қос қабат қайыстан түйiлген жүген жалаң қабат қайыстан түйiлген жүгенге қарағанда берiк және көркем келедi.
* '''Дөңгелек жүген''' немесе '''керей жүген''' – басқа жүгендер секілді түйілмейді, тек түйіндердің бұрылыстарына (сулыққа – екі, жақтауға – екі, кеңсірікке – бір, барлығы бес дана) ортасында 3 тесігі бар сегіз қырлы гүл тәрізді шығыршық темір салады. Бұл жүгенге түйін шығармағандықтан сәнді, әрі қайысты тесіп, кеспегендіктен берік болатын артықшылық береді. Бұлайша жасалған жүгенді негізінен керейлер пайдаланғандықтан дөңгелек жүген, керей жүген деген атау қалыптасқан. Керейлер өзге тайпаларға сауда, жүргіншілік жолмен барғанда осы дөңгелек жүгені арқылы танылса керек. 
* '''Өрме жүген''' – қайыс таспалардан, жіптен өріліп жасалған жүген түрі. Бұл түйме жүгенге қарағанда әдемі, әрі мықты болады. Өрме жүгендi таспаның қалыңдығы мен жалпақтығына қарай үштен – он екі, тіпті, одан да көп таспамен өруге болады.
* '''Ызбалы жүген''' – қайысты немесе былғарыны қабаттап ызып тігіп жасаған жүген түрі. Ызбалы жүгенге шеберлер күмістен, жезден жапсырмалар қондырып та жасайды. Қондырылған жапсырмалардың жасалған материалына қарай жүген күміс жүген, жез жүген, былғары жүген деп те аталған.

== Жүген атаулары ==
[[Сурет:Күміс жүген.jpg|thumb|right|200px|Күміс жүген]]
Жүген жасалған материалына, өрім санына, әшекейіне немесе ырымдап тағылған заттарына және т.б. байланысты жүгеннің түрлі атаулармен аталуы мүмкін. Мәселен, қайыс таспадан өріп немесе түйіп, әшекейсіз етіп жасалған жүгендер – қайыс жүген деп аталғанымен, өріліп, түйіліп немесе ызылып жасалғандығына байланысты – түйме жүген, өрме жүген, ызба жүген деп та атала береді. 
* Сәндік немесе ырым етіп үкі қауырсыны тағылған жүген түрі – үкілі жүген; 
* Күміс қоңырау бекітілген жүген түрі – қоңыраулы жүген; 
* Кекілдігі мен кеңсiрiгін тiк немесе айқастырылған қайыспен қосып сәнделген жүген түрі – &quot;жалғыз қасқа жүген&quot; немесе &quot;айыр қасқа жүген&quot;; 
* Сыртын жез сыммен орап жасаған жүгеннің түрі – &quot;сары ала жүген&quot; деп аталады.
Өте ертеректе қазақ даласында алтын шытыралармен сәндеп жасаған жүген түрі болғанымен, қазақта алтындалған жүген кездесе бермеген. Керісінше, күміс жүген қазақ арасында өте көп тараған. 
* Күміс жүген – күміс жалатылған шытыралармен (құймаларды) әшекейлеген жүген түрі. Сәндік үшін жасалған жүгендердің ең қымбаты осы күміс жүген болып табылады. Бірақ, өте қымбат және ауырлығына байланысты ерекше жағдайларда (көш барысында, той-томалақ, ас-жиында) ғана пайдаланылғаны болмаса, күнделікті тұрмыста көп пайдаланылмаған.

== Жүгенге байланысты сөз орамдары ==
Қазақ арасында жүгеннің қызметіне байланысты қосымша мағынада қолданылып, соған байланысты төмендегідей сөз орамдары қалыптасқан: 
* Жүгенсіз кету – ешкімнің ақылын тыңдамай, өз бетімен бейберекет тыюсыз кеткен адамға қаратыла айтылатын ұғым. 
* Жүген ұстап қалу – мінетін атынан айырылып,қаражаяу қалу дегенді білдіреді. Сонымен қатар бұл малсыз қалу деген мағынада да қолданылған.
Қазақта жұт, барымта, індет немесе салғырттықтан бар малынан айырылып қалу жиі кездесіп отырған. Жүген-құрық тимеген – үйретілмеген, шу асау, тағы, еркін деген мағынаны білдіретін дәстүрлі ұғым. Бұл адамға, малға қатысты да айтылады.&lt;ref&gt;ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК “СЛОН”, 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9&lt;/ref&gt;

== Әдебиет ==
* Бабалықұлы Ж. Ер тоқым // Ер қанаты. Жинақ. Құраст.: Ж.Аупбаев. Алматы: Қайнар, 1987. 259–278 бб.; 
* Нұрғалиұлы Н., Еженбекұлы Е. Ат әбзелдерi. Ер // Ата салтыңды аяла (Қазақ салт-дәстүрлерi туралы таным). Құраст.: Н.Ақбаев. Алматы: Ана тілі, 1998. 96–113 бб.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
 
[[Санат:Ер-тұрман]]
[[Санат:Ат әбзелдері]]
[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</text>
      <sha1>m64khrjgzzo0pysebntp3kdz05pdse5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ибақ хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28126</id>
    <revision>
      <id>3620832</id>
      <parentid>3590740</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3620832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13148" sha1="mtuly9od5h3zupgic4b0jnspntq2nxt" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Түмен ханы
| Қазақша есімі        = Ибақ хан
| Шынайы есімі   = (Ибрахим хан) 
| Суреті           = Царь_Ибак_убивает_хана_Ахмата.png
| Сурет ені    = 
| Атауы            = Ибақ ханның [[Ұлы Орда]]ның билеушісі [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахметты]] өлтіруі. Бейнелі жылнамалар жинағы.
| Титулы              = Түмен ханы, ноғай ханы, қазан ханы, Шибан әулетінің билеушісі
| Ту               = 
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1468
| Басқаруын аяқтады        = 1493/1495
| Ізашары     = [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр хан]]
| Ізбасары           = [[Мамық хан|Мамық сұлтан]]
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1493 немесе 1495
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Діні       = [[ислам]]
| Әкесі               = Махмұтек хан
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = [[Құтлық хан|Құтлық]], Ханзада, [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза]]
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
}}
'''Ибақ хан''', кейде '''Ибрахим хан''' ([[татар тілі|тат.]] ''Айбәк хан, Ибәк хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Ивак-царь, Ибрагим Ивак царь, Упак-царь, Бреим-царь'', туған  жылы белгісіз – [[1493 жыл|1493]] немесе [[1495 жыл|1495]]) — [[Шибан]] әулетінен шыққан [[Сібір хандығы|Түмен хандығының]] билеушісі (1468-1493/1495). [[Мамық хан|Мамық сұлтанның]] ағасы, сібір хандары [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керей]] мен [[Көшім хан|Көшімнің]] атасы, [[Қажы Мұхаммед хан]]ның немересі.

==Өмірбаяны==

Жазба деректерде Ибақ ханның есімі XV ғасырдың екінші жартысынан бастап кездеседі. Ол [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] мұрагері [[Шейх Хайдар хан]]ға қарсы бағытталған ауқымды коалицияның құрамында аталып өтті. Бұл жорық туралы «Таварих-и гузида-йи Нусрат-наме», «Фатх-наме», «Шайбани-наме» және [[Бахр Әл-Асрар|«Бахр ал-Асрар»]] жан-жақты баяндайды. Шығыс жылнамаларына сәйкес коалицияның құрамында [[Ұлы Орда]]ның билеушісі [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахмет хан]], [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед ханның]] ұлы Сейтек, [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]], Жәдігер ханның ұлы [[Бүреке сұлтан|Бүреке сұлтан]] болған. 1469 жылы орын алған бірнеше қақтығысқа қарамастан, ешбір қарсыласушы жақ жеңіске жете алмады. Шейх-Хайдардың Ибақтың қолынан қаза тапқандығын «Таварих-и гузида-йи Нусрат-наме», «Шайбани-наме» хабарлайды. 1469 жылы Ибақ хан [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақтағы]] [[Әбілқайыр хандығы|Көшпелі өзбектер мемлекетін]] құлатуға қатысып, Әбілхайыр ханның немерелері Мұхаммед Шайбани және Махмұд паналаған [[Астрахань|Қажы-Тарханды]] қоршауға алады. Жорықты Ұлы Орданың билеушісі Ахмет хан, маңғыт биі Аббас және Ибақ басқарды. 1460-шы жылдардың аяғында Ибақ Түмен жұртының билеушісіне айналды.

[[File:Ордабазарда Ибақ ханның соқтырған теңгеcі.jpg|thumb|left|Ибақ ханның соқтырған теңгесі]]
Архангелогород жылнамасының ақпаратына сәйкес 1481 жылдың қаңтар айында ноғай мырзалары Мұса мен Жамқұршының қолдауына ие болған Ибақ Ұлы Орданың билеушісі Ахмет ханға кенеттен ұйымдастырылған шабуыл жасап, оны мерт қылған. Ахмет ханның қызы мен ұлысындағы «ордабазардың» Ноғай Ордасына немесе Түмен жұртына көшірілгендігін Вологод-Пермь, Устюг және Вологод жылнамалары хабарлайды. Ордабазардың көмегімен Ибақ Түмен хандығының әскери және экономикалық күшін арттыруды көздеген. Қаңтар айындағы оқиғалар қырым ханы Меңлі-Керейдің поляк-литва королі Казимир IV жазған хатында да баяндалған. Ибақ ханның батыс бағыттағы алғашқы әскери жетістіктері оның орыс елшілік құжаттарындағы лауазымына әсер етті. Устюг жылнамасында [[Сібір хандығы|«шибан»]], ал Никонов жылнамасында [[Ноғай ордасы|«ноғай»]] ханы ретінде аталып өтті.

1487 жылы Қазан хандығындағы мемлекеттік төңкерістен кейін хан тағына ІІІ Иванның жақтасы Мұхаммед-Әмин отырды. Қазандағы билеуші топтың бір бөлігі (Алқазы, Қасым Сейіт, Бегіс, Өтеш және т.б.) қаладан қашып, Түменді паналауға мәжбүр болды. Кейбір болжамдарға қарағанда, олар Ибақты таққа отырғызу рәсімін өткізіп, оны [[Қазан хандығы|қазан ханы]] ретінде мойындады. 1489 жылы «ноғай ханы» Ибақтың Мәскеуге аттандырған елшілігі тұтқынға түскен бұрынғы қазан ханы Әлиді босатып, Түменге жіберуді жоспарлаған. Сәтсіз аяқталған келіссөздердің қорытындысы бойынша Ибақ ханның кейбір экономикалық талаптары орындалып, Қазан хандығы арқылы өтетін дипломатиялық бағыттарды орнату келісілді.

1492 және 1493 жылдары Ахмет ханның ұлдары Шейх-Ахмет пен Сейіт-Махмұтқа қарсы ұйымдастырылған біріккен ноғай-түмен одағының жорықтарына қатысқан. Алайда ноғай билеушілерінің Қажы-Тархан тағына ағайынды Ибақ пен Мамықты отырғызу жоспары іске аспады.

XVII ғасырда жарық көрген сібір жылнамаларындағы ақпаратқа сәйкес 1493 немесе 1495 жылы жергілікті тайпалардың билеуші тобының бір бөлігі Ибақ ханның билігіне наразылық білдіреді. Олар Тайбұға әулетінің өкілі Мұхаммедтің басшылығымен [[Чинги-Тура]] қаласына шабуыл жасап, Ибақ ханды өлтірген. Ханның өлімінен кейін түмен тағын інісі Мамық сұлтан иеленді. Ибақ хан ұрпақтарының ішіндегі ең танымалы – Сібір (Түмен) хандығының билеушісі Көшім хан.
''

== Әдебиеттер ==
* Архангелогородский летописец // Полное собрание русских летописей / Отв. ред. акад. Б. А. Рыбаков. — Л.: Наука, 1982. — Т. 37. Устюжские и вологодские летописи XVI—XVIII вв. — С. 95. — 227 с. — 5400 экз.
* ''Ахмедов Б. А.'' Государство кочевых узбеков. — М.: Наука, 1965. — С. 55, 60-61, 68-69. — 194 с.
* ''Исхаков Д. М.'' Об общности этнической истории волго-уральских и сибирских татар (булгарский, золотоордынский и позднезолотоордынский периоды) // Сибирские татары. Монография / Отв. ред. С. В. Суслова. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002. — С. 41—44, 48-49. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0.
* ''Исхаков Д. М.'' Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — С. 17, 19, 41. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз.
* ''Камал ад-Дин Али Бинаи.'' Шайбани-наме // Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Отв. ред. Б. Сулейменов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — 652 с.
* ''Парунин А.В.'' Политическая история Тюменского ханства в 1430-1508 гг.: монография / А. В. Парунин. — Челябинск: Фонд содействия сохранению культурного наследия «Общественный фонд &quot;Южный Урал&quot;», 2023. - 247 с.
* ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — С. 226—227, 234. — 408 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9.
* ''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — С. 290. — 326 с. — 1.000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9. Архивная копия от 27 января 2012 на Wayback Machine
* ''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 113—118. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.
* ''Файзрахманов Г. Л.'' История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — С. 120—128. — 431 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3.

[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір хандығының билеушілері]]</text>
      <sha1>mtuly9od5h3zupgic4b0jnspntq2nxt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620833</id>
      <parentid>3620832</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:57:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3620833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13148" sha1="gnp9wicfefzzhs8aenyomuxvn9cryyn" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Түмен ханы
| Қазақша есімі        = Ибақ хан
| Шынайы есімі   = (Ибрахим хан) 
| Суреті           = Царь_Ибак_убивает_хана_Ахмата.png
| Сурет ені    = 
| Атауы            = Ибақ ханның [[Ұлы Орда]]ның билеушісі [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахметты]] өлтіруі. Бейнелі жылнамалар жинағы.
| Титулы              = Түмен ханы, ноғай ханы, қазан ханы, Шибан әулетінің билеушісі
| Ту               = 
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1468
| Басқаруын аяқтады        = 1493/1495
| Ізашары     = [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр хан]]
| Ізбасары           = [[Мамық хан|Мамық сұлтан]]
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1493 немесе 1495
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Діні       = [[ислам]]
| Әкесі               = Махмұтек хан
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = [[Құтлық хан|Құтлық]], Ханзада, [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза]]
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
}}
'''Ибақ хан''', кейде '''Ибрахим хан''' ([[татар тілі|тат.]] ''Айбәк хан, Ибәк хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Ивак-царь, Ибрагим Ивак царь, Упак-царь, Бреим-царь'', туған  жылы белгісіз – [[1493 жыл|1493]] немесе [[1495 жыл|1495]]) — [[Шибан]] әулетінен шыққан [[Сібір хандығы|Түмен хандығының]] билеушісі (1468-1493/1495). [[Мамық хан|Мамық сұлтанның]] ағасы, сібір хандары [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керей]] мен [[Көшім хан|Көшімнің]] атасы, [[Қажы Мұхаммед хан]]ның немересі.

==Өмірбаяны==

Жазба деректерде Ибақ ханның есімі XV ғасырдың екінші жартысынан бастап кездеседі. Ол [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] мұрагері [[Шейх Хайдар хан]]ға қарсы бағытталған ауқымды коалицияның құрамында аталып өтті. Бұл жорық туралы «Таварих-и гузида-йи Нусрат-наме», «Фатх-наме», «Шайбани-наме» және [[Бахр Әл-Асрар|«Бахр ал-Асрар»]] жан-жақты баяндайды. Шығыс жылнамаларына сәйкес коалицияның құрамында [[Ұлы Орда]]ның билеушісі [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахмет хан]], [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед ханның]] ұлы Сейтек, [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]], Жәдігер ханның ұлы [[Бүреке сұлтан|Бүреке сұлтан]] болған. 1469 жылы орын алған бірнеше қақтығысқа қарамастан, ешбір қарсыласушы жақ жеңіске жете алмады. Шейх-Хайдардың Ибақтың қолынан қаза тапқандығын «Таварих-и гузида-йи Нусрат-наме», «Шайбани-наме» хабарлайды. 1469 жылы Ибақ хан [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақтағы]] [[Әбілқайыр хандығы|Көшпелі өзбектер мемлекетін]] құлатуға қатысып, Әбілхайыр ханның немерелері Мұхаммед Шайбани және Махмұд паналаған [[Астрахань|Қажы-Тарханды]] қоршауға алады. Жорықты Ұлы Орданың билеушісі Ахмет хан, маңғыт биі Аббас және Ибақ басқарды. 1460-шы жылдардың аяғында Ибақ Түмен жұртының билеушісіне айналды.

[[File:Ордабазарда Ибақ ханның соқтырған теңгеcі.jpg|thumb|left|Ибақ ханның соқтырған теңгесі]]
Архангелогород жылнамасының ақпаратына сәйкес 1481 жылдың қаңтар айында ноғай мырзалары Мұса мен Жамқұршының қолдауына ие болған Ибақ Ұлы Орданың билеушісі Ахмет ханға кенеттен ұйымдастырылған шабуыл жасап, оны мерт қылған. Ахмет ханның қызы мен ұлысындағы «ордабазардың» Ноғай Ордасына немесе Түмен жұртына көшірілгендігін Вологод-Пермь, Устюг және Вологод жылнамалары хабарлайды. Ордабазардың көмегімен Ибақ Түмен хандығының әскери және экономикалық күшін арттыруды көздеген. Қаңтар айындағы оқиғалар қырым ханы Меңлі-Керейдің поляк-литва королі Казимир IV жазған хатында да баяндалған. Ибақ ханның батыс бағыттағы алғашқы әскери жетістіктері оның орыс елшілік құжаттарындағы лауазымына әсер етті. Устюг жылнамасында [[Сібір хандығы|«шибан»]], ал Никонов жылнамасында [[Ноғай Ордасы|«ноғай»]] ханы ретінде аталып өтті.

1487 жылы Қазан хандығындағы мемлекеттік төңкерістен кейін хан тағына ІІІ Иванның жақтасы Мұхаммед-Әмин отырды. Қазандағы билеуші топтың бір бөлігі (Алқазы, Қасым Сейіт, Бегіс, Өтеш және т.б.) қаладан қашып, Түменді паналауға мәжбүр болды. Кейбір болжамдарға қарағанда, олар Ибақты таққа отырғызу рәсімін өткізіп, оны [[Қазан хандығы|қазан ханы]] ретінде мойындады. 1489 жылы «ноғай ханы» Ибақтың Мәскеуге аттандырған елшілігі тұтқынға түскен бұрынғы қазан ханы Әлиді босатып, Түменге жіберуді жоспарлаған. Сәтсіз аяқталған келіссөздердің қорытындысы бойынша Ибақ ханның кейбір экономикалық талаптары орындалып, Қазан хандығы арқылы өтетін дипломатиялық бағыттарды орнату келісілді.

1492 және 1493 жылдары Ахмет ханның ұлдары Шейх-Ахмет пен Сейіт-Махмұтқа қарсы ұйымдастырылған біріккен ноғай-түмен одағының жорықтарына қатысқан. Алайда ноғай билеушілерінің Қажы-Тархан тағына ағайынды Ибақ пен Мамықты отырғызу жоспары іске аспады.

XVII ғасырда жарық көрген сібір жылнамаларындағы ақпаратқа сәйкес 1493 немесе 1495 жылы жергілікті тайпалардың билеуші тобының бір бөлігі Ибақ ханның билігіне наразылық білдіреді. Олар Тайбұға әулетінің өкілі Мұхаммедтің басшылығымен [[Чинги-Тура]] қаласына шабуыл жасап, Ибақ ханды өлтірген. Ханның өлімінен кейін түмен тағын інісі Мамық сұлтан иеленді. Ибақ хан ұрпақтарының ішіндегі ең танымалы – Сібір (Түмен) хандығының билеушісі Көшім хан.
''

== Әдебиеттер ==
* Архангелогородский летописец // Полное собрание русских летописей / Отв. ред. акад. Б. А. Рыбаков. — Л.: Наука, 1982. — Т. 37. Устюжские и вологодские летописи XVI—XVIII вв. — С. 95. — 227 с. — 5400 экз.
* ''Ахмедов Б. А.'' Государство кочевых узбеков. — М.: Наука, 1965. — С. 55, 60-61, 68-69. — 194 с.
* ''Исхаков Д. М.'' Об общности этнической истории волго-уральских и сибирских татар (булгарский, золотоордынский и позднезолотоордынский периоды) // Сибирские татары. Монография / Отв. ред. С. В. Суслова. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002. — С. 41—44, 48-49. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0.
* ''Исхаков Д. М.'' Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — С. 17, 19, 41. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз.
* ''Камал ад-Дин Али Бинаи.'' Шайбани-наме // Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Отв. ред. Б. Сулейменов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — 652 с.
* ''Парунин А.В.'' Политическая история Тюменского ханства в 1430-1508 гг.: монография / А. В. Парунин. — Челябинск: Фонд содействия сохранению культурного наследия «Общественный фонд &quot;Южный Урал&quot;», 2023. - 247 с.
* ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — С. 226—227, 234. — 408 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9.
* ''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — С. 290. — 326 с. — 1.000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9. Архивная копия от 27 января 2012 на Wayback Machine
* ''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 113—118. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.
* ''Файзрахманов Г. Л.'' История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — С. 120—128. — 431 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3.

[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір хандығының билеушілері]]</text>
      <sha1>gnp9wicfefzzhs8aenyomuxvn9cryyn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620834</id>
      <parentid>3620833</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3620834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13146" sha1="bv1catgfle0ghtvqpm31z264vzc5g4x" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Түмен ханы
| Қазақша есімі        = Ибақ хан
| Шынайы есімі   = (Ибрахим хан) 
| Суреті           = Царь_Ибак_убивает_хана_Ахмата.png
| Сурет ені    = 
| Атауы            = Ибақ ханның [[Ұлы Орда]]ның билеушісі [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахметты]] өлтіруі. Бейнелі жылнамалар жинағы.
| Титулы              = Түмен ханы, ноғай ханы, қазан ханы, Шибан әулетінің билеушісі
| Ту               = 
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1468
| Басқаруын аяқтады        = 1493/1495
| Ізашары     = [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр хан]]
| Ізбасары           = [[Мамық хан|Мамық сұлтан]]
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1493 немесе 1495
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Діні       = [[ислам]]
| Әкесі               = Махмұтек хан
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = [[Құтлық хан|Құтлық]], Ханзада, [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза]]
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
}}
'''Ибақ хан''', кейде '''Ибрахим хан''' ([[татар тілі|тат.]] ''Айбәк хан, Ибәк хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Ивак-царь, Ибрагим Ивак царь, Упак-царь, Бреим-царь'', туған  жылы белгісіз – [[1493 жыл|1493]] немесе [[1495 жыл|1495]]) — [[Шибан]] әулетінен шыққан [[Сібір хандығы|Түмен хандығының]] билеушісі (1468-1493/1495). [[Мамық хан|Мамық сұлтанның]] ағасы, сібір хандары [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керей]] мен [[Көшім хан|Көшімнің]] атасы, [[Қажы Мұхаммед хан]]ның немересі.

==Өмірбаяны==

Жазба деректерде Ибақ ханның есімі XV ғасырдың екінші жартысынан бастап кездеседі. Ол [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] мұрагері [[Шейх Хайдар хан]]ға қарсы бағытталған ауқымды коалицияның құрамында аталып өтті. Бұл жорық туралы «Таварих-и гузида-йи Нусрат-наме», «Фатх-наме», «Шайбани-наме» және [[Бахр Әл-Асрар|«Бахр ал-Асрар»]] жан-жақты баяндайды. Шығыс жылнамаларына сәйкес коалицияның құрамында [[Ұлы Орда]]ның билеушісі [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахмет хан]], [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед ханның]] ұлы Сейтек, [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]], Жәдігер ханның ұлы [[Бүреке сұлтан|Бүреке сұлтан]] болған. 1469 жылы орын алған бірнеше қақтығысқа қарамастан, ешбір қарсыласушы жақ жеңіске жете алмады. Шейх-Хайдардың Ибақтың қолынан қаза тапқандығын «Таварих-и гузида-йи Нусрат-наме», «Шайбани-наме» хабарлайды. 1469 жылы Ибақ хан [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақтағы]] [[Әбілқайыр хандығы|Көшпелі өзбектер мемлекетін]] құлатуға қатысып, Әбілхайыр ханның немерелері Мұхаммед Шайбани және Махмұд паналаған [[Астрахан|Қажы-Тарханды]] қоршауға алады. Жорықты Ұлы Орданың билеушісі Ахмет хан, маңғыт биі Аббас және Ибақ басқарды. 1460-шы жылдардың аяғында Ибақ Түмен жұртының билеушісіне айналды.

[[File:Ордабазарда Ибақ ханның соқтырған теңгеcі.jpg|thumb|left|Ибақ ханның соқтырған теңгесі]]
Архангелогород жылнамасының ақпаратына сәйкес 1481 жылдың қаңтар айында ноғай мырзалары Мұса мен Жамқұршының қолдауына ие болған Ибақ Ұлы Орданың билеушісі Ахмет ханға кенеттен ұйымдастырылған шабуыл жасап, оны мерт қылған. Ахмет ханның қызы мен ұлысындағы «ордабазардың» Ноғай Ордасына немесе Түмен жұртына көшірілгендігін Вологод-Пермь, Устюг және Вологод жылнамалары хабарлайды. Ордабазардың көмегімен Ибақ Түмен хандығының әскери және экономикалық күшін арттыруды көздеген. Қаңтар айындағы оқиғалар қырым ханы Меңлі-Керейдің поляк-литва королі Казимир IV жазған хатында да баяндалған. Ибақ ханның батыс бағыттағы алғашқы әскери жетістіктері оның орыс елшілік құжаттарындағы лауазымына әсер етті. Устюг жылнамасында [[Сібір хандығы|«шибан»]], ал Никонов жылнамасында [[Ноғай Ордасы|«ноғай»]] ханы ретінде аталып өтті.

1487 жылы Қазан хандығындағы мемлекеттік төңкерістен кейін хан тағына ІІІ Иванның жақтасы Мұхаммед-Әмин отырды. Қазандағы билеуші топтың бір бөлігі (Алқазы, Қасым Сейіт, Бегіс, Өтеш және т.б.) қаладан қашып, Түменді паналауға мәжбүр болды. Кейбір болжамдарға қарағанда, олар Ибақты таққа отырғызу рәсімін өткізіп, оны [[Қазан хандығы|қазан ханы]] ретінде мойындады. 1489 жылы «ноғай ханы» Ибақтың Мәскеуге аттандырған елшілігі тұтқынға түскен бұрынғы қазан ханы Әлиді босатып, Түменге жіберуді жоспарлаған. Сәтсіз аяқталған келіссөздердің қорытындысы бойынша Ибақ ханның кейбір экономикалық талаптары орындалып, Қазан хандығы арқылы өтетін дипломатиялық бағыттарды орнату келісілді.

1492 және 1493 жылдары Ахмет ханның ұлдары Шейх-Ахмет пен Сейіт-Махмұтқа қарсы ұйымдастырылған біріккен ноғай-түмен одағының жорықтарына қатысқан. Алайда ноғай билеушілерінің Қажы-Тархан тағына ағайынды Ибақ пен Мамықты отырғызу жоспары іске аспады.

XVII ғасырда жарық көрген сібір жылнамаларындағы ақпаратқа сәйкес 1493 немесе 1495 жылы жергілікті тайпалардың билеуші тобының бір бөлігі Ибақ ханның билігіне наразылық білдіреді. Олар Тайбұға әулетінің өкілі Мұхаммедтің басшылығымен [[Чинги-Тура]] қаласына шабуыл жасап, Ибақ ханды өлтірген. Ханның өлімінен кейін түмен тағын інісі Мамық сұлтан иеленді. Ибақ хан ұрпақтарының ішіндегі ең танымалы – Сібір (Түмен) хандығының билеушісі Көшім хан.
''

== Әдебиеттер ==
* Архангелогородский летописец // Полное собрание русских летописей / Отв. ред. акад. Б. А. Рыбаков. — Л.: Наука, 1982. — Т. 37. Устюжские и вологодские летописи XVI—XVIII вв. — С. 95. — 227 с. — 5400 экз.
* ''Ахмедов Б. А.'' Государство кочевых узбеков. — М.: Наука, 1965. — С. 55, 60-61, 68-69. — 194 с.
* ''Исхаков Д. М.'' Об общности этнической истории волго-уральских и сибирских татар (булгарский, золотоордынский и позднезолотоордынский периоды) // Сибирские татары. Монография / Отв. ред. С. В. Суслова. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002. — С. 41—44, 48-49. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0.
* ''Исхаков Д. М.'' Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — С. 17, 19, 41. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз.
* ''Камал ад-Дин Али Бинаи.'' Шайбани-наме // Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Отв. ред. Б. Сулейменов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — 652 с.
* ''Парунин А.В.'' Политическая история Тюменского ханства в 1430-1508 гг.: монография / А. В. Парунин. — Челябинск: Фонд содействия сохранению культурного наследия «Общественный фонд &quot;Южный Урал&quot;», 2023. - 247 с.
* ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — С. 226—227, 234. — 408 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9.
* ''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — С. 290. — 326 с. — 1.000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9. Архивная копия от 27 января 2012 на Wayback Machine
* ''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 113—118. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.
* ''Файзрахманов Г. Л.'' История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — С. 120—128. — 431 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3.

[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір хандығының билеушілері]]</text>
      <sha1>bv1catgfle0ghtvqpm31z264vzc5g4x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620835</id>
      <parentid>3620834</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3620835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13144" sha1="099a29ef22qdz982szji5r0htt6cxy6" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Түмен ханы
| Қазақша есімі        = Ибақ хан
| Шынайы есімі   = (Ибрахим хан) 
| Суреті           = Царь_Ибак_убивает_хана_Ахмата.png
| Сурет ені    = 
| Атауы            = Ибақ ханның [[Ұлы Орда]]ның билеушісі [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахметты]] өлтіруі. Бейнелі жылнамалар жинағы.
| Титулы              = Түмен ханы, ноғай ханы, қазан ханы, Шибан әулетінің билеушісі
| Ту               = 
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1468
| Басқаруын аяқтады        = 1493/1495
| Ізашары     = [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр хан]]
| Ізбасары           = [[Мамық хан|Мамық сұлтан]]
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1493 немесе 1495
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Діні       = [[ислам]]
| Әкесі               = Махмұтек хан
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = [[Құтлық хан|Құтлық]], Ханзада, [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза]]
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
}}
'''Ибақ хан''', кейде '''Ибрахим хан''' ([[татар тілі|тат.]] ''Айбәк хан, Ибәк хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Ивак-царь, Ибрагим Ивак царь, Упак-царь, Бреим-царь'', туған  жылы белгісіз – [[1493 жыл|1493]] немесе [[1495 жыл|1495]]) — [[Шибан]] әулетінен шыққан [[Сібір хандығы|Түмен хандығының]] билеушісі (1468-1493/1495). [[Мамық хан|Мамық сұлтанның]] ағасы, сібір хандары [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керей]] мен [[Көшім хан|Көшімнің]] атасы, [[Қажы Мұхаммед хан]]ның немересі.

==Өмірбаяны==

Жазба деректерде Ибақ ханның есімі XV ғасырдың екінші жартысынан бастап кездеседі. Ол [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] мұрагері [[Шейх Хайдар хан]]ға қарсы бағытталған ауқымды коалицияның құрамында аталып өтті. Бұл жорық туралы «Таварих-и гузида-йи Нусрат-наме», «Фатх-наме», «Шайбани-наме» және [[Бахр Әл-Асрар|«Бахр ал-Асрар»]] жан-жақты баяндайды. Шығыс жылнамаларына сәйкес коалицияның құрамында [[Ұлы Орда]]ның билеушісі [[Ахмет хан (Ұлы Орда)|Ахмет хан]], [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед ханның]] ұлы Сейтек, [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]], Жәдігер ханның ұлы [[Бүреке сұлтан|Бүреке сұлтан]] болған. 1469 жылы орын алған бірнеше қақтығысқа қарамастан, ешбір қарсыласушы жақ жеңіске жете алмады. Шейх-Хайдардың Ибақтың қолынан қаза тапқандығын «Таварих-и гузида-йи Нусрат-наме», «Шайбани-наме» хабарлайды. 1469 жылы Ибақ хан [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақтағы]] [[Әбілқайыр хандығы|Көшпелі өзбектер мемлекетін]] құлатуға қатысып, Әбілхайыр ханның немерелері Мұхаммед Шайбани және Махмұд паналаған [[Астрахан|Қажы-Тарханды]] қоршауға алады. Жорықты Ұлы Орданың билеушісі Ахмет хан, маңғыт биі Аббас және Ибақ басқарды. 1460-шы жылдардың аяғында Ибақ Түмен жұртының билеушісіне айналды.

[[File:Ордабазарда Ибақ ханның соқтырған теңгеcі.jpg|thumb|left|Ибақ ханның соқтырған теңгесі]]
Архангелогород жылнамасының ақпаратына сәйкес 1481 жылдың қаңтар айында ноғай мырзалары Мұса мен Жамқұршының қолдауына ие болған Ибақ Ұлы Орданың билеушісі Ахмет ханға кенеттен ұйымдастырылған шабуыл жасап, оны мерт қылған. Ахмет ханның қызы мен ұлысындағы «ордабазардың» Ноғай Ордасына немесе Түмен жұртына көшірілгендігін Вологод-Пермь, Устюг және Вологод жылнамалары хабарлайды. Ордабазардың көмегімен Ибақ Түмен хандығының әскери және экономикалық күшін арттыруды көздеген. Қаңтар айындағы оқиғалар қырым ханы Меңлі-Керейдің поляк-литва королі Казимир IV жазған хатында да баяндалған. Ибақ ханның батыс бағыттағы алғашқы әскери жетістіктері оның орыс елшілік құжаттарындағы лауазымына әсер етті. Устюг жылнамасында [[Сібір хандығы|«шибан»]], ал Никонов жылнамасында [[Ноғай Ордасы|«ноғай»]] ханы ретінде аталып өтті.

1487 жылы Қазан хандығындағы мемлекеттік төңкерістен кейін хан тағына ІІІ Иванның жақтасы Мұхаммед-Әмин отырды. Қазандағы билеуші топтың бір бөлігі (Алқазы, Қасым Сейіт, Бегіс, Өтеш және т.б.) қаладан қашып, Түменді паналауға мәжбүр болды. Кейбір болжамдарға қарағанда, олар Ибақты таққа отырғызу рәсімін өткізіп, оны [[Қазан хандығы|қазан ханы]] ретінде мойындады. 1489 жылы «ноғай ханы» Ибақтың Мәскеуге аттандырған елшілігі тұтқынға түскен бұрынғы қазан ханы Әлиді босатып, Түменге жіберуді жоспарлаған. Сәтсіз аяқталған келіссөздердің қорытындысы бойынша Ибақ ханның кейбір экономикалық талаптары орындалып, Қазан хандығы арқылы өтетін дипломатиялық бағыттарды орнату келісілді.

1492 және 1493 жылдары Ахмет ханның ұлдары Шейх-Ахмет пен Сейіт-Махмұтқа қарсы ұйымдастырылған біріккен ноғай-түмен одағының жорықтарына қатысқан. Алайда ноғай билеушілерінің Қажы-Тархан тағына ағайынды Ибақ пен Мамықты отырғызу жоспары іске аспады.

XVII ғасырда жарық көрген сібір жылнамаларындағы ақпаратқа сәйкес 1493 немесе 1495 жылы жергілікті тайпалардың билеуші тобының бір бөлігі Ибақ ханның билігіне наразылық білдіреді. Олар Тайбұға әулетінің өкілі Мұхаммедтің басшылығымен [[Чинги-Тура]] қаласына шабуыл жасап, Ибақ ханды өлтірген. Ханның өлімінен кейін түмен тағын інісі Мамық сұлтан иеленді. Ибақ хан ұрпақтарының ішіндегі ең танымалы – Сібір (Түмен) хандығының билеушісі Көшім хан.
''

== Әдебиеттер ==
* Архангелогородский летописец // Полное собрание русских летописей / Отв. ред. акад. Б. А. Рыбаков. — Л.: Наука, 1982. — Т. 37. Устюжские и вологодские летописи XVI—XVIII вв. — С. 95. — 227 с. — 5400 экз.
* ''Ахмедов Б. А.'' Государство кочевых узбеков. — М.: Наука, 1965. — С. 55, 60-61, 68-69. — 194 с.
* ''Исхаков Д. М.'' Об общности этнической истории волго-уральских и сибирских татар (булгарский, золотоордынский и позднезолотоордынский периоды) // Сибирские татары. Монография / Отв. ред. С. В. Суслова. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002. — С. 41—44, 48-49. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0.
* ''Исхаков Д. М.'' Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — С. 17, 19, 41. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз.
* ''Камал ад-Дин Али Бинаи.'' Шайбани-наме // Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Отв. ред. Б. Сулейменов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — 652 с.
* ''Парунин А.В.'' Политическая история Тюменского ханства в 1430-1508 гг.: монография / А. В. Парунин. — Челябинск: Фонд содействия сохранению культурного наследия «Общественный фонд &quot;Южный Урал&quot;», 2023. - 247 с.
* ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — С. 226—227, 234. — 408 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9.
* ''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — С. 290. — 326 с. — 1.000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9. Архивная копия от 27 января 2012 на Wayback Machine
* ''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 113—118. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.
* ''Файзрахманов Г. Л.'' История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — С. 120—128. — 431 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3.

[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір хандығының билеушілері]]</text>
      <sha1>099a29ef22qdz982szji5r0htt6cxy6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620836</id>
      <parentid>3620835</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3620836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13144" sha1="836k86fcdd919uq6v1ysilmrl6wf1hc" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Түмен ханы
| Қазақша есімі        = Ибақ хан
| Шынайы есімі   = (Ибрахим хан) 
| Суреті           = Царь_Ибак_убивает_хана_Ахмата.png
| Сурет ені    = 
| Атауы            = Ибақ ханның [[Ұлы Орда]]ның билеушісі [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахметты]] өлтіруі. Бейнелі жылнамалар жинағы.
| Титулы              = Түмен ханы, ноғай ханы, қазан ханы, Шибан әулетінің билеушісі
| Ту               = 
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1468
| Басқаруын аяқтады        = 1493/1495
| Ізашары     = [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр хан]]
| Ізбасары           = [[Мамық хан|Мамық сұлтан]]
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1493 немесе 1495
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Діні       = [[ислам]]
| Әкесі               = Махмұтек хан
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = [[Құтлық хан|Құтлық]], Ханзада, [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза]]
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
}}
'''Ибақ хан''', кейде '''Ибрахим хан''' ([[татар тілі|тат.]] ''Айбәк хан, Ибәк хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Ивак-царь, Ибрагим Ивак царь, Упак-царь, Бреим-царь'', туған  жылы белгісіз – [[1493 жыл|1493]] немесе [[1495 жыл|1495]]) — [[Шибан]] әулетінен шыққан [[Сібір хандығы|Түмен хандығының]] билеушісі (1468-1493/1495). [[Мамық хан|Мамық сұлтанның]] ағасы, сібір хандары [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керей]] мен [[Көшім хан|Көшімнің]] атасы, [[Қажы Мұхаммед хан]]ның немересі.

==Өмірбаяны==

Жазба деректерде Ибақ ханның есімі XV ғасырдың екінші жартысынан бастап кездеседі. Ол [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] мұрагері [[Шейх Хайдар хан]]ға қарсы бағытталған ауқымды коалицияның құрамында аталып өтті. Бұл жорық туралы «Таварих-и гузида-йи Нусрат-наме», «Фатх-наме», «Шайбани-наме» және [[Бахр Әл-Асрар|«Бахр ал-Асрар»]] жан-жақты баяндайды. Шығыс жылнамаларына сәйкес коалицияның құрамында [[Ұлы Орда]]ның билеушісі [[Ахмет хан (Ұлы Орда)|Ахмет хан]], [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед ханның]] ұлы Сейтек, [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]], Жәдігер ханның ұлы [[Бүреке сұлтан|Бүреке сұлтан]] болған. 1469 жылы орын алған бірнеше қақтығысқа қарамастан, ешбір қарсыласушы жақ жеңіске жете алмады. Шейх-Хайдардың Ибақтың қолынан қаза тапқандығын «Таварих-и гузида-йи Нусрат-наме», «Шайбани-наме» хабарлайды. 1469 жылы Ибақ хан [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақтағы]] [[Әбілқайыр хандығы|Көшпелі өзбектер мемлекетін]] құлатуға қатысып, Әбілхайыр ханның немерелері Мұхаммед Шайбани және Махмұд паналаған [[Астрахан|Қажы-Тарханды]] қоршауға алады. Жорықты Ұлы Орданың билеушісі Ахмет хан, маңғыт биі Аббас және Ибақ басқарды. 1460-шы жылдардың аяғында Ибақ Түмен жұртының билеушісіне айналды.

[[File:Ордабазарда Ибақ ханның соқтырған теңгеcі.jpg|thumb|left|Ибақ ханның соқтырған теңгесі]]
Архангелогород жылнамасының ақпаратына сәйкес 1481 жылдың қаңтар айында ноғай мырзалары Мұса мен Жамқұршының қолдауына ие болған Ибақ Ұлы Орданың билеушісі Ахмет ханға кенеттен ұйымдастырылған шабуыл жасап, оны мерт қылған. Ахмет ханның қызы мен ұлысындағы «ордабазардың» Ноғай Ордасына немесе Түмен жұртына көшірілгендігін Вологод-Пермь, Устюг және Вологод жылнамалары хабарлайды. Ордабазардың көмегімен Ибақ Түмен хандығының әскери және экономикалық күшін арттыруды көздеген. Қаңтар айындағы оқиғалар қырым ханы Меңлі-Керейдің поляк-литва королі Казимир IV жазған хатында да баяндалған. Ибақ ханның батыс бағыттағы алғашқы әскери жетістіктері оның орыс елшілік құжаттарындағы лауазымына әсер етті. Устюг жылнамасында [[Сібір хандығы|«шибан»]], ал Никонов жылнамасында [[Ноғай Ордасы|«ноғай»]] ханы ретінде аталып өтті.

1487 жылы Қазан хандығындағы мемлекеттік төңкерістен кейін хан тағына ІІІ Иванның жақтасы Мұхаммед-Әмин отырды. Қазандағы билеуші топтың бір бөлігі (Алқазы, Қасым Сейіт, Бегіс, Өтеш және т.б.) қаладан қашып, Түменді паналауға мәжбүр болды. Кейбір болжамдарға қарағанда, олар Ибақты таққа отырғызу рәсімін өткізіп, оны [[Қазан хандығы|қазан ханы]] ретінде мойындады. 1489 жылы «ноғай ханы» Ибақтың Мәскеуге аттандырған елшілігі тұтқынға түскен бұрынғы қазан ханы Әлиді босатып, Түменге жіберуді жоспарлаған. Сәтсіз аяқталған келіссөздердің қорытындысы бойынша Ибақ ханның кейбір экономикалық талаптары орындалып, Қазан хандығы арқылы өтетін дипломатиялық бағыттарды орнату келісілді.

1492 және 1493 жылдары Ахмет ханның ұлдары Шейх-Ахмет пен Сейіт-Махмұтқа қарсы ұйымдастырылған біріккен ноғай-түмен одағының жорықтарына қатысқан. Алайда ноғай билеушілерінің Қажы-Тархан тағына ағайынды Ибақ пен Мамықты отырғызу жоспары іске аспады.

XVII ғасырда жарық көрген сібір жылнамаларындағы ақпаратқа сәйкес 1493 немесе 1495 жылы жергілікті тайпалардың билеуші тобының бір бөлігі Ибақ ханның билігіне наразылық білдіреді. Олар Тайбұға әулетінің өкілі Мұхаммедтің басшылығымен [[Шыңғы-Тұра]] қаласына шабуыл жасап, Ибақ ханды өлтірген. Ханның өлімінен кейін түмен тағын інісі Мамық сұлтан иеленді. Ибақ хан ұрпақтарының ішіндегі ең танымалы – Сібір (Түмен) хандығының билеушісі Көшім хан.
''

== Әдебиеттер ==
* Архангелогородский летописец // Полное собрание русских летописей / Отв. ред. акад. Б. А. Рыбаков. — Л.: Наука, 1982. — Т. 37. Устюжские и вологодские летописи XVI—XVIII вв. — С. 95. — 227 с. — 5400 экз.
* ''Ахмедов Б. А.'' Государство кочевых узбеков. — М.: Наука, 1965. — С. 55, 60-61, 68-69. — 194 с.
* ''Исхаков Д. М.'' Об общности этнической истории волго-уральских и сибирских татар (булгарский, золотоордынский и позднезолотоордынский периоды) // Сибирские татары. Монография / Отв. ред. С. В. Суслова. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002. — С. 41—44, 48-49. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0.
* ''Исхаков Д. М.'' Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — С. 17, 19, 41. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз.
* ''Камал ад-Дин Али Бинаи.'' Шайбани-наме // Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Отв. ред. Б. Сулейменов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — 652 с.
* ''Парунин А.В.'' Политическая история Тюменского ханства в 1430-1508 гг.: монография / А. В. Парунин. — Челябинск: Фонд содействия сохранению культурного наследия «Общественный фонд &quot;Южный Урал&quot;», 2023. - 247 с.
* ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — С. 226—227, 234. — 408 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9.
* ''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — С. 290. — 326 с. — 1.000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9. Архивная копия от 27 января 2012 на Wayback Machine
* ''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 113—118. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.
* ''Файзрахманов Г. Л.'' История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — С. 120—128. — 431 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3.

[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір хандығының билеушілері]]</text>
      <sha1>836k86fcdd919uq6v1ysilmrl6wf1hc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621033</id>
      <parentid>3620836</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13138" sha1="8ksfp3kgqnb11gaqtatq913u6c6otl7" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Түмен ханы
| Қазақша есімі        = Ибақ хан
| Шынайы есімі   = (Ибрахим хан) 
| Суреті           = Царь_Ибак_убивает_хана_Ахмата.png
| Сурет ені    = 
| Атауы            = Ибақ ханның [[Ұлы Орда]]ның билеушісі [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахметты]] өлтіруі. Бейнелі жылнамалар жинағы.
| Титулы              = Түмен ханы, ноғай ханы, қазан ханы, Шибан әулетінің билеушісі
| Ту               = 
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1468
| Басқаруын аяқтады        = 1493/1495
| Ізашары     = [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр хан]]
| Ізбасары           = [[Мамық хан|Мамық сұлтан]]
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1493 немесе 1495
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Діні       = [[ислам]]
| Әкесі               = Махмұтек хан
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = [[Құтлық хан|Құтлық]], Ханзада, [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза]]
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
}}
'''Ибақ хан''', кейде '''Ибрахим хан''' ([[татар тілі|тат.]] ''Айбәк хан, Ибәк хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Ивак-царь, Ибрагим Ивак царь, Упак-царь, Бреим-царь'', туған  жылы белгісіз – [[1493 жыл|1493]] немесе [[1495 жыл|1495]]) — [[Шибан]] әулетінен шыққан [[Сібір хандығы|Түмен хандығының]] билеушісі (1468-1493/1495). [[Мамық хан|Мамық сұлтанның]] ағасы, сібір хандары [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керей]] мен [[Көшім хан|Көшімнің]] атасы, [[Қажы Мұхаммед хан]]ның немересі.

==Өмірбаяны==

Жазба деректерде Ибақ ханның есімі XV ғасырдың екінші жартысынан бастап кездеседі. Ол [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] мұрагері [[Шейх Хайдар хан]]ға қарсы бағытталған ауқымды коалицияның құрамында аталып өтті. Бұл жорық туралы «Таварих-и гузида-йи Нусрат-наме», «Фатх-наме», «Шайбани-наме» және [[Бахр Әл-Асрар|«Бахр ал-Асрар»]] жан-жақты баяндайды. Шығыс жылнамаларына сәйкес коалицияның құрамында [[Ұлы Орда]]ның билеушісі [[Ахмет хан (Ұлы Орда)|Ахмет хан]], [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед ханның]] ұлы Сейтек, [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]], Жәдігер ханның ұлы [[Бүреке сұлтан|Бүреке сұлтан]] болған. 1469 жылы орын алған бірнеше қақтығысқа қарамастан, ешбір қарсыласушы жақ жеңіске жете алмады. Шейх-Хайдардың Ибақтың қолынан қаза тапқандығын «Таварих-и гузида-йи Нусрат-наме», «Шайбани-наме» хабарлайды. 1469 жылы Ибақ хан [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақтағы]] [[Әбілқайыр хандығы|Көшпелі өзбектер мемлекетін]] құлатуға қатысып, Әбілхайыр ханның немерелері Мұхаммед Шайбани және Махмұд паналаған [[Астрахан|Қажы-Тарханды]] қоршауға алады. Жорықты Ұлы Орданың билеушісі Ахмет хан, маңғыт биі Аббас және Ибақ басқарды. 1460-шы жылдардың аяғында Ибақ Түмен жұртының билеушісіне айналды.

[[File:Ордабазарда Ибақ ханның соқтырған теңгеcі.jpg|thumb|left|Ибақ ханның соқтырған теңгесі]]
Архангелогород жылнамасының ақпаратына сәйкес 1481 жылдың қаңтар айында ноғай мырзалары Мұса мен Жамқұршының қолдауына ие болған Ибақ Ұлы Орданың билеушісі Ахмет ханға кенеттен ұйымдастырылған шабуыл жасап, оны мерт қылған. Ахмет ханның қызы мен ұлысындағы «ордабазардың» Ноғай Ордасына немесе Түмен жұртына көшірілгендігін Вологод-Пермь, Устюг және Вологод жылнамалары хабарлайды. Ордабазардың көмегімен Ибақ Түмен хандығының әскери және экономикалық күшін арттыруды көздеген. Қаңтар айындағы оқиғалар қырым ханы Меңлі-Керейдің поляк-литва королі Казимир IV жазған хатында да баяндалған. Ибақ ханның батыс бағыттағы алғашқы әскери жетістіктері оның орыс елшілік құжаттарындағы лауазымына әсер етті. Устюг жылнамасында [[Сібір хандығы|«шибан»]], ал Никонов жылнамасында [[Ноғай Ордасы|«ноғай»]] ханы ретінде аталып өтті.

1487 жылы Қазан хандығындағы мемлекеттік төңкерістен кейін хан тағына ІІІ Иванның жақтасы Мұхаммед-Әмин отырды. Қазандағы билеуші топтың бір бөлігі (Алқазы, Қасым Сейіт, Бегіс, Өтеш және т.б.) қаладан қашып, Түменді паналауға мәжбүр болды. Кейбір болжамдарға қарағанда, олар Ибақты таққа отырғызу рәсімін өткізіп, оны [[Қазан хандығы|қазан ханы]] ретінде мойындады. 1489 жылы «ноғай ханы» Ибақтың Мәскеуге аттандырған елшілігі тұтқынға түскен бұрынғы қазан ханы Әлиді босатып, Түменге жіберуді жоспарлаған. Сәтсіз аяқталған келіссөздердің қорытындысы бойынша Ибақ ханның кейбір экономикалық талаптары орындалып, Қазан хандығы арқылы өтетін дипломатиялық бағыттарды орнату келісілді.

1492 және 1493 жылдары Ахмет ханның ұлдары Шейх-Ахмет пен Сейіт-Махмұтқа қарсы ұйымдастырылған біріккен ноғай-түмен одағының жорықтарына қатысқан. Алайда ноғай билеушілерінің Қажы-Тархан тағына ағайынды Ибақ пен Мамықты отырғызу жоспары іске аспады.

XVII ғасырда жарық көрген сібір жылнамаларындағы ақпаратқа сәйкес 1493 немесе 1495 жылы жергілікті тайпалардың билеуші тобының бір бөлігі Ибақ ханның билігіне наразылық білдіреді. Олар Тайбұға әулетінің өкілі Мұхаммедтің басшылығымен [[Шыңғы-Тұра]] қаласына шабуыл жасап, Ибақ ханды өлтірген. Ханның өлімінен кейін түмен тағын інісі Мамық сұлтан иеленді. Ибақ хан ұрпақтарының ішіндегі ең танымалы – Сібір (Түмен) хандығының билеушісі Көшім хан.
''

== Әдебиет ==
* Архангелогородский летописец // Полное собрание русских летописей / Отв. ред. акад. Б. А. Рыбаков. — Л.: Наука, 1982. — Т. 37. Устюжские и вологодские летописи XVI—XVIII вв. — С. 95. — 227 с. — 5400 экз.
* ''Ахмедов Б. А.'' Государство кочевых узбеков. — М.: Наука, 1965. — С. 55, 60-61, 68-69. — 194 с.
* ''Исхаков Д. М.'' Об общности этнической истории волго-уральских и сибирских татар (булгарский, золотоордынский и позднезолотоордынский периоды) // Сибирские татары. Монография / Отв. ред. С. В. Суслова. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002. — С. 41—44, 48-49. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0.
* ''Исхаков Д. М.'' Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — С. 17, 19, 41. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз.
* ''Камал ад-Дин Али Бинаи.'' Шайбани-наме // Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Отв. ред. Б. Сулейменов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — 652 с.
* ''Парунин А.В.'' Политическая история Тюменского ханства в 1430-1508 гг.: монография / А. В. Парунин. — Челябинск: Фонд содействия сохранению культурного наследия «Общественный фонд &quot;Южный Урал&quot;», 2023. - 247 с.
* ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — С. 226—227, 234. — 408 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9.
* ''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — С. 290. — 326 с. — 1.000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9. Архивная копия от 27 января 2012 на Wayback Machine
* ''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 113—118. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.
* ''Файзрахманов Г. Л.'' История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — С. 120—128. — 431 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3.

[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір хандығының билеушілері]]</text>
      <sha1>8ksfp3kgqnb11gaqtatq913u6c6otl7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621034</id>
      <parentid>3621033</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:51:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13114" sha1="dbrgk981c15vkbr2noih0ymxun0xepl" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Түмен ханы
| Қазақша есімі        = Ибақ хан
| Шынайы есімі   = (Ибрахим хан) 
| Суреті           = Царь_Ибак_убивает_хана_Ахмата.png
| Сурет ені    = 
| Атауы            = Ибақ ханның [[Ұлы Орда]]ның билеушісі [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахметты]] өлтіруі. Бейнелі жылнамалар жинағы.
| Титулы              = Түмен ханы, ноғай ханы, қазан ханы, Шибан әулетінің билеушісі
| Ту               = 
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1468
| Басқаруын аяқтады        = 1493/1495
| Ізашары     = [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр хан]]
| Ізбасары           = [[Мамық хан|Мамық сұлтан]]
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1493 немесе 1495
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Діні       = [[ислам]]
| Әкесі               = Махмұтек хан
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = [[Құтлық хан|Құтлық]], Ханзада, [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза]]
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
}}
'''Ибақ хан''', кейде '''Ибрахим хан''' ([[татар тілі|тат.]] ''Айбәк хан, Ибәк хан'', {{lang-ru|Ивак-царь, Ибрагим Ивак царь, Упак-царь, Бреим-царь}}, туған  жылы белгісіз – [[1493 жыл|1493]] немесе [[1495 жыл|1495]]) — [[Шибан]] әулетінен шыққан [[Сібір хандығы|Түмен хандығының]] билеушісі (1468-1493/1495). [[Мамық хан|Мамық сұлтанның]] ағасы, сібір хандары [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керей]] мен [[Көшім хан|Көшімнің]] атасы, [[Қажы Мұхаммед хан]]ның немересі.

==Өмірбаяны==

Жазба деректерде Ибақ ханның есімі XV ғасырдың екінші жартысынан бастап кездеседі. Ол [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] мұрагері [[Шейх Хайдар хан]]ға қарсы бағытталған ауқымды коалицияның құрамында аталып өтті. Бұл жорық туралы «Таварих-и гузида-йи Нусрат-наме», «Фатх-наме», «Шайбани-наме» және [[Бахр Әл-Асрар|«Бахр ал-Асрар»]] жан-жақты баяндайды. Шығыс жылнамаларына сәйкес коалицияның құрамында [[Ұлы Орда]]ның билеушісі [[Ахмет хан (Ұлы Орда)|Ахмет хан]], [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед ханның]] ұлы Сейтек, [[Ұрыс хан]]ның ұрпақтары [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]], Жәдігер ханның ұлы [[Бүреке сұлтан|Бүреке сұлтан]] болған. 1469 жылы орын алған бірнеше қақтығысқа қарамастан, ешбір қарсыласушы жақ жеңіске жете алмады. Шейх-Хайдардың Ибақтың қолынан қаза тапқандығын «Таварих-и гузида-йи Нусрат-наме», «Шайбани-наме» хабарлайды. 1469 жылы Ибақ хан [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақтағы]] [[Әбілқайыр хандығы|Көшпелі өзбектер мемлекетін]] құлатуға қатысып, Әбілхайыр ханның немерелері Мұхаммед Шайбани және Махмұд паналаған [[Астрахан|Қажы-Тарханды]] қоршауға алады. Жорықты Ұлы Орданың билеушісі Ахмет хан, маңғыт биі Аббас және Ибақ басқарды. 1460-шы жылдардың аяғында Ибақ Түмен жұртының билеушісіне айналды.

[[File:Ордабазарда Ибақ ханның соқтырған теңгеcі.jpg|thumb|left|Ибақ ханның соқтырған теңгесі]]
Архангелогород жылнамасының ақпаратына сәйкес 1481 жылдың қаңтар айында ноғай мырзалары Мұса мен Жамқұршының қолдауына ие болған Ибақ Ұлы Орданың билеушісі Ахмет ханға кенеттен ұйымдастырылған шабуыл жасап, оны мерт қылған. Ахмет ханның қызы мен ұлысындағы «ордабазардың» Ноғай Ордасына немесе Түмен жұртына көшірілгендігін Вологод-Пермь, Устюг және Вологод жылнамалары хабарлайды. Ордабазардың көмегімен Ибақ Түмен хандығының әскери және экономикалық күшін арттыруды көздеген. Қаңтар айындағы оқиғалар қырым ханы Меңлі-Керейдің поляк-литва королі Казимир IV жазған хатында да баяндалған. Ибақ ханның батыс бағыттағы алғашқы әскери жетістіктері оның орыс елшілік құжаттарындағы лауазымына әсер етті. Устюг жылнамасында [[Сібір хандығы|«шибан»]], ал Никонов жылнамасында [[Ноғай Ордасы|«ноғай»]] ханы ретінде аталып өтті.

1487 жылы Қазан хандығындағы мемлекеттік төңкерістен кейін хан тағына ІІІ Иванның жақтасы Мұхаммед-Әмин отырды. Қазандағы билеуші топтың бір бөлігі (Алқазы, Қасым Сейіт, Бегіс, Өтеш және т.б.) қаладан қашып, Түменді паналауға мәжбүр болды. Кейбір болжамдарға қарағанда, олар Ибақты таққа отырғызу рәсімін өткізіп, оны [[Қазан хандығы|қазан ханы]] ретінде мойындады. 1489 жылы «ноғай ханы» Ибақтың Мәскеуге аттандырған елшілігі тұтқынға түскен бұрынғы қазан ханы Әлиді босатып, Түменге жіберуді жоспарлаған. Сәтсіз аяқталған келіссөздердің қорытындысы бойынша Ибақ ханның кейбір экономикалық талаптары орындалып, Қазан хандығы арқылы өтетін дипломатиялық бағыттарды орнату келісілді.

1492 және 1493 жылдары Ахмет ханның ұлдары Шейх-Ахмет пен Сейіт-Махмұтқа қарсы ұйымдастырылған біріккен ноғай-түмен одағының жорықтарына қатысқан. Алайда ноғай билеушілерінің Қажы-Тархан тағына ағайынды Ибақ пен Мамықты отырғызу жоспары іске аспады.

XVII ғасырда жарық көрген сібір жылнамаларындағы ақпаратқа сәйкес 1493 немесе 1495 жылы жергілікті тайпалардың билеуші тобының бір бөлігі Ибақ ханның билігіне наразылық білдіреді. Олар Тайбұға әулетінің өкілі Мұхаммедтің басшылығымен [[Шыңғы-Тұра]] қаласына шабуыл жасап, Ибақ ханды өлтірген. Ханның өлімінен кейін түмен тағын інісі Мамық сұлтан иеленді. Ибақ хан ұрпақтарының ішіндегі ең танымалы – Сібір (Түмен) хандығының билеушісі Көшім хан.
''

== Әдебиет ==
* Архангелогородский летописец // Полное собрание русских летописей / Отв. ред. акад. Б. А. Рыбаков. — Л.: Наука, 1982. — Т. 37. Устюжские и вологодские летописи XVI—XVIII вв. — С. 95. — 227 с. — 5400 экз.
* ''Ахмедов Б. А.'' Государство кочевых узбеков. — М.: Наука, 1965. — С. 55, 60-61, 68-69. — 194 с.
* ''Исхаков Д. М.'' Об общности этнической истории волго-уральских и сибирских татар (булгарский, золотоордынский и позднезолотоордынский периоды) // Сибирские татары. Монография / Отв. ред. С. В. Суслова. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002. — С. 41—44, 48-49. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0.
* ''Исхаков Д. М.'' Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — С. 17, 19, 41. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз.
* ''Камал ад-Дин Али Бинаи.'' Шайбани-наме // Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) / Отв. ред. Б. Сулейменов. — Алма-Ата: Наука, 1969. — 652 с.
* ''Парунин А.В.'' Политическая история Тюменского ханства в 1430-1508 гг.: монография / А. В. Парунин. — Челябинск: Фонд содействия сохранению культурного наследия «Общественный фонд &quot;Южный Урал&quot;», 2023. - 247 с.
* ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — С. 226—227, 234. — 408 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9.
* ''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — С. 290. — 326 с. — 1.000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9. Архивная копия от 27 января 2012 на Wayback Machine
* ''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 113—118. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.
* ''Файзрахманов Г. Л.'' История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — С. 120—128. — 431 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3.

[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір хандығының билеушілері]]</text>
      <sha1>dbrgk981c15vkbr2noih0ymxun0xepl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәсіподақ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28379</id>
    <revision>
      <id>3620873</id>
      <parentid>3218664</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T02:03:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36346-22</username>
        <id>182807</id>
      </contributor>
      <comment>Грамматикалық қателік</comment>
      <origin>3620873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13551" sha1="99674jvok1fkhi6kbev5nw22t5cxxib" xml:space="preserve">:'''Кәсіподақ''', кәсіби одақтар – өндірістегі және өндірістен тыс салалардағы қызметкерлерді біріктіретін, өз мүшелерінің әлеуметтік-экономикалық құқықтары мен мүдделерін қорғау үшін құрылатын ерікті ұйымдар; қызметінің сипаты мен кәсіби мүдделерінің ортақтығына қарай ұйымдасқан азаматтардың бұқаралық ерікті қоғамдық бірлестіктері.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том&lt;/ref&gt;

==Анықтамасы==
Кәсіподақ ұйымдары азаматтардың еңбек қатынастарында, жұмыспен қамтылуға, жұмысқа қабылдауға және жұмыстан босатуға, жұмыс уақыты мен демалыстың ұзақтығы мен режиміне, жалақының мөлшеріне, тағы басқабайланысты туындаған мәселелерін шешуде елеулі рөл атқарады. 
==Тарихы==
Кәсіподақтар [[Батыс Еуропа]] мен [[АҚШ]]-та өзара көмек қоғамдары ретінде 18 ғасырдың аяғында пайда болды. Францияда жұмысшы қоғамдары, АҚШ-та жұмысшы қауымдастықтары құрыла бастады. [[Германия]] мен Еуропаның басқа да елдерінде 19 ғасырдың 30 – 40-жылдары құрылған жұмысшы қауымдастықтары жұмыскерлердің еңбек ету жағдайларын, жалақысы, тұрмысы, мәдениеті, демалысы, тағы басқамұқтаждары салаларындағы мүдделерін қорғауды көздеді, олар нақты істерімен өздерінің дербес саяси күш екендігін көрсетті. Дамыған елдерде кәсіподақтар 19 ғ-да заңдастырылды. [[1905]] жылы кәсіподақтардың одақаралық органдары – Орталық бюролар құрылды. Аса ірі халықар. орталықтары: Кәсіподақтардың дүниежүзілік федерациясы, Ерікті кәсіподақтардың халықаралық конфедерациясы және Дүниежүзілік еңбек конфедерациясы. 
Ресейде кәсіподақтар 1905 – 07 жылғы төңкеріс кезінде қалыптаса бастады. Қазақстанда да кәсіподақтар осы кезеңде құрыла бастады. Қазақстан арқылы өтетін [[Орынбор]] – [[Ташкент]] темір жолының, [[Қарағанды]], [[Орал]] кеніштері мен кәсіпорындары жұмысшыларының әкімшарушалығы алдына экономикалық талаптар қою үшін ұйымдасуы әсіподақтардың алғашқы үлгілері еді. [[Қазан]] төңкерісінен кейін кәсіподақтардың рөлі түбегейлі түрде өзгерді. Олар жартылай жария ұйымдардан жұмыскерлердің ірі бірлестіктеріне айналды. Кәсіподақтардың міндеттері мен қызметтеріне жаңа сапалық сипат берілді. [[КСРО]] кәсіподақтарының мақсаттары, ұйымдық құрылымы, күллі практикалық жұмысы “пролетариат диктатурасының орнауы” жағдайына бейімделіп белгіленді, оларға “коммунизм мектебі” болу, билік жүргізуші саяси ұйымға көмектесу міндеті жүктелді. Кәсіподақтар қозғалысы бұқаралық сипатқа ие болды. [[1921]] жылы 25 – 28 қаңтарда Орынборда кәсіподақтардың Қазақ өлкелік 1-кеңесі болып өтті. Осы кеңесте Кәсіподақтардың бүкілодақтың орт. кеңесінің ([[ВЦСПС]]-тің) Қазақ бюросы құрылды. Бюроның ұйымдастыру, экон. және нормалау бөлімдері болды. [[1921]] жылы 17 – 22 қазанда Орынборда Қазақстан kәсіподақтарының 1-конференциясы өтті. Оның жұмысына 47 делегат қатысты. Кәсіподақтар кеңестік қоғам тарихындағы барлық кезеңдерде сан-салалы жұмыс жүргізіп, Кеңестік жүйедегі алға қойылған нақты міндеттерді шешуге белсене ат салысты. [[1957]] жылы қаңтарда КСРО Жоғapы Кеңесі Төралқасы “Еңбек дауларын қарау тәртібі туралы ережені” бекітті. Бұл ереже бойынша, фабрика-зауыт жергілікті комитеттеріне ([[ФЗМК]]), бір жағынан, жұмысшылар мен қызметшілер, екінші жағынан, өндіріс әкімшіліктері арасындағы еңбек дауларын тікелей қарау құқығы берілді. 20 ғ-дың 60-жылдары мемлекет әлеуметтік сақтандыру және еңбек заңдарының сақталуын, еңбек қорғау мен қауіпсіздік техникасын мемл. қадағалау кәсіподақтарға жүктелді. Еңбек пен жалақы мәселелері жөніндегі мемл. шешімдер кәсіподақтардың қатысуымен қабылданды. Олар [[ВЦСПС]] пен кәсіподақтардың республика кеңестері арқылы заң шығару бастамашылығы құқын пайдаланды. Мысалы, зейнетақы, жұмыс күнін қысқарту туралы заңдар, еңбек дауларын қарау тәртібі туралы ережелер, жалақысы аз жұмысшылар мен қызметшілерге жалақыны көбейту туралы, жұмысшылар мен қызметшілердің ұжымдық бау-бақша шаруашылығы туралы қаулылар кәсіподақтардың бастамашылығымен немесе белсене қатысуымен қабылданды. Әкімшілік кәсіподақтардың фабрикалық, зауыттық, жергілікті комитетінің келісімінсіз, өз бастамасымен жұмысшылар мен қызметшілерді жұмыстан шығара алмайтын, тұрғын үйлерді бөлу, тағы басқатуралы шешім қабылдай алмайтын болды. Кәсіподақтар әкімшіліктің еңбек туралы заңдарды және еңбек қорғау жөніндегі нормаларды жүзеге асыруына бақылау жүргізді; олардың техникалық және құқықтық инспекциялары қызметін атқарды. Жұмысшылардың, қызметшілердің, ұжымшар еңбекшілерінің әлеум. сақтандырылуын басқару қызметі кәсіподақтарға жүктелді, шаруашылық есептегі санаторийлер мен [[демалыс]] үйлерінің бәрі солардың қарауына берілді. Кеңестік дәуірде бастауыш кәсіподақ ұйымдары кәсіподақтардың негізі болатын. Олар өндірістік принцип бойынша құрылды. Олардың әрқайсысы бір кәсіпорында, кеңшарда, ұжымшарда, мекемеде жұмыс істейтін немесе бір оқу орнында оқитын К. мүшелерінен тұрды. Әрбір кәсіподақ халық шаруышылығының бір немесе бірнеше саласының жұмысшылары мен қызметшілерін біріктірді. Әрбір салалық кәсіподақтың өзінің съезінде сайланатын жеке Орталық кәсіподақті болды. Салалық кәсіподақтардың көбісінде өздерінің республикалық, өлкелік, облыстық, қалалық және ауданы комитеттері болды. Республикаларда, өлкелерде, облыстарда одақаралық органдар – кәсіподақ кеңестері жұмыс істеді. Кәсіподақтардың съездері олардың жоғары органы болып есептелді. КСРО-ның барлық кәсіподақтарының жұмысына ВЦСПС басшылық етті, ол КСРО кәсіподақтарының съезінде сайланды және соған есеп берді. КСРО кәсіподақтары Дүниежүзілік кәсіподақтар федерациясының қызметіне қатысты, 128 елдің кәсіподақ орталықтарымен байланыс жасап тұрды. КСРО ыдырап, егеменді [[ТМД]] елдерінің нарықтық экономикаға көшуі жағдайында кәсіподақтар тоталитарлық жүйенің құрамдас бөлігі болған ұйымдардан дербес қоғамдық құрылымдарға айналды. Жаңа кәсіподақтар, көбінесе, кәсіптік белгісіне қарай құрылуда

==Қазақстандағы кәсіподақ==
[[Егеменді Қазақстан Республикасы]]нда кәсіподақтардың құқықтық жағдайы Конституциямен,[[Еңбек туралы заңдар]] кодексімен, халықтың жұмыспен қамтылуы туралы, халықтың зейнетақымен қамсыздандырылуы туралы заңдармен, басқа да заңдармен айқындалады. Кәсіподақтар өзінің қызметін [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] мен заңнамасы және халықаралық актілер мен келісімдерде бекітілген өзге де заң нормалары шеңберінде, өздері қабылдаған жарғыларға сәйкес, [[мемлекет]] органдар мен саяси, қоғамдық ұйымдардан тәуелсіз жағдайда жүзеге асырады. Олармен өзара қарым-қатынастарын әріптестік пен құрметтеушілік, сұхбаттастық пен ынтымақтастық негізінде құрады. Кәсіподақтардың құқықтарын шектейтін немесе олардың заңда көзделген құқықтарын жүзеге асыруына кедергі жасайтын қандай да болсын араласушылыққа тыйым салынады. Кәсіподақ өз мүшелерінің мемлекет және шаруашылық құрылымдармен, қоғамдық бірлестіктермен, кәсіпкерлермен қарым-қатынасындағы құқықтары мен мүдделерін білдіріп, қажет болған жағдайда бұларды қорғауға жәрдемдеседі. Ұжымдық шарттар мен тиісті деңгейдегі тарифтік келісімдер жасасады; олардың арасындағы жекелей және ұжымдық еңбек дауларын шешуге көмектеседі. Кәсіподақ пен жұмыс беруші арасындағы даулар бойынша түпкілікті шешімдерді сот шығарады. Қазақстанда, негізінен, федерацияға біріккен.&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Кәсіподақтар]]
[[Санат:Ұйым түрлері]]</text>
      <sha1>99674jvok1fkhi6kbev5nw22t5cxxib</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621024</id>
      <parentid>3620873</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13550" sha1="9w62ftkwpxja1hberehhyznf56h0hx4" xml:space="preserve">'''Кәсіподақ''', кәсіби одақтар — өндірістегі және өндірістен тыс салалардағы қызметкерлерді біріктіретін, өз мүшелерінің әлеуметтік-экономикалық құқықтары мен мүдделерін қорғау үшін құрылатын ерікті ұйымдар; қызметінің сипаты мен кәсіби мүдделерінің ортақтығына қарай ұйымдасқан азаматтардың бұқаралық ерікті қоғамдық бірлестіктері.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том&lt;/ref&gt;

==Анықтамасы==
Кәсіподақ ұйымдары азаматтардың еңбек қатынастарында, жұмыспен қамтылуға, жұмысқа қабылдауға және жұмыстан босатуға, жұмыс уақыты мен демалыстың ұзақтығы мен режиміне, жалақының мөлшеріне, тағы басқабайланысты туындаған мәселелерін шешуде елеулі рөл атқарады. 
==Тарихы==
Кәсіподақтар [[Батыс Еуропа]] мен [[АҚШ]]-та өзара көмек қоғамдары ретінде 18 ғасырдың аяғында пайда болды. Францияда жұмысшы қоғамдары, АҚШ-та жұмысшы қауымдастықтары құрыла бастады. [[Германия]] мен Еуропаның басқа да елдерінде 19 ғасырдың 30 – 40-жылдары құрылған жұмысшы қауымдастықтары жұмыскерлердің еңбек ету жағдайларын, жалақысы, тұрмысы, мәдениеті, демалысы, тағы басқамұқтаждары салаларындағы мүдделерін қорғауды көздеді, олар нақты істерімен өздерінің дербес саяси күш екендігін көрсетті. Дамыған елдерде кәсіподақтар 19 ғ-да заңдастырылды. [[1905]] жылы кәсіподақтардың одақаралық органдары – Орталық бюролар құрылды. Аса ірі халықар. орталықтары: Кәсіподақтардың дүниежүзілік федерациясы, Ерікті кәсіподақтардың халықаралық конфедерациясы және Дүниежүзілік еңбек конфедерациясы. 
Ресейде кәсіподақтар 1905 – 07 жылғы төңкеріс кезінде қалыптаса бастады. Қазақстанда да кәсіподақтар осы кезеңде құрыла бастады. Қазақстан арқылы өтетін [[Орынбор]] – [[Ташкент]] темір жолының, [[Қарағанды]], [[Орал]] кеніштері мен кәсіпорындары жұмысшыларының әкімшарушалығы алдына экономикалық талаптар қою үшін ұйымдасуы әсіподақтардың алғашқы үлгілері еді. [[Қазан]] төңкерісінен кейін кәсіподақтардың рөлі түбегейлі түрде өзгерді. Олар жартылай жария ұйымдардан жұмыскерлердің ірі бірлестіктеріне айналды. Кәсіподақтардың міндеттері мен қызметтеріне жаңа сапалық сипат берілді. [[КСРО]] кәсіподақтарының мақсаттары, ұйымдық құрылымы, күллі практикалық жұмысы “пролетариат диктатурасының орнауы” жағдайына бейімделіп белгіленді, оларға “коммунизм мектебі” болу, билік жүргізуші саяси ұйымға көмектесу міндеті жүктелді. Кәсіподақтар қозғалысы бұқаралық сипатқа ие болды. [[1921]] жылы 25 – 28 қаңтарда Орынборда кәсіподақтардың Қазақ өлкелік 1-кеңесі болып өтті. Осы кеңесте Кәсіподақтардың бүкілодақтың орт. кеңесінің ([[ВЦСПС]]-тің) Қазақ бюросы құрылды. Бюроның ұйымдастыру, экон. және нормалау бөлімдері болды. [[1921]] жылы 17 – 22 қазанда Орынборда Қазақстан kәсіподақтарының 1-конференциясы өтті. Оның жұмысына 47 делегат қатысты. Кәсіподақтар кеңестік қоғам тарихындағы барлық кезеңдерде сан-салалы жұмыс жүргізіп, Кеңестік жүйедегі алға қойылған нақты міндеттерді шешуге белсене ат салысты. [[1957]] жылы қаңтарда КСРО Жоғapы Кеңесі Төралқасы “Еңбек дауларын қарау тәртібі туралы ережені” бекітті. Бұл ереже бойынша, фабрика-зауыт жергілікті комитеттеріне ([[ФЗМК]]), бір жағынан, жұмысшылар мен қызметшілер, екінші жағынан, өндіріс әкімшіліктері арасындағы еңбек дауларын тікелей қарау құқығы берілді. 20 ғ-дың 60-жылдары мемлекет әлеуметтік сақтандыру және еңбек заңдарының сақталуын, еңбек қорғау мен қауіпсіздік техникасын мемл. қадағалау кәсіподақтарға жүктелді. Еңбек пен жалақы мәселелері жөніндегі мемл. шешімдер кәсіподақтардың қатысуымен қабылданды. Олар [[ВЦСПС]] пен кәсіподақтардың республика кеңестері арқылы заң шығару бастамашылығы құқын пайдаланды. Мысалы, зейнетақы, жұмыс күнін қысқарту туралы заңдар, еңбек дауларын қарау тәртібі туралы ережелер, жалақысы аз жұмысшылар мен қызметшілерге жалақыны көбейту туралы, жұмысшылар мен қызметшілердің ұжымдық бау-бақша шаруашылығы туралы қаулылар кәсіподақтардың бастамашылығымен немесе белсене қатысуымен қабылданды. Әкімшілік кәсіподақтардың фабрикалық, зауыттық, жергілікті комитетінің келісімінсіз, өз бастамасымен жұмысшылар мен қызметшілерді жұмыстан шығара алмайтын, тұрғын үйлерді бөлу, тағы басқатуралы шешім қабылдай алмайтын болды. Кәсіподақтар әкімшіліктің еңбек туралы заңдарды және еңбек қорғау жөніндегі нормаларды жүзеге асыруына бақылау жүргізді; олардың техникалық және құқықтық инспекциялары қызметін атқарды. Жұмысшылардың, қызметшілердің, ұжымшар еңбекшілерінің әлеум. сақтандырылуын басқару қызметі кәсіподақтарға жүктелді, шаруашылық есептегі санаторийлер мен [[демалыс]] үйлерінің бәрі солардың қарауына берілді. Кеңестік дәуірде бастауыш кәсіподақ ұйымдары кәсіподақтардың негізі болатын. Олар өндірістік принцип бойынша құрылды. Олардың әрқайсысы бір кәсіпорында, кеңшарда, ұжымшарда, мекемеде жұмыс істейтін немесе бір оқу орнында оқитын К. мүшелерінен тұрды. Әрбір кәсіподақ халық шаруышылығының бір немесе бірнеше саласының жұмысшылары мен қызметшілерін біріктірді. Әрбір салалық кәсіподақтың өзінің съезінде сайланатын жеке Орталық кәсіподақті болды. Салалық кәсіподақтардың көбісінде өздерінің республикалық, өлкелік, облыстық, қалалық және ауданы комитеттері болды. Республикаларда, өлкелерде, облыстарда одақаралық органдар – кәсіподақ кеңестері жұмыс істеді. Кәсіподақтардың съездері олардың жоғары органы болып есептелді. КСРО-ның барлық кәсіподақтарының жұмысына ВЦСПС басшылық етті, ол КСРО кәсіподақтарының съезінде сайланды және соған есеп берді. КСРО кәсіподақтары Дүниежүзілік кәсіподақтар федерациясының қызметіне қатысты, 128 елдің кәсіподақ орталықтарымен байланыс жасап тұрды. КСРО ыдырап, егеменді [[ТМД]] елдерінің нарықтық экономикаға көшуі жағдайында кәсіподақтар тоталитарлық жүйенің құрамдас бөлігі болған ұйымдардан дербес қоғамдық құрылымдарға айналды. Жаңа кәсіподақтар, көбінесе, кәсіптік белгісіне қарай құрылуда

==Қазақстандағы кәсіподақ==
[[Егеменді Қазақстан Республикасы]]нда кәсіподақтардың құқықтық жағдайы Конституциямен,[[Еңбек туралы заңдар]] кодексімен, халықтың жұмыспен қамтылуы туралы, халықтың зейнетақымен қамсыздандырылуы туралы заңдармен, басқа да заңдармен айқындалады. Кәсіподақтар өзінің қызметін [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] мен заңнамасы және халықаралық актілер мен келісімдерде бекітілген өзге де заң нормалары шеңберінде, өздері қабылдаған жарғыларға сәйкес, [[мемлекет]] органдар мен саяси, қоғамдық ұйымдардан тәуелсіз жағдайда жүзеге асырады. Олармен өзара қарым-қатынастарын әріптестік пен құрметтеушілік, сұхбаттастық пен ынтымақтастық негізінде құрады. Кәсіподақтардың құқықтарын шектейтін немесе олардың заңда көзделген құқықтарын жүзеге асыруына кедергі жасайтын қандай да болсын араласушылыққа тыйым салынады. Кәсіподақ өз мүшелерінің мемлекет және шаруашылық құрылымдармен, қоғамдық бірлестіктермен, кәсіпкерлермен қарым-қатынасындағы құқықтары мен мүдделерін білдіріп, қажет болған жағдайда бұларды қорғауға жәрдемдеседі. Ұжымдық шарттар мен тиісті деңгейдегі тарифтік келісімдер жасасады; олардың арасындағы жекелей және ұжымдық еңбек дауларын шешуге көмектеседі. Кәсіподақ пен жұмыс беруші арасындағы даулар бойынша түпкілікті шешімдерді сот шығарады. Қазақстанда, негізінен, федерацияға біріккен.&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Кәсіподақтар]]
[[Санат:Ұйым түрлері]]</text>
      <sha1>9w62ftkwpxja1hberehhyznf56h0hx4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621025</id>
      <parentid>3621024</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13549" sha1="jwr3w13n0vvmi1xr9xhod4jk7fp9w8l" xml:space="preserve">'''Кәсіподақ''', кәсіби одақтар — өндірістегі және өндірістен тыс салалардағы қызметкерлерді біріктіретін, өз мүшелерінің әлеуметтік-экономикалық құқықтары мен мүдделерін қорғау үшін құрылатын ерікті ұйымдар; қызметінің сипаты мен кәсіби мүдделерінің ортақтығына қарай ұйымдасқан азаматтардың бұқаралық ерікті қоғамдық бірлестіктері.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том&lt;/ref&gt;

==Анықтамасы==
Кәсіподақ ұйымдары азаматтардың еңбек қатынастарында, жұмыспен қамтылуға, жұмысқа қабылдауға және жұмыстан босатуға, жұмыс уақыты мен демалыстың ұзақтығы мен режиміне, жалақының мөлшеріне, тағы басқабайланысты туындаған мәселелерін шешуде елеулі рөл атқарады. 
==Тарихы==
Кәсіподақтар [[Батыс Еуропа]] мен [[АҚШ]]-та өзара көмек қоғамдары ретінде 18 ғасырдың аяғында пайда болды. Францияда жұмысшы қоғамдары, АҚШ-та жұмысшы қауымдастықтары құрыла бастады. [[Германия]] мен Еуропаның басқа да елдерінде 19 ғасырдың 30 – 40-жылдары құрылған жұмысшы қауымдастықтары жұмыскерлердің еңбек ету жағдайларын, жалақысы, тұрмысы, мәдениеті, демалысы, тағы басқамұқтаждары салаларындағы мүдделерін қорғауды көздеді, олар нақты істерімен өздерінің дербес саяси күш екендігін көрсетті. Дамыған елдерде кәсіподақтар 19 ғ-да заңдастырылды. [[1905]] жылы кәсіподақтардың одақаралық органдары – Орталық бюролар құрылды. Аса ірі халықар. орталықтары: Кәсіподақтардың дүниежүзілік федерациясы, Ерікті кәсіподақтардың халықаралық конфедерациясы және Дүниежүзілік еңбек конфедерациясы. 
Ресейде кәсіподақтар 1905 – 07 жылғы төңкеріс кезінде қалыптаса бастады. Қазақстанда да кәсіподақтар осы кезеңде құрыла бастады. Қазақстан арқылы өтетін [[Орынбор]] – [[Ташкент]] темір жолының, [[Қарағанды]], [[Орал]] кеніштері мен кәсіпорындары жұмысшыларының әкімшарушалығы алдына экономикалық талаптар қою үшін ұйымдасуы әсіподақтардың алғашқы үлгілері еді. [[Қазан]] төңкерісінен кейін кәсіподақтардың рөлі түбегейлі түрде өзгерді. Олар жартылай жария ұйымдардан жұмыскерлердің ірі бірлестіктеріне айналды. Кәсіподақтардың міндеттері мен қызметтеріне жаңа сапалық сипат берілді. [[КСРО]] кәсіподақтарының мақсаттары, ұйымдық құрылымы, күллі практикалық жұмысы “пролетариат диктатурасының орнауы” жағдайына бейімделіп белгіленді, оларға “коммунизм мектебі” болу, билік жүргізуші саяси ұйымға көмектесу міндеті жүктелді. Кәсіподақтар қозғалысы бұқаралық сипатқа ие болды. [[1921]] жылы 25 – 28 қаңтарда Орынборда кәсіподақтардың Қазақ өлкелік 1-кеңесі болып өтті. Осы кеңесте Кәсіподақтардың бүкілодақтың орт. кеңесінің ([[ВЦСПС]]-тің) Қазақ бюросы құрылды. Бюроның ұйымдастыру, экон. және нормалау бөлімдері болды. [[1921]] жылы 17 – 22 қазанда Орынборда Қазақстан kәсіподақтарының 1-конференциясы өтті. Оның жұмысына 47 делегат қатысты. Кәсіподақтар кеңестік қоғам тарихындағы барлық кезеңдерде сан-салалы жұмыс жүргізіп, Кеңестік жүйедегі алға қойылған нақты міндеттерді шешуге белсене ат салысты. [[1957]] жылы қаңтарда КСРО Жоғapы Кеңесі Төралқасы “Еңбек дауларын қарау тәртібі туралы ережені” бекітті. Бұл ереже бойынша, фабрика-зауыт жергілікті комитеттеріне ([[ФЗМК]]), бір жағынан, жұмысшылар мен қызметшілер, екінші жағынан, өндіріс әкімшіліктері арасындағы еңбек дауларын тікелей қарау құқығы берілді. 20 ғ-дың 60-жылдары мемлекет әлеуметтік сақтандыру және еңбек заңдарының сақталуын, еңбек қорғау мен қауіпсіздік техникасын мемл. қадағалау кәсіподақтарға жүктелді. Еңбек пен жалақы мәселелері жөніндегі мемл. шешімдер кәсіподақтардың қатысуымен қабылданды. Олар [[ВЦСПС]] пен кәсіподақтардың республика кеңестері арқылы заң шығару бастамашылығы құқын пайдаланды. Мысалы, зейнетақы, жұмыс күнін қысқарту туралы заңдар, еңбек дауларын қарау тәртібі туралы ережелер, жалақысы аз жұмысшылар мен қызметшілерге жалақыны көбейту туралы, жұмысшылар мен қызметшілердің ұжымдық бау-бақша шаруашылығы туралы қаулылар кәсіподақтардың бастамашылығымен немесе белсене қатысуымен қабылданды. Әкімшілік кәсіподақтардың фабрикалық, зауыттық, жергілікті комитетінің келісімінсіз, өз бастамасымен жұмысшылар мен қызметшілерді жұмыстан шығара алмайтын, тұрғын үйлерді бөлу, тағы басқатуралы шешім қабылдай алмайтын болды. Кәсіподақтар әкімшіліктің еңбек туралы заңдарды және еңбек қорғау жөніндегі нормаларды жүзеге асыруына бақылау жүргізді; олардың техникалық және құқықтық инспекциялары қызметін атқарды. Жұмысшылардың, қызметшілердің, ұжымшар еңбекшілерінің әлеум. сақтандырылуын басқару қызметі кәсіподақтарға жүктелді, шаруашылық есептегі санаторийлер мен [[демалыс]] үйлерінің бәрі солардың қарауына берілді. Кеңестік дәуірде бастауыш кәсіподақ ұйымдары кәсіподақтардың негізі болатын. Олар өндірістік принцип бойынша құрылды. Олардың әрқайсысы бір кәсіпорында, кеңшарда, ұжымшарда, мекемеде жұмыс істейтін немесе бір оқу орнында оқитын К. мүшелерінен тұрды. Әрбір кәсіподақ халық шаруышылығының бір немесе бірнеше саласының жұмысшылары мен қызметшілерін біріктірді. Әрбір салалық кәсіподақтың өзінің съезінде сайланатын жеке Орталық кәсіподақті болды. Салалық кәсіподақтардың көбісінде өздерінің республикалық, өлкелік, облыстық, қалалық және ауданы комитеттері болды. Республикаларда, өлкелерде, облыстарда одақаралық органдар – кәсіподақ кеңестері жұмыс істеді. Кәсіподақтардың съездері олардың жоғары органы болып есептелді. КСРО-ның барлық кәсіподақтарының жұмысына ВЦСПС басшылық етті, ол КСРО кәсіподақтарының съезінде сайланды және соған есеп берді. КСРО кәсіподақтары Дүниежүзілік кәсіподақтар федерациясының қызметіне қатысты, 128 елдің кәсіподақ орталықтарымен байланыс жасап тұрды. КСРО ыдырап, егеменді [[ТМД]] елдерінің нарықтық экономикаға көшуі жағдайында кәсіподақтар тоталитарлық жүйенің құрамдас бөлігі болған ұйымдардан дербес қоғамдық құрылымдарға айналды. Жаңа кәсіподақтар, көбінесе, кәсіптік белгісіне қарай құрылуда

==Қазақстандағы кәсіподақ==
[[Егеменді Қазақстан Республикасы]]нда кәсіподақтардың құқықтық жағдайы Конституциямен,[[Еңбек туралы заңдар]] кодексімен, халықтың жұмыспен қамтылуы туралы, халықтың зейнетақымен қамсыздандырылуы туралы заңдармен, басқа да заңдармен айқындалады. Кәсіподақтар өзінің қызметін [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] мен заңнамасы және халықаралық актілер мен келісімдерде бекітілген өзге де заң нормалары шеңберінде, өздері қабылдаған жарғыларға сәйкес, [[мемлекет]] органдар мен саяси, қоғамдық ұйымдардан тәуелсіз жағдайда жүзеге асырады. Олармен өзара қарым-қатынастарын әріптестік пен құрметтеушілік, сұхбаттастық пен ынтымақтастық негізінде құрады. Кәсіподақтардың құқықтарын шектейтін немесе олардың заңда көзделген құқықтарын жүзеге асыруына кедергі жасайтын қандай да болсын араласушылыққа тыйым салынады. Кәсіподақ өз мүшелерінің мемлекет және шаруашылық құрылымдармен, қоғамдық бірлестіктермен, кәсіпкерлермен қарым-қатынасындағы құқықтары мен мүдделерін білдіріп, қажет болған жағдайда бұларды қорғауға жәрдемдеседі. Ұжымдық шарттар мен тиісті деңгейдегі тарифтік келісімдер жасасады; олардың арасындағы жекелей және ұжымдық еңбек дауларын шешуге көмектеседі. Кәсіподақ пен жұмыс беруші арасындағы даулар бойынша түпкілікті шешімдерді сот шығарады. Қазақстанда, негізінен, федерацияға біріккен.&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Кәсіподақтар]]
[[Санат:Ұйым түрлері]]</text>
      <sha1>jwr3w13n0vvmi1xr9xhod4jk7fp9w8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Келіншек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28565</id>
    <revision>
      <id>3621053</id>
      <parentid>3207290</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:07:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7625" sha1="thyn32kxz76fy0z12q1v7m3le9kjp9b" xml:space="preserve">[[Сурет:Келіншек. ҚР ҰМ қорынан.jpg|thumb|right|200px|Келіншек. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР ҰМ]] қорынан.]]
'''Келіншек''' – жаңа түскен келін, келіннің жас кезіндегі атауы. Ең алғаш келіншек деген атау қалыңдықтың ұзатылып келе жатқан көшіне байланысты айтылады. Ұзатылып келе жатқан қыз көшін күйеу жігіттің ауылына жақындағанда келіншек көші дейді. Келінді қарсы алғанда да келін келді деп айтумен бірге келіншек келді деп те қолданады. Беташарда да келін, келіншек сөздері қатар жұмсала береді.

== Келіншек ұғымы ==
Келіншек аты жасы үлкендер үшін келіннің жастық шағына байланысты, ал келін аты оның қартайған шағына дейін қолданылады. Жігіттің әйелін замандастары жас келіннің атын атап айтумен бірге күйеуінің атын атап барып «... келіншегі» дейді. Келін болып түскен қыз қайыната, қайынене, қайынаға, абысындарына – келін, ал күйеуіне – келіншек, өзінен жасы кішілерге – жеңеше (жеңге, жеңше) болады. Келін туыстық қатынасқа байланысты қолданылса, келіншек туыстық қатынасты білдірмейді, «жас әйел» ұғымында қолданылады.&lt;br&gt;
Қазақ тіліндегі келіншек сөзінің қыз сөзімен қосарланып, қыз-келіншек түрінде айтылуының өзі «сол ауылдың қыздары сияқты келіннің де әлі жап-жас», «солар сияқты қызылды-жасылды киінген», «сән-салтанатты» тәрізді ұғымдарды қамтиды.

== Келіншек міндеті ==
Жас келіннің, яғни келіншектің міндеті – тек ата-ананы т.б. күту емес, сол үйдің бойжеткен қызының ең жақын қамқор тілекшісі, сырласы болу. Бойжеткен қыз жеңгесінің үй тірлігін қалай атқаратынын көріп, көңіліне көп нәрселерді түйе береді. Өзінің ішкі сырларын жеңгесімен бөліседі. Қыздың жүріс-тұрысын ата-ене келініне тапсы-рады. Сөйтіп, келіншек бойжеткеннің тәрбиелі болуына, арын таза ұстауына қызмет етеді. Алтыбақанға, думанды ойын-сауыққа бірге барады. Жігітпен кездестіретін, оларды табыстыратын да қыз жеңгесі, келіншек болады.&lt;br&gt;
Қайын сіңлісі бар келіншектердің, бір жағынан, қыз таңдаған жігіттерге сөзі өтімді, екінші жағынан, қыз абыройының алдында аса жауапты. Осындай жағдайларға байланысты «Қызы бар үйдің келіншегі сүйкімді», «Қызды жеңге бұзады, жеңгені теңге бұзады» секілді мақалдар мен «Қалмады баста бөрік, белде белбеу, Жеңгесін қызды ауылдың сыйлай-сыйлай» тәрізді көпшілікке белгілі өлең жолдары бар. Мұндай сөздер келіншектің қыз бен жігіт арасындағы дәнекерлік, табыстырушылық қызметін көрсетеді. Ол қызмет жеңгетайлық деп аталып, оған арнайы берілетін сый-сияпатты (кәде) да жеңгетайлық деген. Кейінгі уақыттарда бұл сөз (жеңгетайлық) ауыспалы мәнде жағымсыз ұғымды да білдіреді («көңілдес әйел мен еркектің арасына жүруші»).

== Келіншектің киіну ерекшелігі ==
Қазақта келіншек атауының «жас әйел» ұғымын білдіретіндігін айқындай түсетін «үйде желегің желбіреп тұр ма?» («үйде келіншегің күтіп отыр ма?» деген мағынаны білдіреді) тәрізді фраза сақталған. Бұл фраза келіншектің киіну ерекшелігінен хабар береді. Шынында да, жаңа түскен келін той өткен соң сәукелесін шешіп, орнына жеңіл желек салып, жамылып жүреді. Осы желегімен келіншек 2-3 балалы болғанша жүреді де, кейінірек оған [[кимешек]] кигізіледі. Келіншекке кимешек кигізу туралы кейбір деректерде кимешекті бірінші баласын тапқан соң-ақ кигізілетіндігі айтылады. Алайда, кимешек кигізу уақыты қазақ елінің барлық жерінде дәл осылай болмаған, өйткені қазақ халқы қызын да, келінін де тым тұмшалай бермегендігі белгілі. Қысқасы, келіншек деп әлі мосқал тартқан, «сары қарын бәйбіше емес», біреудің (немесе ауылдың) жас келінін, жас жігіттердің әйелдерін атаған.&lt;ref&gt;ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК “СЛОН”, 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* Алтынсарин И. Очерк обычаев  при  сватовстве и свадьбе у киргизов Оренбургского ведомства. ЗООИРГО. Вып.1. Казань, 1870. С.104–110; 
* Гродеков Н.И. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской об-ласти. Т.1. Юридический быт. Ташкент: Типо-Литография С.И. Лахтина, 1889; 
* Бекимов М. Свадебные обряды киргизов Уральской области. ИО-АИЭКУ. Т.ХХІ. Вып.4. 1905; 
* Досжанов Д. Келіншектаудағы тас түйелер. Алматы: Жалын, 1979. 7-б.; 
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

[[Санат:Қазақ мәдениеті]]
[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</text>
      <sha1>thyn32kxz76fy0z12q1v7m3le9kjp9b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621054</id>
      <parentid>3621053</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7627" sha1="asffy5vi5k6czz3yzgq0x1bumjahekw" xml:space="preserve">[[Сурет:Келіншек. ҚР ҰМ қорынан.jpg|thumb|right|200px|Келіншек. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР ҰМ]] қорынан.]]
'''Келіншек''' — жаңа түскен келін, келіннің жас кезіндегі атауы. Ең алғаш келіншек деген атау қалыңдықтың ұзатылып келе жатқан көшіне байланысты айтылады. Ұзатылып келе жатқан қыз көшін күйеу жігіттің ауылына жақындағанда келіншек көші дейді. Келінді қарсы алғанда да келін келді деп айтумен бірге келіншек келді деп те қолданады. Беташарда да келін, келіншек сөздері қатар жұмсала береді.

== Келіншек ұғымы ==
Келіншек аты жасы үлкендер үшін келіннің жастық шағына байланысты, ал келін аты оның қартайған шағына дейін қолданылады. Жігіттің әйелін замандастары жас келіннің атын атап айтумен бірге күйеуінің атын атап барып «... келіншегі» дейді. Келін болып түскен қыз қайыната, қайынене, қайынаға, абысындарына – келін, ал күйеуіне – келіншек, өзінен жасы кішілерге – жеңеше (жеңге, жеңше) болады. Келін туыстық қатынасқа байланысты қолданылса, келіншек туыстық қатынасты білдірмейді, «жас әйел» ұғымында қолданылады.&lt;br&gt;
Қазақ тіліндегі келіншек сөзінің қыз сөзімен қосарланып, қыз-келіншек түрінде айтылуының өзі «сол ауылдың қыздары сияқты келіннің де әлі жап-жас», «солар сияқты қызылды-жасылды киінген», «сән-салтанатты» тәрізді ұғымдарды қамтиды.

== Келіншек міндеті ==
Жас келіннің, яғни келіншектің міндеті – тек ата-ананы т.б. күту емес, сол үйдің бойжеткен қызының ең жақын қамқор тілекшісі, сырласы болу. Бойжеткен қыз жеңгесінің үй тірлігін қалай атқаратынын көріп, көңіліне көп нәрселерді түйе береді. Өзінің ішкі сырларын жеңгесімен бөліседі. Қыздың жүріс-тұрысын ата-ене келініне тапсы-рады. Сөйтіп, келіншек бойжеткеннің тәрбиелі болуына, арын таза ұстауына қызмет етеді. Алтыбақанға, думанды ойын-сауыққа бірге барады. Жігітпен кездестіретін, оларды табыстыратын да қыз жеңгесі, келіншек болады.&lt;br&gt;
Қайын сіңлісі бар келіншектердің, бір жағынан, қыз таңдаған жігіттерге сөзі өтімді, екінші жағынан, қыз абыройының алдында аса жауапты. Осындай жағдайларға байланысты «Қызы бар үйдің келіншегі сүйкімді», «Қызды жеңге бұзады, жеңгені теңге бұзады» секілді мақалдар мен «Қалмады баста бөрік, белде белбеу, Жеңгесін қызды ауылдың сыйлай-сыйлай» тәрізді көпшілікке белгілі өлең жолдары бар. Мұндай сөздер келіншектің қыз бен жігіт арасындағы дәнекерлік, табыстырушылық қызметін көрсетеді. Ол қызмет жеңгетайлық деп аталып, оған арнайы берілетін сый-сияпатты (кәде) да жеңгетайлық деген. Кейінгі уақыттарда бұл сөз (жеңгетайлық) ауыспалы мәнде жағымсыз ұғымды да білдіреді («көңілдес әйел мен еркектің арасына жүруші»).

== Келіншектің киіну ерекшелігі ==
Қазақта келіншек атауының «жас әйел» ұғымын білдіретіндігін айқындай түсетін «үйде желегің желбіреп тұр ма?» («үйде келіншегің күтіп отыр ма?» деген мағынаны білдіреді) тәрізді фраза сақталған. Бұл фраза келіншектің киіну ерекшелігінен хабар береді. Шынында да, жаңа түскен келін той өткен соң сәукелесін шешіп, орнына жеңіл желек салып, жамылып жүреді. Осы желегімен келіншек 2–3 балалы болғанша жүреді де, кейінірек оған [[кимешек]] кигізіледі. Келіншекке кимешек кигізу туралы кейбір деректерде кимешекті бірінші баласын тапқан соң-ақ кигізілетіндігі айтылады. Алайда, кимешек кигізу уақыты қазақ елінің барлық жерінде дәл осылай болмаған, өйткені қазақ халқы қызын да, келінін де тым тұмшалай бермегендігі белгілі. Қысқасы, келіншек деп әлі мосқал тартқан, «сары қарын бәйбіше емес», біреудің (немесе ауылдың) жас келінін, жас жігіттердің әйелдерін атаған.&lt;ref&gt;ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК “СЛОН”, 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9&lt;/ref&gt;

== Әдебиет ==
* Алтынсарин И. Очерк обычаев  при  сватовстве и свадьбе у киргизов Оренбургского ведомства. ЗООИРГО. Вып.1. Казань, 1870. С.104–110; 
* Гродеков Н.И. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской об-ласти. Т.1. Юридический быт. Ташкент: Типо-Литография С.И. Лахтина, 1889; 
* Бекимов М. Свадебные обряды киргизов Уральской области. ИО-АИЭКУ. Т.ХХІ. Вып.4. 1905; 
* Досжанов Д. Келіншектаудағы тас түйелер. Алматы: Жалын, 1979. 7-б.; 
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ мәдениеті]]
[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</text>
      <sha1>asffy5vi5k6czz3yzgq0x1bumjahekw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көшім хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28924</id>
    <revision>
      <id>3620928</id>
      <parentid>3499364</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3620928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19086" sha1="p5iach6yo7st1y5dvulz4s8iweim7ri" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Түмен және сібір ханы
| Қазақша есімі        = Көшім хан
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = Қашлықтағы Көшім хан (Кунгур жылнамасы). Фрагмент.jpg
| Сурет ені    = 
| Атауы            = [[Ескер]] қаласындағы Көшім хан (Кунгур жылнамасы). Фрагмент.
| Титулы              = Түмен және сібір ханы 
| Ту               = 
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1569-1574, 1578-1598
| Басқаруын аяқтады        = 
| Ізашары     = [[Ахмет-Керей хан]]
| Ізбасары           = Әли хан
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = XVI ғасыр
| Туған жері     = [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасы]], [[Арал теңізі|Арал теңізінің]] солтүстік жағалауы, [[Алтыұл Ордасы|Алтыұл ұлысы]]
| Қайтыс болған күні        = 1598 немесе 1601
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Діні       = [[ислам]]
| Әкесі               = [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза хан]]
| Анасы              = 
| Жұбайы            = Салтаным, [[Сүзге ханым]], Жандәулет, Кек, және т.б.
| Балалары               = Әли, Шайым, Берді-Мұрат, Қапақша, Алтанай, Құмыш, Кедай, Шуақ, Асманақ, Келмамет, Әбілқайыр (Андрей Кучумович), Би-Падишах, Молла, Есім, Қанай, Әзім
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Ені=300px}}

'''Көшім хан''' (толық есімі ''Көшім Баһадүр хан'', [[сыбырлар|сіб.-тат.]] ''Көцөм хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Кучум-Богатырь царь, Кучюм царь'', [[Татар тілі|тат]]. ''Күчем хан'', туған жылы белгісіз – 1598 немесе 1601) – [[Шибан]] әулетінен шыққан [[Сібір хандығы|Сібір (Түмен) хандығының]] 1569-1574, 1578-1598 жылдардағы билеушісі, [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза ханның]] ұлы, түмен ханы [[Ибақ хан|Ибақтың]] немересі. 

== Өмірбаяны ==

=== Шығу тегі ===

Көшім ханның нақты туған уақыты мен орны белгісіз. [[Әбілғазы Баһадүр Хан|Әбілғазы Баһадүр ханның]] шежіресінде Көшім ханның шығу тегі төмендегідей:

&lt;blockquote&gt;''«...[[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] ұлы [[Жошы хан]], оның ұлы [[Шибан|Шибан хан]], ұлы Баһадүр хан, ұлы Жошы бұға, ұлы Бадақұл, ұлы Меңгу-Темір, ұлы Бик-күнди-оғлан, ұлы Әли-оғлан, ұлы [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед хан]], ұлы Махмұдбек хан, ұлы Ибақ хан, ұлы [[Құтлық хан]], ұлы Шамай сұлтан, ұлы Ұзар сұлтан, ұлы Баһадүр сұлтан. Жоғарыдағы Махмұдбек ханның [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза хан]] деген ұлы болған, оның Көшім хан деген ұлы болған...»''&lt;/blockquote&gt;

Савва Есиповтың жылнамасы бойынша, Көшім ханның шыққан тегі - [[Қазақ Ордасы]]. Ал [[Алексей Ираклиевич Левшин|А.И. Левшиннің]] кітабында [[қазақтар|қырғыз-қазақ]] ретінде аталып өтті. Соңғы зерттеулерге сәйкес Көшім, шамамен, 1537 жылы [[Ноғай ордасы|Ноғай Ордасының]] [[Алтыұл Ордасы|Алтыұл ұлысында]] дүниеге келген. 1530-1540-шы жылдары ноғай биі [[Шейх-Мамай (Ноғай Ордасы)|Шейх-Мамайдың]] сарайында болашақ қазақ ханы [[Хақназар]], Ибақ ханның немерелері [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керей]] және Көшім тәрбие алған.

=== Сібір тағын иеленуі ===
[[Едігер (тайбұғалық мырза)|Едігердің]] [[IV Иван|орыс патшасының]] қол астына өтуі Шибан әулеті өкілдерінің наразылығын тудырды. 1555-1563 жылдары [[Мәскеу|Мәскеуде]] Едігердің, Мұртаза хан мен оның ұлы Ахмет-Керейдің елшілері келіссөздер жүргізген. [[Тайбұғалықтар]] Исмаил бидің, ал шибандықтар Шейх-Мамай ұрпақтарының қолдауына ие болған. Орыс әскерінің көмегіне үміт артқан Едігердің жоспары іске аспады. «Сібір жылнамасы» Көшімнің [[Қашлық|Ескерді]] жаулап алуын әскери қақтығыс ретінде қарастырған. Патриарх жылнамасындағы ақпаратқа сәйкес орыс патшасына алым-салық төлеуге наразылық білдірген билеуші топтар Сібір тағына Мұртаза ханның [[Ахмет-Керей хан|ұлын]] шақырған. Көшім Ахмет-Керей ханның тұсында Шибан әулетінде қалыптасқан дәстүр бойынша әскери функцияны атқарған.

=== Ішкі және сыртқы саясаты ===
[[File:Сібір ордасы (1570).jpg|thumb|left|Сібір Ордасы (1570)]] 
Көшім хан 1560-шы және 1570-ші жылдары шығысқа ұйымдастырған жорықтарының нәтижесінде [[Қызыл-Тура]] мен Есілдің сағасынан бастап, Ом өзені, Барабы даласы, Обь маңындағы жерлерді басып алды. Жергілікті тайпалардың билеушілерімен одақ құрып, төленетін алым-салықтың мөлшерін бекітті. Жаңа шекаралардың бойында кішігірім қалашықтар салдыртты. Обь өзенінің жоғары ағысында мекендеген қалмақ тайпалары Көшім ханның одан әрі шығыс аймақтарды бағындыруына кедергі болды.
Көшім хан 1569-1570 жылдары қазақ ханы Хақназарға қарсы әскери жорық ұйымдастырған. Ноғай билеушілеріне жөнелтілген орыс елшісі Семен Мальцевтің Мәскеуге жазған хатына сәйкес 1569 жылы Хақназар хан, Шығай және Жалым сұлтандар бастаған әскер Ноғай ордасын шабуылдаған. 1570 жылы қазақ ханы басып алған жерлерінен шегініп, ноғай мырзаларымен, түмен (сібір) ханымен бітімге келген. 1570-ші жылдары Түмен (Сібір) хандығының майдан даласындағы белсенділігі батысқа ауысты. Оралдың арғы бетін басып алған Көшім Пермь жерін және салынып жатқан жаңа орыс қалаларын жиі шабуылдаған.

=== Орыс мемлекетімен қарым-қатынасы ===
[[File:Көшім қалашығы.jpg|thumb|left|[[Қашлық|Көшім қалашығы]] (''Кучюмово городище''). [[Семен Ульянович Ремезов|Ремезовтың]] «Сібірдің хорографиялық кітабы»]]

[[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасының]] Хақназар ханның тұсында күшеюі сібір билеушісін Орыс патшалығымен жақындасуға итермеледі. 1571 жылы екі мемлекеттің арасындағы қарым-қатынас күрт нашарлады. [[Қырым хандығы|Қырым әскерінің]] Мәскеуді өрттеп жіберуі Орыс патшалығының саяси беделіне кері әсер етті. Оған қоса Сібір хандығына бұхар ханы [[II Абдолла хан|ІІ Абдаллахтың]] ықпалы арта түсті. 1572 жылы Ескерге [[Хиуа|Хиуада]] [[Бұхара|Бұхараның]] өтініші бойынша жасақталған мұсылман миссиясы жетті. Миссияның негізгі мақсаты - жергілікті халық арасында [[ислам]] дінін тарату, сауда-саттық мәселелері және болашақ бұхар қоныстарын ұйымдастыру болды. Бұл саяси оқиғалар Строгановтардың иеліктерінде жергілікті тайпалардың көтерілістеріне алып келді. 1572 жылы Кама бойына Көшім хан, ал 1573 жылы Пермь жеріне [[Мәметқұл]] шабуылдар ұйымдастырған. Сібір ханы [[Орал таулары|Орал]] арқылы өтетін сауда жолдарын бақылауды, алым-салық төлейтін халықты қайтаруды және оның санын арттыруды көздеген. Ол [[марилер|черемистердің]] 1572 жылы ұйымдастырған көтерлісін сәтті пайдаланған. Осыған жауап ретінде орыс патшасы 1574 жылдың мамыр айында Строгановтарға иеліктерін қорғауға, жаңа бекіністер салуға, Сібірге шабуылдар үйымдастыруға, жалдамалы әскер жасақтауға рұқсат берді. Көшім ағасы Ахмет-Керейдің өлімінен кейін ноғай билеушілерімен қарым-қатынасын қалпына келтіруді қолға алды. Орыс патшасының бодандығын қабылдап, 1577 жылы Ноғай Ордасында кездескен орыс және сібір елшілері төленетін алым-салықтың мөлшерін бекітті. 1586 жылы Сібірге воеводалар Василий Сукин және Иван Мясной, ал 1587 жылы Данила Чулков жөнелтілді. Сібір мемлекетіндегі алауыздықтар оның әскери күшіне кері әсер етті. Көшімнің қарсыласы Сейтек мырза ханның ұлдарын Ескерден қуып шыққанымен, 1588 жылы Данила Чулковтың қолына түскен. 1590 жылдың 3 шілдесінде Көшім хан Тобыл қаласына мейлінше жақындап, көршілес ауылдардағы бірнеше адамды өлтіріп кеткен. Келесі жолы Қауырдақ және Салым болыстарын шабуылдап, жергілікті халықтан орыс бодандығына өткені үшін өшін алып, бай олжамен кері қайтқан. 
[[File:Kuchum Jerico cap 03 by shakko.jpg|left|thumb|«Көшім дулығасы» (XVI ғасыр, Иран). Қару-жарақ палатасында сақтаулы]]
1598 жылы орыстың тұрақты әскери отрядының уысынан шығып, ноғай даласына кетті, ол ондағы шайқастардың бірінде қаза тапты. Кейбір жылнамаларға сәйкес Көшім Қазақ Ордасына бет алған. Оның қалай және кімнің қолынан қаза тапқаны туралы тарихшылар толық анықтай қойған жоқ.

=== Ұрпақтары ===

Көшім ханның ұлдары:
* Әли
* Шайым
* Берді-Мұрат
* Қапақша
* Алтанай
* Құмыш
* Кедай
* Шуақ
* Асманақ
* Келмамет
* Әбілқайыр (Андрей Кучумович)
* Би-Падишах
* Молла
* Есім
* Қанай
* Әзім
Көшімнің өлімінен кейін 1601 жылы сібір тағына үлкен ұлы Әли отырды. Ол 1608 жылы орыс тұтқынына түсіп, Ярославльге жер аударылды. Ханның мирасқорлары Абылайкерім мен Керей сұлтандар сібір татарларының 1620-1630 жылдары орын алған көтерілістеріне белсене қатысқан. Алайда олар қалыптасқан саяси жағдайды өзгерте алмады.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |[[File:Көшім ханның тайбұғалықтармен шайқасы.jpg|thumb|Көшім ханның [[Едігер]] мен [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бекболат]] бастаған әскерімен шайқасы. Кунгур жылнамасы]]
 |[[File:Көшім ханның Қазандағы үйлену тойы.jpg|thumb|Көшім ханның [[Қазан (қала)|Қазандағы]] үйлену тойы. Кунгур жылнамасы]]
 |[[File:Көшім ханның әскер жасақтауы.jpg|thumb|Көшім ханның [[чуваштар|чуваштардан]], [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасынан]], вогулдардан, остяктардан әскер жасақтауы. Кунгур жылнамасы]]
 |[[File:Көшім ханның Қашлықтан қашып, Қазақ Ордасына бет алуы.jpg|thumb|Көшім ханның [[Қашлық|Қашлықтан]] қашып, Қазақ Ордасына бет алуы. Кунгур жылнамасы]]
 |}

== Әдебиет ==

* ''Атласи Х.'' История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 96 с.
* ''Катанов Н.Ф.'' Предания тобольских татар о Кучуме и Ермаке // Ежегодник Тобольского губернского музея. Вып. 5. Тобольск, 1896. С. 1–12.
* ''Маслюженко Д. Н., Рябинина Е. А.'' Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 97—111. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.
* ''Матвеев А. В., Татауров С. Ф.'' Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 112—117. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.
* ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* ''Миллер Г.Ф.'' История Сибири. Кн.1. М.-Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1937. 662 с.
* Посольские книги по связям России с Ногайской Ордой. 1561-1566 гг. Публикация текста / [сост. Д. А. Мустафина ; авт.предисл. В. В. Трепавлов]. - Казань : Татар. кн. изд-во, 2018. - 231 с., илл.
* ПСРЛ, 1987 – Полное собрание русских летописей. Т.36. Сибирские летописи. Ч.1. Группа Есиповской летописи. М.: Наука, 1987. 383 с.
* Родословное древо тюрков. Сочинение Абуль-Гази, хивинского хана. Пер. и предисл. Г.С.Саблукова. Казань: Тип. Имп. ун-та, 1906. 352 с.
* ''Трепавлов В.В.'' Сибирский юрт после Ермака: Кучум и Кучумовичи в борьбе за реванш. М.: Вост.лит., 2012. 231 с.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.


[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1598 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Билеушілер]]
[[Санат:Сібір хандығының билеушілері]]</text>
      <sha1>p5iach6yo7st1y5dvulz4s8iweim7ri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620929</id>
      <parentid>3620928</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығу тегі */</comment>
      <origin>3620929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19086" sha1="ku9e3qezzdsrzmw2s0c0rugmsdliwmn" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Түмен және сібір ханы
| Қазақша есімі        = Көшім хан
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = Қашлықтағы Көшім хан (Кунгур жылнамасы). Фрагмент.jpg
| Сурет ені    = 
| Атауы            = [[Ескер]] қаласындағы Көшім хан (Кунгур жылнамасы). Фрагмент.
| Титулы              = Түмен және сібір ханы 
| Ту               = 
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1569-1574, 1578-1598
| Басқаруын аяқтады        = 
| Ізашары     = [[Ахмет-Керей хан]]
| Ізбасары           = Әли хан
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = XVI ғасыр
| Туған жері     = [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасы]], [[Арал теңізі|Арал теңізінің]] солтүстік жағалауы, [[Алтыұл Ордасы|Алтыұл ұлысы]]
| Қайтыс болған күні        = 1598 немесе 1601
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Діні       = [[ислам]]
| Әкесі               = [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза хан]]
| Анасы              = 
| Жұбайы            = Салтаным, [[Сүзге ханым]], Жандәулет, Кек, және т.б.
| Балалары               = Әли, Шайым, Берді-Мұрат, Қапақша, Алтанай, Құмыш, Кедай, Шуақ, Асманақ, Келмамет, Әбілқайыр (Андрей Кучумович), Би-Падишах, Молла, Есім, Қанай, Әзім
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Ені=300px}}

'''Көшім хан''' (толық есімі ''Көшім Баһадүр хан'', [[сыбырлар|сіб.-тат.]] ''Көцөм хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Кучум-Богатырь царь, Кучюм царь'', [[Татар тілі|тат]]. ''Күчем хан'', туған жылы белгісіз – 1598 немесе 1601) – [[Шибан]] әулетінен шыққан [[Сібір хандығы|Сібір (Түмен) хандығының]] 1569-1574, 1578-1598 жылдардағы билеушісі, [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза ханның]] ұлы, түмен ханы [[Ибақ хан|Ибақтың]] немересі. 

== Өмірбаяны ==

=== Шығу тегі ===

Көшім ханның нақты туған уақыты мен орны белгісіз. [[Әбілғазы Баһадүр хан|Әбілғазы Баһадүр ханның]] шежіресінде Көшім ханның шығу тегі төмендегідей:

&lt;blockquote&gt;''«...[[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] ұлы [[Жошы хан]], оның ұлы [[Шибан|Шибан хан]], ұлы Баһадүр хан, ұлы Жошы бұға, ұлы Бадақұл, ұлы Меңгу-Темір, ұлы Бик-күнди-оғлан, ұлы Әли-оғлан, ұлы [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед хан]], ұлы Махмұдбек хан, ұлы Ибақ хан, ұлы [[Құтлық хан]], ұлы Шамай сұлтан, ұлы Ұзар сұлтан, ұлы Баһадүр сұлтан. Жоғарыдағы Махмұдбек ханның [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза хан]] деген ұлы болған, оның Көшім хан деген ұлы болған...»''&lt;/blockquote&gt;

Савва Есиповтың жылнамасы бойынша, Көшім ханның шыққан тегі - [[Қазақ Ордасы]]. Ал [[Алексей Ираклиевич Левшин|А.И. Левшиннің]] кітабында [[қазақтар|қырғыз-қазақ]] ретінде аталып өтті. Соңғы зерттеулерге сәйкес Көшім, шамамен, 1537 жылы [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасының]] [[Алтыұл Ордасы|Алтыұл ұлысында]] дүниеге келген. 1530-1540-шы жылдары ноғай биі [[Шейх-Мамай (Ноғай Ордасы)|Шейх-Мамайдың]] сарайында болашақ қазақ ханы [[Хақназар]], Ибақ ханның немерелері [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керей]] және Көшім тәрбие алған.

=== Сібір тағын иеленуі ===
[[Едігер (тайбұғалық мырза)|Едігердің]] [[IV Иван|орыс патшасының]] қол астына өтуі Шибан әулеті өкілдерінің наразылығын тудырды. 1555-1563 жылдары [[Мәскеу|Мәскеуде]] Едігердің, Мұртаза хан мен оның ұлы Ахмет-Керейдің елшілері келіссөздер жүргізген. [[Тайбұғалықтар]] Исмаил бидің, ал шибандықтар Шейх-Мамай ұрпақтарының қолдауына ие болған. Орыс әскерінің көмегіне үміт артқан Едігердің жоспары іске аспады. «Сібір жылнамасы» Көшімнің [[Қашлық|Ескерді]] жаулап алуын әскери қақтығыс ретінде қарастырған. Патриарх жылнамасындағы ақпаратқа сәйкес орыс патшасына алым-салық төлеуге наразылық білдірген билеуші топтар Сібір тағына Мұртаза ханның [[Ахмет-Керей хан|ұлын]] шақырған. Көшім Ахмет-Керей ханның тұсында Шибан әулетінде қалыптасқан дәстүр бойынша әскери функцияны атқарған.

=== Ішкі және сыртқы саясаты ===
[[File:Сібір ордасы (1570).jpg|thumb|left|Сібір Ордасы (1570)]] 
Көшім хан 1560-шы және 1570-ші жылдары шығысқа ұйымдастырған жорықтарының нәтижесінде [[Қызыл-Тура]] мен Есілдің сағасынан бастап, Ом өзені, Барабы даласы, Обь маңындағы жерлерді басып алды. Жергілікті тайпалардың билеушілерімен одақ құрып, төленетін алым-салықтың мөлшерін бекітті. Жаңа шекаралардың бойында кішігірім қалашықтар салдыртты. Обь өзенінің жоғары ағысында мекендеген қалмақ тайпалары Көшім ханның одан әрі шығыс аймақтарды бағындыруына кедергі болды.
Көшім хан 1569-1570 жылдары қазақ ханы Хақназарға қарсы әскери жорық ұйымдастырған. Ноғай билеушілеріне жөнелтілген орыс елшісі Семен Мальцевтің Мәскеуге жазған хатына сәйкес 1569 жылы Хақназар хан, Шығай және Жалым сұлтандар бастаған әскер Ноғай ордасын шабуылдаған. 1570 жылы қазақ ханы басып алған жерлерінен шегініп, ноғай мырзаларымен, түмен (сібір) ханымен бітімге келген. 1570-ші жылдары Түмен (Сібір) хандығының майдан даласындағы белсенділігі батысқа ауысты. Оралдың арғы бетін басып алған Көшім Пермь жерін және салынып жатқан жаңа орыс қалаларын жиі шабуылдаған.

=== Орыс мемлекетімен қарым-қатынасы ===
[[File:Көшім қалашығы.jpg|thumb|left|[[Қашлық|Көшім қалашығы]] (''Кучюмово городище''). [[Семен Ульянович Ремезов|Ремезовтың]] «Сібірдің хорографиялық кітабы»]]

[[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасының]] Хақназар ханның тұсында күшеюі сібір билеушісін Орыс патшалығымен жақындасуға итермеледі. 1571 жылы екі мемлекеттің арасындағы қарым-қатынас күрт нашарлады. [[Қырым хандығы|Қырым әскерінің]] Мәскеуді өрттеп жіберуі Орыс патшалығының саяси беделіне кері әсер етті. Оған қоса Сібір хандығына бұхар ханы [[II Абдолла хан|ІІ Абдаллахтың]] ықпалы арта түсті. 1572 жылы Ескерге [[Хиуа|Хиуада]] [[Бұхара|Бұхараның]] өтініші бойынша жасақталған мұсылман миссиясы жетті. Миссияның негізгі мақсаты - жергілікті халық арасында [[ислам]] дінін тарату, сауда-саттық мәселелері және болашақ бұхар қоныстарын ұйымдастыру болды. Бұл саяси оқиғалар Строгановтардың иеліктерінде жергілікті тайпалардың көтерілістеріне алып келді. 1572 жылы Кама бойына Көшім хан, ал 1573 жылы Пермь жеріне [[Мәметқұл]] шабуылдар ұйымдастырған. Сібір ханы [[Орал таулары|Орал]] арқылы өтетін сауда жолдарын бақылауды, алым-салық төлейтін халықты қайтаруды және оның санын арттыруды көздеген. Ол [[марилер|черемистердің]] 1572 жылы ұйымдастырған көтерлісін сәтті пайдаланған. Осыған жауап ретінде орыс патшасы 1574 жылдың мамыр айында Строгановтарға иеліктерін қорғауға, жаңа бекіністер салуға, Сібірге шабуылдар үйымдастыруға, жалдамалы әскер жасақтауға рұқсат берді. Көшім ағасы Ахмет-Керейдің өлімінен кейін ноғай билеушілерімен қарым-қатынасын қалпына келтіруді қолға алды. Орыс патшасының бодандығын қабылдап, 1577 жылы Ноғай Ордасында кездескен орыс және сібір елшілері төленетін алым-салықтың мөлшерін бекітті. 1586 жылы Сібірге воеводалар Василий Сукин және Иван Мясной, ал 1587 жылы Данила Чулков жөнелтілді. Сібір мемлекетіндегі алауыздықтар оның әскери күшіне кері әсер етті. Көшімнің қарсыласы Сейтек мырза ханның ұлдарын Ескерден қуып шыққанымен, 1588 жылы Данила Чулковтың қолына түскен. 1590 жылдың 3 шілдесінде Көшім хан Тобыл қаласына мейлінше жақындап, көршілес ауылдардағы бірнеше адамды өлтіріп кеткен. Келесі жолы Қауырдақ және Салым болыстарын шабуылдап, жергілікті халықтан орыс бодандығына өткені үшін өшін алып, бай олжамен кері қайтқан. 
[[File:Kuchum Jerico cap 03 by shakko.jpg|left|thumb|«Көшім дулығасы» (XVI ғасыр, Иран). Қару-жарақ палатасында сақтаулы]]
1598 жылы орыстың тұрақты әскери отрядының уысынан шығып, ноғай даласына кетті, ол ондағы шайқастардың бірінде қаза тапты. Кейбір жылнамаларға сәйкес Көшім Қазақ Ордасына бет алған. Оның қалай және кімнің қолынан қаза тапқаны туралы тарихшылар толық анықтай қойған жоқ.

=== Ұрпақтары ===

Көшім ханның ұлдары:
* Әли
* Шайым
* Берді-Мұрат
* Қапақша
* Алтанай
* Құмыш
* Кедай
* Шуақ
* Асманақ
* Келмамет
* Әбілқайыр (Андрей Кучумович)
* Би-Падишах
* Молла
* Есім
* Қанай
* Әзім
Көшімнің өлімінен кейін 1601 жылы сібір тағына үлкен ұлы Әли отырды. Ол 1608 жылы орыс тұтқынына түсіп, Ярославльге жер аударылды. Ханның мирасқорлары Абылайкерім мен Керей сұлтандар сібір татарларының 1620-1630 жылдары орын алған көтерілістеріне белсене қатысқан. Алайда олар қалыптасқан саяси жағдайды өзгерте алмады.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |[[File:Көшім ханның тайбұғалықтармен шайқасы.jpg|thumb|Көшім ханның [[Едігер]] мен [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бекболат]] бастаған әскерімен шайқасы. Кунгур жылнамасы]]
 |[[File:Көшім ханның Қазандағы үйлену тойы.jpg|thumb|Көшім ханның [[Қазан (қала)|Қазандағы]] үйлену тойы. Кунгур жылнамасы]]
 |[[File:Көшім ханның әскер жасақтауы.jpg|thumb|Көшім ханның [[чуваштар|чуваштардан]], [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасынан]], вогулдардан, остяктардан әскер жасақтауы. Кунгур жылнамасы]]
 |[[File:Көшім ханның Қашлықтан қашып, Қазақ Ордасына бет алуы.jpg|thumb|Көшім ханның [[Қашлық|Қашлықтан]] қашып, Қазақ Ордасына бет алуы. Кунгур жылнамасы]]
 |}

== Әдебиет ==

* ''Атласи Х.'' История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 96 с.
* ''Катанов Н.Ф.'' Предания тобольских татар о Кучуме и Ермаке // Ежегодник Тобольского губернского музея. Вып. 5. Тобольск, 1896. С. 1–12.
* ''Маслюженко Д. Н., Рябинина Е. А.'' Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 97—111. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.
* ''Матвеев А. В., Татауров С. Ф.'' Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 112—117. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.
* ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* ''Миллер Г.Ф.'' История Сибири. Кн.1. М.-Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1937. 662 с.
* Посольские книги по связям России с Ногайской Ордой. 1561-1566 гг. Публикация текста / [сост. Д. А. Мустафина ; авт.предисл. В. В. Трепавлов]. - Казань : Татар. кн. изд-во, 2018. - 231 с., илл.
* ПСРЛ, 1987 – Полное собрание русских летописей. Т.36. Сибирские летописи. Ч.1. Группа Есиповской летописи. М.: Наука, 1987. 383 с.
* Родословное древо тюрков. Сочинение Абуль-Гази, хивинского хана. Пер. и предисл. Г.С.Саблукова. Казань: Тип. Имп. ун-та, 1906. 352 с.
* ''Трепавлов В.В.'' Сибирский юрт после Ермака: Кучум и Кучумовичи в борьбе за реванш. М.: Вост.лит., 2012. 231 с.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.


[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1598 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Билеушілер]]
[[Санат:Сібір хандығының билеушілері]]</text>
      <sha1>ku9e3qezzdsrzmw2s0c0rugmsdliwmn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620930</id>
      <parentid>3620929</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:13:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығу тегі */</comment>
      <origin>3620930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19119" sha1="th4jlp5ecqmongslr59svg3o7prp52u" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Түмен және сібір ханы
| Қазақша есімі        = Көшім хан
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = Қашлықтағы Көшім хан (Кунгур жылнамасы). Фрагмент.jpg
| Сурет ені    = 
| Атауы            = [[Ескер]] қаласындағы Көшім хан (Кунгур жылнамасы). Фрагмент.
| Титулы              = Түмен және сібір ханы 
| Ту               = 
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1569-1574, 1578-1598
| Басқаруын аяқтады        = 
| Ізашары     = [[Ахмет-Керей хан]]
| Ізбасары           = Әли хан
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = XVI ғасыр
| Туған жері     = [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасы]], [[Арал теңізі|Арал теңізінің]] солтүстік жағалауы, [[Алтыұл Ордасы|Алтыұл ұлысы]]
| Қайтыс болған күні        = 1598 немесе 1601
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Діні       = [[ислам]]
| Әкесі               = [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза хан]]
| Анасы              = 
| Жұбайы            = Салтаным, [[Сүзге ханым]], Жандәулет, Кек, және т.б.
| Балалары               = Әли, Шайым, Берді-Мұрат, Қапақша, Алтанай, Құмыш, Кедай, Шуақ, Асманақ, Келмамет, Әбілқайыр (Андрей Кучумович), Би-Падишах, Молла, Есім, Қанай, Әзім
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Ені=300px}}

'''Көшім хан''' (толық есімі ''Көшім Баһадүр хан'', [[сыбырлар|сіб.-тат.]] ''Көцөм хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Кучум-Богатырь царь, Кучюм царь'', [[Татар тілі|тат]]. ''Күчем хан'', туған жылы белгісіз – 1598 немесе 1601) – [[Шибан]] әулетінен шыққан [[Сібір хандығы|Сібір (Түмен) хандығының]] 1569-1574, 1578-1598 жылдардағы билеушісі, [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза ханның]] ұлы, түмен ханы [[Ибақ хан|Ибақтың]] немересі. 

== Өмірбаяны ==

=== Шығу тегі ===

Көшім ханның нақты туған уақыты мен орны белгісіз. [[Әбілғазы Баһадүр хан|Әбілғазы Баһадүр ханның]] шежіресінде Көшім ханның шығу тегі төмендегідей:

&lt;blockquote&gt;''«...[[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] ұлы [[Жошы хан]], оның ұлы [[Шибан|Шибан хан]], ұлы Баһадүр хан, ұлы Жошы бұға, ұлы Бадақұл, ұлы Меңгу-Темір, ұлы Бик-күнди-оғлан, ұлы Әли-оғлан, ұлы [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед хан]], ұлы Махмұдбек хан, ұлы Ибақ хан, ұлы [[Құтлық хан]], ұлы Шамай сұлтан, ұлы Ұзар сұлтан, ұлы Баһадүр сұлтан. Жоғарыдағы Махмұдбек ханның [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза хан]] деген ұлы болған, оның Көшім хан деген ұлы болған...»''&lt;/blockquote&gt;

Савва Есиповтың жылнамасы бойынша, Көшім ханның шыққан тегі - [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасы]]. Ал [[Алексей Ираклиевич Левшин|А.И. Левшиннің]] кітабында [[қазақтар|қырғыз-қазақ]] ретінде аталып өтті. Соңғы зерттеулерге сәйкес Көшім, шамамен, 1537 жылы [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасының]] [[Алтыұл Ордасы|Алтыұл ұлысында]] дүниеге келген. 1530-1540-шы жылдары ноғай биі [[Шейх-Мамай (Ноғай Ордасы)|Шейх-Мамайдың]] сарайында болашақ қазақ ханы [[Хақназар хан]], Ибақ ханның немерелері [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керей]] және Көшім тәрбие алған.

=== Сібір тағын иеленуі ===
[[Едігер (тайбұғалық мырза)|Едігердің]] [[IV Иван|орыс патшасының]] қол астына өтуі Шибан әулеті өкілдерінің наразылығын тудырды. 1555-1563 жылдары [[Мәскеу|Мәскеуде]] Едігердің, Мұртаза хан мен оның ұлы Ахмет-Керейдің елшілері келіссөздер жүргізген. [[Тайбұғалықтар]] Исмаил бидің, ал шибандықтар Шейх-Мамай ұрпақтарының қолдауына ие болған. Орыс әскерінің көмегіне үміт артқан Едігердің жоспары іске аспады. «Сібір жылнамасы» Көшімнің [[Қашлық|Ескерді]] жаулап алуын әскери қақтығыс ретінде қарастырған. Патриарх жылнамасындағы ақпаратқа сәйкес орыс патшасына алым-салық төлеуге наразылық білдірген билеуші топтар Сібір тағына Мұртаза ханның [[Ахмет-Керей хан|ұлын]] шақырған. Көшім Ахмет-Керей ханның тұсында Шибан әулетінде қалыптасқан дәстүр бойынша әскери функцияны атқарған.

=== Ішкі және сыртқы саясаты ===
[[File:Сібір ордасы (1570).jpg|thumb|left|Сібір Ордасы (1570)]] 
Көшім хан 1560-шы және 1570-ші жылдары шығысқа ұйымдастырған жорықтарының нәтижесінде [[Қызыл-Тура]] мен Есілдің сағасынан бастап, Ом өзені, Барабы даласы, Обь маңындағы жерлерді басып алды. Жергілікті тайпалардың билеушілерімен одақ құрып, төленетін алым-салықтың мөлшерін бекітті. Жаңа шекаралардың бойында кішігірім қалашықтар салдыртты. Обь өзенінің жоғары ағысында мекендеген қалмақ тайпалары Көшім ханның одан әрі шығыс аймақтарды бағындыруына кедергі болды.
Көшім хан 1569-1570 жылдары қазақ ханы Хақназарға қарсы әскери жорық ұйымдастырған. Ноғай билеушілеріне жөнелтілген орыс елшісі Семен Мальцевтің Мәскеуге жазған хатына сәйкес 1569 жылы Хақназар хан, Шығай және Жалым сұлтандар бастаған әскер Ноғай ордасын шабуылдаған. 1570 жылы қазақ ханы басып алған жерлерінен шегініп, ноғай мырзаларымен, түмен (сібір) ханымен бітімге келген. 1570-ші жылдары Түмен (Сібір) хандығының майдан даласындағы белсенділігі батысқа ауысты. Оралдың арғы бетін басып алған Көшім Пермь жерін және салынып жатқан жаңа орыс қалаларын жиі шабуылдаған.

=== Орыс мемлекетімен қарым-қатынасы ===
[[File:Көшім қалашығы.jpg|thumb|left|[[Қашлық|Көшім қалашығы]] (''Кучюмово городище''). [[Семен Ульянович Ремезов|Ремезовтың]] «Сібірдің хорографиялық кітабы»]]

[[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасының]] Хақназар ханның тұсында күшеюі сібір билеушісін Орыс патшалығымен жақындасуға итермеледі. 1571 жылы екі мемлекеттің арасындағы қарым-қатынас күрт нашарлады. [[Қырым хандығы|Қырым әскерінің]] Мәскеуді өрттеп жіберуі Орыс патшалығының саяси беделіне кері әсер етті. Оған қоса Сібір хандығына бұхар ханы [[II Абдолла хан|ІІ Абдаллахтың]] ықпалы арта түсті. 1572 жылы Ескерге [[Хиуа|Хиуада]] [[Бұхара|Бұхараның]] өтініші бойынша жасақталған мұсылман миссиясы жетті. Миссияның негізгі мақсаты - жергілікті халық арасында [[ислам]] дінін тарату, сауда-саттық мәселелері және болашақ бұхар қоныстарын ұйымдастыру болды. Бұл саяси оқиғалар Строгановтардың иеліктерінде жергілікті тайпалардың көтерілістеріне алып келді. 1572 жылы Кама бойына Көшім хан, ал 1573 жылы Пермь жеріне [[Мәметқұл]] шабуылдар ұйымдастырған. Сібір ханы [[Орал таулары|Орал]] арқылы өтетін сауда жолдарын бақылауды, алым-салық төлейтін халықты қайтаруды және оның санын арттыруды көздеген. Ол [[марилер|черемистердің]] 1572 жылы ұйымдастырған көтерлісін сәтті пайдаланған. Осыған жауап ретінде орыс патшасы 1574 жылдың мамыр айында Строгановтарға иеліктерін қорғауға, жаңа бекіністер салуға, Сібірге шабуылдар үйымдастыруға, жалдамалы әскер жасақтауға рұқсат берді. Көшім ағасы Ахмет-Керейдің өлімінен кейін ноғай билеушілерімен қарым-қатынасын қалпына келтіруді қолға алды. Орыс патшасының бодандығын қабылдап, 1577 жылы Ноғай Ордасында кездескен орыс және сібір елшілері төленетін алым-салықтың мөлшерін бекітті. 1586 жылы Сібірге воеводалар Василий Сукин және Иван Мясной, ал 1587 жылы Данила Чулков жөнелтілді. Сібір мемлекетіндегі алауыздықтар оның әскери күшіне кері әсер етті. Көшімнің қарсыласы Сейтек мырза ханның ұлдарын Ескерден қуып шыққанымен, 1588 жылы Данила Чулковтың қолына түскен. 1590 жылдың 3 шілдесінде Көшім хан Тобыл қаласына мейлінше жақындап, көршілес ауылдардағы бірнеше адамды өлтіріп кеткен. Келесі жолы Қауырдақ және Салым болыстарын шабуылдап, жергілікті халықтан орыс бодандығына өткені үшін өшін алып, бай олжамен кері қайтқан. 
[[File:Kuchum Jerico cap 03 by shakko.jpg|left|thumb|«Көшім дулығасы» (XVI ғасыр, Иран). Қару-жарақ палатасында сақтаулы]]
1598 жылы орыстың тұрақты әскери отрядының уысынан шығып, ноғай даласына кетті, ол ондағы шайқастардың бірінде қаза тапты. Кейбір жылнамаларға сәйкес Көшім Қазақ Ордасына бет алған. Оның қалай және кімнің қолынан қаза тапқаны туралы тарихшылар толық анықтай қойған жоқ.

=== Ұрпақтары ===

Көшім ханның ұлдары:
* Әли
* Шайым
* Берді-Мұрат
* Қапақша
* Алтанай
* Құмыш
* Кедай
* Шуақ
* Асманақ
* Келмамет
* Әбілқайыр (Андрей Кучумович)
* Би-Падишах
* Молла
* Есім
* Қанай
* Әзім
Көшімнің өлімінен кейін 1601 жылы сібір тағына үлкен ұлы Әли отырды. Ол 1608 жылы орыс тұтқынына түсіп, Ярославльге жер аударылды. Ханның мирасқорлары Абылайкерім мен Керей сұлтандар сібір татарларының 1620-1630 жылдары орын алған көтерілістеріне белсене қатысқан. Алайда олар қалыптасқан саяси жағдайды өзгерте алмады.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |[[File:Көшім ханның тайбұғалықтармен шайқасы.jpg|thumb|Көшім ханның [[Едігер]] мен [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бекболат]] бастаған әскерімен шайқасы. Кунгур жылнамасы]]
 |[[File:Көшім ханның Қазандағы үйлену тойы.jpg|thumb|Көшім ханның [[Қазан (қала)|Қазандағы]] үйлену тойы. Кунгур жылнамасы]]
 |[[File:Көшім ханның әскер жасақтауы.jpg|thumb|Көшім ханның [[чуваштар|чуваштардан]], [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасынан]], вогулдардан, остяктардан әскер жасақтауы. Кунгур жылнамасы]]
 |[[File:Көшім ханның Қашлықтан қашып, Қазақ Ордасына бет алуы.jpg|thumb|Көшім ханның [[Қашлық|Қашлықтан]] қашып, Қазақ Ордасына бет алуы. Кунгур жылнамасы]]
 |}

== Әдебиет ==

* ''Атласи Х.'' История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 96 с.
* ''Катанов Н.Ф.'' Предания тобольских татар о Кучуме и Ермаке // Ежегодник Тобольского губернского музея. Вып. 5. Тобольск, 1896. С. 1–12.
* ''Маслюженко Д. Н., Рябинина Е. А.'' Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 97—111. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.
* ''Матвеев А. В., Татауров С. Ф.'' Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 112—117. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.
* ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* ''Миллер Г.Ф.'' История Сибири. Кн.1. М.-Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1937. 662 с.
* Посольские книги по связям России с Ногайской Ордой. 1561-1566 гг. Публикация текста / [сост. Д. А. Мустафина ; авт.предисл. В. В. Трепавлов]. - Казань : Татар. кн. изд-во, 2018. - 231 с., илл.
* ПСРЛ, 1987 – Полное собрание русских летописей. Т.36. Сибирские летописи. Ч.1. Группа Есиповской летописи. М.: Наука, 1987. 383 с.
* Родословное древо тюрков. Сочинение Абуль-Гази, хивинского хана. Пер. и предисл. Г.С.Саблукова. Казань: Тип. Имп. ун-та, 1906. 352 с.
* ''Трепавлов В.В.'' Сибирский юрт после Ермака: Кучум и Кучумовичи в борьбе за реванш. М.: Вост.лит., 2012. 231 с.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.


[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1598 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Билеушілер]]
[[Санат:Сібір хандығының билеушілері]]</text>
      <sha1>th4jlp5ecqmongslr59svg3o7prp52u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620931</id>
      <parentid>3620930</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:14:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сібір тағын иеленуі */</comment>
      <origin>3620931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19117" sha1="jiezhcod3k3mfhy7jn8ab2u7gol5rbo" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Түмен және сібір ханы
| Қазақша есімі        = Көшім хан
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = Қашлықтағы Көшім хан (Кунгур жылнамасы). Фрагмент.jpg
| Сурет ені    = 
| Атауы            = [[Ескер]] қаласындағы Көшім хан (Кунгур жылнамасы). Фрагмент.
| Титулы              = Түмен және сібір ханы 
| Ту               = 
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1569-1574, 1578-1598
| Басқаруын аяқтады        = 
| Ізашары     = [[Ахмет-Керей хан]]
| Ізбасары           = Әли хан
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = XVI ғасыр
| Туған жері     = [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасы]], [[Арал теңізі|Арал теңізінің]] солтүстік жағалауы, [[Алтыұл Ордасы|Алтыұл ұлысы]]
| Қайтыс болған күні        = 1598 немесе 1601
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Діні       = [[ислам]]
| Әкесі               = [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза хан]]
| Анасы              = 
| Жұбайы            = Салтаным, [[Сүзге ханым]], Жандәулет, Кек, және т.б.
| Балалары               = Әли, Шайым, Берді-Мұрат, Қапақша, Алтанай, Құмыш, Кедай, Шуақ, Асманақ, Келмамет, Әбілқайыр (Андрей Кучумович), Би-Падишах, Молла, Есім, Қанай, Әзім
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Ені=300px}}

'''Көшім хан''' (толық есімі ''Көшім Баһадүр хан'', [[сыбырлар|сіб.-тат.]] ''Көцөм хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Кучум-Богатырь царь, Кучюм царь'', [[Татар тілі|тат]]. ''Күчем хан'', туған жылы белгісіз – 1598 немесе 1601) – [[Шибан]] әулетінен шыққан [[Сібір хандығы|Сібір (Түмен) хандығының]] 1569-1574, 1578-1598 жылдардағы билеушісі, [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза ханның]] ұлы, түмен ханы [[Ибақ хан|Ибақтың]] немересі. 

== Өмірбаяны ==

=== Шығу тегі ===

Көшім ханның нақты туған уақыты мен орны белгісіз. [[Әбілғазы Баһадүр хан|Әбілғазы Баһадүр ханның]] шежіресінде Көшім ханның шығу тегі төмендегідей:

&lt;blockquote&gt;''«...[[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] ұлы [[Жошы хан]], оның ұлы [[Шибан|Шибан хан]], ұлы Баһадүр хан, ұлы Жошы бұға, ұлы Бадақұл, ұлы Меңгу-Темір, ұлы Бик-күнди-оғлан, ұлы Әли-оғлан, ұлы [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед хан]], ұлы Махмұдбек хан, ұлы Ибақ хан, ұлы [[Құтлық хан]], ұлы Шамай сұлтан, ұлы Ұзар сұлтан, ұлы Баһадүр сұлтан. Жоғарыдағы Махмұдбек ханның [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза хан]] деген ұлы болған, оның Көшім хан деген ұлы болған...»''&lt;/blockquote&gt;

Савва Есиповтың жылнамасы бойынша, Көшім ханның шыққан тегі - [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасы]]. Ал [[Алексей Ираклиевич Левшин|А.И. Левшиннің]] кітабында [[қазақтар|қырғыз-қазақ]] ретінде аталып өтті. Соңғы зерттеулерге сәйкес Көшім, шамамен, 1537 жылы [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасының]] [[Алтыұл Ордасы|Алтыұл ұлысында]] дүниеге келген. 1530-1540-шы жылдары ноғай биі [[Шейх-Мамай (Ноғай Ордасы)|Шейх-Мамайдың]] сарайында болашақ қазақ ханы [[Хақназар хан]], Ибақ ханның немерелері [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керей]] және Көшім тәрбие алған.

=== Сібір тағын иеленуі ===
[[Едігер (тайбұғалық мырза)|Едігердің]] [[IV Иван|орыс патшасының]] қол астына өтуі Шибан әулеті өкілдерінің наразылығын тудырды. 1555-1563 жылдары [[Мәскеу|Мәскеуде]] Едігердің, Мұртаза хан мен оның ұлы Ахмет-Керейдің елшілері келіссөздер жүргізген. [[Тайбұғалықтар]] Исмаил бидің, ал шибандықтар Шейх-Мамай ұрпақтарының қолдауына ие болған. Орыс әскерінің көмегіне үміт артқан Едігердің жоспары іске аспады. «Сібір жылнамасы» Көшімнің [[Ескер|Ескерді]] жаулап алуын әскери қақтығыс ретінде қарастырған. Патриарх жылнамасындағы ақпаратқа сәйкес орыс патшасына алым-салық төлеуге наразылық білдірген билеуші топтар Сібір тағына Мұртаза ханның [[Ахмет-Керей хан|ұлын]] шақырған. Көшім Ахмет-Керей ханның тұсында Шибан әулетінде қалыптасқан дәстүр бойынша әскери функцияны атқарған.

=== Ішкі және сыртқы саясаты ===
[[File:Сібір ордасы (1570).jpg|thumb|left|Сібір Ордасы (1570)]] 
Көшім хан 1560-шы және 1570-ші жылдары шығысқа ұйымдастырған жорықтарының нәтижесінде [[Қызыл-Тура]] мен Есілдің сағасынан бастап, Ом өзені, Барабы даласы, Обь маңындағы жерлерді басып алды. Жергілікті тайпалардың билеушілерімен одақ құрып, төленетін алым-салықтың мөлшерін бекітті. Жаңа шекаралардың бойында кішігірім қалашықтар салдыртты. Обь өзенінің жоғары ағысында мекендеген қалмақ тайпалары Көшім ханның одан әрі шығыс аймақтарды бағындыруына кедергі болды.
Көшім хан 1569-1570 жылдары қазақ ханы Хақназарға қарсы әскери жорық ұйымдастырған. Ноғай билеушілеріне жөнелтілген орыс елшісі Семен Мальцевтің Мәскеуге жазған хатына сәйкес 1569 жылы Хақназар хан, Шығай және Жалым сұлтандар бастаған әскер Ноғай ордасын шабуылдаған. 1570 жылы қазақ ханы басып алған жерлерінен шегініп, ноғай мырзаларымен, түмен (сібір) ханымен бітімге келген. 1570-ші жылдары Түмен (Сібір) хандығының майдан даласындағы белсенділігі батысқа ауысты. Оралдың арғы бетін басып алған Көшім Пермь жерін және салынып жатқан жаңа орыс қалаларын жиі шабуылдаған.

=== Орыс мемлекетімен қарым-қатынасы ===
[[File:Көшім қалашығы.jpg|thumb|left|[[Қашлық|Көшім қалашығы]] (''Кучюмово городище''). [[Семен Ульянович Ремезов|Ремезовтың]] «Сібірдің хорографиялық кітабы»]]

[[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасының]] Хақназар ханның тұсында күшеюі сібір билеушісін Орыс патшалығымен жақындасуға итермеледі. 1571 жылы екі мемлекеттің арасындағы қарым-қатынас күрт нашарлады. [[Қырым хандығы|Қырым әскерінің]] Мәскеуді өрттеп жіберуі Орыс патшалығының саяси беделіне кері әсер етті. Оған қоса Сібір хандығына бұхар ханы [[II Абдолла хан|ІІ Абдаллахтың]] ықпалы арта түсті. 1572 жылы Ескерге [[Хиуа|Хиуада]] [[Бұхара|Бұхараның]] өтініші бойынша жасақталған мұсылман миссиясы жетті. Миссияның негізгі мақсаты - жергілікті халық арасында [[ислам]] дінін тарату, сауда-саттық мәселелері және болашақ бұхар қоныстарын ұйымдастыру болды. Бұл саяси оқиғалар Строгановтардың иеліктерінде жергілікті тайпалардың көтерілістеріне алып келді. 1572 жылы Кама бойына Көшім хан, ал 1573 жылы Пермь жеріне [[Мәметқұл]] шабуылдар ұйымдастырған. Сібір ханы [[Орал таулары|Орал]] арқылы өтетін сауда жолдарын бақылауды, алым-салық төлейтін халықты қайтаруды және оның санын арттыруды көздеген. Ол [[марилер|черемистердің]] 1572 жылы ұйымдастырған көтерлісін сәтті пайдаланған. Осыған жауап ретінде орыс патшасы 1574 жылдың мамыр айында Строгановтарға иеліктерін қорғауға, жаңа бекіністер салуға, Сібірге шабуылдар үйымдастыруға, жалдамалы әскер жасақтауға рұқсат берді. Көшім ағасы Ахмет-Керейдің өлімінен кейін ноғай билеушілерімен қарым-қатынасын қалпына келтіруді қолға алды. Орыс патшасының бодандығын қабылдап, 1577 жылы Ноғай Ордасында кездескен орыс және сібір елшілері төленетін алым-салықтың мөлшерін бекітті. 1586 жылы Сібірге воеводалар Василий Сукин және Иван Мясной, ал 1587 жылы Данила Чулков жөнелтілді. Сібір мемлекетіндегі алауыздықтар оның әскери күшіне кері әсер етті. Көшімнің қарсыласы Сейтек мырза ханның ұлдарын Ескерден қуып шыққанымен, 1588 жылы Данила Чулковтың қолына түскен. 1590 жылдың 3 шілдесінде Көшім хан Тобыл қаласына мейлінше жақындап, көршілес ауылдардағы бірнеше адамды өлтіріп кеткен. Келесі жолы Қауырдақ және Салым болыстарын шабуылдап, жергілікті халықтан орыс бодандығына өткені үшін өшін алып, бай олжамен кері қайтқан. 
[[File:Kuchum Jerico cap 03 by shakko.jpg|left|thumb|«Көшім дулығасы» (XVI ғасыр, Иран). Қару-жарақ палатасында сақтаулы]]
1598 жылы орыстың тұрақты әскери отрядының уысынан шығып, ноғай даласына кетті, ол ондағы шайқастардың бірінде қаза тапты. Кейбір жылнамаларға сәйкес Көшім Қазақ Ордасына бет алған. Оның қалай және кімнің қолынан қаза тапқаны туралы тарихшылар толық анықтай қойған жоқ.

=== Ұрпақтары ===

Көшім ханның ұлдары:
* Әли
* Шайым
* Берді-Мұрат
* Қапақша
* Алтанай
* Құмыш
* Кедай
* Шуақ
* Асманақ
* Келмамет
* Әбілқайыр (Андрей Кучумович)
* Би-Падишах
* Молла
* Есім
* Қанай
* Әзім
Көшімнің өлімінен кейін 1601 жылы сібір тағына үлкен ұлы Әли отырды. Ол 1608 жылы орыс тұтқынына түсіп, Ярославльге жер аударылды. Ханның мирасқорлары Абылайкерім мен Керей сұлтандар сібір татарларының 1620-1630 жылдары орын алған көтерілістеріне белсене қатысқан. Алайда олар қалыптасқан саяси жағдайды өзгерте алмады.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |[[File:Көшім ханның тайбұғалықтармен шайқасы.jpg|thumb|Көшім ханның [[Едігер]] мен [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бекболат]] бастаған әскерімен шайқасы. Кунгур жылнамасы]]
 |[[File:Көшім ханның Қазандағы үйлену тойы.jpg|thumb|Көшім ханның [[Қазан (қала)|Қазандағы]] үйлену тойы. Кунгур жылнамасы]]
 |[[File:Көшім ханның әскер жасақтауы.jpg|thumb|Көшім ханның [[чуваштар|чуваштардан]], [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасынан]], вогулдардан, остяктардан әскер жасақтауы. Кунгур жылнамасы]]
 |[[File:Көшім ханның Қашлықтан қашып, Қазақ Ордасына бет алуы.jpg|thumb|Көшім ханның [[Қашлық|Қашлықтан]] қашып, Қазақ Ордасына бет алуы. Кунгур жылнамасы]]
 |}

== Әдебиет ==

* ''Атласи Х.'' История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 96 с.
* ''Катанов Н.Ф.'' Предания тобольских татар о Кучуме и Ермаке // Ежегодник Тобольского губернского музея. Вып. 5. Тобольск, 1896. С. 1–12.
* ''Маслюженко Д. Н., Рябинина Е. А.'' Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 97—111. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.
* ''Матвеев А. В., Татауров С. Ф.'' Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 112—117. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.
* ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* ''Миллер Г.Ф.'' История Сибири. Кн.1. М.-Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1937. 662 с.
* Посольские книги по связям России с Ногайской Ордой. 1561-1566 гг. Публикация текста / [сост. Д. А. Мустафина ; авт.предисл. В. В. Трепавлов]. - Казань : Татар. кн. изд-во, 2018. - 231 с., илл.
* ПСРЛ, 1987 – Полное собрание русских летописей. Т.36. Сибирские летописи. Ч.1. Группа Есиповской летописи. М.: Наука, 1987. 383 с.
* Родословное древо тюрков. Сочинение Абуль-Гази, хивинского хана. Пер. и предисл. Г.С.Саблукова. Казань: Тип. Имп. ун-та, 1906. 352 с.
* ''Трепавлов В.В.'' Сибирский юрт после Ермака: Кучум и Кучумовичи в борьбе за реванш. М.: Вост.лит., 2012. 231 с.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.


[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1598 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Билеушілер]]
[[Санат:Сібір хандығының билеушілері]]</text>
      <sha1>jiezhcod3k3mfhy7jn8ab2u7gol5rbo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620932</id>
      <parentid>3620931</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ішкі және сыртқы саясаты */</comment>
      <origin>3620932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19117" sha1="b4n4knc5bbnbplyzlr5t8z02iq9joev" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Түмен және сібір ханы
| Қазақша есімі        = Көшім хан
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = Қашлықтағы Көшім хан (Кунгур жылнамасы). Фрагмент.jpg
| Сурет ені    = 
| Атауы            = [[Ескер]] қаласындағы Көшім хан (Кунгур жылнамасы). Фрагмент.
| Титулы              = Түмен және сібір ханы 
| Ту               = 
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1569-1574, 1578-1598
| Басқаруын аяқтады        = 
| Ізашары     = [[Ахмет-Керей хан]]
| Ізбасары           = Әли хан
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = XVI ғасыр
| Туған жері     = [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасы]], [[Арал теңізі|Арал теңізінің]] солтүстік жағалауы, [[Алтыұл Ордасы|Алтыұл ұлысы]]
| Қайтыс болған күні        = 1598 немесе 1601
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Діні       = [[ислам]]
| Әкесі               = [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза хан]]
| Анасы              = 
| Жұбайы            = Салтаным, [[Сүзге ханым]], Жандәулет, Кек, және т.б.
| Балалары               = Әли, Шайым, Берді-Мұрат, Қапақша, Алтанай, Құмыш, Кедай, Шуақ, Асманақ, Келмамет, Әбілқайыр (Андрей Кучумович), Би-Падишах, Молла, Есім, Қанай, Әзім
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Ені=300px}}

'''Көшім хан''' (толық есімі ''Көшім Баһадүр хан'', [[сыбырлар|сіб.-тат.]] ''Көцөм хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Кучум-Богатырь царь, Кучюм царь'', [[Татар тілі|тат]]. ''Күчем хан'', туған жылы белгісіз – 1598 немесе 1601) – [[Шибан]] әулетінен шыққан [[Сібір хандығы|Сібір (Түмен) хандығының]] 1569-1574, 1578-1598 жылдардағы билеушісі, [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза ханның]] ұлы, түмен ханы [[Ибақ хан|Ибақтың]] немересі. 

== Өмірбаяны ==

=== Шығу тегі ===

Көшім ханның нақты туған уақыты мен орны белгісіз. [[Әбілғазы Баһадүр хан|Әбілғазы Баһадүр ханның]] шежіресінде Көшім ханның шығу тегі төмендегідей:

&lt;blockquote&gt;''«...[[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] ұлы [[Жошы хан]], оның ұлы [[Шибан|Шибан хан]], ұлы Баһадүр хан, ұлы Жошы бұға, ұлы Бадақұл, ұлы Меңгу-Темір, ұлы Бик-күнди-оғлан, ұлы Әли-оғлан, ұлы [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед хан]], ұлы Махмұдбек хан, ұлы Ибақ хан, ұлы [[Құтлық хан]], ұлы Шамай сұлтан, ұлы Ұзар сұлтан, ұлы Баһадүр сұлтан. Жоғарыдағы Махмұдбек ханның [[Мұртаза хан (Сібір хандығы)|Мұртаза хан]] деген ұлы болған, оның Көшім хан деген ұлы болған...»''&lt;/blockquote&gt;

Савва Есиповтың жылнамасы бойынша, Көшім ханның шыққан тегі - [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасы]]. Ал [[Алексей Ираклиевич Левшин|А.И. Левшиннің]] кітабында [[қазақтар|қырғыз-қазақ]] ретінде аталып өтті. Соңғы зерттеулерге сәйкес Көшім, шамамен, 1537 жылы [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасының]] [[Алтыұл Ордасы|Алтыұл ұлысында]] дүниеге келген. 1530-1540-шы жылдары ноғай биі [[Шейх-Мамай (Ноғай Ордасы)|Шейх-Мамайдың]] сарайында болашақ қазақ ханы [[Хақназар хан]], Ибақ ханның немерелері [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керей]] және Көшім тәрбие алған.

=== Сібір тағын иеленуі ===
[[Едігер (тайбұғалық мырза)|Едігердің]] [[IV Иван|орыс патшасының]] қол астына өтуі Шибан әулеті өкілдерінің наразылығын тудырды. 1555-1563 жылдары [[Мәскеу|Мәскеуде]] Едігердің, Мұртаза хан мен оның ұлы Ахмет-Керейдің елшілері келіссөздер жүргізген. [[Тайбұғалықтар]] Исмаил бидің, ал шибандықтар Шейх-Мамай ұрпақтарының қолдауына ие болған. Орыс әскерінің көмегіне үміт артқан Едігердің жоспары іске аспады. «Сібір жылнамасы» Көшімнің [[Ескер|Ескерді]] жаулап алуын әскери қақтығыс ретінде қарастырған. Патриарх жылнамасындағы ақпаратқа сәйкес орыс патшасына алым-салық төлеуге наразылық білдірген билеуші топтар Сібір тағына Мұртаза ханның [[Ахмет-Керей хан|ұлын]] шақырған. Көшім Ахмет-Керей ханның тұсында Шибан әулетінде қалыптасқан дәстүр бойынша әскери функцияны атқарған.

=== Ішкі және сыртқы саясаты ===
[[File:Сібір ордасы (1570).jpg|thumb|left|Сібір Ордасы (1570)]] 
Көшім хан 1560-шы және 1570-ші жылдары шығысқа ұйымдастырған жорықтарының нәтижесінде [[Қызыл-Тұра]] мен Есілдің сағасынан бастап, Ом өзені, Барабы даласы, Обь маңындағы жерлерді басып алды. Жергілікті тайпалардың билеушілерімен одақ құрып, төленетін алым-салықтың мөлшерін бекітті. Жаңа шекаралардың бойында кішігірім қалашықтар салдыртты. Обь өзенінің жоғары ағысында мекендеген қалмақ тайпалары Көшім ханның одан әрі шығыс аймақтарды бағындыруына кедергі болды.
Көшім хан 1569-1570 жылдары қазақ ханы Хақназарға қарсы әскери жорық ұйымдастырған. Ноғай билеушілеріне жөнелтілген орыс елшісі Семен Мальцевтің Мәскеуге жазған хатына сәйкес 1569 жылы Хақназар хан, Шығай және Жалым сұлтандар бастаған әскер Ноғай ордасын шабуылдаған. 1570 жылы қазақ ханы басып алған жерлерінен шегініп, ноғай мырзаларымен, түмен (сібір) ханымен бітімге келген. 1570-ші жылдары Түмен (Сібір) хандығының майдан даласындағы белсенділігі батысқа ауысты. Оралдың арғы бетін басып алған Көшім Пермь жерін және салынып жатқан жаңа орыс қалаларын жиі шабуылдаған.

=== Орыс мемлекетімен қарым-қатынасы ===
[[File:Көшім қалашығы.jpg|thumb|left|[[Қашлық|Көшім қалашығы]] (''Кучюмово городище''). [[Семен Ульянович Ремезов|Ремезовтың]] «Сібірдің хорографиялық кітабы»]]

[[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасының]] Хақназар ханның тұсында күшеюі сібір билеушісін Орыс патшалығымен жақындасуға итермеледі. 1571 жылы екі мемлекеттің арасындағы қарым-қатынас күрт нашарлады. [[Қырым хандығы|Қырым әскерінің]] Мәскеуді өрттеп жіберуі Орыс патшалығының саяси беделіне кері әсер етті. Оған қоса Сібір хандығына бұхар ханы [[II Абдолла хан|ІІ Абдаллахтың]] ықпалы арта түсті. 1572 жылы Ескерге [[Хиуа|Хиуада]] [[Бұхара|Бұхараның]] өтініші бойынша жасақталған мұсылман миссиясы жетті. Миссияның негізгі мақсаты - жергілікті халық арасында [[ислам]] дінін тарату, сауда-саттық мәселелері және болашақ бұхар қоныстарын ұйымдастыру болды. Бұл саяси оқиғалар Строгановтардың иеліктерінде жергілікті тайпалардың көтерілістеріне алып келді. 1572 жылы Кама бойына Көшім хан, ал 1573 жылы Пермь жеріне [[Мәметқұл]] шабуылдар ұйымдастырған. Сібір ханы [[Орал таулары|Орал]] арқылы өтетін сауда жолдарын бақылауды, алым-салық төлейтін халықты қайтаруды және оның санын арттыруды көздеген. Ол [[марилер|черемистердің]] 1572 жылы ұйымдастырған көтерлісін сәтті пайдаланған. Осыған жауап ретінде орыс патшасы 1574 жылдың мамыр айында Строгановтарға иеліктерін қорғауға, жаңа бекіністер салуға, Сібірге шабуылдар үйымдастыруға, жалдамалы әскер жасақтауға рұқсат берді. Көшім ағасы Ахмет-Керейдің өлімінен кейін ноғай билеушілерімен қарым-қатынасын қалпына келтіруді қолға алды. Орыс патшасының бодандығын қабылдап, 1577 жылы Ноғай Ордасында кездескен орыс және сібір елшілері төленетін алым-салықтың мөлшерін бекітті. 1586 жылы Сібірге воеводалар Василий Сукин және Иван Мясной, ал 1587 жылы Данила Чулков жөнелтілді. Сібір мемлекетіндегі алауыздықтар оның әскери күшіне кері әсер етті. Көшімнің қарсыласы Сейтек мырза ханның ұлдарын Ескерден қуып шыққанымен, 1588 жылы Данила Чулковтың қолына түскен. 1590 жылдың 3 шілдесінде Көшім хан Тобыл қаласына мейлінше жақындап, көршілес ауылдардағы бірнеше адамды өлтіріп кеткен. Келесі жолы Қауырдақ және Салым болыстарын шабуылдап, жергілікті халықтан орыс бодандығына өткені үшін өшін алып, бай олжамен кері қайтқан. 
[[File:Kuchum Jerico cap 03 by shakko.jpg|left|thumb|«Көшім дулығасы» (XVI ғасыр, Иран). Қару-жарақ палатасында сақтаулы]]
1598 жылы орыстың тұрақты әскери отрядының уысынан шығып, ноғай даласына кетті, ол ондағы шайқастардың бірінде қаза тапты. Кейбір жылнамаларға сәйкес Көшім Қазақ Ордасына бет алған. Оның қалай және кімнің қолынан қаза тапқаны туралы тарихшылар толық анықтай қойған жоқ.

=== Ұрпақтары ===

Көшім ханның ұлдары:
* Әли
* Шайым
* Берді-Мұрат
* Қапақша
* Алтанай
* Құмыш
* Кедай
* Шуақ
* Асманақ
* Келмамет
* Әбілқайыр (Андрей Кучумович)
* Би-Падишах
* Молла
* Есім
* Қанай
* Әзім
Көшімнің өлімінен кейін 1601 жылы сібір тағына үлкен ұлы Әли отырды. Ол 1608 жылы орыс тұтқынына түсіп, Ярославльге жер аударылды. Ханның мирасқорлары Абылайкерім мен Керей сұлтандар сібір татарларының 1620-1630 жылдары орын алған көтерілістеріне белсене қатысқан. Алайда олар қалыптасқан саяси жағдайды өзгерте алмады.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |[[File:Көшім ханның тайбұғалықтармен шайқасы.jpg|thumb|Көшім ханның [[Едігер]] мен [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бекболат]] бастаған әскерімен шайқасы. Кунгур жылнамасы]]
 |[[File:Көшім ханның Қазандағы үйлену тойы.jpg|thumb|Көшім ханның [[Қазан (қала)|Қазандағы]] үйлену тойы. Кунгур жылнамасы]]
 |[[File:Көшім ханның әскер жасақтауы.jpg|thumb|Көшім ханның [[чуваштар|чуваштардан]], [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасынан]], вогулдардан, остяктардан әскер жасақтауы. Кунгур жылнамасы]]
 |[[File:Көшім ханның Қашлықтан қашып, Қазақ Ордасына бет алуы.jpg|thumb|Көшім ханның [[Қашлық|Қашлықтан]] қашып, Қазақ Ордасына бет алуы. Кунгур жылнамасы]]
 |}

== Әдебиет ==

* ''Атласи Х.'' История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 96 с.
* ''Катанов Н.Ф.'' Предания тобольских татар о Кучуме и Ермаке // Ежегодник Тобольского губернского музея. Вып. 5. Тобольск, 1896. С. 1–12.
* ''Маслюженко Д. Н., Рябинина Е. А.'' Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 97—111. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.
* ''Матвеев А. В., Татауров С. Ф.'' Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 112—117. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.
* ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* ''Миллер Г.Ф.'' История Сибири. Кн.1. М.-Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1937. 662 с.
* Посольские книги по связям России с Ногайской Ордой. 1561-1566 гг. Публикация текста / [сост. Д. А. Мустафина ; авт.предисл. В. В. Трепавлов]. - Казань : Татар. кн. изд-во, 2018. - 231 с., илл.
* ПСРЛ, 1987 – Полное собрание русских летописей. Т.36. Сибирские летописи. Ч.1. Группа Есиповской летописи. М.: Наука, 1987. 383 с.
* Родословное древо тюрков. Сочинение Абуль-Гази, хивинского хана. Пер. и предисл. Г.С.Саблукова. Казань: Тип. Имп. ун-та, 1906. 352 с.
* ''Трепавлов В.В.'' Сибирский юрт после Ермака: Кучум и Кучумовичи в борьбе за реванш. М.: Вост.лит., 2012. 231 с.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.


[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:1598 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Билеушілер]]
[[Санат:Сібір хандығының билеушілері]]</text>
      <sha1>b4n4knc5bbnbplyzlr5t8z02iq9joev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қанағат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29383</id>
    <revision>
      <id>3621043</id>
      <parentid>3181890</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:59:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7734" sha1="36cfea6xcc9njcgz34l2ee82u7axkfo" xml:space="preserve">[[Сурет:Қонақ күту. Суретін салған Б. Досымов.jpg|thumb|right|200px|Қонақ күту. Суретін салған Б. Досымов.]]
'''Қанағат''' – қазақы этномәдени ортада қоғам мүшелері арасындағы әлеуметтік қатынасты реттеуде айырықша рөл атқаратын моральдық-этикалық категория.&lt;br&gt;
Қанағат – араб сөзі. Қазақ мәдениетіне бұл сөз ислам дінінің әсерімен келгенімен, мейлінше «қазақыланған» ұғымға айналды, яғни, этностену үрдісіне ұшырады. Қанағат – басқаның қолындағысынан дәметпеу, өзінде барды місе тұту, өз нәпақасына шүкірлік айту, өзгенің ризығына қол сұқпау, тойымсыздықтан бойын аулақ ұстау дегенді білдіретін діни мәнді де ұғым. 

== Қанағат ұғымының негізделген қағидалары ==
Қанағат ұғымының моралдық категория ретіндегі дәстүрлі қазақы ортадағы әлеуметтік қатынасты реттеуші функциясы негізделген қағидалар: 
* өзгенің нәпақасына сұқтанбау (қара нан мен қара су ішсең де, басқаның еңбегін жеме; біреудің ризығы жұқпайды);
* өз ризығын адал еңбектен табу («еңбекпен тапқан нан тәтті»; «еңбек етсең ерінбей, тояды қарының тіленбей»);
* жоққа бола сары уайымға салынбау (барға – қанағат, өткенге – салауат; бармен базар; көрпеңе қарай көсіл);
* жалқаулықтан бойын аулақ ұстау (қайғысыз қара суға семірер; еңбек түбі зейнет; еңбек ер атандырар);
* ынсаптылық таныту (қанағат – қарын тойдырар; қанағатсыздық – астындағы атын сойдырар);
* қолда барға шүкіршілік ету (осы күніме мың шүкір, мың алғыс);
* материалдық емес құндылықтарды қадірлеу (бірінші байлық – денсаулық; екінші байлық ақ жаулық);
* үнемшіл болу (үнемшілдің қолы берекелі, үнемшіл жоқшылық көрмейді);
* ашкөздіктен, тойымсыздықтан ада болу, ашкөз адамды айыптау, жек көру (қолдағыға қанағат-шүкір қылмасаң, болады бар да - арманда, жоқ та – арманда ([[Сүйінбай Аронұлы]]); түйені түгімен, биені бүгімен; өлгеніңше - тою жоқ, түңілмей - ырза болу жоқ ([[Шортанбай Қанайұлы]]); өзі тойса да, көзі тоймас; адам топыраққа ғана тояды);
* ысырапшылдықтан, малшашпақтықтан сақтану (өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашапақ – бес дұшпаның, білсеңіз ([[Абай Құнанбайұлы|Абай]]);
* өзіне бұйыртқанды қадірлеу, барынша пайдалану; көлдің суын жамандап - Еділ қайдан табарсың, әкіміңді жамандап - әділ қайдан табарсың, өз барыңды жамандап - асыл қайдан табарсың ([[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан қайғы]]);
* нәпсісін тыю, нәпсіні ақылға жеңдіру (өзін басқара алған өзгені де басқарады);
* көреалмаушылық, басқаның байлығын күндеуге жол бермеу (кең болсаң, кем болмайсың; көрсекызарлық іштарлықтың белгісі); 
* басқа түскен байлықты көтере білу, дарақылықтан сақтану (мал мен баққа есірсең - кез боларсың кесірге (билерден қалған сөз);
* ризыққа берілгендердің өлшемін сақтау, тиесіліден артық тұтынбау мәдениетін игеру (судың да сұрауы бар; Ішер судың да шамасы бар: артық – зиян; шам маймен жанады: көп май құйсаң өшіп қалады;
* материалдық дүние шектеулі, рухани дүние шексіз екенін ұғындыру (дүниенің құлы болма; қудым сені қу дүние, ұстатпадың; дүниенің қызығы сіз бен бізде ([[Бөлтірік Әлменұлы|Бөлтірік шешен]]) 
* өзіндегіні ұқсату, шамасын білу (көрпеңе қарай көсіл; барымен базар болу);
* қарақан қара бастың қамын ойламау, бауырмал, көпшіл болу (атаңның баласы болма, адамның баласы бол; адамның күні адаммен; бөлінгенді бөрі жейді; қолыңдағымен бөліс; өзгені өзіңдей сыйла, жат жаныңнан түңілсін).

Жоғарыда айтылғандай, қанағат, ең алдымен, моральдық-этикалық ұғым. Қанағат көшпелі ортада әдеттік құқықтың нормалары мен принциптері сияқты императивтік функция атқарған жоқ. Оның жоғарыда аталған негізгі қағидалары ұрпақ тәрбилеудің де, социумдағы әртүрлі әлеуметтік категорияларының арасындағы сан деңгейлі және сан салалы байланыстың үйлесімділігін қамтамасыз ететін де ұстанымдар болды.&lt;ref&gt;ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК “СЛОН”, 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* Ел аузынан: Шешендік сөздер. Ақындық толғамдар, аңыз әңгімелер. Құраст.: Б. Адамбаев, Жарқынбекова Т. Алматы: Жазушы, 1985; 
* Құран Кәрім. Қазақша мағына және түсінігі. Аударған: Х. Алтай. Медине: Құран Шәриф басым комбинаты, 1991; 
* Сүйінбай. Таңдамалы шығармалары. Құраст. Садырбаев С. Алматы: Білім, 1996; 
* Толысбай К.Асанқайғы. Алматы: Дайк-Пресс, 2006.

[[Санат:Қазақ мәдениеті]]
[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]
[[Санат:Мәдениет]]</text>
      <sha1>36cfea6xcc9njcgz34l2ee82u7axkfo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621044</id>
      <parentid>3621043</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:59:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7734" sha1="mjhw3j2xrgyqvtyim4712m3wai61gx0" xml:space="preserve">[[Сурет:Қонақ күту. Суретін салған Б. Досымов.jpg|thumb|right|200px|Қонақ күту. Суретін салған Б. Досымов.]]
'''Қанағат''' — қазақы этномәдени ортада қоғам мүшелері арасындағы әлеуметтік қатынасты реттеуде айырықша рөл атқаратын моральдық-этикалық категория.&lt;br&gt;
Қанағат – араб сөзі. Қазақ мәдениетіне бұл сөз ислам дінінің әсерімен келгенімен, мейлінше «қазақыланған» ұғымға айналды, яғни, этностену үрдісіне ұшырады. Қанағат – басқаның қолындағысынан дәметпеу, өзінде барды місе тұту, өз нәпақасына шүкірлік айту, өзгенің ризығына қол сұқпау, тойымсыздықтан бойын аулақ ұстау дегенді білдіретін діни мәнді де ұғым. 

== Қанағат ұғымының негізделген қағидалары ==
Қанағат ұғымының моралдық категория ретіндегі дәстүрлі қазақы ортадағы әлеуметтік қатынасты реттеуші функциясы негізделген қағидалар: 
* өзгенің нәпақасына сұқтанбау (қара нан мен қара су ішсең де, басқаның еңбегін жеме; біреудің ризығы жұқпайды);
* өз ризығын адал еңбектен табу («еңбекпен тапқан нан тәтті»; «еңбек етсең ерінбей, тояды қарының тіленбей»);
* жоққа бола сары уайымға салынбау (барға – қанағат, өткенге – салауат; бармен базар; көрпеңе қарай көсіл);
* жалқаулықтан бойын аулақ ұстау (қайғысыз қара суға семірер; еңбек түбі зейнет; еңбек ер атандырар);
* ынсаптылық таныту (қанағат – қарын тойдырар; қанағатсыздық – астындағы атын сойдырар);
* қолда барға шүкіршілік ету (осы күніме мың шүкір, мың алғыс);
* материалдық емес құндылықтарды қадірлеу (бірінші байлық – денсаулық; екінші байлық ақ жаулық);
* үнемшіл болу (үнемшілдің қолы берекелі, үнемшіл жоқшылық көрмейді);
* ашкөздіктен, тойымсыздықтан ада болу, ашкөз адамды айыптау, жек көру (қолдағыға қанағат-шүкір қылмасаң, болады бар да - арманда, жоқ та – арманда ([[Сүйінбай Аронұлы]]); түйені түгімен, биені бүгімен; өлгеніңше - тою жоқ, түңілмей - ырза болу жоқ ([[Шортанбай Қанайұлы]]); өзі тойса да, көзі тоймас; адам топыраққа ғана тояды);
* ысырапшылдықтан, малшашпақтықтан сақтану (өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашапақ – бес дұшпаның, білсеңіз ([[Абай Құнанбайұлы|Абай]]);
* өзіне бұйыртқанды қадірлеу, барынша пайдалану; көлдің суын жамандап - Еділ қайдан табарсың, әкіміңді жамандап - әділ қайдан табарсың, өз барыңды жамандап - асыл қайдан табарсың ([[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан қайғы]]);
* нәпсісін тыю, нәпсіні ақылға жеңдіру (өзін басқара алған өзгені де басқарады);
* көреалмаушылық, басқаның байлығын күндеуге жол бермеу (кең болсаң, кем болмайсың; көрсекызарлық іштарлықтың белгісі); 
* басқа түскен байлықты көтере білу, дарақылықтан сақтану (мал мен баққа есірсең - кез боларсың кесірге (билерден қалған сөз);
* ризыққа берілгендердің өлшемін сақтау, тиесіліден артық тұтынбау мәдениетін игеру (судың да сұрауы бар; Ішер судың да шамасы бар: артық – зиян; шам маймен жанады: көп май құйсаң өшіп қалады;
* материалдық дүние шектеулі, рухани дүние шексіз екенін ұғындыру (дүниенің құлы болма; қудым сені қу дүние, ұстатпадың; дүниенің қызығы сіз бен бізде ([[Бөлтірік Әлменұлы|Бөлтірік шешен]]) 
* өзіндегіні ұқсату, шамасын білу (көрпеңе қарай көсіл; барымен базар болу);
* қарақан қара бастың қамын ойламау, бауырмал, көпшіл болу (атаңның баласы болма, адамның баласы бол; адамның күні адаммен; бөлінгенді бөрі жейді; қолыңдағымен бөліс; өзгені өзіңдей сыйла, жат жаныңнан түңілсін).

Жоғарыда айтылғандай, қанағат, ең алдымен, моральдық-этикалық ұғым. Қанағат көшпелі ортада әдеттік құқықтың нормалары мен принциптері сияқты императивтік функция атқарған жоқ. Оның жоғарыда аталған негізгі қағидалары ұрпақ тәрбилеудің де, социумдағы әртүрлі әлеуметтік категорияларының арасындағы сан деңгейлі және сан салалы байланыстың үйлесімділігін қамтамасыз ететін де ұстанымдар болды.&lt;ref&gt;ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК “СЛОН”, 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9&lt;/ref&gt;

== Әдебиет ==
* Ел аузынан: Шешендік сөздер. Ақындық толғамдар, аңыз әңгімелер. Құраст.: Б. Адамбаев, Жарқынбекова Т. Алматы: Жазушы, 1985; 
* Құран Кәрім. Қазақша мағына және түсінігі. Аударған: Х. Алтай. Медине: Құран Шәриф басым комбинаты, 1991; 
* Сүйінбай. Таңдамалы шығармалары. Құраст. Садырбаев С. Алматы: Білім, 1996; 
* Толысбай К.Асанқайғы. Алматы: Дайк-Пресс, 2006.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ мәдениеті]]
[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]
[[Санат:Мәдениет]]</text>
      <sha1>mjhw3j2xrgyqvtyim4712m3wai61gx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тоқтамыс хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31600</id>
    <revision>
      <id>3620866</id>
      <parentid>3618871</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:29:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31113" sha1="3r5fo86vmiqkovscm175t3vbazsml33" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Тоқтамыс хан
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Battle between Timur and Toqtamish Khan in 1391. Zafarnama of 1436 (Toqtamish detail).jpg
 | Атауы                = Әмір Темір мен Тоқтамыс ханның шайқасы. 1391 жыл. (Зафарнама, 1436 жыл, Тоқтамыс фрагменті)
 | Сурет ені            =
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның 31-ші ханы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[1380 жыл|1380]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[1395 жыл|1395]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Арабшах хан]]
 | Ізбасары             = [[Қойыршақ хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    =
 | Титулы_2             = [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның 12-ші ханы 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = [[1378 жыл|1378]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[1395 жыл|1395]]
 | Ізашары_2            = [[Темір Мәлік хан]]
 | Ізбасары_2           = [[Қойыршақ хан]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           =
 | Діні                 = [[Ислам]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 1340/1350
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1406 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Түй Қожа
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = [[Жәлеләддин хан|Жәлеләддин]]&lt;br /&gt;[[Қадырберді хан|Қадырберді]]&lt;br /&gt;[[Шөкре хан|Шөкре оғлан]]&lt;br /&gt;[[Жаппарберді хан|Жаппарберді]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              =
}} 
{{мағына|Тоқтамыс (айрық)}}  
'''Тоқтамыс хан''' (шамамен 1340/1350 – 1406) – [[Алтын Орда]] ханы (1380 – 1395). [[Жошы хан|Жошы ханның]] он үшінші ұлы [[Тоқа Темір]] әулетінен.&lt;ref&gt;''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: АСТ, 2007. — 446 с. —  &lt;nowiki&gt;ISBN 5-17-035804-0&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Билікке келуі ==
Тоқтамыс [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау өңірінің]] билеушісі [[Түй Қожа|Туй-қожа]] [[Түй Қожа|оғланның]] ұлы. Орда ханы [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] бұйрығына бағынбағаны үшін, [[Ұрыс хан]] 1372 жылы [[Түй Қожа|Тұй-Қожаны]] өлім жазасына кеседі. Тоқтамыс өмірі үшін қауіптеніп, [[Самарқан|Самарқанға]], [[Мәуереннаһр|Мауераннахр]] билеушісі [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қашады. Темірлан Тоқтамысқа пана беріп, келешекте оны [[Алтын Орда]] билігі үшін күресте пайдалануды көздейді.
[[Сурет:Tamgha of Tokhtamish.gif|солға|нобай|223x223 нүкте|Тоқтамыс таңбасы]]
1376 жылы Тоқтамыс [[Әмір Темір]] берген әскерді басқарып [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] қарсы үлкен жорық бастайды. [[Сауран]] маңында орын алған алғашқы шайқаста, Ұрыс ханның үлкен ұлы, Ақ Орда ханзадасы [[Құтлұғ Бұға|Құтлұғ-Бұға]] өлгенімен, Тоқтамыс жеңіліп, Темірге қашады. Көп ұзамай Темір берген жаңа әскердің басында ол Алтын Ордаға екінші шабуылын бастайды. Бұл жолы Ұрыс ханның екінші ұлы [[Тоқтақия хан|Тоқтақиядан]] тағы жеңіледі. [[Ұрыс хан]] [[Әмір Темір|Темірланға]] соғыс қаупімен Тоқтамысты өзіне беруді талап етеді, бірақ [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]] бұл талапты қабылдамайды.

1377 жылы [[Әмір Темір|Әмір Темірдің]] өзі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қарсы жорыққа дайындала бастайды, сүйтіп қаңтарда Ақ Ордаға басып кіріп, [[Сығанақ|Сығанақтағы]] Ұрыс хан әскерлеріне қарама-қарсы орналасады. Бірақ қатты аяздан жауынгерлер қолдарына қару ұстай алмай, [[Әмір Темір|Темір]] Орданы жаулап алуды көктемге қалдырады. Алайда, [[Ұрыс хан]] кенеттен қайтыс болғандықтан, шешуші шайқас орын алмай, [[Әмір Темір|Темірлан]] Орданы жаулап алуды Тоқтамысқа қалдырады. Әкесі [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] орнын [[Тоқтақия хан|Тоқтақия]] басқанымен, екі айдан кейін ол да қайтыс болады. Оның орнына билікке Ұрыс ханның келесі ұлы [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] келеді. 1377 жылы орын алған қақтығыста [[Темір Мәлік хан|Темірмәлік]] жеңіске жетіп, Тоқтамыс өлімнен әрең құтылып, қайтадан қашады. Көптеген кемшіліктері мен әлсіздіктерінің салдарынан [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] көп ұзамай биліктен айырыла бастайды. 1378 жылы, ағайынды Иса мен [[Едіге]] қолбасшыларының нұсқауымен, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] әмірлері мен әскербасылары сатқындық жасап, Ақ Орда астанасы [[Сығанақ|Сығанақты]] Тоқтамысқа соғыссыз береді. Сүйтіп Тоқтамыс – хан тағайындалып, [[Темір Мәлік хан|Темірмәлік]] пен беклербегі [[Балтышақ]] (Иса мен Едігенің әкесі) екеуін өлім жазасына кеседі.

[[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] астанасы [[Сығанақ]] берілгеннен кейін, 1378 жылы Тоқтамыс, [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Мамай (беклербек)|әмір]] басқарған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] батыс бөлігіне басып кіреді. 1380 жылдың сәуіріне қарай Тоқтамыс астана [[Сарай-Берке|Сарай-Беркені]] қосып, [[Азов теңізі|Азовқа]] дейінгі бүкіл [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] басып алады. Таққа отырысымен [[Шыңғыс хан]] әулетінің тақ үшін 20 жыл бойғы қырқысуларын тоқтатып, ақша реформасын жүргізеді. [[Еділ]] бойындағы [[Алтын Орда]] қалаларының жандануы басталады. Сонымен қатар [[Көк Орда]], [[Хорезм]], [[Қажы-Тархан]], [[Қырым]] иеліктері мен тағы басқа ұсақ ордалардың басын қосып, [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бірлігін қалпына келтіреді.&lt;ref&gt;''Пачкалов А. В.'' Золотоордынские города Нижнего Поволжья в конце XIV века // Золотоордынское наследие. Материалы Международной научной конференции «Политическая и социально-экономическая история Золотой Орды (XIII—XV вв.)». 17 марта 2009 г. Сб. статей. Вып. 1. — Казань: ФЭН, 2009. — ISBN 978-5-9690-0073-5&lt;/ref&gt;

== Мәскеуге жорық ==
[[Сурет:Оборона Москвы в 1382 году.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1382 жылғы Мәскеу қорғанысы]]
1380 жылы 8 қыркүйекте [[Куликов шайқасы|Куликов шайқасында]] Орда әмірі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] орыс княздіктерінен ойсырата жеңіледі. 1380 жылы Калка шайқасында Тоқтамыс Мамай әскерінің қалдықтарын талқандайды. Мамай жасақтарының едәуір бөлігі Тоқтамыс жағына, оны заңды хан ретінде мойындап, соғыссыз өтеді. Мамайдың тағайындаған &quot;қуыршақ ханы&quot; [[Арабшах хан|Арабшах]] өлтіріліп, Мамайдың өзі [[Қырым|Қырымдағы]] Кафа қаласына қашып, сол жерде Тоқтамыс жіберген жасақтардың қолынан қаза табады. Осыдан кейін Тоқтамыс [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] біріктіріп, орыс княздарына өзінің таққа отырғаны туралы елшілерін жіберіп, алым-салық төлеуді жаңартуларын талап етеді. Князьдер, хан елшілерін құрметпен қабылдап, ханға сыйлықтары мен алым-салықтарын жібереді. Алайда [[Мәскеу|Мәскеудің]] Ұлы Князі [[Дмитрий Донской]], жаңа билеушінің рұқсат белгісін алу үшін бармай, Алтын Орданың билігін мойындамайтынын көрсетеді.

1382 жылы Тоқтамыс үлкен әскермен [[Мәскеу|Мәскеуге]] аттанады. Мәскеуліктерге көмекке [[Литва]] князі [[Остей]] келеді. 1382 жылы 24 тамызда Тоқтамыс Мәскеуге жетеді, бірақ екі күн бойы қала қорғанын ала алмайды. Содан кейін қулыққа барады: [[Төменгі Новгород]] княздары [[Василий Кирдяпа]] мен [[Семён Дмитриевич|Семён Дмитриевичті]] жіберіп, олар қала тұрғындары бағынса, Тоқтамыс оларға еш жамандық жасамайды, деп ант береді. 26 тамызда Мәскеу беріледі, алайда уәде орындалмайды: 20-24 мыңдай адам өлтіріліп, қала тоналып, тұтастай өртеледі. [[Дмитрий Донской]] Ордаға төлемеген екі жылдық қарызы мен жаңа алым салықтың барлығын төлеп береді. Осыдан кейін ордалықтар Мәскеу түбіндегі Переславль, Владимир, Юрьев, Звенигород, Можайск және басқа қалаларды қиратып, тонап кетеді.&lt;ref&gt;''Полубояринова М. Д.'' Русь и Волжская Болгария в X—XV вв. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Наука, 1993. — С. 10.&lt;/ref&gt;

== Әмір Темірге қарсы күрес ==
Мәскеуді бағындырғаннан кейін, Тоқтамыс, өз күшін бұрынғы қамқоршысы [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қарсы шығуға жеткілікті деп санады. Тоқтамыс оны таққа отырғызған Темірге қарыздар болғанымен, сауда жолдары мен ықпал ету аясы мәселелері [[Алтын Орда]] мен [[Темір әулеті|Темір империясын]] қақтығысқа әкелетіні сөзсіз болды.[[Сурет:The Karsakpay inscription.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1391 жылы Тоқтамысқа қарсы жорыққа шыққан Әмір Темірдің Ұлытауда қалдырған [[Темір жазуы|құлыптас жазуы]]]]Даулы аймақтардың бірі [[Кавказ]] және [[Хорезм]] еді. 1385 жылы Темір әскерлері Орталық Иранға жорығын бастайды. Темірланды [[Әзербайжан|Әзірбайжанға]] өткізгісі келмеген Тоқтамыс сол жаққа 90 мыңдық әскерін жібереді. [[Тебриз|Тебризді]] басып алып, оны тонап алған хан, бай олжамен шегінеді.&lt;ref&gt;История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века. — &lt;abbr&gt;Л.&lt;/abbr&gt;: Изд-во ЛГУ, 1958. — С. 232. — 2250 экз.&lt;/ref&gt; Бұл жерлер Темір империясының бөлігі болмаса да, Темірлан бұл жорықты өзіне бағытталған арандату ретінде қабылдайды. Сондықтан 1386 жылы Темірлан [[Кавказ|Кавказды]] жаулап алып, Тоқтамыс үшін [[Иран|Иранға]] баратын барлық жолдарды жауып тастайды.[[Сурет:Timur Golden Horde campaign.jpg|нобай|340x340 нүкте|1392-1396 жылғы Темірдің Алтын Ордаға жорығы]]Бұған жауап ретінде, 1388 жылы Тоқтамыс Темірлан иеліктерінің орталығына соққы жасайды. Алтын Орда әскерлері [[Сығанақ|Сығанақты]] басып өтіп, [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] кіріп, [[Бұхара|Бұхараны]] қоршайды. Осы жағдайды пайдаланған Темірдің [[Моғолстан]] мен [[Хорезм|Хорезмдегі]] ескі қарсыластары көтеріліс бастайды. 1388 жылдың күзінде [[Самарқан|Самарқанға]] оралған Темір, ең алдымен жан жақтағы көтерілістерді басады. Хорезм астанасы [[Көнеүргеніш|Үргеніш]] жер бетінен жойылып, қала қалдықтарының үстінен арпа егіледі. Алайда Темір әскерлері қыстауға тараған соң, Тоқтамыс қайтадан [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] басып кіреді. Бұған жауап ретінде Темір өзінің кеңесшілерін тыңдамай, қыс болғанына қарамастан, [[Самарқан]] мен [[Шахрисабз|Шахрисабзда]] әскер жинап, солтүстікке қарай аттанады. Темірдің әскері Тоқтамысты [[Сырдария|Сырдан]] әрі қарай ығыстырса да, басталған қарлы бораннан соғысты одан әрі жалғастыру мүмкін болмай, тараптар кері шегінеді. 
1389 жылы Темір [[Алтын Орда|Жошы Ұлысы жеріне]], солтүстікте Ертіске дейін жойқын жорық жасайды. Осыдан кейін Темір, өз иелігіне жиілеген шабуылдарды тию үшін, әскерін [[Моғолстан|Моғолстанға]] қарсы жібереді (1389-1390). Ал 1391 жылы, Темрілан 300 мыңдық әскерімен [[Алтын Орда]] жеріне үлкен жорық жасайды. Жазда [[Еділ|Еділге]] дейін жетіп, 18 маусымда [[Коңдырша өзеніндегі шайқас|Коңдырша өзеніндегі шайқаста]] Тоқтамыстың 350-400 мыңдық әскерін ойсырата жеңіп, қашқынға айналдырады. Осы жорыққа шығарда, [[Ұлытау таулары|Ұлытау]] маңында, Темір «ұрпаққа ескерту ретінде» [[Темір жазуы|құлыптас]] орнатуды бұйырады.

Әмір Темір, ақыры 1395 жылы, [[1395 жылғы Терек шайқасы|Теректе болған шайқаста]] Тоқтамысты біржолата жеңіп, [[Мәскеу]] шекарасына дейін қуады. Темірлан [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] негізгі қалаларын қиратып, экономикасын құлдыратады. Тоқтамыстың бұл жеңілісі, орыс елінің татар-моңғол бодандығына қарсы күресіне де үлкен пайда әкеледі. Сонымен қатар соғыс нәтижесінде [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолының]] Алтын Орда жерінен өткен [[Ұлы Жібек Жолының Қазақстандағы сілемі|солтүстік тармағы]] жойылып, сауда керуендерінің көбісі [[Темір әулеті|Темір мемлекетінің]] жерінен өте бастайды. Соғыс пен одан кейінгі ашаршылық салдарынан, Алтын Орда мемлекет ретінде жойылуға жақындайды. Орда билігі, орыс жерінде де, көршілес көшпелі ұлыстарда да әлсіреп, Алтын Орда аумағы біртіндеп [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]], [[Қазан хандығы]], [[Қырым хандығы|Қрым хандығы]], [[Ұлы Орда|Үлкен орда]] және [[Сібір хандығы|Сібір хандықтарына]] бөлініп, ыдырай бастайды.&lt;ref&gt;''Martin, Janet.'' Medieval Russia, 980-1584. — Cambridge University Press, 2007-12-06. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9780521859165&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; 

Бұл жеңілістерден кейін Тоқтамыс тағынан айырылып, Темірдің тағайындаған қуыршақ хандары мен әмірлерімен үздіксіз күрес жүргізуге мәжбүр болады.

== Едігеге қарсы күрес ==
[[Сурет:Golden Horde 1389-ru.svg|нобай|340x340 нүкте|1389 жылғы Алтын Орда жері]]
Сақталып қалған тарихи жарлықта, Тоқтамыстың 1393 жылы [[Польша]] патшасы [[Ягайло|Ягайлоға]] жүгінгені көрсетілген. 1396 жылы Темірланның [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] тағайындаған ханы, [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] кіші ұлы [[Қойыршақ хан|Қойыршақтан]] тағы бір жеңіліске ұшыраған Тоқтамыс [[Литва]] князі [[Витовт|Витовтке]] қашады. Одан [[Алтын Орда|Орданы]] қайтару үшін көмек сұрайды, есесіне Солтүстік Ресейдің жерлерін Литваға беруге келіседі.&lt;ref&gt;''Ivinskis, Zenonas.'' Lietuvos istorija iki Vytauto Didžiojo mirties : [лит.]. — Rome : Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1978. — P. 314–319.&lt;/ref&gt; [[Витовт]] Тоқтамысты өз қорғауына алып, [[Лида]] қаласын тұратын ордасы қылып береді (1396-1399). Лидадағы Тоқтамыс тұрған хан сарайы, ұзақ уақыт бойына &quot;Тоқтамыс сарайы&quot; атағын сақтаған.&lt;ref&gt;Старший научный сотрудник Сливкин Валерий Васильевич. Тохтамышев Двор. &lt;nowiki&gt;https://lixmuseum.by/ru/tohtamyshev-dvor-dekanka/&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

1397 жылы Темірдің [[Алтын Орда|Алтын Ордада]] қалдырған қолбасшысы [[Едіге]], [[Қойыршақ хан|Құйыршық ханның]] күшейуінен сескеніп оған қарсы шығады да Орда астанасы [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Едіге, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қашқан [[Қойыршақ хан|Құйыршықтың]] орнына, оның ағасы [[Темір Мәлік хан|Темір Мәліктің]] ұлы [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]], өзіне бағынатын &quot;қуыршақ хан&quot; қылып тағайындап, өзі Алтын Орданың [[Беклер бегі|беклербегі]] атанып, бүкіл билікті қолына жинайды.&lt;ref&gt;Seleznëv 174; Počekaev 2010: 181-187; Reva 2016: 704; May 2018: 307-308 considers Tīmūr Qutluq to be a Timurid protégé, but this is unlikely, given his desertion and his opposition to Quyurchuq.&lt;/ref&gt;

Осы кезде Тоқтамыс пен [[Витовт]] 1397 және 1398 жылдары [[Әмір Темір|Темірлан]] талқандаған [[Алтын Орда|Орда]] аумағына екі сәтті жорық жүргізеді. Бірінші жорығында [[Қара теңіз]] бен [[Қырым|Қырымға]] жетіп, еш қарсылықсыз бірнеше мың тұтқынды алады. Бұл тұтқындардың жартысын [[Тракай тарихи ұлттық саябағы (Литва)|Тракай]] маңына қоныстандырып, оларға өз дінін сақтауға мүмкіндік береді. Олардың ұрпақтары липкалар мен қараиттер деп аталып бүгінгі күнге дейін жетті.&lt;ref&gt;Sužiedėlis, Simas, ed. (1970-1978). Tatars. ''Encyclopedia Lituanica''. Vol. V. Boston, Massachusetts: Juozas Kapočius. p. 377. LCCN 74-114275.&lt;/ref&gt; Келесі 1398 жылы Витовт пен Тоқтамыс әскерлері [[Днепр]] бойымен өтіп, солтүстік Қырымға шабуыл жасап, шығыста [[Дон өзені|Дон өзеніне]] дейін жетеді. [[Витовт]] өз шептерін нығайту үшін [[Днепр|Днепрдің]] сағасында қамал салады. Тоқтамыс, Едігенің жоқтығын пайдаланып, уақытша [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Бірақ сол жылдың соңында [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] пен [[Едіге|Едігеден]] жеңіліп, қайтадан Литваға қашып кетеді. Темір Құтлұқ пен Едіге [[Кафа|Кафаны]] бағындырып, Орданың оңтүстік-батысындағы өз билігін қалпына келтіреді. Ордадағы ішкі қырғын-қақтығыстар [[Витовт]] үшін оң нәтиже әкеліп, ол бүкіл орыс жерлерінің билеушісі болып, [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] да өзінің саяси ықпалына бағындыруды жоспарлайды. Ал Тоқтамысты өзінің экспансионистік саясатының құралы ретінде пайдалануды көздейді.&lt;ref&gt;''Lukowski, Jerzy.'' A Concise History of Poland / Jerzy Lukowski, Hubert Zawadzki. — Cambridge University Press, 2001. — P. 38. — &lt;nowiki&gt;ISBN 0-521-55109-9&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

[[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Литваның князі Витовттан Тоқтамысты өзіне беруді талап еткенде, ол бас тартып, былай жауап береді: «Мен Тоқтамысты бермеймін, бірақ мен Темір-Кутлу патшамен жеке кездесуді қалаймын». Алдыңғы табыстарынан шабыттанған Витовт «Татарларға қарсы крест жорығын» жариялап, 1399 жылы мамырда Рим Папасы [[IX Бонифаций|IX Бонифацийдің]] ресми мақұлдауына ие болады.&lt;ref&gt;''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9986-810-13-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

1399 жылы Ордаға қарсы жорыққа шыққан [[Витовт]], Тоқтамыстың одақтас әскерлерімен бірге Ворскла өзенінде тоқтайды. Жаудың күші мен санын көрген [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] бастапқыда бейбіт келіссөздерге кірісті (басқа нұсқа бойынша келіссөздер Едіге әскерінің келгенінше уақыт созу үшін жүргізілген). Осы кезде [[Едіге]] жасақтарымен өзен жағасына келіп, келіссөзді тоқтатып, [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]] соғысты жалғастыруға көндіреді. Орда жасақтарын басқарып, Едіге 1399 жылы 12 тамызда [[Ворскла бойындағы шайқас|Ворскла өзені бойындағы шайқаста]] [[Витовт|Витовтты]] талқандайды. Майдан даласынан бірінші болып Тоқтамыстың жасақтары қашады. [[Едіге]] Витовт әскерлерінің қалдықтарын [[Киев]] қаласына дейін қуады. [[Едіге]] мен [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Киевтен 3000 рубль күмісті төлем ретінде алып, Литва жерлерін [[Луцк]] қаласына дейін тонап, өз ұлыстарына оралады.

Тоқтамыс ақыры бұрынғы саяси ықпалынан айырылып, солтүстікке қашып, өзіне адал қалған жасақтардың арқасында [[Сібір хандығы|Сібірде]] билік құрады.&lt;ref&gt;''Бустанов А. К..'' Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект).&lt;/ref&gt; Соңғы жылдарын Едігемен араздасып, тіпті бұрынғы жауы Әмір Темірге елшілік жіберіп, татулыққа ұмтыла бастайды. Осынша жыл күрескеннен кейін [[Едіге]] үлкен жеңісіне қарамастан, Тоқтамысқа тыным бермей, оған қарсы табанды күресін ары-қарай жалғастырады.

1405 жылы [[Әмір Темір]] қайтыс болады. Ал 1406 жылы [[Едіге|Едігемен]] болған он алтыншы шайқасында Тоқтамыс ақыры жеңіліп, өлтіріледі.&lt;ref&gt;''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9986-810-13-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
[[Сурет:ChufutKale1.JPG|нобай|340x340 нүкте|Тоқтамыстың қызы, Едігенің әйелі - Жанике кесенесі]]
Тоқтамыстың арғы аталары – әкесі [[Түй Қожа|Түй-Қожа]], атасы [[Құтлұғ-Қожа]], Күншек, Сарыш, Ұран-Темір, [[Тоқа Темір|Тоқа-Темір]], [[Жошы хан]].&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
 «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt; 

Тоқтамыстың әйелдері: Тағай-бике; Шүкір-бике – Әмір Темірдің қызы; Ұрын-бике; [[Тұлынбек ханым]].&lt;ref&gt;«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс ханның сегіз ұл, бес қызы болды:

# [[Жәлеләддин хан|Жәлеладдин]]
# [[Жаппарберді хан|Жаппарберді]]
# Кепек
# [[Керімберді хан|Керімберді]]
# Ескендір
# Әбу-Саид
# Кушік
# [[Қадырберді хан|Қадырберді]]
# Малика-ханша
# Ханике
# Жанике-ханым (Едігенің әйелі)
# Саадат-бике
# Қадиша

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
== Тағы қараңыз ==
{{Алтын Орда хандары}}
{{Ақ Орда хандары}}

[[Санат:Ақ Орда хандары]]
[[Санат:Алтын Орда хандары]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Сібір хандығының билеушілері]]
[[Санат:Тоқа Темір әулеті]]</text>
      <sha1>3r5fo86vmiqkovscm175t3vbazsml33</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620867</id>
      <parentid>3620866</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Едігеге қарсы күрес */</comment>
      <origin>3620867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31110" sha1="dlck92n0x6ir1lqxblxwxfu98aolxqr" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Тоқтамыс хан
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Battle between Timur and Toqtamish Khan in 1391. Zafarnama of 1436 (Toqtamish detail).jpg
 | Атауы                = Әмір Темір мен Тоқтамыс ханның шайқасы. 1391 жыл. (Зафарнама, 1436 жыл, Тоқтамыс фрагменті)
 | Сурет ені            =
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның 31-ші ханы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[1380 жыл|1380]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[1395 жыл|1395]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Арабшах хан]]
 | Ізбасары             = [[Қойыршақ хан]]
 | Тәж кигізу жорасы    =
 | Титулы_2             = [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның 12-ші ханы 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = [[1378 жыл|1378]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[1395 жыл|1395]]
 | Ізашары_2            = [[Темір Мәлік хан]]
 | Ізбасары_2           = [[Қойыршақ хан]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           =
 | Діні                 = [[Ислам]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 1340/1350
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1406 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Түй Қожа
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = [[Жәлеләддин хан|Жәлеләддин]]&lt;br /&gt;[[Қадырберді хан|Қадырберді]]&lt;br /&gt;[[Шөкре хан|Шөкре оғлан]]&lt;br /&gt;[[Жаппарберді хан|Жаппарберді]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              =
}} 
{{мағына|Тоқтамыс (айрық)}}  
'''Тоқтамыс хан''' (шамамен 1340/1350 – 1406) – [[Алтын Орда]] ханы (1380 – 1395). [[Жошы хан|Жошы ханның]] он үшінші ұлы [[Тоқа Темір]] әулетінен.&lt;ref&gt;''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: АСТ, 2007. — 446 с. —  &lt;nowiki&gt;ISBN 5-17-035804-0&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Билікке келуі ==
Тоқтамыс [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау өңірінің]] билеушісі [[Түй Қожа|Туй-қожа]] [[Түй Қожа|оғланның]] ұлы. Орда ханы [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] бұйрығына бағынбағаны үшін, [[Ұрыс хан]] 1372 жылы [[Түй Қожа|Тұй-Қожаны]] өлім жазасына кеседі. Тоқтамыс өмірі үшін қауіптеніп, [[Самарқан|Самарқанға]], [[Мәуереннаһр|Мауераннахр]] билеушісі [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қашады. Темірлан Тоқтамысқа пана беріп, келешекте оны [[Алтын Орда]] билігі үшін күресте пайдалануды көздейді.
[[Сурет:Tamgha of Tokhtamish.gif|солға|нобай|223x223 нүкте|Тоқтамыс таңбасы]]
1376 жылы Тоқтамыс [[Әмір Темір]] берген әскерді басқарып [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] қарсы үлкен жорық бастайды. [[Сауран]] маңында орын алған алғашқы шайқаста, Ұрыс ханның үлкен ұлы, Ақ Орда ханзадасы [[Құтлұғ Бұға|Құтлұғ-Бұға]] өлгенімен, Тоқтамыс жеңіліп, Темірге қашады. Көп ұзамай Темір берген жаңа әскердің басында ол Алтын Ордаға екінші шабуылын бастайды. Бұл жолы Ұрыс ханның екінші ұлы [[Тоқтақия хан|Тоқтақиядан]] тағы жеңіледі. [[Ұрыс хан]] [[Әмір Темір|Темірланға]] соғыс қаупімен Тоқтамысты өзіне беруді талап етеді, бірақ [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]] бұл талапты қабылдамайды.

1377 жылы [[Әмір Темір|Әмір Темірдің]] өзі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қарсы жорыққа дайындала бастайды, сүйтіп қаңтарда Ақ Ордаға басып кіріп, [[Сығанақ|Сығанақтағы]] Ұрыс хан әскерлеріне қарама-қарсы орналасады. Бірақ қатты аяздан жауынгерлер қолдарына қару ұстай алмай, [[Әмір Темір|Темір]] Орданы жаулап алуды көктемге қалдырады. Алайда, [[Ұрыс хан]] кенеттен қайтыс болғандықтан, шешуші шайқас орын алмай, [[Әмір Темір|Темірлан]] Орданы жаулап алуды Тоқтамысқа қалдырады. Әкесі [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] орнын [[Тоқтақия хан|Тоқтақия]] басқанымен, екі айдан кейін ол да қайтыс болады. Оның орнына билікке Ұрыс ханның келесі ұлы [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] келеді. 1377 жылы орын алған қақтығыста [[Темір Мәлік хан|Темірмәлік]] жеңіске жетіп, Тоқтамыс өлімнен әрең құтылып, қайтадан қашады. Көптеген кемшіліктері мен әлсіздіктерінің салдарынан [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] көп ұзамай биліктен айырыла бастайды. 1378 жылы, ағайынды Иса мен [[Едіге]] қолбасшыларының нұсқауымен, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] әмірлері мен әскербасылары сатқындық жасап, Ақ Орда астанасы [[Сығанақ|Сығанақты]] Тоқтамысқа соғыссыз береді. Сүйтіп Тоқтамыс – хан тағайындалып, [[Темір Мәлік хан|Темірмәлік]] пен беклербегі [[Балтышақ]] (Иса мен Едігенің әкесі) екеуін өлім жазасына кеседі.

[[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] астанасы [[Сығанақ]] берілгеннен кейін, 1378 жылы Тоқтамыс, [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Мамай (беклербек)|әмір]] басқарған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] батыс бөлігіне басып кіреді. 1380 жылдың сәуіріне қарай Тоқтамыс астана [[Сарай-Берке|Сарай-Беркені]] қосып, [[Азов теңізі|Азовқа]] дейінгі бүкіл [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] басып алады. Таққа отырысымен [[Шыңғыс хан]] әулетінің тақ үшін 20 жыл бойғы қырқысуларын тоқтатып, ақша реформасын жүргізеді. [[Еділ]] бойындағы [[Алтын Орда]] қалаларының жандануы басталады. Сонымен қатар [[Көк Орда]], [[Хорезм]], [[Қажы-Тархан]], [[Қырым]] иеліктері мен тағы басқа ұсақ ордалардың басын қосып, [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бірлігін қалпына келтіреді.&lt;ref&gt;''Пачкалов А. В.'' Золотоордынские города Нижнего Поволжья в конце XIV века // Золотоордынское наследие. Материалы Международной научной конференции «Политическая и социально-экономическая история Золотой Орды (XIII—XV вв.)». 17 марта 2009 г. Сб. статей. Вып. 1. — Казань: ФЭН, 2009. — ISBN 978-5-9690-0073-5&lt;/ref&gt;

== Мәскеуге жорық ==
[[Сурет:Оборона Москвы в 1382 году.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1382 жылғы Мәскеу қорғанысы]]
1380 жылы 8 қыркүйекте [[Куликов шайқасы|Куликов шайқасында]] Орда әмірі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] орыс княздіктерінен ойсырата жеңіледі. 1380 жылы Калка шайқасында Тоқтамыс Мамай әскерінің қалдықтарын талқандайды. Мамай жасақтарының едәуір бөлігі Тоқтамыс жағына, оны заңды хан ретінде мойындап, соғыссыз өтеді. Мамайдың тағайындаған &quot;қуыршақ ханы&quot; [[Арабшах хан|Арабшах]] өлтіріліп, Мамайдың өзі [[Қырым|Қырымдағы]] Кафа қаласына қашып, сол жерде Тоқтамыс жіберген жасақтардың қолынан қаза табады. Осыдан кейін Тоқтамыс [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] біріктіріп, орыс княздарына өзінің таққа отырғаны туралы елшілерін жіберіп, алым-салық төлеуді жаңартуларын талап етеді. Князьдер, хан елшілерін құрметпен қабылдап, ханға сыйлықтары мен алым-салықтарын жібереді. Алайда [[Мәскеу|Мәскеудің]] Ұлы Князі [[Дмитрий Донской]], жаңа билеушінің рұқсат белгісін алу үшін бармай, Алтын Орданың билігін мойындамайтынын көрсетеді.

1382 жылы Тоқтамыс үлкен әскермен [[Мәскеу|Мәскеуге]] аттанады. Мәскеуліктерге көмекке [[Литва]] князі [[Остей]] келеді. 1382 жылы 24 тамызда Тоқтамыс Мәскеуге жетеді, бірақ екі күн бойы қала қорғанын ала алмайды. Содан кейін қулыққа барады: [[Төменгі Новгород]] княздары [[Василий Кирдяпа]] мен [[Семён Дмитриевич|Семён Дмитриевичті]] жіберіп, олар қала тұрғындары бағынса, Тоқтамыс оларға еш жамандық жасамайды, деп ант береді. 26 тамызда Мәскеу беріледі, алайда уәде орындалмайды: 20-24 мыңдай адам өлтіріліп, қала тоналып, тұтастай өртеледі. [[Дмитрий Донской]] Ордаға төлемеген екі жылдық қарызы мен жаңа алым салықтың барлығын төлеп береді. Осыдан кейін ордалықтар Мәскеу түбіндегі Переславль, Владимир, Юрьев, Звенигород, Можайск және басқа қалаларды қиратып, тонап кетеді.&lt;ref&gt;''Полубояринова М. Д.'' Русь и Волжская Болгария в X—XV вв. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Наука, 1993. — С. 10.&lt;/ref&gt;

== Әмір Темірге қарсы күрес ==
Мәскеуді бағындырғаннан кейін, Тоқтамыс, өз күшін бұрынғы қамқоршысы [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қарсы шығуға жеткілікті деп санады. Тоқтамыс оны таққа отырғызған Темірге қарыздар болғанымен, сауда жолдары мен ықпал ету аясы мәселелері [[Алтын Орда]] мен [[Темір әулеті|Темір империясын]] қақтығысқа әкелетіні сөзсіз болды.[[Сурет:The Karsakpay inscription.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1391 жылы Тоқтамысқа қарсы жорыққа шыққан Әмір Темірдің Ұлытауда қалдырған [[Темір жазуы|құлыптас жазуы]]]]Даулы аймақтардың бірі [[Кавказ]] және [[Хорезм]] еді. 1385 жылы Темір әскерлері Орталық Иранға жорығын бастайды. Темірланды [[Әзербайжан|Әзірбайжанға]] өткізгісі келмеген Тоқтамыс сол жаққа 90 мыңдық әскерін жібереді. [[Тебриз|Тебризді]] басып алып, оны тонап алған хан, бай олжамен шегінеді.&lt;ref&gt;История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века. — &lt;abbr&gt;Л.&lt;/abbr&gt;: Изд-во ЛГУ, 1958. — С. 232. — 2250 экз.&lt;/ref&gt; Бұл жерлер Темір империясының бөлігі болмаса да, Темірлан бұл жорықты өзіне бағытталған арандату ретінде қабылдайды. Сондықтан 1386 жылы Темірлан [[Кавказ|Кавказды]] жаулап алып, Тоқтамыс үшін [[Иран|Иранға]] баратын барлық жолдарды жауып тастайды.[[Сурет:Timur Golden Horde campaign.jpg|нобай|340x340 нүкте|1392-1396 жылғы Темірдің Алтын Ордаға жорығы]]Бұған жауап ретінде, 1388 жылы Тоқтамыс Темірлан иеліктерінің орталығына соққы жасайды. Алтын Орда әскерлері [[Сығанақ|Сығанақты]] басып өтіп, [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] кіріп, [[Бұхара|Бұхараны]] қоршайды. Осы жағдайды пайдаланған Темірдің [[Моғолстан]] мен [[Хорезм|Хорезмдегі]] ескі қарсыластары көтеріліс бастайды. 1388 жылдың күзінде [[Самарқан|Самарқанға]] оралған Темір, ең алдымен жан жақтағы көтерілістерді басады. Хорезм астанасы [[Көнеүргеніш|Үргеніш]] жер бетінен жойылып, қала қалдықтарының үстінен арпа егіледі. Алайда Темір әскерлері қыстауға тараған соң, Тоқтамыс қайтадан [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] басып кіреді. Бұған жауап ретінде Темір өзінің кеңесшілерін тыңдамай, қыс болғанына қарамастан, [[Самарқан]] мен [[Шахрисабз|Шахрисабзда]] әскер жинап, солтүстікке қарай аттанады. Темірдің әскері Тоқтамысты [[Сырдария|Сырдан]] әрі қарай ығыстырса да, басталған қарлы бораннан соғысты одан әрі жалғастыру мүмкін болмай, тараптар кері шегінеді. 
1389 жылы Темір [[Алтын Орда|Жошы Ұлысы жеріне]], солтүстікте Ертіске дейін жойқын жорық жасайды. Осыдан кейін Темір, өз иелігіне жиілеген шабуылдарды тию үшін, әскерін [[Моғолстан|Моғолстанға]] қарсы жібереді (1389-1390). Ал 1391 жылы, Темрілан 300 мыңдық әскерімен [[Алтын Орда]] жеріне үлкен жорық жасайды. Жазда [[Еділ|Еділге]] дейін жетіп, 18 маусымда [[Коңдырша өзеніндегі шайқас|Коңдырша өзеніндегі шайқаста]] Тоқтамыстың 350-400 мыңдық әскерін ойсырата жеңіп, қашқынға айналдырады. Осы жорыққа шығарда, [[Ұлытау таулары|Ұлытау]] маңында, Темір «ұрпаққа ескерту ретінде» [[Темір жазуы|құлыптас]] орнатуды бұйырады.

Әмір Темір, ақыры 1395 жылы, [[1395 жылғы Терек шайқасы|Теректе болған шайқаста]] Тоқтамысты біржолата жеңіп, [[Мәскеу]] шекарасына дейін қуады. Темірлан [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] негізгі қалаларын қиратып, экономикасын құлдыратады. Тоқтамыстың бұл жеңілісі, орыс елінің татар-моңғол бодандығына қарсы күресіне де үлкен пайда әкеледі. Сонымен қатар соғыс нәтижесінде [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолының]] Алтын Орда жерінен өткен [[Ұлы Жібек Жолының Қазақстандағы сілемі|солтүстік тармағы]] жойылып, сауда керуендерінің көбісі [[Темір әулеті|Темір мемлекетінің]] жерінен өте бастайды. Соғыс пен одан кейінгі ашаршылық салдарынан, Алтын Орда мемлекет ретінде жойылуға жақындайды. Орда билігі, орыс жерінде де, көршілес көшпелі ұлыстарда да әлсіреп, Алтын Орда аумағы біртіндеп [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]], [[Қазан хандығы]], [[Қырым хандығы|Қрым хандығы]], [[Ұлы Орда|Үлкен орда]] және [[Сібір хандығы|Сібір хандықтарына]] бөлініп, ыдырай бастайды.&lt;ref&gt;''Martin, Janet.'' Medieval Russia, 980-1584. — Cambridge University Press, 2007-12-06. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9780521859165&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; 

Бұл жеңілістерден кейін Тоқтамыс тағынан айырылып, Темірдің тағайындаған қуыршақ хандары мен әмірлерімен үздіксіз күрес жүргізуге мәжбүр болады.

== Едігеге қарсы күрес ==
[[Сурет:Golden Horde 1389-ru.svg|нобай|340x340 нүкте|1389 жылғы Алтын Орда жері]]
Сақталып қалған тарихи жарлықта, Тоқтамыстың 1393 жылы [[Польша]] патшасы [[Ягайло|Ягайлоға]] жүгінгені көрсетілген. 1396 жылы Темірланның [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] тағайындаған ханы, [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] кіші ұлы [[Қойыршақ хан|Қойыршақтан]] тағы бір жеңіліске ұшыраған Тоқтамыс [[Литва]] князі [[Витовт|Витовтке]] қашады. Одан [[Алтын Орда|Орданы]] қайтару үшін көмек сұрайды, есесіне Солтүстік Ресейдің жерлерін Литваға беруге келіседі.&lt;ref&gt;''Ivinskis, Zenonas.'' Lietuvos istorija iki Vytauto Didžiojo mirties : [лит.]. — Rome : Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1978. — P. 314–319.&lt;/ref&gt; [[Витовт]] Тоқтамысты өз қорғауына алып, [[Лида]] қаласын тұратын ордасы қылып береді (1396-1399). Лидадағы Тоқтамыс тұрған хан сарайы, ұзақ уақыт бойына &quot;Тоқтамыс сарайы&quot; атағын сақтаған.&lt;ref&gt;Старший научный сотрудник Сливкин Валерий Васильевич. Тохтамышев Двор. &lt;nowiki&gt;https://lixmuseum.by/ru/tohtamyshev-dvor-dekanka/&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

1397 жылы Темірдің [[Алтын Орда|Алтын Ордада]] қалдырған қолбасшысы [[Едіге]], [[Қойыршақ хан|Құйыршық ханның]] күшейуінен сескеніп оған қарсы шығады да Орда астанасы [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Едіге, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қашқан [[Қойыршақ хан|Қойыршақтың]] орнына, оның ағасы [[Темір Мәлік хан|Темір Мәліктің]] ұлы [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]], өзіне бағынатын &quot;қуыршақ хан&quot; қылып тағайындап, өзі Алтын Орданың [[беклербек|беклербегі]] атанып, бүкіл билікті қолына жинайды.&lt;ref&gt;Seleznëv 174; Počekaev 2010: 181-187; Reva 2016: 704; May 2018: 307-308 considers Tīmūr Qutluq to be a Timurid protégé, but this is unlikely, given his desertion and his opposition to Quyurchuq.&lt;/ref&gt;

Осы кезде Тоқтамыс пен [[Витовт]] 1397 және 1398 жылдары [[Әмір Темір|Темірлан]] талқандаған [[Алтын Орда|Орда]] аумағына екі сәтті жорық жүргізеді. Бірінші жорығында [[Қара теңіз]] бен [[Қырым|Қырымға]] жетіп, еш қарсылықсыз бірнеше мың тұтқынды алады. Бұл тұтқындардың жартысын [[Тракай тарихи ұлттық саябағы (Литва)|Тракай]] маңына қоныстандырып, оларға өз дінін сақтауға мүмкіндік береді. Олардың ұрпақтары липкалар мен қараиттер деп аталып бүгінгі күнге дейін жетті.&lt;ref&gt;Sužiedėlis, Simas, ed. (1970-1978). Tatars. ''Encyclopedia Lituanica''. Vol. V. Boston, Massachusetts: Juozas Kapočius. p. 377. LCCN 74-114275.&lt;/ref&gt; Келесі 1398 жылы Витовт пен Тоқтамыс әскерлері [[Днепр]] бойымен өтіп, солтүстік Қырымға шабуыл жасап, шығыста [[Дон өзені|Дон өзеніне]] дейін жетеді. [[Витовт]] өз шептерін нығайту үшін [[Днепр|Днепрдің]] сағасында қамал салады. Тоқтамыс, Едігенің жоқтығын пайдаланып, уақытша [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Бірақ сол жылдың соңында [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] пен [[Едіге|Едігеден]] жеңіліп, қайтадан Литваға қашып кетеді. Темір Құтлұқ пен Едіге [[Кафа|Кафаны]] бағындырып, Орданың оңтүстік-батысындағы өз билігін қалпына келтіреді. Ордадағы ішкі қырғын-қақтығыстар [[Витовт]] үшін оң нәтиже әкеліп, ол бүкіл орыс жерлерінің билеушісі болып, [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] да өзінің саяси ықпалына бағындыруды жоспарлайды. Ал Тоқтамысты өзінің экспансионистік саясатының құралы ретінде пайдалануды көздейді.&lt;ref&gt;''Lukowski, Jerzy.'' A Concise History of Poland / Jerzy Lukowski, Hubert Zawadzki. — Cambridge University Press, 2001. — P. 38. — &lt;nowiki&gt;ISBN 0-521-55109-9&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

[[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Литваның князі Витовттан Тоқтамысты өзіне беруді талап еткенде, ол бас тартып, былай жауап береді: «Мен Тоқтамысты бермеймін, бірақ мен Темір-Кутлу патшамен жеке кездесуді қалаймын». Алдыңғы табыстарынан шабыттанған Витовт «Татарларға қарсы крест жорығын» жариялап, 1399 жылы мамырда Рим Папасы [[IX Бонифаций|IX Бонифацийдің]] ресми мақұлдауына ие болады.&lt;ref&gt;''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9986-810-13-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

1399 жылы Ордаға қарсы жорыққа шыққан [[Витовт]], Тоқтамыстың одақтас әскерлерімен бірге Ворскла өзенінде тоқтайды. Жаудың күші мен санын көрген [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] бастапқыда бейбіт келіссөздерге кірісті (басқа нұсқа бойынша келіссөздер Едіге әскерінің келгенінше уақыт созу үшін жүргізілген). Осы кезде [[Едіге]] жасақтарымен өзен жағасына келіп, келіссөзді тоқтатып, [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]] соғысты жалғастыруға көндіреді. Орда жасақтарын басқарып, Едіге 1399 жылы 12 тамызда [[Ворскла бойындағы шайқас|Ворскла өзені бойындағы шайқаста]] [[Витовт|Витовтты]] талқандайды. Майдан даласынан бірінші болып Тоқтамыстың жасақтары қашады. [[Едіге]] Витовт әскерлерінің қалдықтарын [[Киев]] қаласына дейін қуады. [[Едіге]] мен [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Киевтен 3000 рубль күмісті төлем ретінде алып, Литва жерлерін [[Луцк]] қаласына дейін тонап, өз ұлыстарына оралады.

Тоқтамыс ақыры бұрынғы саяси ықпалынан айырылып, солтүстікке қашып, өзіне адал қалған жасақтардың арқасында [[Сібір хандығы|Сібірде]] билік құрады.&lt;ref&gt;''Бустанов А. К..'' Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект).&lt;/ref&gt; Соңғы жылдарын Едігемен араздасып, тіпті бұрынғы жауы Әмір Темірге елшілік жіберіп, татулыққа ұмтыла бастайды. Осынша жыл күрескеннен кейін [[Едіге]] үлкен жеңісіне қарамастан, Тоқтамысқа тыным бермей, оған қарсы табанды күресін ары-қарай жалғастырады.

1405 жылы [[Әмір Темір]] қайтыс болады. Ал 1406 жылы [[Едіге|Едігемен]] болған он алтыншы шайқасында Тоқтамыс ақыры жеңіліп, өлтіріледі.&lt;ref&gt;''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9986-810-13-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
[[Сурет:ChufutKale1.JPG|нобай|340x340 нүкте|Тоқтамыстың қызы, Едігенің әйелі - Жанике кесенесі]]
Тоқтамыстың арғы аталары – әкесі [[Түй Қожа|Түй-Қожа]], атасы [[Құтлұғ-Қожа]], Күншек, Сарыш, Ұран-Темір, [[Тоқа Темір|Тоқа-Темір]], [[Жошы хан]].&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы.
 «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt; 

Тоқтамыстың әйелдері: Тағай-бике; Шүкір-бике – Әмір Темірдің қызы; Ұрын-бике; [[Тұлынбек ханым]].&lt;ref&gt;«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.&lt;/ref&gt;

Тоқтамыс ханның сегіз ұл, бес қызы болды:

# [[Жәлеләддин хан|Жәлеладдин]]
# [[Жаппарберді хан|Жаппарберді]]
# Кепек
# [[Керімберді хан|Керімберді]]
# Ескендір
# Әбу-Саид
# Кушік
# [[Қадырберді хан|Қадырберді]]
# Малика-ханша
# Ханике
# Жанике-ханым (Едігенің әйелі)
# Саадат-бике
# Қадиша

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
== Тағы қараңыз ==
{{Алтын Орда хандары}}
{{Ақ Орда хандары}}

[[Санат:Ақ Орда хандары]]
[[Санат:Алтын Орда хандары]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Сібір хандығының билеушілері]]
[[Санат:Тоқа Темір әулеті]]</text>
      <sha1>dlck92n0x6ir1lqxblxwxfu98aolxqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шалкиіз Тіленшіұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31945</id>
    <revision>
      <id>3620987</id>
      <parentid>3524847</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:25:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7941" sha1="lk1ny9y1wdt0i6n3banjz4f36wfn93n" xml:space="preserve">[[Сурет:Шалкиіз Жырау cover.png|нобай|оңға|Шалкиіз жырау]]

{{Тұлға
 |есімі             = Шалкииз Тіленшіұлы
 |түпнұсқа есімі    = Шалқияз Тіленшіұлы
 |суреті            = 
 |сурет ені         = 
 |сипаттамасы       = 
 |туған күні        = 1465
 |туған жері        = 
 |қайтыс болған күні = 1560
 |қайтыс болған жері = 
 |азаматтығы        = Үлкен Орда&lt;br&gt;[[Ноғай Ордасы]]&lt;br&gt;[[Қазақ хандығы]]
 |қызметі           = [[Жырау]], [[ақын]], жауынгер
 |шығармашылық жылдары = XV–XVI ғғ.
 |бағыты            = Толғау
 |марапаттары       = 
}}

'''Шалкииз Тіленшіұлы''' ({{lang-kk|Шалқияз Тіленшіұлы}}; 1465—1560) — аңызға айналған қазақ жырауы, ақын&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot;&gt;{{cite book |author=Martha Brill Olcott |title=The Kazakhs |publisher=Hoover Institution Press |year=1995 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақстан тарихы (көп томдық) |volume=2 |publisher=Атамұра |year=2010 |language=kk}}&lt;/ref&gt;. Үлкен Орданың беклербегі Темірдің, кейіннен ноғай биі Мамай мен қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназардың]] сенімді серігі әрі кеңесшісі болған.

Шалкииз Тіленшіұлы — Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау. Ол өз заманына сай жақсы білім алған. Үлкен Орданың ноғай биі Темірдің жақын адамы ретінде Ыстамбұл, Қырым, Дон және Солтүстік Кавказ өңірлерін аралаған&lt;ref name=&quot;lit_history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақ әдебиетінің тарихы |volume=3 |publisher=ҚазАқпарат |year=2000 |language=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Шалкииз өз шығармаларында тек текті жауынгер ретінде ғана емес, сонымен бірге мәрттігі мен даналығы билеушіден де асып түсетін данагөй тұлға ретінде көрінеді. Оның өлеңдері әміршіні дәріптеуге емес, жыраудың өз тұлғасын, ішкі болмысын ашуға бағытталған. Шалкииз ел басқарушы көшбасшының рөлін жоққа шығармаған, бірақ билеушінің адами қасиеттері оның лауазымына сай болуын және мемлекет оның қате шешімдерінен зардап шекпеуін талап еткен&lt;ref name=&quot;philosophy&quot;&gt;{{cite book |author=Қ. Жарықбаев |title=Қазақ тәлім-тәрбиесі мен философиясы |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;. Ол өмірінің басым бөлігін Қазақ хандығында өткізген&lt;ref name=&quot;magzhan&quot;&gt;{{cite web |url=http://inform.kz |title=Шалкиез Тіленшіұлы шығармашылығы |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-06-23 |language=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Дүниетанымы және діни мотивтер ==
Әдебиеттанушылар жыраудың жоғары білімділігін ерекше атап өтеді. Ол өзінің әлемдік танымында [[Құран]] символикасы мен діни лексиканы белсенді қолданған. Оның толғауларында «Хақ» (Ақиқат/Алла), «Қағба», «Алла», «Әзірейіл» сияқты ұғымдар негізгі рөл атқарады. Зерттеушілер, соның ішінде М. Олкотт, оның поэзиясында [[сопылық]] руханилық пен дала жауынгерін дәріптейтін дәстүрлі жыр үлгісінің бірегей үндестік тапқанын көрсетеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

== Поэзиясы ==
Шалкииздің бізге 30-ға жуық туындысы жеткен, олар оның ақындық өнердің нағыз шебері болғанын дәлелдейді. Жырау шығармашылығы поэзияның барлық негізгі жанрларын қамтиды: билеушіге арнаулар, мадақ жырлары, философиялық толғаулар, халық тағдыры туралы ойлар, сондай-ақ адамгершілік пен достық туралы ғибратты сөздер. Автор өз өлеңдерінде бай көркемдік тәсілдерді, дөп түсетін теңеулерді, метафоралар мен параллелизм әдістерін шебер қолданған&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;.

Оның би Темірге бағыттаған арнаулары ерекше мәнге ие. Бірінші арнауында ақын билеушінің қаһарына ұшырап, өзіне жасалған қиянат пен қорлыққа өкпе-назын білдіреді. Ал екіншісінде — әміршіні Меккеге қажылыққа бару сапарынан бас тартуға көндіруге тырысады&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sufism&quot;&gt;{{cite book |author=Ә. Дербісәлі |title=Қазақ даласының жұлдыздары |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;. Шалкииз сопылық дүниетанымға сүйене отырып, діндегі догматизм мен тек сыртқы жоралғыларды соқыр орындаудан сақтандырады. Ол Темірді басты қауіп-қатерге бас тікпей, жау қоршауында тұрған халықты басшысыз қалдырмауға шақырады. Ол бұл жағдайда қажылыққа бару парыз (міндетті) емес екенін түсіндіреді. Сол заманда Меккеге бару жолы бір жылға жуық уақытты алатынын ескерсек, жырау мемлекет қауіпсіздігін ойлап, халықты діннің шынайы мәнін түсінуге шақырғаны көрінеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{декеркөздер}}

[[Санат:1465 жылы туғандар]]
[[Санат:1560 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:XV ғасыр ақындары]]
[[Санат:XVI ғасыр ақындары]]

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly Malimetter.kz Шалкиіз Тіленшіұлы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043859/http://malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly/ |date=2013-10-02 }} (қазақша)

== Тағы қараңыз ==
*[[Жыр]]
*[[Бұқар жырау]]
*[[Тәттімбет]]

==Әдебиет==
*Харузин ауылы  Киргизы Букеевской Орды, М., 1889; 
*Мағауин М., Шалкиіз жырау Тіленшіұлы. — Жин.: Тіл және әдебиет мәселелері, ауылы , 1965; 
*соныкі, Қобыз сарыны, ауылы , 1968.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:1465 жылы туғандар]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>lk1ny9y1wdt0i6n3banjz4f36wfn93n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620988</id>
      <parentid>3620987</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:26:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3620988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7891" sha1="smjv7ue4pgggptryedf6m62hxlcvtk3" xml:space="preserve">[[Сурет:Шалкиіз Жырау cover.png|нобай|оңға|Шалкиіз жырау]]

{{Тұлға
 |есімі             = Шалкииз Тіленшіұлы
 |түпнұсқа есімі    = Шалқияз Тіленшіұлы
 |суреті            = 
 |сурет ені         = 
 |сипаттамасы       = 
 |туған күні        = 1465
 |туған жері        = 
 |қайтыс болған күні = 1560
 |қайтыс болған жері = 
 |азаматтығы        = Үлкен Орда&lt;br&gt;[[Ноғай Ордасы]]&lt;br&gt;[[Қазақ хандығы]]
 |қызметі           = [[Жырау]], [[ақын]], жауынгер
 |шығармашылық жылдары = XV–XVI ғғ.
 |бағыты            = Толғау
 |марапаттары       = 
}}

'''Шалкииз Тіленшіұлы''' ({{lang-kk|Шалқияз Тіленшіұлы}}; 1465—1560) — аңызға айналған қазақ жырауы, ақын&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot;&gt;{{cite book |author=Martha Brill Olcott |title=The Kazakhs |publisher=Hoover Institution Press |year=1995 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақстан тарихы (көп томдық) |volume=2 |publisher=Атамұра |year=2010 |language=kk}}&lt;/ref&gt;. Үлкен Орданың беклербегі Темірдің, кейіннен ноғай биі Мамай мен қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназардың]] сенімді серігі әрі кеңесшісі болған.

Шалкииз Тіленшіұлы — Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау. Ол өз заманына сай жақсы білім алған. Үлкен Орданың ноғай биі Темірдің жақын адамы ретінде Ыстамбұл, Қырым, Дон және Солтүстік Кавказ өңірлерін аралаған&lt;ref name=&quot;lit_history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақ әдебиетінің тарихы |volume=3 |publisher=ҚазАқпарат |year=2000 |language=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Шалкииз өз шығармаларында тек текті жауынгер ретінде ғана емес, сонымен бірге мәрттігі мен даналығы билеушіден де асып түсетін данагөй тұлға ретінде көрінеді. Оның өлеңдері әміршіні дәріптеуге емес, жыраудың өз тұлғасын, ішкі болмысын ашуға бағытталған. Шалкииз ел басқарушы көшбасшының рөлін жоққа шығармаған, бірақ билеушінің адами қасиеттері оның лауазымына сай болуын және мемлекет оның қате шешімдерінен зардап шекпеуін талап еткен&lt;ref name=&quot;philosophy&quot;&gt;{{cite book |author=Қ. Жарықбаев |title=Қазақ тәлім-тәрбиесі мен философиясы |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;. Ол өмірінің басым бөлігін Қазақ хандығында өткізген&lt;ref name=&quot;magzhan&quot;&gt;{{cite web |url=http://inform.kz |title=Шалкиез Тіленшіұлы шығармашылығы |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-06-23 |language=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Дүниетанымы және діни мотивтер ==
Әдебиеттанушылар жыраудың жоғары білімділігін ерекше атап өтеді. Ол өзінің әлемдік танымында [[Құран]] символикасы мен діни лексиканы белсенді қолданған. Оның толғауларында «Хақ» (Ақиқат/Алла), «Қағба», «Алла», «Әзірейіл» сияқты ұғымдар негізгі рөл атқарады. Зерттеушілер, соның ішінде М. Олкотт, оның поэзиясында [[сопылық]] руханилық пен дала жауынгерін дәріптейтін дәстүрлі жыр үлгісінің бірегей үндестік тапқанын көрсетеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

== Поэзиясы ==
Шалкииздің бізге 30-ға жуық туындысы жеткен, олар оның ақындық өнердің нағыз шебері болғанын дәлелдейді. Жырау шығармашылығы поэзияның барлық негізгі жанрларын қамтиды: билеушіге арнаулар, мадақ жырлары, философиялық толғаулар, халық тағдыры туралы ойлар, сондай-ақ адамгершілік пен достық туралы ғибратты сөздер. Автор өз өлеңдерінде бай көркемдік тәсілдерді, дөп түсетін теңеулерді, метафоралар мен параллелизм әдістерін шебер қолданған&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;.

Оның би Темірге бағыттаған арнаулары ерекше мәнге ие. Бірінші арнауында ақын билеушінің қаһарына ұшырап, өзіне жасалған қиянат пен қорлыққа өкпе-назын білдіреді. Ал екіншісінде — әміршіні Меккеге қажылыққа бару сапарынан бас тартуға көндіруге тырысады&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sufism&quot;&gt;{{cite book |author=Ә. Дербісәлі |title=Қазақ даласының жұлдыздары |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;. Шалкииз сопылық дүниетанымға сүйене отырып, діндегі догматизм мен тек сыртқы жоралғыларды соқыр орындаудан сақтандырады. Ол Темірді басты қауіп-қатерге бас тікпей, жау қоршауында тұрған халықты басшысыз қалдырмауға шақырады. Ол бұл жағдайда қажылыққа бару парыз (міндетті) емес екенін түсіндіреді. Сол заманда Меккеге бару жолы бір жылға жуық уақытты алатынын ескерсек, жырау мемлекет қауіпсіздігін ойлап, халықты діннің шынайы мәнін түсінуге шақырғаны көрінеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{декеркөздер}}

[[Санат:1465 жылы туғандар]]
[[Санат:1560 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:XV ғасыр ақындары]]
[[Санат:XVI ғасыр ақындары]]

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly Malimetter.kz Шалкиіз Тіленшіұлы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043859/http://malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly/ |date=2013-10-02 }} (қазақша)

== Тағы қараңыз ==
*[[Жыр]]
*[[Бұқар жырау]]
*[[Тәттімбет]]

==Әдебиет==
*Харузин ауылы  Киргизы Букеевской Орды, М., 1889; 
*Мағауин М., Шалкиіз жырау Тіленшіұлы. — Жин.: Тіл және әдебиет мәселелері, ауылы , 1965; 
*соныкі, Қобыз сарыны, ауылы , 1968.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:1465 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>smjv7ue4pgggptryedf6m62hxlcvtk3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620989</id>
      <parentid>3620988</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:26:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3620989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7834" sha1="oq28nl1rdly08gyypwsi2p24kea0p4q" xml:space="preserve">[[Сурет:Шалкиіз Жырау cover.png|нобай|оңға|Шалкиіз жырау]]

{{Тұлға
 |есімі             = Шалкииз Тіленшіұлы
 |түпнұсқа есімі    = Шалқияз Тіленшіұлы
 |суреті            = 
 |сурет ені         = 
 |сипаттамасы       = 
 |туған күні        = 1465
 |туған жері        = 
 |қайтыс болған күні = 1560
 |қайтыс болған жері = 
 |азаматтығы        = Үлкен Орда&lt;br&gt;[[Ноғай Ордасы]]&lt;br&gt;[[Қазақ хандығы]]
 |қызметі           = [[Жырау]], [[ақын]], жауынгер
 |шығармашылық жылдары = XV–XVI ғғ.
 |бағыты            = Толғау
 |марапаттары       = 
}}

'''Шалкииз Тіленшіұлы''' ({{lang-kk|Шалқияз Тіленшіұлы}}; 1465—1560) — аңызға айналған қазақ жырауы, ақын&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot;&gt;{{cite book |author=Martha Brill Olcott |title=The Kazakhs |publisher=Hoover Institution Press |year=1995 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақстан тарихы (көп томдық) |volume=2 |publisher=Атамұра |year=2010 |language=kk}}&lt;/ref&gt;. Үлкен Орданың беклербегі Темірдің, кейіннен ноғай биі Мамай мен қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназардың]] сенімді серігі әрі кеңесшісі болған.

Шалкииз Тіленшіұлы — Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау. Ол өз заманына сай жақсы білім алған. Үлкен Орданың ноғай биі Темірдің жақын адамы ретінде Ыстамбұл, Қырым, Дон және Солтүстік Кавказ өңірлерін аралаған&lt;ref name=&quot;lit_history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақ әдебиетінің тарихы |volume=3 |publisher=ҚазАқпарат |year=2000 |language=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Шалкииз өз шығармаларында тек текті жауынгер ретінде ғана емес, сонымен бірге мәрттігі мен даналығы билеушіден де асып түсетін данагөй тұлға ретінде көрінеді. Оның өлеңдері әміршіні дәріптеуге емес, жыраудың өз тұлғасын, ішкі болмысын ашуға бағытталған. Шалкииз ел басқарушы көшбасшының рөлін жоққа шығармаған, бірақ билеушінің адами қасиеттері оның лауазымына сай болуын және мемлекет оның қате шешімдерінен зардап шекпеуін талап еткен&lt;ref name=&quot;philosophy&quot;&gt;{{cite book |author=Қ. Жарықбаев |title=Қазақ тәлім-тәрбиесі мен философиясы |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;. Ол өмірінің басым бөлігін Қазақ хандығында өткізген&lt;ref name=&quot;magzhan&quot;&gt;{{cite web |url=http://inform.kz |title=Шалкиез Тіленшіұлы шығармашылығы |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-06-23 |language=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Дүниетанымы және діни мотивтер ==
Әдебиеттанушылар жыраудың жоғары білімділігін ерекше атап өтеді. Ол өзінің әлемдік танымында [[Құран]] символикасы мен діни лексиканы белсенді қолданған. Оның толғауларында «Хақ» (Ақиқат/Алла), «Қағба», «Алла», «Әзірейіл» сияқты ұғымдар негізгі рөл атқарады. Зерттеушілер, соның ішінде М. Олкотт, оның поэзиясында [[сопылық]] руханилық пен дала жауынгерін дәріптейтін дәстүрлі жыр үлгісінің бірегей үндестік тапқанын көрсетеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

== Поэзиясы ==
Шалкииздің бізге 30-ға жуық туындысы жеткен, олар оның ақындық өнердің нағыз шебері болғанын дәлелдейді. Жырау шығармашылығы поэзияның барлық негізгі жанрларын қамтиды: билеушіге арнаулар, мадақ жырлары, философиялық толғаулар, халық тағдыры туралы ойлар, сондай-ақ адамгершілік пен достық туралы ғибратты сөздер. Автор өз өлеңдерінде бай көркемдік тәсілдерді, дөп түсетін теңеулерді, метафоралар мен параллелизм әдістерін шебер қолданған&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;.

Оның би Темірге бағыттаған арнаулары ерекше мәнге ие. Бірінші арнауында ақын билеушінің қаһарына ұшырап, өзіне жасалған қиянат пен қорлыққа өкпе-назын білдіреді. Ал екіншісінде — әміршіні Меккеге қажылыққа бару сапарынан бас тартуға көндіруге тырысады&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sufism&quot;&gt;{{cite book |author=Ә. Дербісәлі |title=Қазақ даласының жұлдыздары |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;. Шалкииз сопылық дүниетанымға сүйене отырып, діндегі догматизм мен тек сыртқы жоралғыларды соқыр орындаудан сақтандырады. Ол Темірді басты қауіп-қатерге бас тікпей, жау қоршауында тұрған халықты басшысыз қалдырмауға шақырады. Ол бұл жағдайда қажылыққа бару парыз (міндетті) емес екенін түсіндіреді. Сол заманда Меккеге бару жолы бір жылға жуық уақытты алатынын ескерсек, жырау мемлекет қауіпсіздігін ойлап, халықты діннің шынайы мәнін түсінуге шақырғаны көрінеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

[[Санат:1465 жылы туғандар]]
[[Санат:1560 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:XV ғасыр ақындары]]
[[Санат:XVI ғасыр ақындары]]

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly Malimetter.kz Шалкиіз Тіленшіұлы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043859/http://malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly/ |date=2013-10-02 }} (қазақша)

== Тағы қараңыз ==
*[[Жыр]]
*[[Бұқар жырау]]
*[[Тәттімбет]]

==Әдебиет==
*Харузин ауылы  Киргизы Букеевской Орды, М., 1889; 
*Мағауин М., Шалкиіз жырау Тіленшіұлы. — Жин.: Тіл және әдебиет мәселелері, ауылы , 1965; 
*соныкі, Қобыз сарыны, ауылы , 1968.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:1465 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>oq28nl1rdly08gyypwsi2p24kea0p4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620990</id>
      <parentid>3620989</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3620990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7740" sha1="6ebvtot36lsf5y8l6ksznc7bqg2d29l" xml:space="preserve">[[Сурет:Шалкиіз Жырау cover.png|нобай|оңға|Шалкиіз жырау]]

{{Тұлға
 |есімі             = Шалкииз Тіленшіұлы
 |түпнұсқа есімі    = Шалқияз Тіленшіұлы
 |суреті            = 
 |сурет ені         = 
 |сипаттамасы       = 
 |туған күні        = 1465
 |туған жері        = 
 |қайтыс болған күні = 1560
 |қайтыс болған жері = 
 |азаматтығы        = Үлкен Орда&lt;br&gt;[[Ноғай Ордасы]]&lt;br&gt;[[Қазақ хандығы]]
 |қызметі           = [[Жырау]], [[ақын]], жауынгер
 |шығармашылық жылдары = XV–XVI ғғ.
 |бағыты            = Толғау
 |марапаттары       = 
}}

'''Шалкииз Тіленшіұлы''' ({{lang-kk|Шалқияз Тіленшіұлы}}; 1465—1560) — аңызға айналған қазақ жырауы, ақын&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot;&gt;{{cite book |author=Martha Brill Olcott |title=The Kazakhs |publisher=Hoover Institution Press |year=1995 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақстан тарихы (көп томдық) |volume=2 |publisher=Атамұра |year=2010 |language=kk}}&lt;/ref&gt;. Үлкен Орданың беклербегі Темірдің, кейіннен ноғай биі Мамай мен қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназардың]] сенімді серігі әрі кеңесшісі болған.

Шалкииз Тіленшіұлы — Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау. Ол өз заманына сай жақсы білім алған. Үлкен Орданың ноғай биі Темірдің жақын адамы ретінде Ыстамбұл, Қырым, Дон және Солтүстік Кавказ өңірлерін аралаған&lt;ref name=&quot;lit_history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақ әдебиетінің тарихы |volume=3 |publisher=ҚазАқпарат |year=2000 |language=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Шалкииз өз шығармаларында тек текті жауынгер ретінде ғана емес, сонымен бірге мәрттігі мен даналығы билеушіден де асып түсетін данагөй тұлға ретінде көрінеді. Оның өлеңдері әміршіні дәріптеуге емес, жыраудың өз тұлғасын, ішкі болмысын ашуға бағытталған. Шалкииз ел басқарушы көшбасшының рөлін жоққа шығармаған, бірақ билеушінің адами қасиеттері оның лауазымына сай болуын және мемлекет оның қате шешімдерінен зардап шекпеуін талап еткен&lt;ref name=&quot;philosophy&quot;&gt;{{cite book |author=Қ. Жарықбаев |title=Қазақ тәлім-тәрбиесі мен философиясы |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;. Ол өмірінің басым бөлігін Қазақ хандығында өткізген&lt;ref name=&quot;magzhan&quot;&gt;{{cite web |url=http://inform.kz |title=Шалкиез Тіленшіұлы шығармашылығы |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-06-23 |language=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Дүниетанымы және діни мотивтер ==
Әдебиеттанушылар жыраудың жоғары білімділігін ерекше атап өтеді. Ол өзінің әлемдік танымында [[Құран]] символикасы мен діни лексиканы белсенді қолданған. Оның толғауларында «Хақ» (Ақиқат/Алла), «Қағба», «Алла», «Әзірейіл» сияқты ұғымдар негізгі рөл атқарады. Зерттеушілер, соның ішінде М. Олкотт, оның поэзиясында [[сопылық]] руханилық пен дала жауынгерін дәріптейтін дәстүрлі жыр үлгісінің бірегей үндестік тапқанын көрсетеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

== Поэзиясы ==
Шалкииздің бізге 30-ға жуық туындысы жеткен, олар оның ақындық өнердің нағыз шебері болғанын дәлелдейді. Жырау шығармашылығы поэзияның барлық негізгі жанрларын қамтиды: билеушіге арнаулар, мадақ жырлары, философиялық толғаулар, халық тағдыры туралы ойлар, сондай-ақ адамгершілік пен достық туралы ғибратты сөздер. Автор өз өлеңдерінде бай көркемдік тәсілдерді, дөп түсетін теңеулерді, метафоралар мен параллелизм әдістерін шебер қолданған&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;.

Оның би Темірге бағыттаған арнаулары ерекше мәнге ие. Бірінші арнауында ақын билеушінің қаһарына ұшырап, өзіне жасалған қиянат пен қорлыққа өкпе-назын білдіреді. Ал екіншісінде — әміршіні Меккеге қажылыққа бару сапарынан бас тартуға көндіруге тырысады&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sufism&quot;&gt;{{cite book |author=Ә. Дербісәлі |title=Қазақ даласының жұлдыздары |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;. Шалкииз сопылық дүниетанымға сүйене отырып, діндегі догматизм мен тек сыртқы жоралғыларды соқыр орындаудан сақтандырады. Ол Темірді басты қауіп-қатерге бас тікпей, жау қоршауында тұрған халықты басшысыз қалдырмауға шақырады. Ол бұл жағдайда қажылыққа бару парыз (міндетті) емес екенін түсіндіреді. Сол заманда Меккеге бару жолы бір жылға жуық уақытты алатынын ескерсек, жырау мемлекет қауіпсіздігін ойлап, халықты діннің шынайы мәнін түсінуге шақырғаны көрінеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

[[Санат:1465 жылы туғандар]]
[[Санат:1560 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:XV ғасыр ақындары]]
[[Санат:XVI ғасыр ақындары]]

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly Malimetter.kz Шалкиіз Тіленшіұлы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043859/http://malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly/ |date=2013-10-02 }} (қазақша)

==Әдебиет==
*Харузин ауылы  Киргизы Букеевской Орды, М., 1889; 
*Мағауин М., Шалкиіз жырау Тіленшіұлы. — Жин.: Тіл және әдебиет мәселелері, ауылы , 1965; 
*соныкі, Қобыз сарыны, ауылы , 1968.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:1465 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>6ebvtot36lsf5y8l6ksznc7bqg2d29l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620993</id>
      <parentid>3620990</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7683" sha1="bnf8n04l9y7bsza7metkxuk5rgiyhp4" xml:space="preserve">[[Сурет:Шалкиіз Жырау cover.png|нобай|оңға|Шалкиіз жырау]]

{{Тұлға
 |есімі             = Шалкииз Тіленшіұлы
 |түпнұсқа есімі    = Шалқияз Тіленш
 |суреті            = 
 |сурет ені         = 
 |сипаттамасы       = 
 |туған күні        = 1465
 |туған жері        = 
 |қайтыс болған күні = 1560
 |қайтыс болған жері = 
 |азаматтығы        = Үлкен Орда&lt;br&gt;[[Ноғай Ордасы]]&lt;br&gt;[[Қазақ хандығы]]
 |қызметі           = [[Жырау]], [[ақын]], жауынгер
 |шығармашылық жылдары = XV–XVI ғғ.
 |бағыты            = Толғау
 |марапаттары       = 
}}

'''Шалкиіз Тіленшіұлы''' (1465—1560) — аңызға айналған қазақ жырауы, ақын.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot;&gt;{{cite book |author=Martha Brill Olcott |title=The Kazakhs |publisher=Hoover Institution Press |year=1995 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақстан тарихы (көп томдық) |volume=2 |publisher=Атамұра |year=2010 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Үлкен Орданың беклербегі Темірдің, кейіннен ноғай биі Мамай мен қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназардың]] сенімді серігі әрі кеңесшісі болған.

Шалкииз Тіленшіұлы — Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау. Ол өз заманына сай жақсы білім алған. Үлкен Орданың ноғай биі Темірдің жақын адамы ретінде Ыстамбұл, Қырым, Дон және Солтүстік Кавказ өңірлерін аралаған.&lt;ref name=&quot;lit_history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақ әдебиетінің тарихы |volume=3 |publisher=ҚазАқпарат |year=2000 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шалкииз өз шығармаларында тек текті жауынгер ретінде ғана емес, сонымен бірге мәрттігі мен даналығы билеушіден де асып түсетін данагөй тұлға ретінде көрінеді. Оның өлеңдері әміршіні дәріптеуге емес, жыраудың өз тұлғасын, ішкі болмысын ашуға бағытталған. Шалкииз ел басқарушы көшбасшының рөлін жоққа шығармаған, бірақ билеушінің адами қасиеттері оның лауазымына сай болуын және мемлекет оның қате шешімдерінен зардап шекпеуін талап еткен&lt;ref name=&quot;philosophy&quot;&gt;{{cite book |author=Қ. Жарықбаев |title=Қазақ тәлім-тәрбиесі мен философиясы |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;. Ол өмірінің басым бөлігін Қазақ хандығында өткізген&lt;ref name=&quot;magzhan&quot;&gt;{{cite web |url=http://inform.kz |title=Шалкиез Тіленшіұлы шығармашылығы |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-06-23 |language=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Дүниетанымы және діни мотивтер ==
Әдебиеттанушылар жыраудың жоғары білімділігін ерекше атап өтеді. Ол өзінің әлемдік танымында [[Құран]] символикасы мен діни лексиканы белсенді қолданған. Оның толғауларында «Хақ» (Ақиқат/Алла), «Қағба», «Алла», «Әзірейіл» сияқты ұғымдар негізгі рөл атқарады. Зерттеушілер, соның ішінде М. Олкотт, оның поэзиясында [[сопылық]] руханилық пен дала жауынгерін дәріптейтін дәстүрлі жыр үлгісінің бірегей үндестік тапқанын көрсетеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

== Поэзиясы ==
Шалкииздің бізге 30-ға жуық туындысы жеткен, олар оның ақындық өнердің нағыз шебері болғанын дәлелдейді. Жырау шығармашылығы поэзияның барлық негізгі жанрларын қамтиды: билеушіге арнаулар, мадақ жырлары, философиялық толғаулар, халық тағдыры туралы ойлар, сондай-ақ адамгершілік пен достық туралы ғибратты сөздер. Автор өз өлеңдерінде бай көркемдік тәсілдерді, дөп түсетін теңеулерді, метафоралар мен параллелизм әдістерін шебер қолданған&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;.

Оның би Темірге бағыттаған арнаулары ерекше мәнге ие. Бірінші арнауында ақын билеушінің қаһарына ұшырап, өзіне жасалған қиянат пен қорлыққа өкпе-назын білдіреді. Ал екіншісінде — әміршіні Меккеге қажылыққа бару сапарынан бас тартуға көндіруге тырысады&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sufism&quot;&gt;{{cite book |author=Ә. Дербісәлі |title=Қазақ даласының жұлдыздары |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;. Шалкииз сопылық дүниетанымға сүйене отырып, діндегі догматизм мен тек сыртқы жоралғыларды соқыр орындаудан сақтандырады. Ол Темірді басты қауіп-қатерге бас тікпей, жау қоршауында тұрған халықты басшысыз қалдырмауға шақырады. Ол бұл жағдайда қажылыққа бару парыз (міндетті) емес екенін түсіндіреді. Сол заманда Меккеге бару жолы бір жылға жуық уақытты алатынын ескерсек, жырау мемлекет қауіпсіздігін ойлап, халықты діннің шынайы мәнін түсінуге шақырғаны көрінеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

[[Санат:1465 жылы туғандар]]
[[Санат:1560 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:XV ғасыр ақындары]]
[[Санат:XVI ғасыр ақындары]]

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly Malimetter.kz Шалкиіз Тіленшіұлы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043859/http://malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly/ |date=2013-10-02 }} (қазақша)

==Әдебиет==
*Харузин ауылы  Киргизы Букеевской Орды, М., 1889; 
*Мағауин М., Шалкиіз жырау Тіленшіұлы. — Жин.: Тіл және әдебиет мәселелері, ауылы , 1965; 
*соныкі, Қобыз сарыны, ауылы , 1968.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:1465 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>bnf8n04l9y7bsza7metkxuk5rgiyhp4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620994</id>
      <parentid>3620993</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8602" sha1="e7m0jxepeajm71vuszj1aft98qw5pqq" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = [[Сурет:Шалкиіз Жырау cover.png|нобай|оңға|Шалкиіз жырау]]
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Туған күні            = 1465
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1560
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = Үлкен Орда&lt;br&gt;[[Ноғай Ордасы]]&lt;br&gt;[[Қазақ хандығы]]

 |Ұлты                  = [[Қазақтар|Қазақ]]
 |Мансабы               = [[Жырау]], ақын, кеңесші, жауынгер
 |Белсенді жылдары      = XV–XVI ғғ.
 |Білімі                = Жоғары (өз заманына сай діни және дуалы білім)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау, сопылық бағыттағы толғаулардың авторы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Тіленші
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Shalkiiz Tlenshiuly
}}

'''Шалкиіз Тіленшіұлы''' (1465—1560) — аңызға айналған қазақ жырауы, ақын.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot;&gt;{{cite book |author=Martha Brill Olcott |title=The Kazakhs |publisher=Hoover Institution Press |year=1995 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақстан тарихы (көп томдық) |volume=2 |publisher=Атамұра |year=2010 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Үлкен Орданың беклербегі Темірдің, кейіннен ноғай биі Мамай мен қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназардың]] сенімді серігі әрі кеңесшісі болған.

Шалкииз Тіленшіұлы — Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау. Ол өз заманына сай жақсы білім алған. Үлкен Орданың ноғай биі Темірдің жақын адамы ретінде Ыстамбұл, Қырым, Дон және Солтүстік Кавказ өңірлерін аралаған.&lt;ref name=&quot;lit_history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақ әдебиетінің тарихы |volume=3 |publisher=ҚазАқпарат |year=2000 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шалкииз өз шығармаларында тек текті жауынгер ретінде ғана емес, сонымен бірге мәрттігі мен даналығы билеушіден де асып түсетін данагөй тұлға ретінде көрінеді. Оның өлеңдері әміршіні дәріптеуге емес, жыраудың өз тұлғасын, ішкі болмысын ашуға бағытталған. Шалкииз ел басқарушы көшбасшының рөлін жоққа шығармаған, бірақ билеушінің адами қасиеттері оның лауазымына сай болуын және мемлекет оның қате шешімдерінен зардап шекпеуін талап еткен&lt;ref name=&quot;philosophy&quot;&gt;{{cite book |author=Қ. Жарықбаев |title=Қазақ тәлім-тәрбиесі мен философиясы |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;. Ол өмірінің басым бөлігін Қазақ хандығында өткізген&lt;ref name=&quot;magzhan&quot;&gt;{{cite web |url=http://inform.kz |title=Шалкиез Тіленшіұлы шығармашылығы |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-06-23 |language=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Дүниетанымы және діни мотивтер ==
Әдебиеттанушылар жыраудың жоғары білімділігін ерекше атап өтеді. Ол өзінің әлемдік танымында [[Құран]] символикасы мен діни лексиканы белсенді қолданған. Оның толғауларында «Хақ» (Ақиқат/Алла), «Қағба», «Алла», «Әзірейіл» сияқты ұғымдар негізгі рөл атқарады. Зерттеушілер, соның ішінде М. Олкотт, оның поэзиясында [[сопылық]] руханилық пен дала жауынгерін дәріптейтін дәстүрлі жыр үлгісінің бірегей үндестік тапқанын көрсетеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

== Поэзиясы ==
Шалкииздің бізге 30-ға жуық туындысы жеткен, олар оның ақындық өнердің нағыз шебері болғанын дәлелдейді. Жырау шығармашылығы поэзияның барлық негізгі жанрларын қамтиды: билеушіге арнаулар, мадақ жырлары, философиялық толғаулар, халық тағдыры туралы ойлар, сондай-ақ адамгершілік пен достық туралы ғибратты сөздер. Автор өз өлеңдерінде бай көркемдік тәсілдерді, дөп түсетін теңеулерді, метафоралар мен параллелизм әдістерін шебер қолданған&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;.

Оның би Темірге бағыттаған арнаулары ерекше мәнге ие. Бірінші арнауында ақын билеушінің қаһарына ұшырап, өзіне жасалған қиянат пен қорлыққа өкпе-назын білдіреді. Ал екіншісінде — әміршіні Меккеге қажылыққа бару сапарынан бас тартуға көндіруге тырысады&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sufism&quot;&gt;{{cite book |author=Ә. Дербісәлі |title=Қазақ даласының жұлдыздары |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;. Шалкииз сопылық дүниетанымға сүйене отырып, діндегі догматизм мен тек сыртқы жоралғыларды соқыр орындаудан сақтандырады. Ол Темірді басты қауіп-қатерге бас тікпей, жау қоршауында тұрған халықты басшысыз қалдырмауға шақырады. Ол бұл жағдайда қажылыққа бару парыз (міндетті) емес екенін түсіндіреді. Сол заманда Меккеге бару жолы бір жылға жуық уақытты алатынын ескерсек, жырау мемлекет қауіпсіздігін ойлап, халықты діннің шынайы мәнін түсінуге шақырғаны көрінеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

[[Санат:1465 жылы туғандар]]
[[Санат:1560 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:XV ғасыр ақындары]]
[[Санат:XVI ғасыр ақындары]]

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly Malimetter.kz Шалкиіз Тіленшіұлы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043859/http://malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly/ |date=2013-10-02 }} (қазақша)

==Әдебиет==
*Харузин ауылы  Киргизы Букеевской Орды, М., 1889; 
*Мағауин М., Шалкиіз жырау Тіленшіұлы. — Жин.: Тіл және әдебиет мәселелері, ауылы , 1965; 
*соныкі, Қобыз сарыны, ауылы , 1968.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:1465 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>e7m0jxepeajm71vuszj1aft98qw5pqq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620997</id>
      <parentid>3620994</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:33:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8546" sha1="g2p8oq2f2xx0sebr3q863mlmhda3cnb" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Шалкиіз Жырау cover.png
 |ені                   = 240px
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Туған күні            = 1465
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1560
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = Үлкен Орда&lt;br&gt;[[Ноғай Ордасы]]&lt;br&gt;[[Қазақ хандығы]]

 |Ұлты                  = [[Қазақтар|Қазақ]]
 |Мансабы               = [[Жырау]], ақын, кеңесші, жауынгер
 |Белсенді жылдары      = XV–XVI ғғ.
 |Білімі                = Жоғары (өз заманына сай діни және дуалы білім)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау, сопылық бағыттағы толғаулардың авторы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Тіленші
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Shalkiiz Tlenshiuly
}}

'''Шалкиіз Тіленшіұлы''' (1465—1560) — аңызға айналған қазақ жырауы, ақын.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot;&gt;{{cite book |author=Martha Brill Olcott |title=The Kazakhs |publisher=Hoover Institution Press |year=1995 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақстан тарихы (көп томдық) |volume=2 |publisher=Атамұра |year=2010 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Үлкен Орданың беклербегі Темірдің, кейіннен ноғай биі Мамай мен қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназардың]] сенімді серігі әрі кеңесшісі болған.

Шалкииз Тіленшіұлы — Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау. Ол өз заманына сай жақсы білім алған. Үлкен Орданың ноғай биі Темірдің жақын адамы ретінде Ыстамбұл, Қырым, Дон және Солтүстік Кавказ өңірлерін аралаған.&lt;ref name=&quot;lit_history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақ әдебиетінің тарихы |volume=3 |publisher=ҚазАқпарат |year=2000 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шалкииз өз шығармаларында тек текті жауынгер ретінде ғана емес, сонымен бірге мәрттігі мен даналығы билеушіден де асып түсетін данагөй тұлға ретінде көрінеді. Оның өлеңдері әміршіні дәріптеуге емес, жыраудың өз тұлғасын, ішкі болмысын ашуға бағытталған. Шалкииз ел басқарушы көшбасшының рөлін жоққа шығармаған, бірақ билеушінің адами қасиеттері оның лауазымына сай болуын және мемлекет оның қате шешімдерінен зардап шекпеуін талап еткен&lt;ref name=&quot;philosophy&quot;&gt;{{cite book |author=Қ. Жарықбаев |title=Қазақ тәлім-тәрбиесі мен философиясы |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;. Ол өмірінің басым бөлігін Қазақ хандығында өткізген&lt;ref name=&quot;magzhan&quot;&gt;{{cite web |url=http://inform.kz |title=Шалкиез Тіленшіұлы шығармашылығы |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-06-23 |language=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Дүниетанымы және діни мотивтер ==
Әдебиеттанушылар жыраудың жоғары білімділігін ерекше атап өтеді. Ол өзінің әлемдік танымында [[Құран]] символикасы мен діни лексиканы белсенді қолданған. Оның толғауларында «Хақ» (Ақиқат/Алла), «Қағба», «Алла», «Әзірейіл» сияқты ұғымдар негізгі рөл атқарады. Зерттеушілер, соның ішінде М. Олкотт, оның поэзиясында [[сопылық]] руханилық пен дала жауынгерін дәріптейтін дәстүрлі жыр үлгісінің бірегей үндестік тапқанын көрсетеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

== Поэзиясы ==
Шалкииздің бізге 30-ға жуық туындысы жеткен, олар оның ақындық өнердің нағыз шебері болғанын дәлелдейді. Жырау шығармашылығы поэзияның барлық негізгі жанрларын қамтиды: билеушіге арнаулар, мадақ жырлары, философиялық толғаулар, халық тағдыры туралы ойлар, сондай-ақ адамгершілік пен достық туралы ғибратты сөздер. Автор өз өлеңдерінде бай көркемдік тәсілдерді, дөп түсетін теңеулерді, метафоралар мен параллелизм әдістерін шебер қолданған&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;.

Оның би Темірге бағыттаған арнаулары ерекше мәнге ие. Бірінші арнауында ақын билеушінің қаһарына ұшырап, өзіне жасалған қиянат пен қорлыққа өкпе-назын білдіреді. Ал екіншісінде — әміршіні Меккеге қажылыққа бару сапарынан бас тартуға көндіруге тырысады&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sufism&quot;&gt;{{cite book |author=Ә. Дербісәлі |title=Қазақ даласының жұлдыздары |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;. Шалкииз сопылық дүниетанымға сүйене отырып, діндегі догматизм мен тек сыртқы жоралғыларды соқыр орындаудан сақтандырады. Ол Темірді басты қауіп-қатерге бас тікпей, жау қоршауында тұрған халықты басшысыз қалдырмауға шақырады. Ол бұл жағдайда қажылыққа бару парыз (міндетті) емес екенін түсіндіреді. Сол заманда Меккеге бару жолы бір жылға жуық уақытты алатынын ескерсек, жырау мемлекет қауіпсіздігін ойлап, халықты діннің шынайы мәнін түсінуге шақырғаны көрінеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

[[Санат:1465 жылы туғандар]]
[[Санат:1560 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:XV ғасыр ақындары]]
[[Санат:XVI ғасыр ақындары]]

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly Malimetter.kz Шалкиіз Тіленшіұлы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043859/http://malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly/ |date=2013-10-02 }} (қазақша)

==Әдебиет==
*Харузин ауылы  Киргизы Букеевской Орды, М., 1889; 
*Мағауин М., Шалкиіз жырау Тіленшіұлы. — Жин.: Тіл және әдебиет мәселелері, ауылы , 1965; 
*соныкі, Қобыз сарыны, ауылы , 1968.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:1465 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>g2p8oq2f2xx0sebr3q863mlmhda3cnb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620999</id>
      <parentid>3620997</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8558" sha1="656764in0futq4296sv6x11afn3qd9r" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Шалкиіз Жырау cover.png
 |ені                   = 240px
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Туған күні            = 1465
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1560
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = Үлкен Орда&lt;br&gt;[[Ноғай Ордасы]]&lt;br&gt;[[Қазақ хандығы]]

 |Ұлты                  = [[Қазақтар|Қазақ]]
 |Мансабы               = [[Жырау]], ақын, кеңесші, жауынгер
 |Белсенді жылдары      = XV–XVI ғғ.
 |Білімі                = Жоғары (өз заманына сай діни және дуалы білім)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау, сопылық бағыттағы толғаулардың авторы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Тіленші
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Shalkiiz Tlenshiuly
}}

'''Шалкиіз Тіленшіұлы''' (1465—1560) — аңызға айналған қазақ жырауы, ақын.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot;&gt;{{cite book |author=Martha Brill Olcott |title=The Kazakhs |publisher=Hoover Institution Press |year=1995 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақстан тарихы (көп томдық) |volume=2 |publisher=Атамұра |year=2010 |language=kk}}&lt;/ref&gt; [[Үлкен Орда]]ның беклербегі Темірдің, кейіннен ноғай биі Мамай мен қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназардың]] сенімді серігі әрі кеңесшісі болған.

Шалкиіз Тіленшіұлы — [[Қазақ хандығы]]ның қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау. Ол өз заманына сай жақсы білім алған. Үлкен Орданың ноғай биі Темірдің жақын адамы ретінде [[Ыстанбұл]], Қырым, Дон және Солтүстік Кавказ өңірлерін аралаған.&lt;ref name=&quot;lit_history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақ әдебиетінің тарихы |volume=3 |publisher=ҚазАқпарат |year=2000 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шалкииз өз шығармаларында тек текті жауынгер ретінде ғана емес, сонымен бірге мәрттігі мен даналығы билеушіден де асып түсетін данагөй тұлға ретінде көрінеді. Оның өлеңдері әміршіні дәріптеуге емес, жыраудың өз тұлғасын, ішкі болмысын ашуға бағытталған. Шалкииз ел басқарушы көшбасшының рөлін жоққа шығармаған, бірақ билеушінің адами қасиеттері оның лауазымына сай болуын және мемлекет оның қате шешімдерінен зардап шекпеуін талап еткен&lt;ref name=&quot;philosophy&quot;&gt;{{cite book |author=Қ. Жарықбаев |title=Қазақ тәлім-тәрбиесі мен философиясы |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;. Ол өмірінің басым бөлігін Қазақ хандығында өткізген&lt;ref name=&quot;magzhan&quot;&gt;{{cite web |url=http://inform.kz |title=Шалкиез Тіленшіұлы шығармашылығы |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-06-23 |language=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Дүниетанымы және діни мотивтер ==
Әдебиеттанушылар жыраудың жоғары білімділігін ерекше атап өтеді. Ол өзінің әлемдік танымында [[Құран]] символикасы мен діни лексиканы белсенді қолданған. Оның толғауларында «Хақ» (Ақиқат/Алла), «Қағба», «Алла», «Әзірейіл» сияқты ұғымдар негізгі рөл атқарады. Зерттеушілер, соның ішінде М. Олкотт, оның поэзиясында [[сопылық]] руханилық пен дала жауынгерін дәріптейтін дәстүрлі жыр үлгісінің бірегей үндестік тапқанын көрсетеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

== Поэзиясы ==
Шалкииздің бізге 30-ға жуық туындысы жеткен, олар оның ақындық өнердің нағыз шебері болғанын дәлелдейді. Жырау шығармашылығы поэзияның барлық негізгі жанрларын қамтиды: билеушіге арнаулар, мадақ жырлары, философиялық толғаулар, халық тағдыры туралы ойлар, сондай-ақ адамгершілік пен достық туралы ғибратты сөздер. Автор өз өлеңдерінде бай көркемдік тәсілдерді, дөп түсетін теңеулерді, метафоралар мен параллелизм әдістерін шебер қолданған&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;.

Оның би Темірге бағыттаған арнаулары ерекше мәнге ие. Бірінші арнауында ақын билеушінің қаһарына ұшырап, өзіне жасалған қиянат пен қорлыққа өкпе-назын білдіреді. Ал екіншісінде — әміршіні Меккеге қажылыққа бару сапарынан бас тартуға көндіруге тырысады&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sufism&quot;&gt;{{cite book |author=Ә. Дербісәлі |title=Қазақ даласының жұлдыздары |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;. Шалкииз сопылық дүниетанымға сүйене отырып, діндегі догматизм мен тек сыртқы жоралғыларды соқыр орындаудан сақтандырады. Ол Темірді басты қауіп-қатерге бас тікпей, жау қоршауында тұрған халықты басшысыз қалдырмауға шақырады. Ол бұл жағдайда қажылыққа бару парыз (міндетті) емес екенін түсіндіреді. Сол заманда Меккеге бару жолы бір жылға жуық уақытты алатынын ескерсек, жырау мемлекет қауіпсіздігін ойлап, халықты діннің шынайы мәнін түсінуге шақырғаны көрінеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

[[Санат:1465 жылы туғандар]]
[[Санат:1560 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:XV ғасыр ақындары]]
[[Санат:XVI ғасыр ақындары]]

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly Malimetter.kz Шалкиіз Тіленшіұлы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043859/http://malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly/ |date=2013-10-02 }} (қазақша)

==Әдебиет==
*Харузин ауылы  Киргизы Букеевской Орды, М., 1889; 
*Мағауин М., Шалкиіз жырау Тіленшіұлы. — Жин.: Тіл және әдебиет мәселелері, ауылы , 1965; 
*соныкі, Қобыз сарыны, ауылы , 1968.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:1465 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>656764in0futq4296sv6x11afn3qd9r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621000</id>
      <parentid>3620999</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:36:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3621000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8574" sha1="co6la03t8frrr64eb032jd0045ysbn6" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Шалкиіз Жырау cover.png
 |ені                   = 240px
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Туған күні            = 1465
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1560
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = Үлкен Орда&lt;br&gt;[[Ноғай Ордасы]]&lt;br&gt;[[Қазақ хандығы]]

 |Ұлты                  = [[Қазақтар|Қазақ]]
 |Мансабы               = [[Жырау]], ақын, кеңесші, жауынгер
 |Белсенді жылдары      = XV–XVI ғғ.
 |Білімі                = Жоғары (өз заманына сай діни және дуалы білім)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау, сопылық бағыттағы толғаулардың авторы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Тіленші
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Shalkiiz Tlenshiuly
}}

'''Шалкиіз Тіленшіұлы''' (1465—1560) — аңызға айналған қазақ жырауы, ақын.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot;&gt;{{cite book |author=Martha Brill Olcott |title=The Kazakhs |publisher=Hoover Institution Press |year=1995 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақстан тарихы (көп томдық) |volume=2 |publisher=Атамұра |year=2010 |language=kk}}&lt;/ref&gt; [[Ұлы Орда|Үлкен Орда]]ның беклербегі Темірдің, кейіннен ноғай биі Мамай мен қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназардың]] сенімді серігі әрі кеңесшісі болған.

Шалкиіз Тіленшіұлы — [[Қазақ хандығы]]ның қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау. Ол өз заманына сай жақсы білім алған. Үлкен Орданың ноғай биі Темірдің жақын адамы ретінде [[Ыстанбұл]], Қырым, Дон және Солтүстік Кавказ өңірлерін аралаған.&lt;ref name=&quot;lit_history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақ әдебиетінің тарихы |volume=3 |publisher=ҚазАқпарат |year=2000 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шалкииз өз шығармаларында тек текті жауынгер ретінде ғана емес, сонымен бірге мәрттігі мен даналығы билеушіден де асып түсетін данагөй тұлға ретінде көрінеді. Оның өлеңдері әміршіні дәріптеуге емес, жыраудың өз тұлғасын, ішкі болмысын ашуға бағытталған. Шалкииз ел басқарушы көшбасшының рөлін жоққа шығармаған, бірақ билеушінің адами қасиеттері оның лауазымына сай болуын және мемлекет оның қате шешімдерінен зардап шекпеуін талап еткен&lt;ref name=&quot;philosophy&quot;&gt;{{cite book |author=Қ. Жарықбаев |title=Қазақ тәлім-тәрбиесі мен философиясы |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;. Ол өмірінің басым бөлігін Қазақ хандығында өткізген&lt;ref name=&quot;magzhan&quot;&gt;{{cite web |url=http://inform.kz |title=Шалкиез Тіленшіұлы шығармашылығы |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-06-23 |language=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Дүниетанымы және діни мотивтер ==
Әдебиеттанушылар жыраудың жоғары білімділігін ерекше атап өтеді. Ол өзінің әлемдік танымында [[Құран]] символикасы мен діни лексиканы белсенді қолданған. Оның толғауларында «Хақ» (Ақиқат/Алла), «Қағба», «Алла», «Әзірейіл» сияқты ұғымдар негізгі рөл атқарады. Зерттеушілер, соның ішінде М. Олкотт, оның поэзиясында [[сопылық]] руханилық пен дала жауынгерін дәріптейтін дәстүрлі жыр үлгісінің бірегей үндестік тапқанын көрсетеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

== Поэзиясы ==
Шалкииздің бізге 30-ға жуық туындысы жеткен, олар оның ақындық өнердің нағыз шебері болғанын дәлелдейді. Жырау шығармашылығы поэзияның барлық негізгі жанрларын қамтиды: билеушіге арнаулар, мадақ жырлары, философиялық толғаулар, халық тағдыры туралы ойлар, сондай-ақ адамгершілік пен достық туралы ғибратты сөздер. Автор өз өлеңдерінде бай көркемдік тәсілдерді, дөп түсетін теңеулерді, метафоралар мен параллелизм әдістерін шебер қолданған&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;.

Оның би Темірге бағыттаған арнаулары ерекше мәнге ие. Бірінші арнауында ақын билеушінің қаһарына ұшырап, өзіне жасалған қиянат пен қорлыққа өкпе-назын білдіреді. Ал екіншісінде — әміршіні Меккеге қажылыққа бару сапарынан бас тартуға көндіруге тырысады&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sufism&quot;&gt;{{cite book |author=Ә. Дербісәлі |title=Қазақ даласының жұлдыздары |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;. Шалкииз сопылық дүниетанымға сүйене отырып, діндегі догматизм мен тек сыртқы жоралғыларды соқыр орындаудан сақтандырады. Ол Темірді басты қауіп-қатерге бас тікпей, жау қоршауында тұрған халықты басшысыз қалдырмауға шақырады. Ол бұл жағдайда қажылыққа бару парыз (міндетті) емес екенін түсіндіреді. Сол заманда Меккеге бару жолы бір жылға жуық уақытты алатынын ескерсек, жырау мемлекет қауіпсіздігін ойлап, халықты діннің шынайы мәнін түсінуге шақырғаны көрінеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

[[Санат:1465 жылы туғандар]]
[[Санат:1560 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:XV ғасыр ақындары]]
[[Санат:XVI ғасыр ақындары]]

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly Malimetter.kz Шалкиіз Тіленшіұлы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043859/http://malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly/ |date=2013-10-02 }} (қазақша)

==Әдебиет==
*Харузин ауылы  Киргизы Букеевской Орды, М., 1889; 
*Мағауин М., Шалкиіз жырау Тіленшіұлы. — Жин.: Тіл және әдебиет мәселелері, ауылы , 1965; 
*соныкі, Қобыз сарыны, ауылы , 1968.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:1465 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>co6la03t8frrr64eb032jd0045ysbn6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621002</id>
      <parentid>3621000</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:37:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3621002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8573" sha1="inplmcgeeappa18vcl6nfshceqa4u8p" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Шалкиіз Жырау cover.png
 |ені                   = 240px
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Туған күні            = 1465
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1560
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = Үлкен Орда&lt;br&gt;[[Ноғай Ордасы]]&lt;br&gt;[[Қазақ хандығы]]
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|Қазақ]]
 |Мансабы               = [[Жырау]], ақын, кеңесші, жауынгер
 |Белсенді жылдары      = XV–XVI ғғ.
 |Білімі                = Жоғары (өз заманына сай діни және дуалы білім)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау, сопылық бағыттағы толғаулардың авторы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Тіленші
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Shalkiiz Tlenshiuly
}}

'''Шалкиіз Тіленшіұлы''' (1465—1560) — аңызға айналған қазақ жырауы, ақын.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot;&gt;{{cite book |author=Martha Brill Olcott |title=The Kazakhs |publisher=Hoover Institution Press |year=1995 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақстан тарихы (көп томдық) |volume=2 |publisher=Атамұра |year=2010 |language=kk}}&lt;/ref&gt; [[Ұлы Орда|Үлкен Орда]]ның беклербегі Темірдің, кейіннен ноғай биі Мамай мен қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназардың]] сенімді серігі әрі кеңесшісі болған.

Шалкиіз Тіленшіұлы — [[Қазақ хандығы]]ның қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау. Ол өз заманына сай жақсы білім алған. Үлкен Орданың ноғай биі Темірдің жақын адамы ретінде [[Ыстанбұл]], Қырым, Дон және Солтүстік Кавказ өңірлерін аралаған.&lt;ref name=&quot;lit_history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақ әдебиетінің тарихы |volume=3 |publisher=ҚазАқпарат |year=2000 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шалкииз өз шығармаларында тек текті жауынгер ретінде ғана емес, сонымен бірге мәрттігі мен даналығы билеушіден де асып түсетін данагөй тұлға ретінде көрінеді. Оның өлеңдері әміршіні дәріптеуге емес, жыраудың өз тұлғасын, ішкі болмысын ашуға бағытталған. Шалкииз ел басқарушы көшбасшының рөлін жоққа шығармаған, бірақ билеушінің адами қасиеттері оның лауазымына сай болуын және мемлекет оның қате шешімдерінен зардап шекпеуін талап еткен&lt;ref name=&quot;philosophy&quot;&gt;{{cite book |author=Қ. Жарықбаев |title=Қазақ тәлім-тәрбиесі мен философиясы |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;. Ол өмірінің басым бөлігін Қазақ хандығында өткізген&lt;ref name=&quot;magzhan&quot;&gt;{{cite web |url=http://inform.kz |title=Шалкиез Тіленшіұлы шығармашылығы |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-06-23 |language=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Дүниетанымы және діни мотивтер ==
Әдебиеттанушылар жыраудың жоғары білімділігін ерекше атап өтеді. Ол өзінің әлемдік танымында [[Құран]] символикасы мен діни лексиканы белсенді қолданған. Оның толғауларында «Хақ» (Ақиқат/Алла), «Қағба», «Алла», «Әзірейіл» сияқты ұғымдар негізгі рөл атқарады. Зерттеушілер, соның ішінде М. Олкотт, оның поэзиясында [[сопылық]] руханилық пен дала жауынгерін дәріптейтін дәстүрлі жыр үлгісінің бірегей үндестік тапқанын көрсетеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

== Поэзиясы ==
Шалкииздің бізге 30-ға жуық туындысы жеткен, олар оның ақындық өнердің нағыз шебері болғанын дәлелдейді. Жырау шығармашылығы поэзияның барлық негізгі жанрларын қамтиды: билеушіге арнаулар, мадақ жырлары, философиялық толғаулар, халық тағдыры туралы ойлар, сондай-ақ адамгершілік пен достық туралы ғибратты сөздер. Автор өз өлеңдерінде бай көркемдік тәсілдерді, дөп түсетін теңеулерді, метафоралар мен параллелизм әдістерін шебер қолданған&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;.

Оның би Темірге бағыттаған арнаулары ерекше мәнге ие. Бірінші арнауында ақын билеушінің қаһарына ұшырап, өзіне жасалған қиянат пен қорлыққа өкпе-назын білдіреді. Ал екіншісінде — әміршіні Меккеге қажылыққа бару сапарынан бас тартуға көндіруге тырысады&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sufism&quot;&gt;{{cite book |author=Ә. Дербісәлі |title=Қазақ даласының жұлдыздары |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;. Шалкииз сопылық дүниетанымға сүйене отырып, діндегі догматизм мен тек сыртқы жоралғыларды соқыр орындаудан сақтандырады. Ол Темірді басты қауіп-қатерге бас тікпей, жау қоршауында тұрған халықты басшысыз қалдырмауға шақырады. Ол бұл жағдайда қажылыққа бару парыз (міндетті) емес екенін түсіндіреді. Сол заманда Меккеге бару жолы бір жылға жуық уақытты алатынын ескерсек, жырау мемлекет қауіпсіздігін ойлап, халықты діннің шынайы мәнін түсінуге шақырғаны көрінеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

[[Санат:1465 жылы туғандар]]
[[Санат:1560 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:XV ғасыр ақындары]]
[[Санат:XVI ғасыр ақындары]]

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly Malimetter.kz Шалкиіз Тіленшіұлы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043859/http://malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly/ |date=2013-10-02 }} (қазақша)

==Әдебиет==
*Харузин ауылы  Киргизы Букеевской Орды, М., 1889; 
*Мағауин М., Шалкиіз жырау Тіленшіұлы. — Жин.: Тіл және әдебиет мәселелері, ауылы , 1965; 
*соныкі, Қобыз сарыны, ауылы , 1968.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:1465 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>inplmcgeeappa18vcl6nfshceqa4u8p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621004</id>
      <parentid>3621002</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3621004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8553" sha1="f9mnljlry6u9tpzio6u736pk4lf0sir" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Шалкиіз Жырау cover.png
 |ені                   = 240px
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Туған күні            = 1465
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1560
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = Үлкен Орда&lt;br&gt;[[Ноғай Ордасы]]&lt;br&gt;[[Қазақ хандығы]]
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|Қазақ]]
 |Мансабы               = [[Жырау]], ақын, кеңесші, жауынгер
 |Белсенді жылдары      = XV–XVI ғғ.
 |Білімі                = Жоғары (өз заманына сай діни және дуалы білім)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау, сопылық бағыттағы толғаулардың авторы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Тіленші
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               =
}}

'''Шалкиіз Тіленшіұлы''' (1465—1560) — аңызға айналған қазақ жырауы, ақын.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot;&gt;{{cite book |author=Martha Brill Olcott |title=The Kazakhs |publisher=Hoover Institution Press |year=1995 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақстан тарихы (көп томдық) |volume=2 |publisher=Атамұра |year=2010 |language=kk}}&lt;/ref&gt; [[Ұлы Орда|Үлкен Орда]]ның беклербегі Темірдің, кейіннен ноғай биі Мамай мен қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназардың]] сенімді серігі әрі кеңесшісі болған.

Шалкиіз Тіленшіұлы — [[Қазақ хандығы]]ның қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау. Ол өз заманына сай жақсы білім алған. Үлкен Орданың ноғай биі Темірдің жақын адамы ретінде [[Ыстанбұл]], Қырым, Дон және Солтүстік Кавказ өңірлерін аралаған.&lt;ref name=&quot;lit_history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақ әдебиетінің тарихы |volume=3 |publisher=ҚазАқпарат |year=2000 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шалкииз өз шығармаларында тек текті жауынгер ретінде ғана емес, сонымен бірге мәрттігі мен даналығы билеушіден де асып түсетін данагөй тұлға ретінде көрінеді. Оның өлеңдері әміршіні дәріптеуге емес, жыраудың өз тұлғасын, ішкі болмысын ашуға бағытталған. Шалкииз ел басқарушы көшбасшының рөлін жоққа шығармаған, бірақ билеушінің адами қасиеттері оның лауазымына сай болуын және мемлекет оның қате шешімдерінен зардап шекпеуін талап еткен&lt;ref name=&quot;philosophy&quot;&gt;{{cite book |author=Қ. Жарықбаев |title=Қазақ тәлім-тәрбиесі мен философиясы |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;. Ол өмірінің басым бөлігін Қазақ хандығында өткізген&lt;ref name=&quot;magzhan&quot;&gt;{{cite web |url=http://inform.kz |title=Шалкиез Тіленшіұлы шығармашылығы |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-06-23 |language=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Дүниетанымы және діни мотивтер ==
Әдебиеттанушылар жыраудың жоғары білімділігін ерекше атап өтеді. Ол өзінің әлемдік танымында [[Құран]] символикасы мен діни лексиканы белсенді қолданған. Оның толғауларында «Хақ» (Ақиқат/Алла), «Қағба», «Алла», «Әзірейіл» сияқты ұғымдар негізгі рөл атқарады. Зерттеушілер, соның ішінде М. Олкотт, оның поэзиясында [[сопылық]] руханилық пен дала жауынгерін дәріптейтін дәстүрлі жыр үлгісінің бірегей үндестік тапқанын көрсетеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

== Поэзиясы ==
Шалкииздің бізге 30-ға жуық туындысы жеткен, олар оның ақындық өнердің нағыз шебері болғанын дәлелдейді. Жырау шығармашылығы поэзияның барлық негізгі жанрларын қамтиды: билеушіге арнаулар, мадақ жырлары, философиялық толғаулар, халық тағдыры туралы ойлар, сондай-ақ адамгершілік пен достық туралы ғибратты сөздер. Автор өз өлеңдерінде бай көркемдік тәсілдерді, дөп түсетін теңеулерді, метафоралар мен параллелизм әдістерін шебер қолданған&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;.

Оның би Темірге бағыттаған арнаулары ерекше мәнге ие. Бірінші арнауында ақын билеушінің қаһарына ұшырап, өзіне жасалған қиянат пен қорлыққа өкпе-назын білдіреді. Ал екіншісінде — әміршіні Меккеге қажылыққа бару сапарынан бас тартуға көндіруге тырысады&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sufism&quot;&gt;{{cite book |author=Ә. Дербісәлі |title=Қазақ даласының жұлдыздары |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;. Шалкииз сопылық дүниетанымға сүйене отырып, діндегі догматизм мен тек сыртқы жоралғыларды соқыр орындаудан сақтандырады. Ол Темірді басты қауіп-қатерге бас тікпей, жау қоршауында тұрған халықты басшысыз қалдырмауға шақырады. Ол бұл жағдайда қажылыққа бару парыз (міндетті) емес екенін түсіндіреді. Сол заманда Меккеге бару жолы бір жылға жуық уақытты алатынын ескерсек, жырау мемлекет қауіпсіздігін ойлап, халықты діннің шынайы мәнін түсінуге шақырғаны көрінеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

[[Санат:1465 жылы туғандар]]
[[Санат:1560 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:XV ғасыр ақындары]]
[[Санат:XVI ғасыр ақындары]]

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly Malimetter.kz Шалкиіз Тіленшіұлы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043859/http://malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly/ |date=2013-10-02 }} (қазақша)

==Әдебиет==
*Харузин ауылы  Киргизы Букеевской Орды, М., 1889; 
*Мағауин М., Шалкиіз жырау Тіленшіұлы. — Жин.: Тіл және әдебиет мәселелері, ауылы , 1965; 
*соныкі, Қобыз сарыны, ауылы , 1968.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:1465 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>f9mnljlry6u9tpzio6u736pk4lf0sir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621005</id>
      <parentid>3621004</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3621005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8533" sha1="98mx0t0z5yx903hyf5id7ntwiru7foh" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Шалкиіз Жырау cover.png
 |ені                   = 240px
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Туған күні            = 1465
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1560
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = Үлкен Орда&lt;br&gt;[[Ноғай Ордасы]]&lt;br&gt;[[Қазақ хандығы]]
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|Қазақ]]
 |Мансабы               = [[Жырау]], ақын, кеңесші, жауынгер
 |Белсенді жылдары      = XV–XVI ғғ.
 |Білімі                = Жоғары (өз заманына сай діни білім)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау, сопылық бағыттағы толғаулардың авторы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Тіленші
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               =
}}

'''Шалкиіз Тіленшіұлы''' (1465—1560) — аңызға айналған қазақ жырауы, ақын.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot;&gt;{{cite book |author=Martha Brill Olcott |title=The Kazakhs |publisher=Hoover Institution Press |year=1995 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақстан тарихы (көп томдық) |volume=2 |publisher=Атамұра |year=2010 |language=kk}}&lt;/ref&gt; [[Ұлы Орда|Үлкен Орда]]ның беклербегі Темірдің, кейіннен ноғай биі Мамай мен қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназардың]] сенімді серігі әрі кеңесшісі болған.

Шалкиіз Тіленшіұлы — [[Қазақ хандығы]]ның қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау. Ол өз заманына сай жақсы білім алған. Үлкен Орданың ноғай биі Темірдің жақын адамы ретінде [[Ыстанбұл]], Қырым, Дон және Солтүстік Кавказ өңірлерін аралаған.&lt;ref name=&quot;lit_history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақ әдебиетінің тарихы |volume=3 |publisher=ҚазАқпарат |year=2000 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шалкииз өз шығармаларында тек текті жауынгер ретінде ғана емес, сонымен бірге мәрттігі мен даналығы билеушіден де асып түсетін данагөй тұлға ретінде көрінеді. Оның өлеңдері әміршіні дәріптеуге емес, жыраудың өз тұлғасын, ішкі болмысын ашуға бағытталған. Шалкииз ел басқарушы көшбасшының рөлін жоққа шығармаған, бірақ билеушінің адами қасиеттері оның лауазымына сай болуын және мемлекет оның қате шешімдерінен зардап шекпеуін талап еткен&lt;ref name=&quot;philosophy&quot;&gt;{{cite book |author=Қ. Жарықбаев |title=Қазақ тәлім-тәрбиесі мен философиясы |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;. Ол өмірінің басым бөлігін Қазақ хандығында өткізген&lt;ref name=&quot;magzhan&quot;&gt;{{cite web |url=http://inform.kz |title=Шалкиез Тіленшіұлы шығармашылығы |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-06-23 |language=kk}}&lt;/ref&gt;.

== Дүниетанымы және діни мотивтер ==
Әдебиеттанушылар жыраудың жоғары білімділігін ерекше атап өтеді. Ол өзінің әлемдік танымында [[Құран]] символикасы мен діни лексиканы белсенді қолданған. Оның толғауларында «Хақ» (Ақиқат/Алла), «Қағба», «Алла», «Әзірейіл» сияқты ұғымдар негізгі рөл атқарады. Зерттеушілер, соның ішінде М. Олкотт, оның поэзиясында [[сопылық]] руханилық пен дала жауынгерін дәріптейтін дәстүрлі жыр үлгісінің бірегей үндестік тапқанын көрсетеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

== Поэзиясы ==
Шалкииздің бізге 30-ға жуық туындысы жеткен, олар оның ақындық өнердің нағыз шебері болғанын дәлелдейді. Жырау шығармашылығы поэзияның барлық негізгі жанрларын қамтиды: билеушіге арнаулар, мадақ жырлары, философиялық толғаулар, халық тағдыры туралы ойлар, сондай-ақ адамгершілік пен достық туралы ғибратты сөздер. Автор өз өлеңдерінде бай көркемдік тәсілдерді, дөп түсетін теңеулерді, метафоралар мен параллелизм әдістерін шебер қолданған&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;.

Оның би Темірге бағыттаған арнаулары ерекше мәнге ие. Бірінші арнауында ақын билеушінің қаһарына ұшырап, өзіне жасалған қиянат пен қорлыққа өкпе-назын білдіреді. Ал екіншісінде — әміршіні Меккеге қажылыққа бару сапарынан бас тартуға көндіруге тырысады&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sufism&quot;&gt;{{cite book |author=Ә. Дербісәлі |title=Қазақ даласының жұлдыздары |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;. Шалкииз сопылық дүниетанымға сүйене отырып, діндегі догматизм мен тек сыртқы жоралғыларды соқыр орындаудан сақтандырады. Ол Темірді басты қауіп-қатерге бас тікпей, жау қоршауында тұрған халықты басшысыз қалдырмауға шақырады. Ол бұл жағдайда қажылыққа бару парыз (міндетті) емес екенін түсіндіреді. Сол заманда Меккеге бару жолы бір жылға жуық уақытты алатынын ескерсек, жырау мемлекет қауіпсіздігін ойлап, халықты діннің шынайы мәнін түсінуге шақырғаны көрінеді&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;.

[[Санат:1465 жылы туғандар]]
[[Санат:1560 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:XV ғасыр ақындары]]
[[Санат:XVI ғасыр ақындары]]

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly Malimetter.kz Шалкиіз Тіленшіұлы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043859/http://malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly/ |date=2013-10-02 }} (қазақша)

==Әдебиет==
*Харузин ауылы  Киргизы Букеевской Орды, М., 1889; 
*Мағауин М., Шалкиіз жырау Тіленшіұлы. — Жин.: Тіл және әдебиет мәселелері, ауылы , 1965; 
*соныкі, Қобыз сарыны, ауылы , 1968.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:1465 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>98mx0t0z5yx903hyf5id7ntwiru7foh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621006</id>
      <parentid>3621005</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:38:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3621006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8533" sha1="8bfxmwg6orscd5l7tmkz4wgbtqytlqy" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Шалкиіз Жырау cover.png
 |ені                   = 240px
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Туған күні            = 1465
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1560
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = Үлкен Орда&lt;br&gt;[[Ноғай Ордасы]]&lt;br&gt;[[Қазақ хандығы]]
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|Қазақ]]
 |Мансабы               = [[Жырау]], ақын, кеңесші, жауынгер
 |Белсенді жылдары      = XV–XVI ғғ.
 |Білімі                = Жоғары (өз заманына сай діни білім)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау, сопылық бағыттағы толғаулардың авторы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Тіленші
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               =
}}

'''Шалкиіз Тіленшіұлы''' (1465—1560) — аңызға айналған қазақ жырауы, ақын.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot;&gt;{{cite book |author=Martha Brill Olcott |title=The Kazakhs |publisher=Hoover Institution Press |year=1995 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақстан тарихы (көп томдық) |volume=2 |publisher=Атамұра |year=2010 |language=kk}}&lt;/ref&gt; [[Ұлы Орда|Үлкен Орда]]ның беклербегі Темірдің, кейіннен ноғай биі Мамай мен қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназардың]] сенімді серігі әрі кеңесшісі болған.

Шалкиіз Тіленшіұлы — [[Қазақ хандығы]]ның қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау. Ол өз заманына сай жақсы білім алған. Үлкен Орданың ноғай биі Темірдің жақын адамы ретінде [[Ыстанбұл]], Қырым, Дон және Солтүстік Кавказ өңірлерін аралаған.&lt;ref name=&quot;lit_history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақ әдебиетінің тарихы |volume=3 |publisher=ҚазАқпарат |year=2000 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шалкииз өз шығармаларында тек текті жауынгер ретінде ғана емес, сонымен бірге мәрттігі мен даналығы билеушіден де асып түсетін данагөй тұлға ретінде көрінеді. Оның өлеңдері әміршіні дәріптеуге емес, жыраудың өз тұлғасын, ішкі болмысын ашуға бағытталған. Шалкииз ел басқарушы көшбасшының рөлін жоққа шығармаған, бірақ билеушінің адами қасиеттері оның лауазымына сай болуын және мемлекет оның қате шешімдерінен зардап шекпеуін талап еткен.&lt;ref name=&quot;philosophy&quot;&gt;{{cite book |author=Қ. Жарықбаев |title=Қазақ тәлім-тәрбиесі мен философиясы |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Ол өмірінің басым бөлігін Қазақ хандығында өткізген.&lt;ref name=&quot;magzhan&quot;&gt;{{cite web |url=http://inform.kz |title=Шалкиез Тіленшіұлы шығармашылығы |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-06-23 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Дүниетанымы және діни мотивтер ==
Әдебиеттанушылар жыраудың жоғары білімділігін ерекше атап өтеді. Ол өзінің әлемдік танымында [[Құран]] символикасы мен діни лексиканы белсенді қолданған. Оның толғауларында «Хақ» (Ақиқат/Алла), «Қағба», «Алла», «Әзірейіл» сияқты ұғымдар негізгі рөл атқарады. Зерттеушілер, соның ішінде М. Олкотт, оның поэзиясында [[сопылық]] руханилық пен дала жауынгерін дәріптейтін дәстүрлі жыр үлгісінің бірегей үндестік тапқанын көрсетеді.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;

== Поэзиясы ==
Шалкииздің бізге 30-ға жуық туындысы жеткен, олар оның ақындық өнердің нағыз шебері болғанын дәлелдейді. Жырау шығармашылығы поэзияның барлық негізгі жанрларын қамтиды: билеушіге арнаулар, мадақ жырлары, философиялық толғаулар, халық тағдыры туралы ойлар, сондай-ақ адамгершілік пен достық туралы ғибратты сөздер. Автор өз өлеңдерінде бай көркемдік тәсілдерді, дөп түсетін теңеулерді, метафоралар мен параллелизм әдістерін шебер қолданған.&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;

Оның би Темірге бағыттаған арнаулары ерекше мәнге ие. Бірінші арнауында ақын билеушінің қаһарына ұшырап, өзіне жасалған қиянат пен қорлыққа өкпе-назын білдіреді. Ал екіншісінде — әміршіні Меккеге қажылыққа бару сапарынан бас тартуға көндіруге тырысады.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sufism&quot;&gt;{{cite book |author=Ә. Дербісәлі |title=Қазақ даласының жұлдыздары |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt; Шалкииз сопылық дүниетанымға сүйене отырып, діндегі догматизм мен тек сыртқы жоралғыларды соқыр орындаудан сақтандырады. Ол Темірді басты қауіп-қатерге бас тікпей, жау қоршауында тұрған халықты басшысыз қалдырмауға шақырады. Ол бұл жағдайда қажылыққа бару парыз (міндетті) емес екенін түсіндіреді. Сол заманда Меккеге бару жолы бір жылға жуық уақытты алатынын ескерсек, жырау мемлекет қауіпсіздігін ойлап, халықты діннің шынайы мәнін түсінуге шақырғаны көрінеді.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;

[[Санат:1465 жылы туғандар]]
[[Санат:1560 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:XV ғасыр ақындары]]
[[Санат:XVI ғасыр ақындары]]

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly Malimetter.kz Шалкиіз Тіленшіұлы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043859/http://malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly/ |date=2013-10-02 }} (қазақша)

==Әдебиет==
*Харузин ауылы  Киргизы Букеевской Орды, М., 1889; 
*Мағауин М., Шалкиіз жырау Тіленшіұлы. — Жин.: Тіл және әдебиет мәселелері, ауылы , 1965; 
*соныкі, Қобыз сарыны, ауылы , 1968.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:1465 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>8bfxmwg6orscd5l7tmkz4wgbtqytlqy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621009</id>
      <parentid>3621006</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:39:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3621009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8533" sha1="b7as6rkf61jjs22aw4xeh9kgt552m0q" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Шалкиіз Жырау cover.png
 |ені                   = 240px
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Туған күні            = 1465
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1560
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = [[Ұлы Орда]]&lt;br&gt;[[Ноғай Ордасы]]&lt;br&gt;[[Қазақ хандығы]]
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|Қазақ]]
 |Мансабы               = [[Жырау]], ақын, кеңесші, жауынгер
 |Белсенді жылдары      = XV–XVI ғғ.
 |Білімі                = Жоғары (өз заманына сай діни білім)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау, сопылық бағыттағы толғаулардың авторы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Тіленші
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               =
}}

'''Шалкиіз Тіленшіұлы''' (1465—1560) — аңызға айналған қазақ жырауы, ақын.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot;&gt;{{cite book |author=Martha Brill Olcott |title=The Kazakhs |publisher=Hoover Institution Press |year=1995 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақстан тарихы (көп томдық) |volume=2 |publisher=Атамұра |year=2010 |language=kk}}&lt;/ref&gt; [[Ұлы Орда|Үлкен Орда]]ның беклербегі Темірдің, кейіннен ноғай биі Мамай мен қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназардың]] сенімді серігі әрі кеңесшісі болған.

Шалкиіз Тіленшіұлы — [[Қазақ хандығы]]ның қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау. Ол өз заманына сай жақсы білім алған. Үлкен Орданың ноғай биі Темірдің жақын адамы ретінде [[Ыстанбұл]], Қырым, Дон және Солтүстік Кавказ өңірлерін аралаған.&lt;ref name=&quot;lit_history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақ әдебиетінің тарихы |volume=3 |publisher=ҚазАқпарат |year=2000 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шалкииз өз шығармаларында тек текті жауынгер ретінде ғана емес, сонымен бірге мәрттігі мен даналығы билеушіден де асып түсетін данагөй тұлға ретінде көрінеді. Оның өлеңдері әміршіні дәріптеуге емес, жыраудың өз тұлғасын, ішкі болмысын ашуға бағытталған. Шалкииз ел басқарушы көшбасшының рөлін жоққа шығармаған, бірақ билеушінің адами қасиеттері оның лауазымына сай болуын және мемлекет оның қате шешімдерінен зардап шекпеуін талап еткен.&lt;ref name=&quot;philosophy&quot;&gt;{{cite book |author=Қ. Жарықбаев |title=Қазақ тәлім-тәрбиесі мен философиясы |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Ол өмірінің басым бөлігін Қазақ хандығында өткізген.&lt;ref name=&quot;magzhan&quot;&gt;{{cite web |url=http://inform.kz |title=Шалкиез Тіленшіұлы шығармашылығы |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-06-23 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Дүниетанымы және діни мотивтер ==
Әдебиеттанушылар жыраудың жоғары білімділігін ерекше атап өтеді. Ол өзінің әлемдік танымында [[Құран]] символикасы мен діни лексиканы белсенді қолданған. Оның толғауларында «Хақ» (Ақиқат/Алла), «Қағба», «Алла», «Әзірейіл» сияқты ұғымдар негізгі рөл атқарады. Зерттеушілер, соның ішінде М. Олкотт, оның поэзиясында [[сопылық]] руханилық пен дала жауынгерін дәріптейтін дәстүрлі жыр үлгісінің бірегей үндестік тапқанын көрсетеді.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;

== Поэзиясы ==
Шалкииздің бізге 30-ға жуық туындысы жеткен, олар оның ақындық өнердің нағыз шебері болғанын дәлелдейді. Жырау шығармашылығы поэзияның барлық негізгі жанрларын қамтиды: билеушіге арнаулар, мадақ жырлары, философиялық толғаулар, халық тағдыры туралы ойлар, сондай-ақ адамгершілік пен достық туралы ғибратты сөздер. Автор өз өлеңдерінде бай көркемдік тәсілдерді, дөп түсетін теңеулерді, метафоралар мен параллелизм әдістерін шебер қолданған.&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;

Оның би Темірге бағыттаған арнаулары ерекше мәнге ие. Бірінші арнауында ақын билеушінің қаһарына ұшырап, өзіне жасалған қиянат пен қорлыққа өкпе-назын білдіреді. Ал екіншісінде — әміршіні Меккеге қажылыққа бару сапарынан бас тартуға көндіруге тырысады.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sufism&quot;&gt;{{cite book |author=Ә. Дербісәлі |title=Қазақ даласының жұлдыздары |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt; Шалкииз сопылық дүниетанымға сүйене отырып, діндегі догматизм мен тек сыртқы жоралғыларды соқыр орындаудан сақтандырады. Ол Темірді басты қауіп-қатерге бас тікпей, жау қоршауында тұрған халықты басшысыз қалдырмауға шақырады. Ол бұл жағдайда қажылыққа бару парыз (міндетті) емес екенін түсіндіреді. Сол заманда Меккеге бару жолы бір жылға жуық уақытты алатынын ескерсек, жырау мемлекет қауіпсіздігін ойлап, халықты діннің шынайы мәнін түсінуге шақырғаны көрінеді.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;

[[Санат:1465 жылы туғандар]]
[[Санат:1560 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:XV ғасыр ақындары]]
[[Санат:XVI ғасыр ақындары]]

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly Malimetter.kz Шалкиіз Тіленшіұлы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043859/http://malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly/ |date=2013-10-02 }} (қазақша)

==Әдебиет==
*Харузин ауылы  Киргизы Букеевской Орды, М., 1889; 
*Мағауин М., Шалкиіз жырау Тіленшіұлы. — Жин.: Тіл және әдебиет мәселелері, ауылы , 1965; 
*соныкі, Қобыз сарыны, ауылы , 1968.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:1465 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>b7as6rkf61jjs22aw4xeh9kgt552m0q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621012</id>
      <parentid>3621009</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3621012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8522" sha1="47g462csctujzwmkcfk89nznx5uvjua" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Шалкиіз Жырау cover.png
 |ені                   = 240px
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Туған күні            = 1465
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1560
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = [[Ұлы Орда]]&lt;br&gt;[[Ноғай Ордасы]]&lt;br&gt;[[Қазақ хандығы]]
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|Қазақ]]
 |Мансабы               = [[Жырау]], ақын, кеңесші, жауынгер
 |Белсенді жылдары      = XV–XVI ғғ.
 |Білімі                = Жоғары (өз заманына сай діни білім)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау, сопылық бағыттағы толғаулардың авторы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Тіленші
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               =
}}

'''Шалкиіз Тіленшіұлы''' (1465—1560) — аңызға айналған қазақ жырауы, ақын.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot;&gt;{{cite book |author=Martha Brill Olcott |title=The Kazakhs |publisher=Hoover Institution Press |year=1995 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақстан тарихы (көп томдық) |volume=2 |publisher=Атамұра |year=2010 |language=kk}}&lt;/ref&gt; [[Ұлы Орда|Үлкен Орда]]ның беклербегі Темірдің, кейіннен ноғай биі Мамай мен қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназардың]] сенімді серігі әрі кеңесшісі болған.

Шалкиіз Тіленшіұлы — [[Қазақ хандығы]]ның қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау. Ол өз заманына сай жақсы білім алған. Үлкен Орданың биі Темірдің жақын адамы ретінде [[Ыстанбұл]], Қырым, Дон және Солтүстік Кавказ өңірлерін аралаған.&lt;ref name=&quot;lit_history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақ әдебиетінің тарихы |volume=3 |publisher=ҚазАқпарат |year=2000 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шалкииз өз шығармаларында тек текті жауынгер ретінде ғана емес, сонымен бірге мәрттігі мен даналығы билеушіден де асып түсетін данагөй тұлға ретінде көрінеді. Оның өлеңдері әміршіні дәріптеуге емес, жыраудың өз тұлғасын, ішкі болмысын ашуға бағытталған. Шалкииз ел басқарушы көшбасшының рөлін жоққа шығармаған, бірақ билеушінің адами қасиеттері оның лауазымына сай болуын және мемлекет оның қате шешімдерінен зардап шекпеуін талап еткен.&lt;ref name=&quot;philosophy&quot;&gt;{{cite book |author=Қ. Жарықбаев |title=Қазақ тәлім-тәрбиесі мен философиясы |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Ол өмірінің басым бөлігін Қазақ хандығында өткізген.&lt;ref name=&quot;magzhan&quot;&gt;{{cite web |url=http://inform.kz |title=Шалкиез Тіленшіұлы шығармашылығы |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-06-23 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Дүниетанымы және діни мотивтер ==
Әдебиеттанушылар жыраудың жоғары білімділігін ерекше атап өтеді. Ол өзінің әлемдік танымында [[Құран]] символикасы мен діни лексиканы белсенді қолданған. Оның толғауларында «Хақ» (Ақиқат/Алла), «Қағба», «Алла», «Әзірейіл» сияқты ұғымдар негізгі рөл атқарады. Зерттеушілер, соның ішінде М. Олкотт, оның поэзиясында [[сопылық]] руханилық пен дала жауынгерін дәріптейтін дәстүрлі жыр үлгісінің бірегей үндестік тапқанын көрсетеді.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;

== Поэзиясы ==
Шалкииздің бізге 30-ға жуық туындысы жеткен, олар оның ақындық өнердің нағыз шебері болғанын дәлелдейді. Жырау шығармашылығы поэзияның барлық негізгі жанрларын қамтиды: билеушіге арнаулар, мадақ жырлары, философиялық толғаулар, халық тағдыры туралы ойлар, сондай-ақ адамгершілік пен достық туралы ғибратты сөздер. Автор өз өлеңдерінде бай көркемдік тәсілдерді, дөп түсетін теңеулерді, метафоралар мен параллелизм әдістерін шебер қолданған.&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;

Оның би Темірге бағыттаған арнаулары ерекше мәнге ие. Бірінші арнауында ақын билеушінің қаһарына ұшырап, өзіне жасалған қиянат пен қорлыққа өкпе-назын білдіреді. Ал екіншісінде — әміршіні Меккеге қажылыққа бару сапарынан бас тартуға көндіруге тырысады.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sufism&quot;&gt;{{cite book |author=Ә. Дербісәлі |title=Қазақ даласының жұлдыздары |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt; Шалкииз сопылық дүниетанымға сүйене отырып, діндегі догматизм мен тек сыртқы жоралғыларды соқыр орындаудан сақтандырады. Ол Темірді басты қауіп-қатерге бас тікпей, жау қоршауында тұрған халықты басшысыз қалдырмауға шақырады. Ол бұл жағдайда қажылыққа бару парыз (міндетті) емес екенін түсіндіреді. Сол заманда Меккеге бару жолы бір жылға жуық уақытты алатынын ескерсек, жырау мемлекет қауіпсіздігін ойлап, халықты діннің шынайы мәнін түсінуге шақырғаны көрінеді.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;

[[Санат:1465 жылы туғандар]]
[[Санат:1560 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:XV ғасыр ақындары]]
[[Санат:XVI ғасыр ақындары]]

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly Malimetter.kz Шалкиіз Тіленшіұлы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043859/http://malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly/ |date=2013-10-02 }} (қазақша)

==Әдебиет==
*Харузин ауылы  Киргизы Букеевской Орды, М., 1889; 
*Мағауин М., Шалкиіз жырау Тіленшіұлы. — Жин.: Тіл және әдебиет мәселелері, ауылы , 1965; 
*соныкі, Қобыз сарыны, ауылы , 1968.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:1465 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>47g462csctujzwmkcfk89nznx5uvjua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621014</id>
      <parentid>3621012</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:41:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3621014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8522" sha1="davol0h0czfvkvkh2mprczdy62ddvgp" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Шалкиіз Жырау cover.png
 |ені                   = 240px
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Туған күні            = 1465
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1560
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = [[Ұлы Орда]]&lt;br&gt;[[Ноғай Ордасы]]&lt;br&gt;[[Қазақ хандығы]]
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|Қазақ]]
 |Мансабы               = [[Жырау]], ақын, кеңесші, жауынгер
 |Белсенді жылдары      = XV–XVI ғғ.
 |Білімі                = Жоғары (өз заманына сай діни білім)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау, сопылық бағыттағы толғаулардың авторы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Тіленші
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               =
}}

'''Шалкиіз Тіленшіұлы''' (1465—1560) — аңызға айналған қазақ жырауы, ақын.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot;&gt;{{cite book |author=Martha Brill Olcott |title=The Kazakhs |publisher=Hoover Institution Press |year=1995 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақстан тарихы (көп томдық) |volume=2 |publisher=Атамұра |year=2010 |language=kk}}&lt;/ref&gt; [[Ұлы Орда|Үлкен Орда]]ның беклербегі Темірдің, кейіннен ноғай биі Мамай мен қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназардың]] сенімді серігі әрі кеңесшісі болған.

Шалкиіз Тіленшіұлы — [[Қазақ хандығы]]ның қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау. Ол өз заманына сай жақсы білім алған. Үлкен Орданың биі Темірдің жақын адамы ретінде [[Ыстанбұл]], Қырым, Дон және Солтүстік Кавказ өңірлерін аралаған.&lt;ref name=&quot;lit_history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақ әдебиетінің тарихы |volume=3 |publisher=ҚазАқпарат |year=2000 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шалкиіз өз шығармаларында тек текті жауынгер ретінде ғана емес, сонымен бірге мәрттігі мен даналығы билеушіден де асып түсетін данагөй тұлға ретінде көрінеді. Оның өлеңдері әміршіні дәріптеуге емес, жыраудың өз тұлғасын, ішкі болмысын ашуға бағытталған. Шалкиіз ел басқарушы көшбасшының рөлін жоққа шығармаған, бірақ билеушінің адами қасиеттері оның лауазымына сай болуын және мемлекет оның қате шешімдерінен зардап шекпеуін талап еткен.&lt;ref name=&quot;philosophy&quot;&gt;{{cite book |author=Қ. Жарықбаев |title=Қазақ тәлім-тәрбиесі мен философиясы |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Ол өмірінің басым бөлігін Қазақ хандығында өткізген.&lt;ref name=&quot;magzhan&quot;&gt;{{cite web |url=http://inform.kz |title=Шалкиез Тіленшіұлы шығармашылығы |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-06-23 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Дүниетанымы және діни мотивтер ==
Әдебиеттанушылар жыраудың жоғары білімділігін ерекше атап өтеді. Ол өзінің әлемдік танымында [[Құран]] символикасы мен діни лексиканы белсенді қолданған. Оның толғауларында «Хақ» (Ақиқат/Алла), «Қағба», «Алла», «Әзірейіл» сияқты ұғымдар негізгі рөл атқарады. Зерттеушілер, соның ішінде М. Олкотт, оның поэзиясында [[сопылық]] руханилық пен дала жауынгерін дәріптейтін дәстүрлі жыр үлгісінің бірегей үндестік тапқанын көрсетеді.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;

== Поэзиясы ==
Шалкииздің бізге 30-ға жуық туындысы жеткен, олар оның ақындық өнердің нағыз шебері болғанын дәлелдейді. Жырау шығармашылығы поэзияның барлық негізгі жанрларын қамтиды: билеушіге арнаулар, мадақ жырлары, философиялық толғаулар, халық тағдыры туралы ойлар, сондай-ақ адамгершілік пен достық туралы ғибратты сөздер. Автор өз өлеңдерінде бай көркемдік тәсілдерді, дөп түсетін теңеулерді, метафоралар мен параллелизм әдістерін шебер қолданған.&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;

Оның би Темірге бағыттаған арнаулары ерекше мәнге ие. Бірінші арнауында ақын билеушінің қаһарына ұшырап, өзіне жасалған қиянат пен қорлыққа өкпе-назын білдіреді. Ал екіншісінде — әміршіні Меккеге қажылыққа бару сапарынан бас тартуға көндіруге тырысады.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sufism&quot;&gt;{{cite book |author=Ә. Дербісәлі |title=Қазақ даласының жұлдыздары |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt; Шалкииз сопылық дүниетанымға сүйене отырып, діндегі догматизм мен тек сыртқы жоралғыларды соқыр орындаудан сақтандырады. Ол Темірді басты қауіп-қатерге бас тікпей, жау қоршауында тұрған халықты басшысыз қалдырмауға шақырады. Ол бұл жағдайда қажылыққа бару парыз (міндетті) емес екенін түсіндіреді. Сол заманда Меккеге бару жолы бір жылға жуық уақытты алатынын ескерсек, жырау мемлекет қауіпсіздігін ойлап, халықты діннің шынайы мәнін түсінуге шақырғаны көрінеді.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;

[[Санат:1465 жылы туғандар]]
[[Санат:1560 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:XV ғасыр ақындары]]
[[Санат:XVI ғасыр ақындары]]

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly Malimetter.kz Шалкиіз Тіленшіұлы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043859/http://malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly/ |date=2013-10-02 }} (қазақша)

==Әдебиет==
*Харузин ауылы  Киргизы Букеевской Орды, М., 1889; 
*Мағауин М., Шалкиіз жырау Тіленшіұлы. — Жин.: Тіл және әдебиет мәселелері, ауылы , 1965; 
*соныкі, Қобыз сарыны, ауылы , 1968.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:1465 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>davol0h0czfvkvkh2mprczdy62ddvgp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621015</id>
      <parentid>3621014</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:41:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Поэзиясы */</comment>
      <origin>3621015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8522" sha1="ojk8gbeihwtwrq3imgz6el1pbbi1lya" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Шалкиіз Жырау cover.png
 |ені                   = 240px
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = Шалкиіз Тіленшіұлы
 |Туған күні            = 1465
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1560
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = [[Ұлы Орда]]&lt;br&gt;[[Ноғай Ордасы]]&lt;br&gt;[[Қазақ хандығы]]
 |Ұлты                  = [[Қазақтар|Қазақ]]
 |Мансабы               = [[Жырау]], ақын, кеңесші, жауынгер
 |Белсенді жылдары      = XV–XVI ғғ.
 |Білімі                = Жоғары (өз заманына сай діни білім)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау, сопылық бағыттағы толғаулардың авторы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = Тіленші
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               =
}}

'''Шалкиіз Тіленшіұлы''' (1465—1560) — аңызға айналған қазақ жырауы, ақын.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot;&gt;{{cite book |author=Martha Brill Olcott |title=The Kazakhs |publisher=Hoover Institution Press |year=1995 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақстан тарихы (көп томдық) |volume=2 |publisher=Атамұра |year=2010 |language=kk}}&lt;/ref&gt; [[Ұлы Орда|Үлкен Орда]]ның беклербегі Темірдің, кейіннен ноғай биі Мамай мен қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназардың]] сенімді серігі әрі кеңесшісі болған.

Шалкиіз Тіленшіұлы — [[Қазақ хандығы]]ның қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау. Ол өз заманына сай жақсы білім алған. Үлкен Орданың биі Темірдің жақын адамы ретінде [[Ыстанбұл]], Қырым, Дон және Солтүстік Кавказ өңірлерін аралаған.&lt;ref name=&quot;lit_history&quot;&gt;{{cite book |title=Қазақ әдебиетінің тарихы |volume=3 |publisher=ҚазАқпарат |year=2000 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шалкиіз өз шығармаларында тек текті жауынгер ретінде ғана емес, сонымен бірге мәрттігі мен даналығы билеушіден де асып түсетін данагөй тұлға ретінде көрінеді. Оның өлеңдері әміршіні дәріптеуге емес, жыраудың өз тұлғасын, ішкі болмысын ашуға бағытталған. Шалкиіз ел басқарушы көшбасшының рөлін жоққа шығармаған, бірақ билеушінің адами қасиеттері оның лауазымына сай болуын және мемлекет оның қате шешімдерінен зардап шекпеуін талап еткен.&lt;ref name=&quot;philosophy&quot;&gt;{{cite book |author=Қ. Жарықбаев |title=Қазақ тәлім-тәрбиесі мен философиясы |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt; Ол өмірінің басым бөлігін Қазақ хандығында өткізген.&lt;ref name=&quot;magzhan&quot;&gt;{{cite web |url=http://inform.kz |title=Шалкиез Тіленшіұлы шығармашылығы |publisher=ҚазАқпарат |accessdate=2026-06-23 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Дүниетанымы және діни мотивтер ==
Әдебиеттанушылар жыраудың жоғары білімділігін ерекше атап өтеді. Ол өзінің әлемдік танымында [[Құран]] символикасы мен діни лексиканы белсенді қолданған. Оның толғауларында «Хақ» (Ақиқат/Алла), «Қағба», «Алла», «Әзірейіл» сияқты ұғымдар негізгі рөл атқарады. Зерттеушілер, соның ішінде М. Олкотт, оның поэзиясында [[сопылық]] руханилық пен дала жауынгерін дәріптейтін дәстүрлі жыр үлгісінің бірегей үндестік тапқанын көрсетеді.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;

== Поэзиясы ==
Шалкиіздің бізге 30-ға жуық туындысы жеткен, олар оның ақындық өнердің нағыз шебері болғанын дәлелдейді. Жырау шығармашылығы поэзияның барлық негізгі жанрларын қамтиды: билеушіге арнаулар, мадақ жырлары, философиялық толғаулар, халық тағдыры туралы ойлар, сондай-ақ адамгершілік пен достық туралы ғибратты сөздер. Автор өз өлеңдерінде бай көркемдік тәсілдерді, дөп түсетін теңеулерді, метафоралар мен параллелизм әдістерін шебер қолданған.&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt;

Оның би Темірге бағыттаған арнаулары ерекше мәнге ие. Бірінші арнауында ақын билеушінің қаһарына ұшырап, өзіне жасалған қиянат пен қорлыққа өкпе-назын білдіреді. Ал екіншісінде — әміршіні Меккеге қажылыққа бару сапарынан бас тартуға көндіруге тырысады.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sufism&quot;&gt;{{cite book |author=Ә. Дербісәлі |title=Қазақ даласының жұлдыздары |year=1995 |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lit_history&quot; /&gt; Шалкииз сопылық дүниетанымға сүйене отырып, діндегі догматизм мен тек сыртқы жоралғыларды соқыр орындаудан сақтандырады. Ол Темірді басты қауіп-қатерге бас тікпей, жау қоршауында тұрған халықты басшысыз қалдырмауға шақырады. Ол бұл жағдайда қажылыққа бару парыз (міндетті) емес екенін түсіндіреді. Сол заманда Меккеге бару жолы бір жылға жуық уақытты алатынын ескерсек, жырау мемлекет қауіпсіздігін ойлап, халықты діннің шынайы мәнін түсінуге шақырғаны көрінеді.&lt;ref name=&quot;m_olcott&quot; /&gt;

[[Санат:1465 жылы туғандар]]
[[Санат:1560 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:XV ғасыр ақындары]]
[[Санат:XVI ғасыр ақындары]]

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly Malimetter.kz Шалкиіз Тіленшіұлы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043859/http://malimetter.kz/shalkiiz-tilenshiuly/ |date=2013-10-02 }} (қазақша)

==Әдебиет==
*Харузин ауылы  Киргизы Букеевской Орды, М., 1889; 
*Мағауин М., Шалкиіз жырау Тіленшіұлы. — Жин.: Тіл және әдебиет мәселелері, ауылы , 1965; 
*соныкі, Қобыз сарыны, ауылы , 1968.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:1465 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>ojk8gbeihwtwrq3imgz6el1pbbi1lya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәдімгі сарыбас жылан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33366</id>
    <revision>
      <id>3620802</id>
      <parentid>3197843</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T22:06:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3620802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2853" sha1="kv0hludntccplmw3662d9gu5iu15yim" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Кәдімгі сарыбас жылан
| image = Natrix_natrix_persa3.jpg
| status = LR/lc
| status_system = iucn2.3
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Бауырымен жорғалаушылар]]
| ordo = [[Қабыршақтылар]]
| subordo = [[Жыландар]]
| familia = [[Сарыбас жыландартәрізділер‎‎‎]]
| subfamilia = [[Natricinae]]
| genus = ''[[Natrix]]''
| species = '''''N. natrix'''''
| binomial = ''Natrix natrix''
| binomial_authority = ([[Карл Линней|Линней]], 1758)
| synonyms = * ''Coluber natrix'' [[Linnaeus]], 1758
* ''Natrix vulgaris'' [[Laurenti]], 1768
* ''Tropidonotus natrix'' [[Friedrich Boie|Boie]], 1827
}}
'''Кәдімгі сарыбас жылан''' ({{lang-la|Natrix natrix}}) – [[су жылан]]ның бір түрі. Негізінен [[Еуропа]]ның суларында тараған. Еуропаның батыс, шығыс аймақтарындағы және [[Алакөл ойысы]] мен [[Балқаш]]тың оңтүстік өңіріндегі [[өзен]], көл жағалаулары мен батпақтарда тіршілік етеді. Денесі біршама ірі, ұзындығы 1 м-ден асады, басының екі жағында ашық түсті үлкен дақтар анық көрінеді. Жылдың сегіз айында белсенді. Бір маусымда 6 – 18 [[жұмыртқа]] салады. Негізінен қорегін аулауға кешқұрым немесе түнде шығады. [[Балықтар]]мен, [[қосмекенділер]]мен, ұсақ [[құстар]] және [[кеміргіштер]]мен қоректенеді. Усыз жылан, сондықтан адамды шаққаны қауіпті емес, бірақ балықтардың жас шабағын жеп, зиян келтіреді.

==Тағы қараңыз==
*[[Сарыбас жыландартәрізділер]]
*[[Жыландар]]
&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;”Қазақстан Энциклопедиясы”&lt;/ref&gt;

==Суреттер==
&lt;gallery&gt;
Image:NatrixNatrixPlayingDead.JPG|
Image:Ringelnattern3.OGG|
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

==Сыртқы сілтемелер==
*[http://www.herp.it/indexjs.htm?SpeciesPages/NatriNatri.htm Еуропадағы жыртқыштар мен амфибиялар]
*[http://www.herpetofauna.co.uk/grass_snake.htm  жыртқыштар мен амфибиялар]
*[https://web.archive.org/web/20090212185513/http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/278.shtml BBC Nature]

{{Commonscat|Natrix natrix|left}}

{{wikify}}

[[Санат:Сарыбас жыландартәрізділер‎‎‎]]

{{Biosci-stub}}</text>
      <sha1>kv0hludntccplmw3662d9gu5iu15yim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абылайкит</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36405</id>
    <revision>
      <id>3620704</id>
      <parentid>3296445</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3203" sha1="qhfdtcbra4gz90zz7ktadm19gqphmgz" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Абылайкит өзені
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             =  
  |сурет атауы           =   
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 78  
 |су алабының ауданы     = 1680 
 |су алабы               = [[Ертіс]] 
 |өзендердің су алабы    =  
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = [[Қалба жотасы]]ның [[Бесшоқы (тау, Шығыс Қазақстан облысы)|Бесшоқы]] және Талды тауларының солтүстік беткейлері
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = [[Ертіс]] өзені
  |сағасының орны        = Абылайкит ауылының тұсы 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = 49|m_lat_min =53|m_lat_sec =54 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = 82|m_lon_min =43|m_lon_sec =11 
 |еңістігі               = 
 |ел                      = {{KAZ}} 
  |аймақ                  = [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Ұлан ауданы]] 
 |ортаққордағы санаты    = 
}}
'''Абылайкит ''' — [[Ертіс]] алабындағы өзен.

== Географиялық орны ==
[[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Ұлан ауданы]] жерімен ағады.

== Бастауы ==
[[Қалба жотасы]]ның [[Бесшоқы (тау, Шығыс Қазақстан облысы)|Бесшоқы]] және Талды тауларының солтүстік беткейлерінен басталатын [[Сібе өзені|Сібе]] және Ұранхай (Ұрыңқай) өзендерінің қосылған тұсынан кейінгі бөлігі осылай аталады.

== Гидрологиясы ==
Ұзындығы Сібе өзенінің бастауынан есептегенде 78 км, су жинау алабыныңауданы 1680 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Өзен түгелдей тау аңғарымен ағады, ағысы қатты. Негізінен еріген [[қар]] суымен толығады. Ертіс өзеніне Абылайкит ауылының тұсында қосылады. Сағасындағы орташа су ағынының мөлшері 4,87 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек. Өзен [[1654 жыл]]ы қалмақтың Абылай тайшысы салдырған сарай-бұтханасының (Сібе өзенінің бас жағында) атымен аталған.&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ұлан ауданы өзендері]]
[[Санат:Ертіс су алабы]]</text>
      <sha1>qhfdtcbra4gz90zz7ktadm19gqphmgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жарық жылдамдығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38114</id>
    <revision>
      <id>3621049</id>
      <parentid>3456151</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:01:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3801" sha1="3kuoyvongjjhgbz8byfor6catyvk5qp" xml:space="preserve">'''Жарық жылдамдығы''' — ''кез келген электрмагниттік толқынның (оның ішінде жарықтың да) бос кеңістіктегі (вакуумдағы) таралу жылдамдығы; іргелі физика тұрақтылардың бірі''. Ол кез келген физика әсердің шектік таралу жылдамдығы әрі бір санақ жүйесінен екінші санақ жүйесіне көшкенде [инвариант|[[инвариантты]] болады. Жарық жылдамдығының шамасы материалдық дененің массасы мен толық [[энергия|энергиясын]] байланыстырып тұрады. Санақ жүйесі өзгерген кезде координатты, жылдамдықты және уақытты түрлендіру Жарық жылдамдығы арқылы өрнектеледі және ол көптеген қатыстардың құрамына енеді. Белгілі бір ортадағы Жарық жылдамдығы (с) сәуленің түрліше жиіліктері () үшін түрліше мән қабылдайтын ортаның сыну көрсеткішіне (n) тәуелді болады: с()=c/n(). Бұл тәуелділік белгілі бір ортадағы монохромат емес жарықтың топтық жылдамдығы сол жарықтың фазалық жылдамдығынан өзгеше болуына әкеледі (вакуумдағы Жарық жылдамдығы үшін бұл екі жылдамдықтың шамасы бірдей). 
Тәжірибеде белгілі бір ортадағы Жарық жылдамдығын (с) анықтаған кезде әрдайым (арнаулы кейбір жағдайда болмаса) топтық жылдамдықты (немесе сигнал жылдамдығы не энергия жеткізу жылдамдығы деп аталатын) өлшейді. Жарық жылдамдығын тұңғыш рет 1676 жылы, Юпитер серіктерінің тұтылулары арасындағы уақыт аралығының өзгеруі бойынша дат астрономы [[О.К. Ремер]] өлшеді (бақылау нәтижесінде с=215000 км/с болды). Оны 1728 жылы жұлдыздардың жарық [[аберрация|аберрациясын]] бақылау кезінде ағылшын астрономы Дж.Брадлей растады. Кейін Жарық жылдамдығы жер жағдайында да тәжірибе жасалып өлшене бастады (мыс., француз физигі [[А.И.Л. Физо]] 1849 жылы с= =313300 км/с, француз физигі [[Ж.Б.Л. Фуко]] 1862 жылы с=298000500 км/с, американ физигі [[А.Майкельсон]] 1926 жылы с=2997964 км/с екендігін анықтады). Жарық көзі ретінде лазерлерді пайдаланып жүргізілген өлшеулер нәтижесінде Жарық жылдамдығын өлшеу дәлдігі жоғары көтерілді: с=299792,50,15 км/с. Қазіргі кезде Жарық жылдамдығының вакуумдағы мәні үшін ресми түрде с=2997924581,2 м/с мәні қабылданған.&lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Физикалық тұрақтылар]]</text>
      <sha1>3kuoyvongjjhgbz8byfor6catyvk5qp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алау батыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39962</id>
    <revision>
      <id>3620986</id>
      <parentid>3482463</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:21:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3116" sha1="27ykbwxuq2d92vljea54dx8epf65slb" xml:space="preserve">'''Алау Батыр''' (шамамен XIV–XV ғасырларда өмір сүрген) — аты аңызға айналған батыр, Алтын орда әмірі.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt; 
Алаудың шыққан тегі Татар атты түркі халқының '''Алшы''' тайпасы. Алшылар өзге татарлар сияқты ерлерін &quot;[[алшын]]&quot;, әйелдерін &quot;алшытай&quot; деп атаған. Шежіре бойынша, Алау батыр '''[[Алшын]]''' тайпасынан тарайтын [[Әлімұлы]] мен [[Байұлы]] рулар бірлестігінің арғы атасы саналады, яғни [[Алшын]]ның барлық 18 руы Алау Әмірден тарайды. [[Қара Жүргенов|Қара Жүрген]] мен Жолшора Талдыбайдың 1925 жылы жазған шежіресінде Алау Батырды Бекарыстан таратады. Шежірелердегі аталар санын демографиялық жүйемен есептегенде бүгінгі ұрпақ пен Алау Батыр арасы 15 ғасырға апарады. Оның есімі кездесетін “Қырымның қырық батыры” жырлары да осы [[Ноғай Ордасы|Ноғайлы]] заманының эпосы. Ол туралы қисса да бар. қ. “Алау Батыр”.
&quot;Алау Батыр&quot; - &quot;[[Қырымның қырық батыры]]&quot; топтамасына енетін жыр. Нұсқасы толық, тұтастай 7-8 буынды жыр үлгісімен шығарылған. [[1942]] жылы Мариям Исаевқызы стенограмма әдісімен жазған. [[Жыр]]да елді сыртқы жаудан қорғау, туған жері, [[Отан]]ы үшін жанын аямау идеясы қиял-ғажайып ертегі сарындарымен ұштасып, Алау батыр халық қорғаны, қамқоршысы бейнесінде суреттеледі. 


&quot;Алау Батыр&quot; жыры алғаш рет &quot;Қазақ халык әдебиеті&quot; көп томдығының 12-томында жарық көрді ([[1990]]). Түпнұсқасы Орталық ғылым кітапхана қорында сақтаулы.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}
[[Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>27ykbwxuq2d92vljea54dx8epf65slb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шалаөткізгіштер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57895</id>
    <revision>
      <id>3621063</id>
      <parentid>3459167</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:11:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8048" sha1="jbc97mxfm6zso5vj78yr3snpthfp1d3" xml:space="preserve">'''Шалаөткізгіштер''' — электр өткізгіштігі (σ) бойынша металдар мен диэлектриктердің арасынан орын алатын (10–8Ом–1см–1&lt;σ&lt;10–6Ом–1см–1) заттар; бөлме температурасында (300К) шалаөткізгіштік қасиеттері анық байқалатын заттар тобы. Шалаөткізгіштерге Менделеевтің периодтық жүйесінің IV тобындағы кремний (Sі), германий (Ge), қалайы (Sn); V тобындағы фосфор (P), мышьяк (As), сурьма (Sb); VI тобындағы селен (Se), теллур (Te) элементтері, сондай-ақ кейбір тотықтар, көптеген қорытпалар, органик. қосылыстар жатады. Шалаөткізгіштердің металдардан ерекшелігі — олардың меншікті кедергілері () мен электр өткізгіштігі (σ) температура жоғарылағанда күрт өзгереді:  — кемиді, σ — артады; ал металдарда олар керісінше өзгереді. ( артады, σ кемиді). Аса төмен темпетурада таза Шалаөткізгіштердің меншікті кедергілері өте жоғары, ал электр өткізгіштігі тым аз болғандықтан олар диэлектриктерге ұқсайды. Төмен температурада олардың атомдарының валенттік электрондары коваленттік байланыста болып, заряд тасымалдаушылар болмайды. [[Темпертура]] жоғарылағанда Шалаөткізгіштерде теріс зарядталған бос электрондар мен оң зарядтың рөлін атқаратын жылжымалы “кемтіктер” (электрондары жоқ бос орындар) пайда болып, олардың электр өткізгіштіктері артады. Нәтижесінде Шалаөткізгіштерде пайда болған толық ток (Iт) — екі токтың қосындысына тең болады: Iт=Iэ+Iк, мұндағы Iэ, Iк — электрондық және кемтіктік токтар. Таза Шалаөткізгіштерде σ температураға байланысты экспоненциалды түрде өзгереді: σ=σ0ехр(–A/kT), мұндағы A — электр өткізгіштің активациялық энергиясы, σ0 — температураға байланысты өзгеретін коэффициент, k — Больцман тұрақтысы. Шалаөткізгіштерге әр түрлі қоспалар енгізілгенде олардың электр өткізгіштігі күрт өседі. Оларда электр тогын негізгі және қоспа зат атомдарынан босаған валенттік электрондар мен “кемтіктер” құрайды. Токты тасымалдаушыларға кристалл құрылымының әр түрлі ақаулары: кристалл торларындағы вакансиялар (бос орындар), түйінаралық бөгде атомдар, тағы басқа жатады. Қоспалар мен ақаулар донорлар және акцепторлар болып ажыратылады. ҚV топ кристалдарының (Ge, Sі) 4 атомымен ковалентті байланыс жасап, валенттік электрондарының біреуі бос электронға айналатын V топ элементтерінің (As, P) қоспаларын донорлар деп атайды. [[Донорлар]] Шалаөткізгіштерде негізінен электрондық немесе n-типтік өткізгіштік тудырады. IV топ элементтерінің (Ge, Sі, Sb) кристалдарына енгізілген III топ элементтерінің (Al, Ga, Zn) қоспалары кристалл ішінде “[[кемтіктер]]” тудырады. Мұндай қоспалар акцепторлар деп аталады. [[Акцепторлар]] Шалаөткізгіштерде негізінен “кемтіктік” немесе р-типтік өткізгіштік тудырады. Электрондар мен “кемтіктер” саны шамалас Шалаөткізгіштердің электр өткізгіштігі аралас өткізгіштік деп аталады. Шалаөткізгіштердің электр өткізгіштік сипаты (электрондық немесе “кемтіктік” болуы) Холл эффектісінің таңбасы бойынша анықталады. Екі түрлі Шалаөткізгіштердің немесе Шалаөткізгіштер мен металдың түйіскен жеріндегі электрлік кедергінің шамасы ток бағытына тәуелді өзгеріп отырады. Түйісу аймағында бір бағытта ғана ток өткізетін жапқыш қабат түзіледі. Бұл құбылыс айнымалы ток түзеткіштерінде (диодтарда) пайдаланылады. Жарық әсерінен кедергісі өзгеретін Шалаөткізгіштер (фотокедергілер) оптик. өлшеулерде және [[фотоэлектрон]]дық автоматикада кеңінен қолданылады. Шалаөткізгіштердің температура өзгерісіне сезімталдығы өте жоғары термометрлер жасауда пайдаланылады. Осындай құрылғылардың (термисторлардың) көмегімен [[биология]]да, [[медицина]]да өсімдіктердің немесе тері бетінің әр нүктесінің температурасы анықталады. Әр түрлі Шалаөткізгіштердің немесе Шалаөткізгіштер мен металдың дәнекерленген түйінін бір жағынан қыздырғанда, олар ток көзіне (жылу генераторына) айналады. Күн сәулесінің энергиясын тікелей электр энергиясына айналдыратын күн батареялары ғарыш кемелеріне орнатылады. Радиоэлектрониканың негізгі тетіктеріне жататын транзисторлар р және n типтік өткізгіштігі бар, тізбектеп жалғанған үш жартылай өткізгіштен тұрады. Олар мынадай ретпен жалғануы мүмкін: n-р-n немесе р-n-р. Бұлардың түйіскен жерлерінде электр тербелістері пайда болады және күшейтіледі. Қазіргі заманғы радиотех. аппаратураларда шала өткізгіш диодтар мен транзисторлар кеңінен қолданылады.  &lt;ref&gt; [[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім&lt;/ref&gt;
==Сілтемелер==
*[[Физика]]
*[[Өткізгіштер]]
*[[Физикалық приборлар]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{stub}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Құралдар]]</text>
      <sha1>jbc97mxfm6zso5vj78yr3snpthfp1d3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621064</id>
      <parentid>3621063</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:11:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7935" sha1="rb57x1sdjoot250az46x7iih3eix839" xml:space="preserve">'''Шалаөткізгіштер''' — электр өткізгіштігі (σ) бойынша металдар мен диэлектриктердің арасынан орын алатын (10–8Ом–1см–1&lt;σ&lt;10–6Ом–1см–1) заттар; бөлме температурасында (300К) шалаөткізгіштік қасиеттері анық байқалатын заттар тобы. Шалаөткізгіштерге Менделеевтің периодтық жүйесінің IV тобындағы кремний (Sі), германий (Ge), қалайы (Sn); V тобындағы фосфор (P), мышьяк (As), сурьма (Sb); VI тобындағы селен (Se), теллур (Te) элементтері, сондай-ақ кейбір тотықтар, көптеген қорытпалар, органик. қосылыстар жатады. Шалаөткізгіштердің металдардан ерекшелігі — олардың меншікті кедергілері () мен электр өткізгіштігі (σ) температура жоғарылағанда күрт өзгереді:  — кемиді, σ — артады; ал металдарда олар керісінше өзгереді. ( артады, σ кемиді). Аса төмен темпетурада таза Шалаөткізгіштердің меншікті кедергілері өте жоғары, ал электр өткізгіштігі тым аз болғандықтан олар диэлектриктерге ұқсайды. Төмен температурада олардың атомдарының валенттік электрондары коваленттік байланыста болып, заряд тасымалдаушылар болмайды. [[Темпертура]] жоғарылағанда Шалаөткізгіштерде теріс зарядталған бос электрондар мен оң зарядтың рөлін атқаратын жылжымалы “кемтіктер” (электрондары жоқ бос орындар) пайда болып, олардың электр өткізгіштіктері артады. Нәтижесінде Шалаөткізгіштерде пайда болған толық ток (Iт) — екі токтың қосындысына тең болады: Iт=Iэ+Iк, мұндағы Iэ, Iк — электрондық және кемтіктік токтар. Таза Шалаөткізгіштерде σ температураға байланысты экспоненциалды түрде өзгереді: σ=σ0ехр(–A/kT), мұндағы A — электр өткізгіштің активациялық энергиясы, σ0 — температураға байланысты өзгеретін коэффициент, k — Больцман тұрақтысы. Шалаөткізгіштерге әр түрлі қоспалар енгізілгенде олардың электр өткізгіштігі күрт өседі. Оларда электр тогын негізгі және қоспа зат атомдарынан босаған валенттік электрондар мен “кемтіктер” құрайды. Токты тасымалдаушыларға кристалл құрылымының әр түрлі ақаулары: кристалл торларындағы вакансиялар (бос орындар), түйінаралық бөгде атомдар, тағы басқа жатады. Қоспалар мен ақаулар донорлар және акцепторлар болып ажыратылады. ҚV топ кристалдарының (Ge, Sі) 4 атомымен ковалентті байланыс жасап, валенттік электрондарының біреуі бос электронға айналатын V топ элементтерінің (As, P) қоспаларын донорлар деп атайды. [[Донорлар]] Шалаөткізгіштерде негізінен электрондық немесе n-типтік өткізгіштік тудырады. IV топ элементтерінің (Ge, Sі, Sb) кристалдарына енгізілген III топ элементтерінің (Al, Ga, Zn) қоспалары кристалл ішінде “[[кемтіктер]]” тудырады. Мұндай қоспалар акцепторлар деп аталады. [[Акцепторлар]] Шалаөткізгіштерде негізінен “кемтіктік” немесе р-типтік өткізгіштік тудырады. Электрондар мен “кемтіктер” саны шамалас Шалаөткізгіштердің электр өткізгіштігі аралас өткізгіштік деп аталады. Шалаөткізгіштердің электр өткізгіштік сипаты (электрондық немесе “кемтіктік” болуы) Холл эффектісінің таңбасы бойынша анықталады. Екі түрлі Шалаөткізгіштердің немесе Шалаөткізгіштер мен металдың түйіскен жеріндегі электрлік кедергінің шамасы ток бағытына тәуелді өзгеріп отырады. Түйісу аймағында бір бағытта ғана ток өткізетін жапқыш қабат түзіледі. Бұл құбылыс айнымалы ток түзеткіштерінде (диодтарда) пайдаланылады. Жарық әсерінен кедергісі өзгеретін Шалаөткізгіштер (фотокедергілер) оптик. өлшеулерде және [[фотоэлектрон]]дық автоматикада кеңінен қолданылады. Шалаөткізгіштердің температура өзгерісіне сезімталдығы өте жоғары термометрлер жасауда пайдаланылады. Осындай құрылғылардың (термисторлардың) көмегімен [[биология]]да, [[медицина]]да өсімдіктердің немесе тері бетінің әр нүктесінің температурасы анықталады. Әр түрлі Шалаөткізгіштердің немесе Шалаөткізгіштер мен металдың дәнекерленген түйінін бір жағынан қыздырғанда, олар ток көзіне (жылу генераторына) айналады. Күн сәулесінің энергиясын тікелей электр энергиясына айналдыратын күн батареялары ғарыш кемелеріне орнатылады. Радиоэлектрониканың негізгі тетіктеріне жататын транзисторлар р және n типтік өткізгіштігі бар, тізбектеп жалғанған үш жартылай өткізгіштен тұрады. Олар мынадай ретпен жалғануы мүмкін: n-р-n немесе р-n-р. Бұлардың түйіскен жерлерінде электр тербелістері пайда болады және күшейтіледі. Қазіргі заманғы радиотех. аппаратураларда шала өткізгіш диодтар мен транзисторлар кеңінен қолданылады.  &lt;ref&gt; [[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{stub}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Құралдар]]</text>
      <sha1>rb57x1sdjoot250az46x7iih3eix839</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Басты бет/Жаңалықтар</title>
    <ns>10</ns>
    <id>58856</id>
    <revision>
      <id>3620978</id>
      <parentid>3615821</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3620978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3442" sha1="n4vh00ymvi5xn3w5zizph2y58hbf1z1" xml:space="preserve">{{Басты бет/Түйін
| түйін = 
{{Flatlist|'''[[Портал:Ағымдағы оқиғалар|Ағымдағы оқиғалар]]:''' [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі| Футболдан әлем біріншілігі]]{{*}}[[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]{{*}}[[Ауғанстан–Пәкістан соғысы]]{{*}}[[Газадағы соғыс|Газа соғысы]]{{*}}[[Судандағы үшінші азамат соғысы|Судандағы азамат соғысы]]{{*}}[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] &lt;Small&gt;([[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)|хронологиясы]])&lt;/small&gt;
}}
&lt;!-- Ағымдағы оқиғалардың бірінің суреттемесі --&gt;
[[Сурет:Puskás Aréna 01.jpg|оңға|100px]]
&lt;!-- Нақты оқиғалар --&gt;
* [[31 мамыр]] — [[Будапешт]]тің [[Ференц Пушкаш (стадион, 2019)|Пушкаш стадионы]]нда (''суретте'') франциялық [[Пари Сен-Жермен]] футбол клубы '''[[УЕФА Чемпиондар лигасы 2025/26|2026 жылғы УЕФА Чемпиондар Лигасы]]ның''' чемпионы атанды.
* [[29 мамыр]] — [[ресей]]лік дрон [[НАТО]] мен [[Еуропа одағы]] мүше-мемлекетінің әуе шекарасын бұзып өтіп, [[Румыния]] аумағындағы көпқабатты үйге құлады.
* [[23 мамыр]] — [[Канн кинофестивалі 2026|Канн кинофестивалі]]нің '''«[[Алтын пальма бұтағы]]н»''' режиссер [[Кристиан Мунджиу]]дың «[[Фьорд (фильм)|Фьорд]]» фильмі иеленді, ал [[Гран-при (Канн кинофестивалі)|Гран-при]] жүлдесі [[Андрей Петрович Звягинцев|Андрей Звягинцев]]тің «[[Минотавр (фильм, 2026)|Минотавр]]» туындысына бұйырды.
* [[16 мамыр]] — [[Болгария]]лық әнші [[Дара (әнші)|Дара]] '''[[Eurovision ән байқауы 2026|Eurovision 2026 ән байқауында]]''' «[[Bangaranga]]» әнімен жеңіске жетті.
* [[10 мамыр]] — Аустрияның [[Вена]] қаласында [[Eurovision ән байқауы]]ның '''[[Eurovision ән байқауы 2026|70-мерейтойлық шығарылымы]]''' басталды.
* [[20 сәуір]] — 83 жасында қазақ ақыны, драматургі мен саяси қайраткері '''[[Мұхтар Шаханов]]''' қайтыс болды.
{{Flatlist|
*'''[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі|Жақында қайтыс болғандар]]:''' [[Оливер Три]]{{*}}[[Бернадетт Ширак]]{{*}}[[Бақыт Ниязбекқызы Түменова|Бақыт Түменова]]{{*}}[[Мұхтар Шаханов]]{{*}}[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев|Есмұхан Обаев]]{{*}}[[Валерий Никитич Рухледев|Валерий Рухледев]]{{*}}[[Зұқай Шәрбақынұлы]]
}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n4vh00ymvi5xn3w5zizph2y58hbf1z1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620981</id>
      <parentid>3620978</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:17:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3620981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3444" sha1="lrqvmq5wm2r77p0arvdkpnfgg7z1nl5" xml:space="preserve">{{Басты бет/Түйін
| түйін = 
{{Flatlist|'''[[Портал:Ағымдағы оқиғалар|Ағымдағы оқиғалар]]:''' [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі| Футболдан әлем біріншілігі]]{{*}}[[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]{{*}}[[Ауғанстан–Пәкістан соғысы]]{{*}}[[Газадағы соғыс|Газа соғысы]]{{*}}[[Судандағы үшінші азамат соғысы|Судандағы азамат соғысы]]{{*}}[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] &lt;Small&gt;([[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)|хронологиясы]])&lt;/small&gt;
}}
&lt;!-- Ағымдағы оқиғалардың бірінің суреттемесі --&gt;
[[Сурет:Puskás Aréna 01.jpg|оңға|100px]]
&lt;!-- Нақты оқиғалар --&gt;
* [[31 мамыр]] — [[Будапешт]]тің [[Ференц Пушкаш (стадион, 2019)|Пушкаш стадионы]]нда (''суретте'') франциялық [[Пари Сен-Жермен]] футбол клубы '''[[УЕФА Чемпиондар лигасы 2025/26|2026 жылғы УЕФА Чемпиондар Лигасы]]ның''' чемпионы атанды.
* [[29 мамыр]] — [[ресей]]лік дрон [[НАТО]] мен [[Еуропа одағы]] мүше-мемлекетінің әуе шекарасын бұзып өтіп, [[Румыния]] аумағындағы көпқабатты үйге құлады.
* [[23 мамыр]] — [[Канн кинофестивалі 2026|Канн кинофестивалі]]нің '''«[[Алтын пальма бұтағы]]н»''' режиссер [[Кристиан Мунджиу]]дың «[[Фьорд (фильм)|Фьорд]]» фильмі иеленді, ал [[Гран-при (Канн кинофестивалі)|Гран-при]] жүлдесі [[Андрей Петрович Звягинцев|Андрей Звягинцев]]тің «[[Минотавр (фильм, 2026)|Минотавр]]» туындысына бұйырды.
* [[16 мамыр]] — [[Болгария]]лық әнші [[Дара (әнші)|Дара]] '''[[Eurovision ән байқауы 2026|Eurovision 2026 ән байқауында]]''' «[[Bangaranga]]» әнімен жеңіске жетті.
* [[10 мамыр]] — Аустрияның [[Вена]] қаласында [[Eurovision ән байқауы]]ның '''[[Eurovision ән байқауы 2026|70-мерейтойлық шығарылымы]]''' басталды.
* [[20 сәуір]] — 83 жасында қазақ ақыны, драматургі мен саяси қайраткері '''[[Мұхтар Шаханов]]''' қайтыс болды.
{{Flatlist|
*'''[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі|Жақында қайтыс болғандар]]:''' [[Оливер Три]]{{*}}[[Бернадетт Ширак]]{{*}}[[Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов|Төленді Ахметжанов]]{{*}}[[Тед Тёрнер]]{{*}}[[Бақыт Ниязбекқызы Түменова|Бақыт Түменова]]{{*}}[[Мұхтар Шаханов]]{{*}}[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев|Есмұхан Обаев]]
}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lrqvmq5wm2r77p0arvdkpnfgg7z1nl5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гамаль Абдель Насер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66059</id>
    <revision>
      <id>3621051</id>
      <parentid>3239674</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9555" sha1="ev33re3f9ptwpykoyufmbxdyvgszfm6" xml:space="preserve">'''Гамаль Абдель Насер''' ({{lang-ar|جمال عبد الناصر}} — ''Джамāль ‘Абд ан-Нāсыр'', ''Гамаль Абдэль-Насер''; [[1918 жыл]]ы [[15 қаңтар]], [[Александрия]], [[Египет]] — [[1970 жыл]], [[28 қыркүйек]], [[Каир]]) — египеттің армия офицері, Мысырда 1954-1956 жылдары министрдің орынбасары, 1956-1970 жылдары президент болған.

Жастайынан британдықтарға қарсы  сөз сөйлеген. Армия офицері ретінде мелекет басында генерал Мұхаммед Нагиб болғанда, монархия құлағанда (1952), әскери төңкерісті басқарады. Мұсылмандық туыстық оған қастандық ұйымдастырып, ол сәтсіз болды.

1956 жылы ата заң қабылданып, Мысыр бірпартиялы жүйедегі социолистік мемлекет болуына келісім беріліп, ал ол президент болды. Сол жылы Суэц каналы (Суэц дағдарысы) ұлттандырылып, АҚШ пен Ұлыбритания көмек көрсетуге ұсынысын қайтарып алғанда, Асуан құрылысына кеңес үкіметінен көмек берілді.

Сонан соң Мысыр британдықтардың, француз және израйл соғысына төзімділік көрсетеді. Харизматикалық тұлға ретінде Біріккен Араб Республикасы Сериямен қысқа мерзімді уақытта тұтас араб елін басқаруға тырысады (1958-61).

Ол жүрек талмасынан қайтыс болғанда Арабтардың кедейленген алтыкүндік соғысын күшпен тоқтатып, [[АҚШ]], Мысыр мен Израилдің арасында бейбітшілік жоспарын қабылдады. Оның мұрагері Анвар Садат болды.

== Саяси және экономикалық жағдай ==
XX ғасырдың басында Египет шартты түрде Түркия құрамында болды. Солай бола тұра Ұлыбританияға тәуелді еді. Өйткені елдегі саяси және экономикалық жағдайды олар өз бақылауында ұстады. Ағылшындар елде өз әскерлерін орналас­тырып, өндірістеріне аса қажетті мақта өндіруді күшейтті. Олар Суэц каналын қолында ұстады. Тасымалда өте маңызды болған каналдан түскен пайданың көп бөлігі Англияға жіберіліп жатты да, бір бөлігіне Франция иелік етті. Египеттің сол кездегі билеушілері – хедивтер, сұлтандар, корольдері армияға басшылық еткен ағылшындардың ықпалына көнуіне тура келді. Уақыт өткен сайын олар отаршылардан азат болу үшін қарсылық әрекеттерге барса да, ағылшындар әскер күшімен басып тастап отырған. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған 1914 жылы желтоқсан айында ғана ағылшындар Египеттің статусын өзгертті. Түркия мемлекеті Германия мен Австрия-Венгрияның одақтасы атанып, Египет оның шартты түрде құрамында болу мәнінен айрылған еді. Осыдан кейін-ақ Ұлыбритания бұл елге өзінің толық билігін орнатты.

1922 жылы ақпанда Египет өзінің тәуелсіздігін жариялаған. Бұл жәй сөз жүзінде ғана болатын. Ағылшын әскерлері Египеттен шығарылған жоқ. Сондықтан Египетті басқарып отырған король ағылшындардың қолжаулығына айналды. 1918 жылы құрылған «Вафд» оппозициялық партиясы үлкен жиындарда Египет үкіметін үнемі қатаң сынға алудан бір тайған емес. Олардың мүшелері үкімет басшылығына барса да, өкінішке қарай, ағылшын әскерін елден шығара алмады. Ағылшындар Египеттің ұлттық армиясын үнемі бақылауда ұстады. Осындай аумалы-төкпелі кезде Гамаль Абдель Насер өмірге келіп, ағылшындар тарапынан бар әділетсіздікті көріп өсті. Ол 1918 жылы 15 қаңтарда Александрия қаласында туды. Әкесі Абдель Насер Хусейн кіші мемлекеттік қызметкер, теміржол вокзалдарының бірінде почта бөлімінде қызмет етті. Анасы Фатима Жоғары Египетте өмірге келген. Александрия­да жеке шаруашылығы бар еді.

== Балалық шағы мен білімі ==
1925 жылы күзде ата-анасы Гамальды сапалы білім алу үшін Каир қаласында тұратын ағасы Халил Хусейнге жібереді. Екі жылдан соң анасы бақилық сапарға аттанып, әкесі басқа әйелге үйленеді. 1919 жылы көтеріліске қатысып, бірнеше жыл түрмеде отырған атасы Халил өзінің қайтыс болған досының ұлы Махмудты да тәрбиесіне алған. Ол Гамаль мен Махмудқа орта ғасырдағы Египет билеушісі Саладиннің «Крест жорығына» қатысушылармен шайқасып, жеңіске жеткен ерліктері туралы айтып береді.

Гамаль 12 жасында Александрияға қайта оралып, үкіметке қарсы студенттер шеруіне қосылған. Бұл оның өмірін мүлдем өзгертіп жіберді. Студенттер Каирдың көшелерімен «Египет жасасын!» деп айқайлап өтіп жатқанда, полицейлер оларды сойылмен ұрып тарата бастаған. Насер де соққы алып, жерге құлайды. Оны тұтқындап, түрмеге қамаған. Гамаль сол жерде Египет жастар ұйымының мүшелерімен танысады. Түрме басшылары оны ертеңінде ғана кәмелетке толмаған жас ретінде босатады.

Гамаль еуропалық білім беретін орта мектепке түседі. Ол көп уақытын қітапханада өткізіп жүрді. Еуропадағы революциялар тақырыбына жазылған кітаптарды оқиды.

Орта мектепті бітірген Гамаль туыста­рының айтуымен полицей болғысы келген. Бірақ ол қара киімді полицейлердің шерушілерді қалай ұрып-соққанын естен шығара алмады. Ол әскери офицер болуды армандап, Каирдің әскери академиясына құжаттарын тапсырған. Бірақ сынақтан өте алмайды. Оның үкіметке қарсы шерулерге қатысқаны кедергі келтірді. Гамальға Каир университетінің Заң факультетіне түседі. Жарты жылдан соң ол Әскери академияға қосымша талапкерлер қабылдау жөнінде жарнаманы оқып, атасы Халилге барып, таныс генералының көмектесуін сұрайды. Генералдың көмегімен академияға оқуға қабылданған. Бір жылдан кейін лейтенант шенін алады.
== Дереккөздер ==
[http://www.turkystan.kz/kz/articles/view/58556 Көлбай Адырбекұлы ГАМАЛЬ АБДЕЛЬ НАСЕР]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{дереккөздер}}
== Әдебиеттер ==
* [[:ru:Вольфганг Г. Шваниц|Wolfgang G. Schwanitz]]. Abd an-Nasir (Webversion [http://www.trafoberlin.de/pdf-dateien/2010_05_11/Wolfgang%20G%20Schwanitz%20Abd%20an-Nasir.pdf 4-2010] {{ref-de}})

[[Санат:Мысыр президенттері]]


{{bio-stub}}</text>
      <sha1>ev33re3f9ptwpykoyufmbxdyvgszfm6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621052</id>
      <parentid>3621051</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9456" sha1="2k6t14ilao7shqwlywcb13wukw4dw3m" xml:space="preserve">'''Гамаль Абдель Насер''' ({{lang-ar|جمال عبد الناصر}} — ''Джамāль ‘Абд ан-Нāсыр'', ''Гамаль Абдэль-Насер''; [[1918 жыл]]ы [[15 қаңтар]], [[Александрия]], [[Египет]] — [[1970 жыл]], [[28 қыркүйек]], [[Каир]]) — египеттің армия офицері, Мысырда 1954-1956 жылдары министрдің орынбасары, 1956-1970 жылдары президент болған.

Жастайынан британдықтарға қарсы  сөз сөйлеген. Армия офицері ретінде мелекет басында генерал Мұхаммед Нагиб болғанда, монархия құлағанда (1952), әскери төңкерісті басқарады. Мұсылмандық туыстық оған қастандық ұйымдастырып, ол сәтсіз болды.

1956 жылы ата заң қабылданып, Мысыр бірпартиялы жүйедегі социолистік мемлекет болуына келісім беріліп, ал ол президент болды. Сол жылы Суэц каналы (Суэц дағдарысы) ұлттандырылып, АҚШ пен Ұлыбритания көмек көрсетуге ұсынысын қайтарып алғанда, Асуан құрылысына кеңес үкіметінен көмек берілді.

Сонан соң Мысыр британдықтардың, француз және израйл соғысына төзімділік көрсетеді. Харизматикалық тұлға ретінде Біріккен Араб Республикасы Сериямен қысқа мерзімді уақытта тұтас араб елін басқаруға тырысады (1958-61).

Ол жүрек талмасынан қайтыс болғанда Арабтардың кедейленген алтыкүндік соғысын күшпен тоқтатып, [[АҚШ]], Мысыр мен Израилдің арасында бейбітшілік жоспарын қабылдады. Оның мұрагері Анвар Садат болды.

== Саяси және экономикалық жағдай ==
XX ғасырдың басында Египет шартты түрде Түркия құрамында болды. Солай бола тұра Ұлыбританияға тәуелді еді. Өйткені елдегі саяси және экономикалық жағдайды олар өз бақылауында ұстады. Ағылшындар елде өз әскерлерін орналас­тырып, өндірістеріне аса қажетті мақта өндіруді күшейтті. Олар Суэц каналын қолында ұстады. Тасымалда өте маңызды болған каналдан түскен пайданың көп бөлігі Англияға жіберіліп жатты да, бір бөлігіне Франция иелік етті. Египеттің сол кездегі билеушілері – хедивтер, сұлтандар, корольдері армияға басшылық еткен ағылшындардың ықпалына көнуіне тура келді. Уақыт өткен сайын олар отаршылардан азат болу үшін қарсылық әрекеттерге барса да, ағылшындар әскер күшімен басып тастап отырған. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған 1914 жылы желтоқсан айында ғана ағылшындар Египеттің статусын өзгертті. Түркия мемлекеті Германия мен Австрия-Венгрияның одақтасы атанып, Египет оның шартты түрде құрамында болу мәнінен айрылған еді. Осыдан кейін-ақ Ұлыбритания бұл елге өзінің толық билігін орнатты.

1922 жылы ақпанда Египет өзінің тәуелсіздігін жариялаған. Бұл жәй сөз жүзінде ғана болатын. Ағылшын әскерлері Египеттен шығарылған жоқ. Сондықтан Египетті басқарып отырған король ағылшындардың қолжаулығына айналды. 1918 жылы құрылған «Вафд» оппозициялық партиясы үлкен жиындарда Египет үкіметін үнемі қатаң сынға алудан бір тайған емес. Олардың мүшелері үкімет басшылығына барса да, өкінішке қарай, ағылшын әскерін елден шығара алмады. Ағылшындар Египеттің ұлттық армиясын үнемі бақылауда ұстады. Осындай аумалы-төкпелі кезде Гамаль Абдель Насер өмірге келіп, ағылшындар тарапынан бар әділетсіздікті көріп өсті. Ол 1918 жылы 15 қаңтарда Александрия қаласында туды. Әкесі Абдель Насер Хусейн кіші мемлекеттік қызметкер, теміржол вокзалдарының бірінде почта бөлімінде қызмет етті. Анасы Фатима Жоғары Египетте өмірге келген. Александрия­да жеке шаруашылығы бар еді.

== Балалық шағы мен білімі ==
1925 жылы күзде ата-анасы Гамальды сапалы білім алу үшін Каир қаласында тұратын ағасы Халил Хусейнге жібереді. Екі жылдан соң анасы бақилық сапарға аттанып, әкесі басқа әйелге үйленеді. 1919 жылы көтеріліске қатысып, бірнеше жыл түрмеде отырған атасы Халил өзінің қайтыс болған досының ұлы Махмудты да тәрбиесіне алған. Ол Гамаль мен Махмудқа орта ғасырдағы Египет билеушісі Саладиннің «Крест жорығына» қатысушылармен шайқасып, жеңіске жеткен ерліктері туралы айтып береді.

Гамаль 12 жасында Александрияға қайта оралып, үкіметке қарсы студенттер шеруіне қосылған. Бұл оның өмірін мүлдем өзгертіп жіберді. Студенттер Каирдың көшелерімен «Египет жасасын!» деп айқайлап өтіп жатқанда, полицейлер оларды сойылмен ұрып тарата бастаған. Насер де соққы алып, жерге құлайды. Оны тұтқындап, түрмеге қамаған. Гамаль сол жерде Египет жастар ұйымының мүшелерімен танысады. Түрме басшылары оны ертеңінде ғана кәмелетке толмаған жас ретінде босатады.

Гамаль еуропалық білім беретін орта мектепке түседі. Ол көп уақытын қітапханада өткізіп жүрді. Еуропадағы революциялар тақырыбына жазылған кітаптарды оқиды.

Орта мектепті бітірген Гамаль туыста­рының айтуымен полицей болғысы келген. Бірақ ол қара киімді полицейлердің шерушілерді қалай ұрып-соққанын естен шығара алмады. Ол әскери офицер болуды армандап, Каирдің әскери академиясына құжаттарын тапсырған. Бірақ сынақтан өте алмайды. Оның үкіметке қарсы шерулерге қатысқаны кедергі келтірді. Гамальға Каир университетінің Заң факультетіне түседі. Жарты жылдан соң ол Әскери академияға қосымша талапкерлер қабылдау жөнінде жарнаманы оқып, атасы Халилге барып, таныс генералының көмектесуін сұрайды. Генералдың көмегімен академияға оқуға қабылданған. Бір жылдан кейін лейтенант шенін алады.

== Әдебиет ==
* Abd an-Nasir (Webversion [http://www.trafoberlin.de/pdf-dateien/2010_05_11/Wolfgang%20G%20Schwanitz%20Abd%20an-Nasir.pdf 4-2010] {{ref-de}})

== Сілтемелер ==
* [http://www.turkystan.kz/kz/articles/view/58556 Көлбай Адырбекұлы ГАМАЛЬ АБДЕЛЬ НАСЕР]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{bio-stub}}

[[Санат:Мысыр президенттері]]</text>
      <sha1>2k6t14ilao7shqwlywcb13wukw4dw3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көзімнің қарасы...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66669</id>
    <revision>
      <id>3620951</id>
      <parentid>3525701</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:29:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3620951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7044" sha1="1o9xg4nmagtq6zj2afixv4x3khyfj28" xml:space="preserve">{{Ән
 |Шынайы атауы  = Көзімнің қарасы...
 |Қазақша атауы = 
 |Мұқабасы      = 
 |Сурет атауы   = 
 |Орындаушы     = 
 |Альбом        = 
 |Шығарылды     = 1909 ж.
 |Формат        = 
 |Түрі          = өлең
 |Жазылды       = 1891 ж.
 |Жанры         = [[Лирика]]
 |Тілі          = қазақша
 |Ұзақтығы      = 
 |Лейблі        = 
 |Сөзі          = [[Абай Құнанбайұлы]]
 |Әні           = [[Абай Құнанбайұлы]]
 |Продюсері     = 
 |Сертификация  = 
 |алдыңғы_атауы = 
 |алдыңғы_жыл   = 
 |келесі_атауы  = 
 |келесі_жыл    = 
}}
'''«Көзімнің қарасы...»''' – [[Абай Құнанбайұлы]]ның 1891 жылы жазған өлеңі.

Әрқайсысы 4 тармақты 22 шумақтан тұрады. Ақын шығармаларының өзекті тақырыбы - [[махаббат]] мәселесі бұл өлеңінде ерекше ыстық сезіммен, Абайға тән шеберлікпен сипатталады. Өлеңде ақын аз сөзге көп мағына сыйғызу ниетін көздеген. Ғашығына деген ішкі сезімін де ірікпей айтқан, жігіт сөзінен үзіккен жүрек лүпілі, тағат таптырмай тынышын қашырған, бір ысып, бір суыған іңкәр ниет, алабұртқан көңіл күйі сезілгендей. Ғашықтық сезім жүрек жарасына айналған, оңайлықпен жазылар емес. Қыз - айтулы сұлу.

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Өлең мәтіні
|-
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; |
 
&lt;poem&gt;
Көзімнің қарасы,
Көңілімнің санасы.
Бітпейді іштегі,
Ғашықтық жарасы.

Қазақтың данасы,
Жасы үлкен ағасы.
&quot;Бар&quot; демес сендей бір,
Адамның баласы.

Жылайын, жырлайын,
Ағызып көз майын.
Айтуға келгенде,
Қалқама сөз дайын.

Жүректен козғайын,
Әдептен озбайын.
Өзі де білмей ме,
Көп сөйлеп созбайын..
&lt;/poem&gt;

|}

«Кең маңдай, қалың шаш, Ақ тамақ, қызыл жүз, Қара көз, имек қас, Қыр мұрын, қыпша бел. Ақын өзі бой тасалап, кейіпкерін алға ұстап сөйлетеді. Жігіт сүйгенін кінәламайды, әдептен озбай наз айтады. Имене сөйлеп «Өзі де білмей ме, көп сөйлеп созбайын?» деп, сабырмен шыдайды. Туынды жігіттің нәумез күйінде аяқталады. Сөйтіп оның тағдыры не болды дегізіп, оқушысын ойға қалдырады. '''«Көзімнің қарасында»''' шығыс поэзиясында (Науаи, Физули) көп орын алған үлгілердің әсері де жоқ емес. Бұл өлеңде «тәңір, ие» көп кездеседі. Бұнда жастар махаббатының нақтылы шындығынан гөрі сұлудың көркін мадақтау көп», - деп жазады [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] (Шығармалар жинағы. 20-т., - А., 1985, 157- б.). ‘’«Пайғамбар сүннеті»’’ сияқты мұсылманшылық жолдары қызға діни сезім арқылы ықпал етуді көздегенімен, мұнда философиялық ой тербету де бар.

Бұл өмірдің өзінде кездесетін қайшылық, яғни қиындықта Алланы аузынан тастамайтын, жайшылықта ұмыт қалдыратын қазақы мінез. Өлең бұрын-соңды ешқандай қазақ ақыны қолданбаған 6 буынды қара өлең ұйқасымен өрнектелген. Алғаш рет 1909 жылы Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Өлеңнің басылымдарында текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1909, 1933 жылғы басылымдарда алғашқы шумақтың соңғы жолы «Ғашқыңның жарасы», 1939, 1945, 1954 жылғы басылымдарда ''«Ғашықтың жарасы»'' болып берілсе, 1957, 1977 жылғы басылымдарда Мүрсейіт қолжазбаларына сәйкес «Ғашықтық жарасы» ретінде түзетілген. 1945, 1954 жылғы жинақтарда 7-шумақтың жолы ''«Кең маңдай, қолаң шаш»'' түрінде жазылса, бұл жол 1957, 1977 жылғы жинақтарда Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909, 1939 жылғы басылымдар негізінде «Кең маңдай, қалың шаш» деп жөнделген. Мүрсейіт қолжазбаларында 10-шумақтың 2-жолы ''«Қараса көз тоймас»'', 14-шумақтың 4-жолы ''«Жолыңа берсем аз»'' делінсе, басылымдарда ''«Қараса көз тоймас»'', ''«Жолыңа берсем де аз»'' болып берілген. Сондай-ақ 1933, 1939, 1945, 1977 жылғы басылымдарда кездесетін 17-шумақтың ‘’«Артықша жаратқан, Алланың рахматы»’’ деген соңғы 2 жолы мен 18-шумақтың ‘’«Көрік - тәңір дәулеті, қылса ұнар құрметі» деген алғашқы 2 жолы Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909, 1954, 1957 жылғы басылымдарда ұшыраспайды. Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 жылғы жинақта 20-шумақтың 4-жолы ‘’«Жүрегім лүпілдеп’’» деп жазылған. Әйтсе де мағынасына нұқсан келмейтін болғандықтан, жұртшылық арасында түсінікті қолдануын ескеріп, кейінгі басылымдарда’’ «Жүрегім лүпілдеп»’’ түрінде алынған. 1954, 1957 жылғы жинақтарда, 8, 9-шумақ берілмеген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Абай шығармалары]]</text>
      <sha1>1o9xg4nmagtq6zj2afixv4x3khyfj28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Географиялық ашылымдар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77034</id>
    <revision>
      <id>3620883</id>
      <parentid>2793060</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:35:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36187-21</username>
        <id>182810</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ пунктуациялық қателіктер түзетілді, &quot;география&quot; сөзінің қазақша баламасы жақша ішінде берілді.</comment>
      <origin>3620883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1997" sha1="hvhody0r24vrlethumsv4x9yxlgiwc5" xml:space="preserve">'''Географиялық ашылымдар''' — жаңа географиялық нысандарды немесе географиялық зандылықтарды табу. Географияның дамуының алғашқы кезеңдерінде жаңа географиялық нысандар (негізінде еуропалықтар үшін) көп ашылды. Олар жер бетінің картасын жасау процесімен ажыраспайтын байланыста болды және XX ғасырдың орта кезіне қарай аяқталды (құрлықтың баруға қиын аудандары мен Дүниежүзілік мүхиттың түбінен басқасы). Жер туралы географиялық түсініктің дамуында Ұлы географиялық ашылымдар дәуіріндегі (Ұлы жағрапиялық ашылымдар дәуіріндегі) теңіз саяхатшыларының рөлі ерекше болды. Географияның ғылым ретінде дамуына, әсіресе XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап географиялық заңдылықтардың табылуына (мысалы, зоналылык, биіктік белдеулік), географиялық құбылыстар мен олардың өзара байланыстарының мәнін ұғынуға әсер еткен ашылымдардың маңызы күшейе түсті.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:География және геодезия]]


{{stub}}</text>
      <sha1>hvhody0r24vrlethumsv4x9yxlgiwc5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абыз (өзен)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106764</id>
    <revision>
      <id>3620703</id>
      <parentid>3106433</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:39:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3149" sha1="kzrg659brykze4k3p1di1u5egjvotfr" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                  = Абыз өзені
  |шынайы атауы          = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               =  
 |су алабының ауданы     = 
 |су алабы               = [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай өзені]]
 |өзендердің су алабы    = 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = Айыршоқы тауы
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = [[Қараторғай (өзен)|Қараторғай]] өзені
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Қазақстан]] 
  |аймақ                  = [[Ұлытау облысы]] [[Ұлытау ауданы]]
 |commons                = 
}}
'''Абыз''' — [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай өзені]] алабындағы [[Қараторғай (өзен)|Қараторғай]] өзенінің бір тармағы. 

== Бастауы ==
Бастауын [[Ұлытау облысы]] [[Ұлытау ауданы]]ндағы Айыршоқы тауынан алып солтүстікке, одан әрі батысқа қарай иіліп барып 30 км-ден кейін [[Бозай (өзен)|Бозай]] өзеніне қосылып, [[Қараторғай (өзен)|Қараторғай]]ға құяды. 

== Гидрологиясы ==
Абыз өзені ағып өтетін алқап адырлы аласа төбелі келген. Олардың ара-арасындағы аумақты ойпаңдардың шабындығы мол, су көздері де жетерлік. Өзен сағалары мен адыр төбелердің етектерінде қайың, терек, шілік, қамыс өседі. Осы өзеннің бойында [[Арғын]] руының Сауранбай тармағына жататын елдің ескі қорымдары, тұрғын үй қораларының сілемдері жиі кездеседі. Жаз айларында үзік-үзік болып қалатын қарасуларында балық көп болады.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ұлытау ауданы өзендері]]
[[Санат:Торғай су алабы]]</text>
      <sha1>kzrg659brykze4k3p1di1u5egjvotfr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кишинев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119871</id>
    <revision>
      <id>3620713</id>
      <parentid>3498423</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>нақтылау</comment>
      <origin>3620713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13327" sha1="g4s5ovf0munbfnlpe9ixd9ic4hu8tlk" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 690 000&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2018
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы.

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Тарихы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.

[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Суреттер ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қала залы
Сурет:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Молдова ұлттық археология мен тарих мұражайы
Сурет:Sectoare Chişinău.png|Кишинев әкімшілік бөлігі
Сурет:Chisinau Winter.jpg|Қыс мезгіліндегі Кишинев саябағы 
Сурет:Собор Рождества Христова, Кишинев, Республика Молдова Catedrala Nașterea Domnului, Chisinau, Republica Modova Cathedral of Christ's Navity, Chisinau, Republic of Moldova (51050513702).jpg|Храм Рождества Христова в Кишинёве
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}

[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>g4s5ovf0munbfnlpe9ixd9ic4hu8tlk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620714</id>
      <parentid>3620713</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3620714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14087" sha1="f87b98pvww3we3b10f668bzdokaleyu" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 690 000&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2018
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы.

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Атауы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.
[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Тарихы ==
Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді.

== Суреттер ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қала залы
Сурет:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Молдова ұлттық археология мен тарих мұражайы
Сурет:Sectoare Chişinău.png|Кишинев әкімшілік бөлігі
Сурет:Chisinau Winter.jpg|Қыс мезгіліндегі Кишинев саябағы 
Сурет:Собор Рождества Христова, Кишинев, Республика Молдова Catedrala Nașterea Domnului, Chisinau, Republica Modova Cathedral of Christ's Navity, Chisinau, Republic of Moldova (51050513702).jpg|Храм Рождества Христова в Кишинёве
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}

[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>f87b98pvww3we3b10f668bzdokaleyu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620715</id>
      <parentid>3620714</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:51:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3620715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14137" sha1="s29gxyyrbg4xpeek8moj97ncdlvvmhv" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 674 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Атауы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.
[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Тарихы ==
Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді.

== Суреттер ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қала залы
Сурет:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Молдова ұлттық археология мен тарих мұражайы
Сурет:Sectoare Chişinău.png|Кишинев әкімшілік бөлігі
Сурет:Chisinau Winter.jpg|Қыс мезгіліндегі Кишинев саябағы 
Сурет:Собор Рождества Христова, Кишинев, Республика Молдова Catedrala Nașterea Domnului, Chisinau, Republica Modova Cathedral of Christ's Navity, Chisinau, Republic of Moldova (51050513702).jpg|Храм Рождества Христова в Кишинёве
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}

[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>s29gxyyrbg4xpeek8moj97ncdlvvmhv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620717</id>
      <parentid>3620715</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3620717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14155" sha1="5q30ry5g5vpehw8635q8e8clk9u1vsv" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 674 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Атауы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.
[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Тарихы ==
Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді.

== Суреттер ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қала залы
Сурет:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Молдова ұлттық археология мен тарих мұражайы
Сурет:Sectoare Chişinău.png|Кишинев әкімшілік бөлігі
Сурет:Chisinau Winter.jpg|Қыс мезгіліндегі Кишинев саябағы 
Сурет:Собор Рождества Христова, Кишинев, Республика Молдова Catedrala Nașterea Domnului, Chisinau, Republica Modova Cathedral of Christ's Navity, Chisinau, Republic of Moldova (51050513702).jpg|Храм Рождества Христова в Кишинёве
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>5q30ry5g5vpehw8635q8e8clk9u1vsv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620720</id>
      <parentid>3620717</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3620720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14607" sha1="dqc0dxmkyu6hrxpzu0bnyqdxmipmxqq" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 674 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Атауы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.
[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Тарихы ==
Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді.

Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишиневті қатты әсер етті.

== Суреттер ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қала залы
Сурет:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Молдова ұлттық археология мен тарих мұражайы
Сурет:Sectoare Chişinău.png|Кишинев әкімшілік бөлігі
Сурет:Chisinau Winter.jpg|Қыс мезгіліндегі Кишинев саябағы 
Сурет:Собор Рождества Христова, Кишинев, Республика Молдова Catedrala Nașterea Domnului, Chisinau, Republica Modova Cathedral of Christ's Navity, Chisinau, Republic of Moldova (51050513702).jpg|Храм Рождества Христова в Кишинёве
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>dqc0dxmkyu6hrxpzu0bnyqdxmipmxqq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620721</id>
      <parentid>3620720</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3620721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15125" sha1="oh3o05f3208es440ou9ucm3h9r39xln" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 674 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Атауы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.
[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Тарихы ==
Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді.

Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишиневті қатты әсер етті.

1812 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін Днепр, Прут және Дунай өзендерінің арасындағы аймақ Ресейдің құрамына кіріп, Бессарабия деп өзгертілді. Қазіргі орыс қонысы Кишинев қала мәртебесін алды және 1818 жылы Бессарабия облысының, ал 1873 жылы Бессарабия губернаторлығының астанасы болды.

== Суреттер ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қала залы
Сурет:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Молдова ұлттық археология мен тарих мұражайы
Сурет:Sectoare Chişinău.png|Кишинев әкімшілік бөлігі
Сурет:Chisinau Winter.jpg|Қыс мезгіліндегі Кишинев саябағы 
Сурет:Собор Рождества Христова, Кишинев, Республика Молдова Catedrala Nașterea Domnului, Chisinau, Republica Modova Cathedral of Christ's Navity, Chisinau, Republic of Moldova (51050513702).jpg|Храм Рождества Христова в Кишинёве
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>oh3o05f3208es440ou9ucm3h9r39xln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620727</id>
      <parentid>3620721</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:01:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3620727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16303" sha1="th3rbii79ks82fbd4sz2ntoqylhgnq7" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 674 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Атауы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.
[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Тарихы ==
Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді.

Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишиневті қатты әсер етті.

1812 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін Днепр, Прут және Дунай өзендерінің арасындағы аймақ Ресейдің құрамына кіріп, Бессарабия деп өзгертілді. Қазіргі орыс қонысы Кишинев қала мәртебесін алды және 1818 жылы Бессарабия облысының, ал 1873 жылы Бессарабия губернаторлығының орталығы болды.

XIX ғасырдың басында қала қамыс шатырларымен жабылған шашыраңқы саз үйлерден тұрды, қала орталығының жоспарлы дамуы 1818 жылы басталды. Қалада алғашқы үлкен көп қабатты ғимараттар, кең көшелер, саябақтар мен алаңдар пайда болды. Семинария, Православие шіркеуі және Жаңа базар салынды.
XX ғасырдың басында Кишиневте алғашқы металл өңдеу зауыттары салынып, өнім шығара бастады, теміржол салынды. Дегенмен, Кишинев Молдова Кеңестік Социалистік Республикасы құрылғаннан кейін, 1940 жылы ғана Молдованың астанасы болды.

КСРО ыдырағаннан кейін қала Молдова Республикасының астанасы болып жарияланды, бұл мәртебе бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.

== Суреттер ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қала залы
Сурет:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Молдова ұлттық археология мен тарих мұражайы
Сурет:Sectoare Chişinău.png|Кишинев әкімшілік бөлігі
Сурет:Chisinau Winter.jpg|Қыс мезгіліндегі Кишинев саябағы 
Сурет:Собор Рождества Христова, Кишинев, Республика Молдова Catedrala Nașterea Domnului, Chisinau, Republica Modova Cathedral of Christ's Navity, Chisinau, Republic of Moldova (51050513702).jpg|Храм Рождества Христова в Кишинёве
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>th3rbii79ks82fbd4sz2ntoqylhgnq7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620728</id>
      <parentid>3620727</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:02:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3620728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16490" sha1="tkp7r45znmdc2hyfplc6oo5ij3548wc" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 674 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Атауы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.
[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Тарихы ==
Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді.

Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишиневті қатты әсер етті.

1812 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін Днепр, Прут және Дунай өзендерінің арасындағы аймақ Ресейдің құрамына кіріп, Бессарабия деп өзгертілді. Қазіргі орыс қонысы Кишинев қала мәртебесін алды және 1818 жылы Бессарабия облысының, ал 1873 жылы Бессарабия губернаторлығының орталығы болды.

XIX ғасырдың басында қала қамыс шатырларымен жабылған шашыраңқы саз үйлерден тұрды, қала орталығының жоспарлы дамуы 1818 жылы басталды. Қалада алғашқы үлкен көп қабатты ғимараттар, кең көшелер, саябақтар мен алаңдар пайда болды. Семинария, Православие шіркеуі және Жаңа базар салынды.
XX ғасырдың басында Кишиневте алғашқы металл өңдеу зауыттары салынып, өнім шығара бастады, теміржол салынды. Дегенмен, Кишинев Молдова Кеңестік Социалистік Республикасы құрылғаннан кейін, 1940 жылы ғана Молдованың астанасы болды.

КСРО ыдырағаннан кейін қала Молдова Республикасының астанасы болып жарияланды, бұл мәртебе бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1884-Kishinev.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Суреттер ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қала залы
Сурет:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Молдова ұлттық археология мен тарих мұражайы
Сурет:Sectoare Chişinău.png|Кишинев әкімшілік бөлігі
Сурет:Chisinau Winter.jpg|Қыс мезгіліндегі Кишинев саябағы 
Сурет:Собор Рождества Христова, Кишинев, Республика Молдова Catedrala Nașterea Domnului, Chisinau, Republica Modova Cathedral of Christ's Navity, Chisinau, Republic of Moldova (51050513702).jpg|Храм Рождества Христова в Кишинёве
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>tkp7r45znmdc2hyfplc6oo5ij3548wc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620734</id>
      <parentid>3620728</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3620734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17190" sha1="8z6vcm3cvysgsgo05i0ss961t1npkwp" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 674 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Атауы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.
[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Тарихы ==
Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді.

Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишиневті қатты әсер етті.

1812 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін Днепр, Прут және Дунай өзендерінің арасындағы аймақ Ресейдің құрамына кіріп, Бессарабия деп өзгертілді. Қазіргі орыс қонысы Кишинев қала мәртебесін алды және 1818 жылы Бессарабия облысының, ал 1873 жылы Бессарабия губернаторлығының орталығы болды.

XIX ғасырдың басында қала қамыс шатырларымен жабылған шашыраңқы саз үйлерден тұрды, қала орталығының жоспарлы дамуы 1818 жылы басталды. Қалада алғашқы үлкен көп қабатты ғимараттар, кең көшелер, саябақтар мен алаңдар пайда болды. Семинария, Православие шіркеуі және Жаңа базар салынды.
XX ғасырдың басында Кишиневте алғашқы металл өңдеу зауыттары салынып, өнім шығара бастады, теміржол салынды. Дегенмен, Кишинев Молдова Кеңестік Социалистік Республикасы құрылғаннан кейін, 1940 жылы ғана Молдованың астанасы болды.

КСРО ыдырағаннан кейін қала Молдова Республикасының астанасы болып жарияланды, бұл мәртебе бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1884-Kishinev.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
=== Экономика ===
Азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп және жиһаз сияқты тұтыну тауарларын шығаратын салалар дамудың жоғары деңгейіне жетті. Ірі құрылыс компаниялары мен 79 құрылыс мердігерінен тұратын берік құрылыс кешені қаланың жедел экономикалық өсуін және тұрғын үй, коммуналдық қызметтер және әлеуметтік-мәдени дамудың кең ауқымын қамтамасыз етеді.

== Суреттер ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қала залы
Сурет:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Молдова ұлттық археология мен тарих мұражайы
Сурет:Sectoare Chişinău.png|Кишинев әкімшілік бөлігі
Сурет:Chisinau Winter.jpg|Қыс мезгіліндегі Кишинев саябағы 
Сурет:Собор Рождества Христова, Кишинев, Республика Молдова Catedrala Nașterea Domnului, Chisinau, Republica Modova Cathedral of Christ's Navity, Chisinau, Republic of Moldova (51050513702).jpg|Храм Рождества Христова в Кишинёве
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>8z6vcm3cvysgsgo05i0ss961t1npkwp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620735</id>
      <parentid>3620734</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:14:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3620735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18266" sha1="0ju94gq3u2fw821azamujwc611le06o" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 674 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Атауы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.
[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Тарихы ==
Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді.

Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишиневті қатты әсер етті.

1812 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін Днепр, Прут және Дунай өзендерінің арасындағы аймақ Ресейдің құрамына кіріп, Бессарабия деп өзгертілді. Қазіргі орыс қонысы Кишинев қала мәртебесін алды және 1818 жылы Бессарабия облысының, ал 1873 жылы Бессарабия губернаторлығының орталығы болды.

XIX ғасырдың басында қала қамыс шатырларымен жабылған шашыраңқы саз үйлерден тұрды, қала орталығының жоспарлы дамуы 1818 жылы басталды. Қалада алғашқы үлкен көп қабатты ғимараттар, кең көшелер, саябақтар мен алаңдар пайда болды. Семинария, Православие шіркеуі және Жаңа базар салынды.
XX ғасырдың басында Кишиневте алғашқы металл өңдеу зауыттары салынып, өнім шығара бастады, теміржол салынды. Дегенмен, Кишинев Молдова Кеңестік Социалистік Республикасы құрылғаннан кейін, 1940 жылы ғана Молдованың астанасы болды.

КСРО ыдырағаннан кейін қала Молдова Республикасының астанасы болып жарияланды, бұл мәртебе бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1884-Kishinev.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
=== Экономика ===
Азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп және жиһаз сияқты тұтыну тауарларын шығаратын салалар дамудың жоғары деңгейіне жетті. Ірі құрылыс компаниялары мен 79 құрылыс мердігерінен тұратын берік құрылыс кешені қаланың жедел экономикалық өсуін және тұрғын үй, коммуналдық қызметтер және әлеуметтік-мәдени дамудың кең ауқымын қамтамасыз етеді.
Кишиневтің қызмет көрсету саласы негізгі салалармен ұсынылған: 1600-ден астам бөлшек сауда және әлеуметтік кәсіпорындар, қоғамдық тамақтану мекемелері және ең жаңа технологиялармен жабдықталған 420-дан астам тұтынушылық қызмет көрсету мекемелері. 

Кишинев зауыттарының өнімдері республиканың ұлттық экономикасының, әсіресе оның негізі — агроөнеркәсіптік кешеннің технологиялық дамуына ықпал етеді. Кишиневте республиканың ең маңызды экономикалық нысандары жобаланған, жаңа технологиялық процестер, машина конструкциялары, аспаптар және басқа да өнеркәсіптік өнімдер әзірленген.

== Суреттер ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қала залы
Сурет:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Молдова ұлттық археология мен тарих мұражайы
Сурет:Sectoare Chişinău.png|Кишинев әкімшілік бөлігі
Сурет:Chisinau Winter.jpg|Қыс мезгіліндегі Кишинев саябағы 
Сурет:Собор Рождества Христова, Кишинев, Республика Молдова Catedrala Nașterea Domnului, Chisinau, Republica Modova Cathedral of Christ's Navity, Chisinau, Republic of Moldova (51050513702).jpg|Храм Рождества Христова в Кишинёве
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>0ju94gq3u2fw821azamujwc611le06o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620736</id>
      <parentid>3620735</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:16:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Суреттер */</comment>
      <origin>3620736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18284" sha1="9on7iyq60lcjhftkbd9idhgczfwx2cx" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 674 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Атауы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.
[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Тарихы ==
Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді.

Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишиневті қатты әсер етті.

1812 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін Днепр, Прут және Дунай өзендерінің арасындағы аймақ Ресейдің құрамына кіріп, Бессарабия деп өзгертілді. Қазіргі орыс қонысы Кишинев қала мәртебесін алды және 1818 жылы Бессарабия облысының, ал 1873 жылы Бессарабия губернаторлығының орталығы болды.

XIX ғасырдың басында қала қамыс шатырларымен жабылған шашыраңқы саз үйлерден тұрды, қала орталығының жоспарлы дамуы 1818 жылы басталды. Қалада алғашқы үлкен көп қабатты ғимараттар, кең көшелер, саябақтар мен алаңдар пайда болды. Семинария, Православие шіркеуі және Жаңа базар салынды.
XX ғасырдың басында Кишиневте алғашқы металл өңдеу зауыттары салынып, өнім шығара бастады, теміржол салынды. Дегенмен, Кишинев Молдова Кеңестік Социалистік Республикасы құрылғаннан кейін, 1940 жылы ғана Молдованың астанасы болды.

КСРО ыдырағаннан кейін қала Молдова Республикасының астанасы болып жарияланды, бұл мәртебе бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1884-Kishinev.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
=== Экономика ===
Азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп және жиһаз сияқты тұтыну тауарларын шығаратын салалар дамудың жоғары деңгейіне жетті. Ірі құрылыс компаниялары мен 79 құрылыс мердігерінен тұратын берік құрылыс кешені қаланың жедел экономикалық өсуін және тұрғын үй, коммуналдық қызметтер және әлеуметтік-мәдени дамудың кең ауқымын қамтамасыз етеді.
Кишиневтің қызмет көрсету саласы негізгі салалармен ұсынылған: 1600-ден астам бөлшек сауда және әлеуметтік кәсіпорындар, қоғамдық тамақтану мекемелері және ең жаңа технологиялармен жабдықталған 420-дан астам тұтынушылық қызмет көрсету мекемелері. 

Кишинев зауыттарының өнімдері республиканың ұлттық экономикасының, әсіресе оның негізі — агроөнеркәсіптік кешеннің технологиялық дамуына ықпал етеді. Кишиневте республиканың ең маңызды экономикалық нысандары жобаланған, жаңа технологиялық процестер, машина конструкциялары, аспаптар және басқа да өнеркәсіптік өнімдер әзірленген.

== Суреттер ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қалалық әкімшілігі
Сурет:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Молдова ұлттық археология мен тарих мұражайы
Сурет:Sectoare Chişinău.png|Кишинев әкімшілік бөлігі
Сурет:Chisinau Winter.jpg|Қыс мезгіліндегі Кишинев саябағы 
Сурет:Собор Рождества Христова, Кишинев, Республика Молдова Catedrala Nașterea Domnului, Chisinau, Republica Modova Cathedral of Christ's Navity, Chisinau, Republic of Moldova (51050513702).jpg|Храм Рождества Христова в Кишинёве
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>9on7iyq60lcjhftkbd9idhgczfwx2cx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620737</id>
      <parentid>3620736</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз</comment>
      <origin>3620737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18492" sha1="9z757korj86yabaseqdhmt6neqq4bs5" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 674 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Атауы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.
[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Тарихы ==
Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді.

Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишиневті қатты әсер етті.

1812 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін Днепр, Прут және Дунай өзендерінің арасындағы аймақ Ресейдің құрамына кіріп, Бессарабия деп өзгертілді. Қазіргі орыс қонысы Кишинев қала мәртебесін алды және 1818 жылы Бессарабия облысының, ал 1873 жылы Бессарабия губернаторлығының орталығы болды.

XIX ғасырдың басында қала қамыс шатырларымен жабылған шашыраңқы саз үйлерден тұрды, қала орталығының жоспарлы дамуы 1818 жылы басталды. Қалада алғашқы үлкен көп қабатты ғимараттар, кең көшелер, саябақтар мен алаңдар пайда болды. Семинария, Православие шіркеуі және Жаңа базар салынды.
XX ғасырдың басында Кишиневте алғашқы металл өңдеу зауыттары салынып, өнім шығара бастады, теміржол салынды. Дегенмен, Кишинев Молдова Кеңестік Социалистік Республикасы құрылғаннан кейін, 1940 жылы ғана Молдованың астанасы болды.

КСРО ыдырағаннан кейін қала Молдова Республикасының астанасы болып жарияланды, бұл мәртебе бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1884-Kishinev.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
=== Экономика ===
Азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп және жиһаз сияқты тұтыну тауарларын шығаратын салалар дамудың жоғары деңгейіне жетті. Ірі құрылыс компаниялары мен 79 құрылыс мердігерінен тұратын берік құрылыс кешені қаланың жедел экономикалық өсуін және тұрғын үй, коммуналдық қызметтер және әлеуметтік-мәдени дамудың кең ауқымын қамтамасыз етеді.
Кишиневтің қызмет көрсету саласы негізгі салалармен ұсынылған: 1600-ден астам бөлшек сауда және әлеуметтік кәсіпорындар, қоғамдық тамақтану мекемелері және ең жаңа технологиялармен жабдықталған 420-дан астам тұтынушылық қызмет көрсету мекемелері. 

Кишинев зауыттарының өнімдері республиканың ұлттық экономикасының, әсіресе оның негізі — агроөнеркәсіптік кешеннің технологиялық дамуына ықпал етеді. Кишиневте республиканың ең маңызды экономикалық нысандары жобаланған, жаңа технологиялық процестер, машина конструкциялары, аспаптар және басқа да өнеркәсіптік өнімдер әзірленген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.newmoldova.com/node/1114?ysclid=mqpcodqp9p177790781|title=Кишинев. Экономический очерк|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Суреттер ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қалалық әкімшілігі
Сурет:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Молдова ұлттық археология мен тарих мұражайы
Сурет:Sectoare Chişinău.png|Кишинев әкімшілік бөлігі
Сурет:Chisinau Winter.jpg|Қыс мезгіліндегі Кишинев саябағы 
Сурет:Собор Рождества Христова, Кишинев, Республика Молдова Catedrala Nașterea Domnului, Chisinau, Republica Modova Cathedral of Christ's Navity, Chisinau, Republic of Moldova (51050513702).jpg|Храм Рождества Христова в Кишинёве
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>9z757korj86yabaseqdhmt6neqq4bs5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620740</id>
      <parentid>3620737</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:24:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3620740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18935" sha1="o7i2xg3pausdqvwrmaerclofcu7lq3f" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 674 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Атауы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.
[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Тарихы ==
Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді.

Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишиневті қатты әсер етті.

1812 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін Днепр, Прут және Дунай өзендерінің арасындағы аймақ Ресейдің құрамына кіріп, Бессарабия деп өзгертілді. Қазіргі орыс қонысы Кишинев қала мәртебесін алды және 1818 жылы Бессарабия облысының, ал 1873 жылы Бессарабия губернаторлығының орталығы болды.

XIX ғасырдың басында қала қамыс шатырларымен жабылған шашыраңқы саз үйлерден тұрды, қала орталығының жоспарлы дамуы 1818 жылы басталды. Қалада алғашқы үлкен көп қабатты ғимараттар, кең көшелер, саябақтар мен алаңдар пайда болды. Семинария, Православие шіркеуі және Жаңа базар салынды.
XX ғасырдың басында Кишиневте алғашқы металл өңдеу зауыттары салынып, өнім шығара бастады, теміржол салынды. Дегенмен, Кишинев Молдова Кеңестік Социалистік Республикасы құрылғаннан кейін, 1940 жылы ғана Молдованың астанасы болды.

КСРО ыдырағаннан кейін қала Молдова Республикасының астанасы болып жарияланды, бұл мәртебе бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1884-Kishinev.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
=== Экономика ===
Азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп және жиһаз сияқты тұтыну тауарларын шығаратын салалар дамудың жоғары деңгейіне жетті. Ірі құрылыс компаниялары мен 79 құрылыс мердігерінен тұратын берік құрылыс кешені қаланың жедел экономикалық өсуін және тұрғын үй, коммуналдық қызметтер және әлеуметтік-мәдени дамудың кең ауқымын қамтамасыз етеді.
Кишиневтің қызмет көрсету саласы негізгі салалармен ұсынылған: 1600-ден астам бөлшек сауда және әлеуметтік кәсіпорындар, қоғамдық тамақтану мекемелері және ең жаңа технологиялармен жабдықталған 420-дан астам тұтынушылық қызмет көрсету мекемелері. 

Кишинев зауыттарының өнімдері республиканың ұлттық экономикасының, әсіресе оның негізі — агроөнеркәсіптік кешеннің технологиялық дамуына ықпал етеді. Кишиневте республиканың ең маңызды экономикалық нысандары жобаланған, жаңа технологиялық процестер, машина конструкциялары, аспаптар және басқа да өнеркәсіптік өнімдер әзірленген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.newmoldova.com/node/1114?ysclid=mqpcodqp9p177790781|title=Кишинев. Экономический очерк|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Транспорт ===
Кишиневтегі қоғамдық көлік туристерге қала ішінде жүруге ыңғайлы және қолжетімді. 
Ең танымал нұсқалардың бірі — автобустар. Қалада қаланың кез келген нүктесіне жетуге мүмкіндік беретін автобус бағыттарының кең желісі бар. 

== Суреттер ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қалалық әкімшілігі
Сурет:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Молдова ұлттық археология мен тарих мұражайы
Сурет:Sectoare Chişinău.png|Кишинев әкімшілік бөлігі
Сурет:Chisinau Winter.jpg|Қыс мезгіліндегі Кишинев саябағы 
Сурет:Собор Рождества Христова, Кишинев, Республика Молдова Catedrala Nașterea Domnului, Chisinau, Republica Modova Cathedral of Christ's Navity, Chisinau, Republic of Moldova (51050513702).jpg|Храм Рождества Христова в Кишинёве
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>o7i2xg3pausdqvwrmaerclofcu7lq3f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620741</id>
      <parentid>3620740</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:32:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Транспорт */ толықтыру</comment>
      <origin>3620741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19569" sha1="bbr155xaqvdb8pllx6u6j1x9db77y2r" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 674 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Атауы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.
[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Тарихы ==
Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді.

Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишиневті қатты әсер етті.

1812 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін Днепр, Прут және Дунай өзендерінің арасындағы аймақ Ресейдің құрамына кіріп, Бессарабия деп өзгертілді. Қазіргі орыс қонысы Кишинев қала мәртебесін алды және 1818 жылы Бессарабия облысының, ал 1873 жылы Бессарабия губернаторлығының орталығы болды.

XIX ғасырдың басында қала қамыс шатырларымен жабылған шашыраңқы саз үйлерден тұрды, қала орталығының жоспарлы дамуы 1818 жылы басталды. Қалада алғашқы үлкен көп қабатты ғимараттар, кең көшелер, саябақтар мен алаңдар пайда болды. Семинария, Православие шіркеуі және Жаңа базар салынды.
XX ғасырдың басында Кишиневте алғашқы металл өңдеу зауыттары салынып, өнім шығара бастады, теміржол салынды. Дегенмен, Кишинев Молдова Кеңестік Социалистік Республикасы құрылғаннан кейін, 1940 жылы ғана Молдованың астанасы болды.

КСРО ыдырағаннан кейін қала Молдова Республикасының астанасы болып жарияланды, бұл мәртебе бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1884-Kishinev.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
=== Экономика ===
Азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп және жиһаз сияқты тұтыну тауарларын шығаратын салалар дамудың жоғары деңгейіне жетті. Ірі құрылыс компаниялары мен 79 құрылыс мердігерінен тұратын берік құрылыс кешені қаланың жедел экономикалық өсуін және тұрғын үй, коммуналдық қызметтер және әлеуметтік-мәдени дамудың кең ауқымын қамтамасыз етеді.
Кишиневтің қызмет көрсету саласы негізгі салалармен ұсынылған: 1600-ден астам бөлшек сауда және әлеуметтік кәсіпорындар, қоғамдық тамақтану мекемелері және ең жаңа технологиялармен жабдықталған 420-дан астам тұтынушылық қызмет көрсету мекемелері. 

Кишинев зауыттарының өнімдері республиканың ұлттық экономикасының, әсіресе оның негізі — агроөнеркәсіптік кешеннің технологиялық дамуына ықпал етеді. Кишиневте республиканың ең маңызды экономикалық нысандары жобаланған, жаңа технологиялық процестер, машина конструкциялары, аспаптар және басқа да өнеркәсіптік өнімдер әзірленген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.newmoldova.com/node/1114?ysclid=mqpcodqp9p177790781|title=Кишинев. Экономический очерк|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Транспорт ===
Кишиневтегі қоғамдық көлік туристерге қала ішінде жүруге ыңғайлы және қолжетімді. 
Ең танымал нұсқалардың бірі — автобустар. Қалада қаланың кез келген нүктесіне жетуге мүмкіндік беретін автобус бағыттарының кең желісі бар.

Кишиневте таксилер де танымал көлік құралы болып табылады. Қала бойынша қызмет көрсететін көптеген такси компаниялары бар. Тағы бір танымал көлік түрі — микроавтобустар немесе маршруткалар. Бұл белгілі бір бағыт бойынша жүретін шағын микроавтобустар. Кишиневте маршруткалар автобустарға қарағанда жылдамырақ, себебі олар аз аялдама жасайды.

== Суреттер ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қалалық әкімшілігі
Сурет:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Молдова ұлттық археология мен тарих мұражайы
Сурет:Sectoare Chişinău.png|Кишинев әкімшілік бөлігі
Сурет:Chisinau Winter.jpg|Қыс мезгіліндегі Кишинев саябағы 
Сурет:Собор Рождества Христова, Кишинев, Республика Молдова Catedrala Nașterea Domnului, Chisinau, Republica Modova Cathedral of Christ's Navity, Chisinau, Republic of Moldova (51050513702).jpg|Храм Рождества Христова в Кишинёве
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>bbr155xaqvdb8pllx6u6j1x9db77y2r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620742</id>
      <parentid>3620741</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:33:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Транспорт */ дереккөз</comment>
      <origin>3620742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19795" sha1="r05doi2aijo3r0t0elt0p83dbc3czho" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 674 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Атауы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.
[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Тарихы ==
Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді.

Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишиневті қатты әсер етті.

1812 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін Днепр, Прут және Дунай өзендерінің арасындағы аймақ Ресейдің құрамына кіріп, Бессарабия деп өзгертілді. Қазіргі орыс қонысы Кишинев қала мәртебесін алды және 1818 жылы Бессарабия облысының, ал 1873 жылы Бессарабия губернаторлығының орталығы болды.

XIX ғасырдың басында қала қамыс шатырларымен жабылған шашыраңқы саз үйлерден тұрды, қала орталығының жоспарлы дамуы 1818 жылы басталды. Қалада алғашқы үлкен көп қабатты ғимараттар, кең көшелер, саябақтар мен алаңдар пайда болды. Семинария, Православие шіркеуі және Жаңа базар салынды.
XX ғасырдың басында Кишиневте алғашқы металл өңдеу зауыттары салынып, өнім шығара бастады, теміржол салынды. Дегенмен, Кишинев Молдова Кеңестік Социалистік Республикасы құрылғаннан кейін, 1940 жылы ғана Молдованың астанасы болды.

КСРО ыдырағаннан кейін қала Молдова Республикасының астанасы болып жарияланды, бұл мәртебе бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1884-Kishinev.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
=== Экономика ===
Азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп және жиһаз сияқты тұтыну тауарларын шығаратын салалар дамудың жоғары деңгейіне жетті. Ірі құрылыс компаниялары мен 79 құрылыс мердігерінен тұратын берік құрылыс кешені қаланың жедел экономикалық өсуін және тұрғын үй, коммуналдық қызметтер және әлеуметтік-мәдени дамудың кең ауқымын қамтамасыз етеді.
Кишиневтің қызмет көрсету саласы негізгі салалармен ұсынылған: 1600-ден астам бөлшек сауда және әлеуметтік кәсіпорындар, қоғамдық тамақтану мекемелері және ең жаңа технологиялармен жабдықталған 420-дан астам тұтынушылық қызмет көрсету мекемелері. 

Кишинев зауыттарының өнімдері республиканың ұлттық экономикасының, әсіресе оның негізі — агроөнеркәсіптік кешеннің технологиялық дамуына ықпал етеді. Кишиневте республиканың ең маңызды экономикалық нысандары жобаланған, жаңа технологиялық процестер, машина конструкциялары, аспаптар және басқа да өнеркәсіптік өнімдер әзірленген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.newmoldova.com/node/1114?ysclid=mqpcodqp9p177790781|title=Кишинев. Экономический очерк|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Транспорт ===
Кишиневтегі қоғамдық көлік туристерге қала ішінде жүруге ыңғайлы және қолжетімді. 
Ең танымал нұсқалардың бірі — автобустар. Қалада қаланың кез келген нүктесіне жетуге мүмкіндік беретін автобус бағыттарының кең желісі бар.

Кишиневте таксилер де танымал көлік құралы болып табылады. Қала бойынша қызмет көрсететін көптеген такси компаниялары бар. Тағы бір танымал көлік түрі — микроавтобустар немесе маршруткалар. Бұл белгілі бір бағыт бойынша жүретін шағын микроавтобустар. Кишиневте маршруткалар автобустарға қарағанда жылдамырақ, себебі олар аз аялдама жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/moldova/chisinau/transport_kiv.php?ysclid=mqpd5khbmg681386311|title=Транспорт Кишинёва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Суреттер ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қалалық әкімшілігі
Сурет:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Молдова ұлттық археология мен тарих мұражайы
Сурет:Sectoare Chişinău.png|Кишинев әкімшілік бөлігі
Сурет:Chisinau Winter.jpg|Қыс мезгіліндегі Кишинев саябағы 
Сурет:Собор Рождества Христова, Кишинев, Республика Молдова Catedrala Nașterea Domnului, Chisinau, Republica Modova Cathedral of Christ's Navity, Chisinau, Republic of Moldova (51050513702).jpg|Храм Рождества Христова в Кишинёве
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>r05doi2aijo3r0t0elt0p83dbc3czho</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620749</id>
      <parentid>3620742</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:59:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3620749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20945" sha1="nrpvbmqu5bifwudm0emwzxgabsdrnc8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 674 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Атауы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.
[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Тарихы ==
Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді.

Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишиневті қатты әсер етті.

1812 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін Днепр, Прут және Дунай өзендерінің арасындағы аймақ Ресейдің құрамына кіріп, Бессарабия деп өзгертілді. Қазіргі орыс қонысы Кишинев қала мәртебесін алды және 1818 жылы Бессарабия облысының, ал 1873 жылы Бессарабия губернаторлығының орталығы болды.

XIX ғасырдың басында қала қамыс шатырларымен жабылған шашыраңқы саз үйлерден тұрды, қала орталығының жоспарлы дамуы 1818 жылы басталды. Қалада алғашқы үлкен көп қабатты ғимараттар, кең көшелер, саябақтар мен алаңдар пайда болды. Семинария, Православие шіркеуі және Жаңа базар салынды.
XX ғасырдың басында Кишиневте алғашқы металл өңдеу зауыттары салынып, өнім шығара бастады, теміржол салынды. Дегенмен, Кишинев Молдова Кеңестік Социалистік Республикасы құрылғаннан кейін, 1940 жылы ғана Молдованың астанасы болды.

КСРО ыдырағаннан кейін қала Молдова Республикасының астанасы болып жарияланды, бұл мәртебе бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1884-Kishinev.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
=== Экономика ===
Азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп және жиһаз сияқты тұтыну тауарларын шығаратын салалар дамудың жоғары деңгейіне жетті. Ірі құрылыс компаниялары мен 79 құрылыс мердігерінен тұратын берік құрылыс кешені қаланың жедел экономикалық өсуін және тұрғын үй, коммуналдық қызметтер және әлеуметтік-мәдени дамудың кең ауқымын қамтамасыз етеді.
Кишиневтің қызмет көрсету саласы негізгі салалармен ұсынылған: 1600-ден астам бөлшек сауда және әлеуметтік кәсіпорындар, қоғамдық тамақтану мекемелері және ең жаңа технологиялармен жабдықталған 420-дан астам тұтынушылық қызмет көрсету мекемелері. 

Кишинев зауыттарының өнімдері республиканың ұлттық экономикасының, әсіресе оның негізі — агроөнеркәсіптік кешеннің технологиялық дамуына ықпал етеді. Кишиневте республиканың ең маңызды экономикалық нысандары жобаланған, жаңа технологиялық процестер, машина конструкциялары, аспаптар және басқа да өнеркәсіптік өнімдер әзірленген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.newmoldova.com/node/1114?ysclid=mqpcodqp9p177790781|title=Кишинев. Экономический очерк|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Транспорт ===
Кишиневтегі қоғамдық көлік туристерге қала ішінде жүруге ыңғайлы және қолжетімді. 
Ең танымал нұсқалардың бірі — автобустар. Қалада қаланың кез келген нүктесіне жетуге мүмкіндік беретін автобус бағыттарының кең желісі бар.

Кишиневте таксилер де танымал көлік құралы болып табылады. Қала бойынша қызмет көрсететін көптеген такси компаниялары бар. Тағы бір танымал көлік түрі — микроавтобустар немесе маршруткалар. Бұл белгілі бір бағыт бойынша жүретін шағын микроавтобустар. Кишиневте маршруткалар автобустарға қарағанда жылдамырақ, себебі олар аз аялдама жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/moldova/chisinau/transport_kiv.php?ysclid=mqpd5khbmg681386311|title=Транспорт Кишинёва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Білім беру ісі ===
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 146 мектепке дейінгі білім беру мекемесі болды. 158 жоғары оқу орнына дейінгі мекемеге 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 балабақша, 14 бастауыш мектеп, 7 мамандандырылған мектеп және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері және балалар шығармашылық орталықтары) болды.

Қалада сегіз мемлекеттік және төрт жекеменшік университет, Молдова Ғылым академиясы және орта білім мен бір-екі жылдық жоғары білім беретін бірқатар мекемелер орналасқан.
2022 жылдың 5 қыркүйегінде елдегі алғашқы христиан университеті — Universitatea Moldo-Americană өз есігін ашты.

== Суреттер ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қалалық әкімшілігі
Сурет:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Молдова ұлттық археология мен тарих мұражайы
Сурет:Sectoare Chişinău.png|Кишинев әкімшілік бөлігі
Сурет:Chisinau Winter.jpg|Қыс мезгіліндегі Кишинев саябағы 
Сурет:Собор Рождества Христова, Кишинев, Республика Молдова Catedrala Nașterea Domnului, Chisinau, Republica Modova Cathedral of Christ's Navity, Chisinau, Republic of Moldova (51050513702).jpg|Храм Рождества Христова в Кишинёве
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>nrpvbmqu5bifwudm0emwzxgabsdrnc8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620750</id>
      <parentid>3620749</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T16:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3620750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22253" sha1="64gq1k2ev83mygktcpe6o5g9avsz71b" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 674 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Атауы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.
[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Тарихы ==
Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді.

Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишиневті қатты әсер етті.

1812 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін Днепр, Прут және Дунай өзендерінің арасындағы аймақ Ресейдің құрамына кіріп, Бессарабия деп өзгертілді. Қазіргі орыс қонысы Кишинев қала мәртебесін алды және 1818 жылы Бессарабия облысының, ал 1873 жылы Бессарабия губернаторлығының орталығы болды.

XIX ғасырдың басында қала қамыс шатырларымен жабылған шашыраңқы саз үйлерден тұрды, қала орталығының жоспарлы дамуы 1818 жылы басталды. Қалада алғашқы үлкен көп қабатты ғимараттар, кең көшелер, саябақтар мен алаңдар пайда болды. Семинария, Православие шіркеуі және Жаңа базар салынды.
XX ғасырдың басында Кишиневте алғашқы металл өңдеу зауыттары салынып, өнім шығара бастады, теміржол салынды. Дегенмен, Кишинев Молдова Кеңестік Социалистік Республикасы құрылғаннан кейін, 1940 жылы ғана Молдованың астанасы болды.

КСРО ыдырағаннан кейін қала Молдова Республикасының астанасы болып жарияланды, бұл мәртебе бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1884-Kishinev.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
=== Экономика ===
Азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп және жиһаз сияқты тұтыну тауарларын шығаратын салалар дамудың жоғары деңгейіне жетті. Ірі құрылыс компаниялары мен 79 құрылыс мердігерінен тұратын берік құрылыс кешені қаланың жедел экономикалық өсуін және тұрғын үй, коммуналдық қызметтер және әлеуметтік-мәдени дамудың кең ауқымын қамтамасыз етеді.
Кишиневтің қызмет көрсету саласы негізгі салалармен ұсынылған: 1600-ден астам бөлшек сауда және әлеуметтік кәсіпорындар, қоғамдық тамақтану мекемелері және ең жаңа технологиялармен жабдықталған 420-дан астам тұтынушылық қызмет көрсету мекемелері. 

Кишинев зауыттарының өнімдері республиканың ұлттық экономикасының, әсіресе оның негізі — агроөнеркәсіптік кешеннің технологиялық дамуына ықпал етеді. Кишиневте республиканың ең маңызды экономикалық нысандары жобаланған, жаңа технологиялық процестер, машина конструкциялары, аспаптар және басқа да өнеркәсіптік өнімдер әзірленген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.newmoldova.com/node/1114?ysclid=mqpcodqp9p177790781|title=Кишинев. Экономический очерк|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Транспорт ===
Кишиневтегі қоғамдық көлік туристерге қала ішінде жүруге ыңғайлы және қолжетімді. 
Ең танымал нұсқалардың бірі — автобустар. Қалада қаланың кез келген нүктесіне жетуге мүмкіндік беретін автобус бағыттарының кең желісі бар.

Кишиневте таксилер де танымал көлік құралы болып табылады. Қала бойынша қызмет көрсететін көптеген такси компаниялары бар. Тағы бір танымал көлік түрі — микроавтобустар немесе маршруткалар. Бұл белгілі бір бағыт бойынша жүретін шағын микроавтобустар. Кишиневте маршруткалар автобустарға қарағанда жылдамырақ, себебі олар аз аялдама жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/moldova/chisinau/transport_kiv.php?ysclid=mqpd5khbmg681386311|title=Транспорт Кишинёва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Білім беру ісі ===
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 146 мектепке дейінгі білім беру мекемесі болды. 158 жоғары оқу орнына дейінгі мекемеге 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 балабақша, 14 бастауыш мектеп, 7 мамандандырылған мектеп және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері және балалар шығармашылық орталықтары) болды.

Қалада сегіз мемлекеттік және төрт жекеменшік университет, Молдова Ғылым академиясы және орта білім мен бір-екі жылдық жоғары білім беретін бірқатар мекемелер орналасқан.
2022 жылдың 5 қыркүйегінде елдегі алғашқы христиан университеті — Universitatea Moldo-Americană өз есігін ашты.

== Мәдениеті ==
Кишиневте бірнеше мұражай орналасқан. Үш ұлттық мұражай — Ұлттық этнография және табиғи тарих мұражайы, Ұлттық бейнелеу өнері мұражайы және Молдова тарихының ұлттық мұражайы. Ұлттық этнография және табиғи тарих мұражайын 1889 жылдың қазан айында барон Александр Стюарт құрды, 1905 жылы қазіргі орнына көшірілді және Молдовадағы ең көне мұражай болып табылады.
Сондай-ақ, табиғи тарих, жаратылыстану ғылымдары, археология, палеонтология, геология және этнография бойынша көрмелер бар. Ғимаратты сәулетші Владимир Шиханко ерекше мавр сәулет стилінде жобалаған, оның алдыңғы қасбеті екі дорикалық бағанмен бекітілген үшбұрышты фронтоннан тұрады.тМолдова Ұлттық кітапханасы да Кишиневте орналасқан.

== Суреттер ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қалалық әкімшілігі
Сурет:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Молдова ұлттық археология мен тарих мұражайы
Сурет:Sectoare Chişinău.png|Кишинев әкімшілік бөлігі
Сурет:Chisinau Winter.jpg|Қыс мезгіліндегі Кишинев саябағы 
Сурет:Собор Рождества Христова, Кишинев, Республика Молдова Catedrala Nașterea Domnului, Chisinau, Republica Modova Cathedral of Christ's Navity, Chisinau, Republic of Moldova (51050513702).jpg|Храм Рождества Христова в Кишинёве
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>64gq1k2ev83mygktcpe6o5g9avsz71b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620751</id>
      <parentid>3620750</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T16:49:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3620751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23061" sha1="me4hk5eu1rut3re57gby4au715aqs84" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 674 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Атауы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.
[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Тарихы ==
Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді.

Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишиневті қатты әсер етті.

1812 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін Днепр, Прут және Дунай өзендерінің арасындағы аймақ Ресейдің құрамына кіріп, Бессарабия деп өзгертілді. Қазіргі орыс қонысы Кишинев қала мәртебесін алды және 1818 жылы Бессарабия облысының, ал 1873 жылы Бессарабия губернаторлығының орталығы болды.

XIX ғасырдың басында қала қамыс шатырларымен жабылған шашыраңқы саз үйлерден тұрды, қала орталығының жоспарлы дамуы 1818 жылы басталды. Қалада алғашқы үлкен көп қабатты ғимараттар, кең көшелер, саябақтар мен алаңдар пайда болды. Семинария, Православие шіркеуі және Жаңа базар салынды.
XX ғасырдың басында Кишиневте алғашқы металл өңдеу зауыттары салынып, өнім шығара бастады, теміржол салынды. Дегенмен, Кишинев Молдова Кеңестік Социалистік Республикасы құрылғаннан кейін, 1940 жылы ғана Молдованың астанасы болды.

КСРО ыдырағаннан кейін қала Молдова Республикасының астанасы болып жарияланды, бұл мәртебе бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1884-Kishinev.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
=== Экономика ===
Азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп және жиһаз сияқты тұтыну тауарларын шығаратын салалар дамудың жоғары деңгейіне жетті. Ірі құрылыс компаниялары мен 79 құрылыс мердігерінен тұратын берік құрылыс кешені қаланың жедел экономикалық өсуін және тұрғын үй, коммуналдық қызметтер және әлеуметтік-мәдени дамудың кең ауқымын қамтамасыз етеді.
Кишиневтің қызмет көрсету саласы негізгі салалармен ұсынылған: 1600-ден астам бөлшек сауда және әлеуметтік кәсіпорындар, қоғамдық тамақтану мекемелері және ең жаңа технологиялармен жабдықталған 420-дан астам тұтынушылық қызмет көрсету мекемелері. 

Кишинев зауыттарының өнімдері республиканың ұлттық экономикасының, әсіресе оның негізі — агроөнеркәсіптік кешеннің технологиялық дамуына ықпал етеді. Кишиневте республиканың ең маңызды экономикалық нысандары жобаланған, жаңа технологиялық процестер, машина конструкциялары, аспаптар және басқа да өнеркәсіптік өнімдер әзірленген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.newmoldova.com/node/1114?ysclid=mqpcodqp9p177790781|title=Кишинев. Экономический очерк|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Транспорт ===
Кишиневтегі қоғамдық көлік туристерге қала ішінде жүруге ыңғайлы және қолжетімді. 
Ең танымал нұсқалардың бірі — автобустар. Қалада қаланың кез келген нүктесіне жетуге мүмкіндік беретін автобус бағыттарының кең желісі бар.

Кишиневте таксилер де танымал көлік құралы болып табылады. Қала бойынша қызмет көрсететін көптеген такси компаниялары бар. Тағы бір танымал көлік түрі — микроавтобустар немесе маршруткалар. Бұл белгілі бір бағыт бойынша жүретін шағын микроавтобустар. Кишиневте маршруткалар автобустарға қарағанда жылдамырақ, себебі олар аз аялдама жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/moldova/chisinau/transport_kiv.php?ysclid=mqpd5khbmg681386311|title=Транспорт Кишинёва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Білім беру ісі ===
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 146 мектепке дейінгі білім беру мекемесі болды. 158 жоғары оқу орнына дейінгі мекемеге 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 балабақша, 14 бастауыш мектеп, 7 мамандандырылған мектеп және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері және балалар шығармашылық орталықтары) болды.

Қалада сегіз мемлекеттік және төрт жекеменшік университет, Молдова Ғылым академиясы және орта білім мен бір-екі жылдық жоғары білім беретін бірқатар мекемелер орналасқан.
2022 жылдың 5 қыркүйегінде елдегі алғашқы христиан университеті — Universitatea Moldo-Americană өз есігін ашты.

== Спорт ==
Футбол — Кишиневтегі ең танымал спорт түрі. Зимбру, Дачия Буюкани, Спартаний Спортул и Политехника УТМ сияқты жергілікті клубтар Молдова лигасында (жоғарғы дивизион) ойнайды. 2006 жылдың мамыр айында ашылған, сыйымдылығы 10 104 орындық Zimbru стадионы ресми халықаралық матчтарды өткізуге қойылатын барлық талаптарға сай келеді және Молдова ұлттық футбол құрамасының үй аренасы ретінде қызмет етеді.
2022 жылы жабық арена Kishinau Arena ашылды.

== Мәдениеті ==
Кишиневте бірнеше мұражай орналасқан. Үш ұлттық мұражай — Ұлттық этнография және табиғи тарих мұражайы, Ұлттық бейнелеу өнері мұражайы және Молдова тарихының ұлттық мұражайы. Ұлттық этнография және табиғи тарих мұражайын 1889 жылдың қазан айында барон Александр Стюарт құрды, 1905 жылы қазіргі орнына көшірілді және Молдовадағы ең көне мұражай болып табылады.
Сондай-ақ, табиғи тарих, жаратылыстану ғылымдары, археология, палеонтология, геология және этнография бойынша көрмелер бар. Ғимаратты сәулетші Владимир Шиханко ерекше мавр сәулет стилінде жобалаған, оның алдыңғы қасбеті екі дорикалық бағанмен бекітілген үшбұрышты фронтоннан тұрады.тМолдова Ұлттық кітапханасы да Кишиневте орналасқан.

== Суреттер ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қалалық әкімшілігі
Сурет:Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Молдова ұлттық археология мен тарих мұражайы
Сурет:Sectoare Chişinău.png|Кишинев әкімшілік бөлігі
Сурет:Chisinau Winter.jpg|Қыс мезгіліндегі Кишинев саябағы 
Сурет:Собор Рождества Христова, Кишинев, Республика Молдова Catedrala Nașterea Domnului, Chisinau, Republica Modova Cathedral of Christ's Navity, Chisinau, Republic of Moldova (51050513702).jpg|Храм Рождества Христова в Кишинёве
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>me4hk5eu1rut3re57gby4au715aqs84</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620752</id>
      <parentid>3620751</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T16:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3620752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22712" sha1="fgynzx06yw7452jtb4vkpz74io6wxh1" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 674 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Атауы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.
[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Тарихы ==
Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді.

Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишиневті қатты әсер етті.

1812 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін Днепр, Прут және Дунай өзендерінің арасындағы аймақ Ресейдің құрамына кіріп, Бессарабия деп өзгертілді. Қазіргі орыс қонысы Кишинев қала мәртебесін алды және 1818 жылы Бессарабия облысының, ал 1873 жылы Бессарабия губернаторлығының орталығы болды.

XIX ғасырдың басында қала қамыс шатырларымен жабылған шашыраңқы саз үйлерден тұрды, қала орталығының жоспарлы дамуы 1818 жылы басталды. Қалада алғашқы үлкен көп қабатты ғимараттар, кең көшелер, саябақтар мен алаңдар пайда болды. Семинария, Православие шіркеуі және Жаңа базар салынды.
XX ғасырдың басында Кишиневте алғашқы металл өңдеу зауыттары салынып, өнім шығара бастады, теміржол салынды. Дегенмен, Кишинев Молдова Кеңестік Социалистік Республикасы құрылғаннан кейін, 1940 жылы ғана Молдованың астанасы болды.

КСРО ыдырағаннан кейін қала Молдова Республикасының астанасы болып жарияланды, бұл мәртебе бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1884-Kishinev.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
=== Экономика ===
Азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп және жиһаз сияқты тұтыну тауарларын шығаратын салалар дамудың жоғары деңгейіне жетті. Ірі құрылыс компаниялары мен 79 құрылыс мердігерінен тұратын берік құрылыс кешені қаланың жедел экономикалық өсуін және тұрғын үй, коммуналдық қызметтер және әлеуметтік-мәдени дамудың кең ауқымын қамтамасыз етеді.
Кишиневтің қызмет көрсету саласы негізгі салалармен ұсынылған: 1600-ден астам бөлшек сауда және әлеуметтік кәсіпорындар, қоғамдық тамақтану мекемелері және ең жаңа технологиялармен жабдықталған 420-дан астам тұтынушылық қызмет көрсету мекемелері. 

Кишинев зауыттарының өнімдері республиканың ұлттық экономикасының, әсіресе оның негізі — агроөнеркәсіптік кешеннің технологиялық дамуына ықпал етеді. Кишиневте республиканың ең маңызды экономикалық нысандары жобаланған, жаңа технологиялық процестер, машина конструкциялары, аспаптар және басқа да өнеркәсіптік өнімдер әзірленген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.newmoldova.com/node/1114?ysclid=mqpcodqp9p177790781|title=Кишинев. Экономический очерк|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Транспорт ===
Кишиневтегі қоғамдық көлік туристерге қала ішінде жүруге ыңғайлы және қолжетімді. 
Ең танымал нұсқалардың бірі — автобустар. Қалада қаланың кез келген нүктесіне жетуге мүмкіндік беретін автобус бағыттарының кең желісі бар.

Кишиневте таксилер де танымал көлік құралы болып табылады. Қала бойынша қызмет көрсететін көптеген такси компаниялары бар. Тағы бір танымал көлік түрі — микроавтобустар немесе маршруткалар. Бұл белгілі бір бағыт бойынша жүретін шағын микроавтобустар. Кишиневте маршруткалар автобустарға қарағанда жылдамырақ, себебі олар аз аялдама жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/moldova/chisinau/transport_kiv.php?ysclid=mqpd5khbmg681386311|title=Транспорт Кишинёва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Білім беру ісі ===
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 146 мектепке дейінгі білім беру мекемесі болды. 158 жоғары оқу орнына дейінгі мекемеге 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 балабақша, 14 бастауыш мектеп, 7 мамандандырылған мектеп және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері және балалар шығармашылық орталықтары) болды.

Қалада сегіз мемлекеттік және төрт жекеменшік университет, Молдова Ғылым академиясы және орта білім мен бір-екі жылдық жоғары білім беретін бірқатар мекемелер орналасқан.
2022 жылдың 5 қыркүйегінде елдегі алғашқы христиан университеті — Universitatea Moldo-Americană өз есігін ашты.

=== Мәдениеті ===
Кишиневте бірнеше мұражай орналасқан. Үш ұлттық мұражай — Ұлттық этнография және табиғи тарих мұражайы, Ұлттық бейнелеу өнері мұражайы және Молдова тарихының ұлттық мұражайы. Ұлттық этнография және табиғи тарих мұражайын 1889 жылдың қазан айында барон Александр Стюарт құрды, 1905 жылы қазіргі орнына көшірілді және Молдовадағы ең көне мұражай болып табылады.
Сондай-ақ, табиғи тарих, жаратылыстану ғылымдары, археология, палеонтология, геология және этнография бойынша көрмелер бар. Ғимаратты сәулетші Владимир Шиханко ерекше мавр сәулет стилінде жобалаған, оның алдыңғы қасбеті екі дорикалық бағанмен бекітілген үшбұрышты фронтоннан тұрады.тМолдова Ұлттық кітапханасы да Кишиневте орналасқан.

=== Спорт ===
Футбол — Кишиневтегі ең танымал спорт түрі. Зимбру, Дачия Буюкани, Спартаний Спортул и Политехника УТМ сияқты жергілікті клубтар Молдова лигасында (жоғарғы дивизион) ойнайды. 2006 жылдың мамыр айында ашылған, сыйымдылығы 10 104 орындық Zimbru стадионы ресми халықаралық матчтарды өткізуге қойылатын барлық талаптарға сай келеді және Молдова ұлттық футбол құрамасының үй аренасы ретінде қызмет етеді.
2022 жылы жабық арена Kishinau Arena ашылды.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қалалық әкімшілігі
Кишинёв. ТЦ &quot;Атриум&quot;..JPG|ТЦ &quot;Атриум&quot;
Кишинёв. Почтамт..JPG|Пошта ғимараты
Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Ұлттық тарих мұражайы
Botanica Chisinau.jpg|Дачия даңғылы
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>fgynzx06yw7452jtb4vkpz74io6wxh1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620753</id>
      <parentid>3620752</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3620753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23065" sha1="gzszk6ihbytgq7w7duyys3o9f3g3ob9" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 674 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Атауы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.
[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Тарихы ==
Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді.

Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишиневті қатты әсер етті.

1812 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін Днепр, Прут және Дунай өзендерінің арасындағы аймақ Ресейдің құрамына кіріп, Бессарабия деп өзгертілді. Қазіргі орыс қонысы Кишинев қала мәртебесін алды және 1818 жылы Бессарабия облысының, ал 1873 жылы Бессарабия губернаторлығының орталығы болды.

XIX ғасырдың басында қала қамыс шатырларымен жабылған шашыраңқы саз үйлерден тұрды, қала орталығының жоспарлы дамуы 1818 жылы басталды. Қалада алғашқы үлкен көп қабатты ғимараттар, кең көшелер, саябақтар мен алаңдар пайда болды. Семинария, Православие шіркеуі және Жаңа базар салынды.
XX ғасырдың басында Кишиневте алғашқы металл өңдеу зауыттары салынып, өнім шығара бастады, теміржол салынды. Дегенмен, Кишинев Молдова Кеңестік Социалистік Республикасы құрылғаннан кейін, 1940 жылы ғана Молдованың астанасы болды.

КСРО ыдырағаннан кейін қала Молдова Республикасының астанасы болып жарияланды, бұл мәртебе бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1884-Kishinev.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
=== Экономика ===
Азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп және жиһаз сияқты тұтыну тауарларын шығаратын салалар дамудың жоғары деңгейіне жетті. Ірі құрылыс компаниялары мен 79 құрылыс мердігерінен тұратын берік құрылыс кешені қаланың жедел экономикалық өсуін және тұрғын үй, коммуналдық қызметтер және әлеуметтік-мәдени дамудың кең ауқымын қамтамасыз етеді.
Кишиневтің қызмет көрсету саласы негізгі салалармен ұсынылған: 1600-ден астам бөлшек сауда және әлеуметтік кәсіпорындар, қоғамдық тамақтану мекемелері және ең жаңа технологиялармен жабдықталған 420-дан астам тұтынушылық қызмет көрсету мекемелері. 

Кишинев зауыттарының өнімдері республиканың ұлттық экономикасының, әсіресе оның негізі — агроөнеркәсіптік кешеннің технологиялық дамуына ықпал етеді. Кишиневте республиканың ең маңызды экономикалық нысандары жобаланған, жаңа технологиялық процестер, машина конструкциялары, аспаптар және басқа да өнеркәсіптік өнімдер әзірленген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.newmoldova.com/node/1114?ysclid=mqpcodqp9p177790781|title=Кишинев. Экономический очерк|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Kišiněv, letiště, AKSM-321 (2019-03-17; 02).jpg|нобай|оңға|200px|кишинев Троллейбусы]] [[Сурет:Universitatea de Stat din Moldova.jpg|нобай|оңға|200px|Молдова мемлекеттік университеті]] [[Сурет:Zimbru Stadium.JPG|нобай|оңға|200px|Зимбру стадионы]]      
=== Транспорт ===
Кишиневтегі қоғамдық көлік туристерге қала ішінде жүруге ыңғайлы және қолжетімді. 
Ең танымал нұсқалардың бірі — автобустар. Қалада қаланың кез келген нүктесіне жетуге мүмкіндік беретін автобус бағыттарының кең желісі бар.

Кишиневте таксилер де танымал көлік құралы болып табылады. Қала бойынша қызмет көрсететін көптеген такси компаниялары бар. Тағы бір танымал көлік түрі — микроавтобустар немесе маршруткалар. Бұл белгілі бір бағыт бойынша жүретін шағын микроавтобустар. Кишиневте маршруткалар автобустарға қарағанда жылдамырақ, себебі олар аз аялдама жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/moldova/chisinau/transport_kiv.php?ysclid=mqpd5khbmg681386311|title=Транспорт Кишинёва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Білім беру ісі ===
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 146 мектепке дейінгі білім беру мекемесі болды. 158 жоғары оқу орнына дейінгі мекемеге 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 балабақша, 14 бастауыш мектеп, 7 мамандандырылған мектеп және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері және балалар шығармашылық орталықтары) болды.

Қалада сегіз мемлекеттік және төрт жекеменшік университет, Молдова Ғылым академиясы және орта білім мен бір-екі жылдық жоғары білім беретін бірқатар мекемелер орналасқан.
2022 жылдың 5 қыркүйегінде елдегі алғашқы христиан университеті — Universitatea Moldo-Americană өз есігін ашты.

=== Мәдениеті ===
Кишиневте бірнеше мұражай орналасқан. Үш ұлттық мұражай — Ұлттық этнография және табиғи тарих мұражайы, Ұлттық бейнелеу өнері мұражайы және Молдова тарихының ұлттық мұражайы. Ұлттық этнография және табиғи тарих мұражайын 1889 жылдың қазан айында барон Александр Стюарт құрды, 1905 жылы қазіргі орнына көшірілді және Молдовадағы ең көне мұражай болып табылады.
Сондай-ақ, табиғи тарих, жаратылыстану ғылымдары, археология, палеонтология, геология және этнография бойынша көрмелер бар. Ғимаратты сәулетші Владимир Шиханко ерекше мавр сәулет стилінде жобалаған, оның алдыңғы қасбеті екі дорикалық бағанмен бекітілген үшбұрышты фронтоннан тұрады.тМолдова Ұлттық кітапханасы да Кишиневте орналасқан.

=== Спорт ===
Футбол — Кишиневтегі ең танымал спорт түрі. Зимбру, Дачия Буюкани, Спартаний Спортул и Политехника УТМ сияқты жергілікті клубтар Молдова лигасында (жоғарғы дивизион) ойнайды. 2006 жылдың мамыр айында ашылған, сыйымдылығы 10 104 орындық Zimbru стадионы ресми халықаралық матчтарды өткізуге қойылатын барлық талаптарға сай келеді және Молдова ұлттық футбол құрамасының үй аренасы ретінде қызмет етеді.
2022 жылы жабық арена Kishinau Arena ашылды.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қалалық әкімшілігі
Кишинёв. ТЦ &quot;Атриум&quot;..JPG|ТЦ &quot;Атриум&quot;
Кишинёв. Почтамт..JPG|Пошта ғимараты
Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Ұлттық тарих мұражайы
Botanica Chisinau.jpg|Дачия даңғылы
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]</text>
      <sha1>gzszk6ihbytgq7w7duyys3o9f3g3ob9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620754</id>
      <parentid>3620753</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */</comment>
      <origin>3620754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23065" sha1="i8wz2wngp9ylsnj29b5uj6qyh2vszt7" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Муниципий
 |қазақша атауы           = Кишинев
 |шынайы атауы            = {{lang-ro|Chișinău}}
 |сурет                  = {{Photomontage
 | photo1a = Endava Tower, Кишинев, Республика Молдова Endava Tower, Chisinau, Republic Moldova Endava Tower, Chisinau, Republic of Moldova (51191814936).jpg{{!}}
 | photo1b = Chisinau, Judecatoria sectorului &quot;Centru&quot; Central Courthouse in Chisinau, Moldova (48085973838).jpg{{!}}
 | photo2a = Monumentul a lui Stefan cel Mare, Chisinau Stefan the Great Monument, Chisinau, Moldova (49601054843).jpg{{!}}
 | photo2b = Кишиневский цирк Circul din Chisinau Chisinau Circus (39697257692).jpg{{!}}
 | photo3a = Мэрия,_Кишинев,_Республика_Молдова_Primaria,_Chisinau,_Republica_Moldova_City_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50714726236).jpg{{!}}
 | photo3b = Vorota kishineva.jpg{{!}}

 | photo4a = Органный_зал,_Кишинев,_Республика_Молдова_Sala_cu_orga,_Chisinau,_Republica_Moldova_Organ_Hall,_Chisinau,_Republic_of_Moldova_(50698302796).jpg{{!}}
 | photo4b =Arc de Triomphe, Chişinău (4867173990 cropped).jpg{{!}}
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = Coat_of_Arms_of_Chișinău.svg
 |ту                      = Flag of Chișinău.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             =120 
 |ту ені                  =120 
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 0|lat_sec = 20
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 51|lon_sec = 27
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 сектор
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                   = Ион Чебан
 |құрылған уақыты         = 1436
 |алғашқы дерек           = 1436
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1995
 |жер аумағы                  = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Молдова Республикасының жасы мен жынысы бойынша аумақтағы халыө саны, 2010 жыл] 12 бет&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 85
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 674 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 5514
  |шоғырлануы             = 825 900 адам&lt;ref name=&quot;statbank.statistica.md&quot;&gt;http://statbank.statistica.md/pxweb/pxweb/ro/60%20Statistica%20regionala/60%20Statistica%20regionala__02%20POP/POP010300reg.px/table/tableViewLayout1/?rxid=2345d98a-890b-4459-bb1f-9b565f99b3b9&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 22 xxxxxx&lt;br&gt;+373 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite &amp;#124; ANRCETI]&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = MD-20xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chişinău
 |сайты                   = http://www.chisinau.md
 |сайт тілі               = 
 | add1n = Марапаттары
 | add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|түрі=қала}}
}}
'''Кишинев''' ({{lang-ro|Chișinău}}, {{IPA|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдова Республикасы]]ның астанасы әрі ірі [[қала]]сы. Кишинев халқының саны 2026 жылы 674 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/md/population-of-kishinev-10842.html|title=Население Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

[[Бык өзені]]нің бойындағы елдің ортасында орналасқан экономикалық және мәдени орталық. Молдованың әкімшілік үлесінде Кишинев ерекше мәртебеге ие – ол басқару орны болып табылады. Кишиневтен басқа бір аттас басқару орнына 6 төңіректегі қалалар ([[Сынжер]], [[Дурлешты]], [[Ватра]], [[Кодру]], [[Вадул-луй-Водэ]], [[Криково]]) және 13 коммунаға біріккен  25 елді мекен кіреді.&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;Национальное бюро статистики Республики Молдова http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=3319&amp;idc=168&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Кишинев Молдованың орталық аймағында Шығыс Еуропа жазығында теңіз деңгейінен 85 м биіктікте. Қала жеті төбеде орналасқан және Днестрдің оң саласы Бык өзенінің бойында орналасқан. Қаланың ауданы шамамен 120 км², ал муниципалитеттің жалпы ауданы 571,64 км² құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-chisinau|title=Кишинев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Климаты ==
Кишинев едәуір жұмсақ, жазының азғантай ыстығы мен қысының қоңыр салқын жұмсақ желімен орташа-континенталды климат аймағында орналасқан.
Қалада алғашқы метеорологиялық өлшеу 1884 жылға жатады. XX ғасырдың мәліметтеріне сай ауаның  жылдық орта температурасы 10,2&amp;nbsp;°C, ал жауын-шашынның жылдық түсімі -468 мм. 1970 жылғы мәліметтер бойынша қаңтар айының орташа температурасы −3,5° С, шілде айында - +21,5&amp;nbsp;°C құрады.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 25 мыңнан астам бала қатысқан 146 мектепке дейінгі балалар мекемесі жұмыс істеді.

96 мыңнан астам бала оқитын 158 университетке дейінгі мекемелердің қатарына 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 бақша мектебі, 14 бастауыш, 7 мамандандырылған және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері, балалар шығармашылық орталықтары) кіреді. 

== Атауы ==
Көбірек таралған нұсқасы 125 жылдан астам уақыт бұрын Жаңаресей күнтізбесінде қаланың атауын ескірумыниялық ''Chişla nouă'' [кишла ноуэ] — ''жаңа қыстау'' атауына жатқызады. ''«Сhişla»'' сөзінің өзі түріктің ''«барақ''» мағынасындағы  ''kışla'' сөзімен кірме сөз болып табылады.  [[Бессарабия]]да бұл сөз &quot;кішкене кент, қыстақ&quot; мағынасын береді. Атаудың шығу сипатына (сөздің бір бөлігі түрік, екіншісі румын) қарай заманауи зерттеушілер бұл көзқарастың дұрыстығына күмән келтіреді.&lt;ref&gt;В.Г. Фоменко Ещё о топониме Кишенёв. [[Ономастика]]. 1969&lt;/ref&gt;

Алғашқы уақыттарда кишинев элементіндегі [[топонимдер]] [[XV ғасыр]]да [[түріктер]]дің жаулап алып, кейін бірнеше жүздеген жылдар бойы көшпенділер шоғырланған орын боп қалған  аймақтарындағы құжаттарда кездеседі. Сондықтан да кейбір зерттеушілер қаланың атауы романдық емес, керісінше, түрік атауынан туындаған деген болжамға келеді. Олар [[далалықтар]]дың кишения ''(«kesene»)'', ''(жерлеу орны, кесене'') мағынсынан туындаған деп есептейді. Атаудың құрамында болған кишинев сөзінің бөлігі көптеген орындарда болады, мысалы, Украинаның Полтава облысындағы Оржицк ауданының Кишеньки елді мекені, бір уақыттары кесене, ескерткіштер және қабірлер түріндегі ескілікті уақыттағы жерлеулер ішкі белгі болды. Мұндай жерлеу б.з. ІІ мыңжылдықтың басында Қара теңіз жағалауын мекендеген печенегтер мен далалықтарға немесе [[ХІІІ]] ғасырда осы өлкені басып алған моңғол-татарларға тиесілі болуы мүмкін. Печенегтер жерлеуінің заманауи Кишинев аймағында болуын археологиялық қазбалар айғақтайды.&lt;ref&gt;Т.М. Обалдуева Курганы эпохи бронзы на р. Когильник Изв. Молдавск. филиала АН КСРО Кишинёв, 1955, №5 (25), стр.&lt;/ref&gt;

Басқа нұсқалар мажарстандық  Kisjenő — «кіші Йено» (Йено – [[896]] жылы [[Еуропа]]ға келген мажарстандық таупа). Батыс [[Румыния]]ның [[Мажарстан]]мен шекарасында ''Kisjenő'', немес Chişineu (en:Chişineu-Criş) қаласы бар. Алайда бұл қалалардың атаудың шығу төркініне байланысы болуын бекітетін ешқандай айғақ табылмады.
[[Кеңес Одағы]]ның құлауынан кейін Молодова елді мекендерінің атауын өзгерту тенденциясы ұйғарылды, атап айтқанда [[орыс тілі]]не «Кишинэу»сөзін белсенді түрде енгізу басталды. Заманауи Молдовада бұл атау ресми және бейресми құжаттарда жиі қолданылады. Ресейде, сол сияқты, орыс тілде реттеуші органдарда Кишенев атауы қабылданған.

== Тарихы ==
Қалаға қатысты алғашқы тарихи сілтемелер Молдавия воеводтарының 1436 жылғы господар кеңсесінің басшысына жолданған жарғысында кездеседі. Кеңестік елді мекендер тарихнамасында 1466 жылы Ұлы Стефанның өзінің ағасы бояр Влайкулуаға жазған жарғысына сәйкес, Альбишоара бұлағының жанында орналасқан Кишинев ауылы отбасының меншігіне өткені туралы айтылады. Жүз жыл бойы Влайкула отбасы бұл аумақты иеленді.

Осман империясының қиын кезеңдері, түріктер мен Қырым татарларының сансыз шапқыншылықтары, сондай-ақ салықтардың өсуі, экономикалық дамудың әлсіздігі, боярлар меншігі, содан кейін Румыния Ясы монастырларының меншігі Кишиневті қатты әсер етті.

1812 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін Днепр, Прут және Дунай өзендерінің арасындағы аймақ Ресейдің құрамына кіріп, Бессарабия деп өзгертілді. Қазіргі орыс қонысы Кишинев қала мәртебесін алды және 1818 жылы Бессарабия облысының, ал 1873 жылы Бессарабия губернаторлығының орталығы болды.

XIX ғасырдың басында қала қамыс шатырларымен жабылған шашыраңқы саз үйлерден тұрды, қала орталығының жоспарлы дамуы 1818 жылы басталды. Қалада алғашқы үлкен көп қабатты ғимараттар, кең көшелер, саябақтар мен алаңдар пайда болды. Семинария, Православие шіркеуі және Жаңа базар салынды.
XX ғасырдың басында Кишиневте алғашқы металл өңдеу зауыттары салынып, өнім шығара бастады, теміржол салынды. Дегенмен, Кишинев Молдова Кеңестік Социалистік Республикасы құрылғаннан кейін, 1940 жылы ғана Молдованың астанасы болды.

КСРО ыдырағаннан кейін қала Молдова Республикасының астанасы болып жарияланды, бұл мәртебе бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1884-Kishinev.html|title=Европа. Молдова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
=== Экономика ===
Азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп және жиһаз сияқты тұтыну тауарларын шығаратын салалар дамудың жоғары деңгейіне жетті. Ірі құрылыс компаниялары мен 79 құрылыс мердігерінен тұратын берік құрылыс кешені қаланың жедел экономикалық өсуін және тұрғын үй, коммуналдық қызметтер және әлеуметтік-мәдени дамудың кең ауқымын қамтамасыз етеді.
Кишиневтің қызмет көрсету саласы негізгі салалармен ұсынылған: 1600-ден астам бөлшек сауда және әлеуметтік кәсіпорындар, қоғамдық тамақтану мекемелері және ең жаңа технологиялармен жабдықталған 420-дан астам тұтынушылық қызмет көрсету мекемелері. 

Кишинев зауыттарының өнімдері республиканың ұлттық экономикасының, әсіресе оның негізі — агроөнеркәсіптік кешеннің технологиялық дамуына ықпал етеді. Кишиневте республиканың ең маңызды экономикалық нысандары жобаланған, жаңа технологиялық процестер, машина конструкциялары, аспаптар және басқа да өнеркәсіптік өнімдер әзірленген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.newmoldova.com/node/1114?ysclid=mqpcodqp9p177790781|title=Кишинев. Экономический очерк|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Kišiněv, letiště, AKSM-321 (2019-03-17; 02).jpg|нобай|оңға|200px|Кишинев троллейбусы]] [[Сурет:Universitatea de Stat din Moldova.jpg|нобай|оңға|200px|Молдова мемлекеттік университеті]] [[Сурет:Zimbru Stadium.JPG|нобай|оңға|200px|Зимбру стадионы]]      
=== Транспорт ===
Кишиневтегі қоғамдық көлік туристерге қала ішінде жүруге ыңғайлы және қолжетімді. 
Ең танымал нұсқалардың бірі — автобустар. Қалада қаланың кез келген нүктесіне жетуге мүмкіндік беретін автобус бағыттарының кең желісі бар.

Кишиневте таксилер де танымал көлік құралы болып табылады. Қала бойынша қызмет көрсететін көптеген такси компаниялары бар. Тағы бір танымал көлік түрі — микроавтобустар немесе маршруткалар. Бұл белгілі бір бағыт бойынша жүретін шағын микроавтобустар. Кишиневте маршруткалар автобустарға қарағанда жылдамырақ, себебі олар аз аялдама жасайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/moldova/chisinau/transport_kiv.php?ysclid=mqpd5khbmg681386311|title=Транспорт Кишинёва|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Білім беру ісі ===
2005 жылдың соңында Кишинев муниципалитетінде 146 мектепке дейінгі білім беру мекемесі болды. 158 жоғары оқу орнына дейінгі мекемеге 60 лицей, 40 орта мектеп, 19 гимназия, 15 балабақша, 14 бастауыш мектеп, 7 мамандандырылған мектеп және 3 кешкі мектеп, сондай-ақ 27 мектептен тыс мекеме (спорт мектептері және балалар шығармашылық орталықтары) болды.

Қалада сегіз мемлекеттік және төрт жекеменшік университет, Молдова Ғылым академиясы және орта білім мен бір-екі жылдық жоғары білім беретін бірқатар мекемелер орналасқан.
2022 жылдың 5 қыркүйегінде елдегі алғашқы христиан университеті — Universitatea Moldo-Americană өз есігін ашты.

=== Мәдениеті ===
Кишиневте бірнеше мұражай орналасқан. Үш ұлттық мұражай — Ұлттық этнография және табиғи тарих мұражайы, Ұлттық бейнелеу өнері мұражайы және Молдова тарихының ұлттық мұражайы. Ұлттық этнография және табиғи тарих мұражайын 1889 жылдың қазан айында барон Александр Стюарт құрды, 1905 жылы қазіргі орнына көшірілді және Молдовадағы ең көне мұражай болып табылады.
Сондай-ақ, табиғи тарих, жаратылыстану ғылымдары, археология, палеонтология, геология және этнография бойынша көрмелер бар. Ғимаратты сәулетші Владимир Шиханко ерекше мавр сәулет стилінде жобалаған, оның алдыңғы қасбеті екі дорикалық бағанмен бекітілген үшбұрышты фронтоннан тұрады.тМолдова Ұлттық кітапханасы да Кишиневте орналасқан.

=== Спорт ===
Футбол — Кишиневтегі ең танымал спорт түрі. Зимбру, Дачия Буюкани, Спартаний Спортул и Политехника УТМ сияқты жергілікті клубтар Молдова лигасында (жоғарғы дивизион) ойнайды. 2006 жылдың мамыр айында ашылған, сыйымдылығы 10 104 орындық Zimbru стадионы ресми халықаралық матчтарды өткізуге қойылатын барлық талаптарға сай келеді және Молдова ұлттық футбол құрамасының үй аренасы ретінде қызмет етеді.
2022 жылы жабық арена Kishinau Arena ашылды.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Chisinau City Hall (5822212043).jpg|Кишинев қалалық әкімшілігі
Кишинёв. ТЦ &quot;Атриум&quot;..JPG|ТЦ &quot;Атриум&quot;
Кишинёв. Почтамт..JPG|Пошта ғимараты
Museum of History (AP4L0086 1PS) (28922487610).jpg|Ұлттық тарих мұражайы
Botanica Chisinau.jpg|Дачия даңғылы
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Кишинев]]</text>
      <sha1>i8wz2wngp9ylsnj29b5uj6qyh2vszt7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ааре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122622</id>
    <revision>
      <id>3620695</id>
      <parentid>2839074</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="883" sha1="89edbstvqq5gq9rppea73nzneb05ovz" xml:space="preserve">[[Сурет:Bern Untertorbrücke 04.jpg|thumb|Ааре өзені]]
'''Ааре''' немесе '''Ape''' — [[Швейцария]]ның орталығы мен солтүстік бөлігіндегі өзен. Швейцария жеріндегі ең ұзын өзен саналатын бұл су арнасы Берн [[Альпі]]сінен шатқалдар арқылы солтүстік-батысқа, Бернге дейін ағып, одан солтүстік-шығысқа бұрылып (ГФР), [[Кобленц]] қаласы тұсынан Рейнге құяды.Ұзындығы 294 шақырым.&lt;ref&gt;Encyclopedia Britannica ISBN 978-5-17-038532-4&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
[[Санат:Швейцария географиясы]]</text>
      <sha1>89edbstvqq5gq9rppea73nzneb05ovz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мекнес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138288</id>
    <revision>
      <id>3620875</id>
      <parentid>3143745</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T03:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Commune-meknes.jpg|Commune-meknes.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Krd|Krd]] [[commons:File:Commune-meknes.jpg|жойған]], себебі: No permission since 15 June 2026.</comment>
      <origin>3620875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4919" sha1="5jm0grf0sf3exgzjv7o0afggvvzkwjx" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Мекнес
 |шынайы атауы            = {{lang-ar|مكناس}} &lt;br /&gt; {{lang-ber|ⴰⵎⴽⵏⴰⵙ}} 
 |сурет                   = {{Photomontage
| photo1a = Place el-Hedim (cropped for panorama) DSCF5775.jpg
| photo3a = Medina, Meknes, Morocco - panoramio.jpg
| photo2a =
| photo3b = Meknes.jpg
| photo2b = Entrada a Meknes, Marruecos. - panoramio.jpg 
| size = 275
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
}}
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Марокко
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 33|lat_min = 53|lat_sec = 42
  |lon_dir = W|lon_deg = 05|lon_min = 33|lon_sec = 17
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Марокко әкімшілік бөлінісі{{!}}Облыс
 |аймағы                  = Фес — Мекнес
 |кестедегі аймақ         = Фес — Мекнес
 |аудан түрі              = Марокко әкімшілік бөлінісі{{!}}Префектура
 |ауданы                  = Мекнес
 |кестедегі аудан         = Мекнес
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Әкімі
 |басшысы                 = Abdellah Bouanou
 |құрылған уақыты         = 789 жылы
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 370
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = [[Тропиктік климат|тропикалық]]
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 079
  |санақ жылы             = 2014
  |тығыздығы              = 1700
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[Арабтар|арабтар]], [[Берберлер |берберлер]]
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +0
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 50000
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Meknes
 |сайты                   = https://www.meknes.ma/
 |сайт тілі               = 
}}
'''Мекнес''' ({{lang-ar|مكناس}}, ''Микнас''; {{lang-ber|ⴰⵎⴽⵏⴰⵙ}}, ''Амкнас'') – [[Марокко]]ның солтүстігінле орналасқан қала. 

Империялық төрт қаланың бірі. Халық саны 536 322 адам (2004 жылғы халық санағы бойынша). Бұл жерде алғашқы қоныс тек [[8 ғасыр]]да «Касба» деген атаумен пайда болған. [[10 ғасыр]]да берберлер қаланы ''Микнас'' деп атап, сонда қоныстанған. [[1673 жыл]]ы қала [[Исмаил ибн Шериф]]тің астанасы болған. Ол қаланы көркейтіп өркендетуге күш салады, бұл өз кезегінде қалаға ''«мароккандық Версаль»'' деген атақ әкеледі. 

[[1727 жыл]]ы билеушінің өлімінен кейін қала құлдырай түседі. [[2010 жыл]]дың [[19 ақпан]]да қаланың көне бөлігінде орналасқан [[Лалла Кхенат мешіті]]нің мұнарасы жұма намазы кезінде құлайды. Мешіт ішіндегі адамдар мен көрші үйдегілердің көбісі жарақаттанады. Ресми деректерде 38 адам көз жұмды деп айтылады. Қала [[ЮНЕСКО]]НЫҢ Бүкіләлемдік мұралар қорына №793 нысан болып енгізілген.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Марокко қалалары‎]]</text>
      <sha1>5jm0grf0sf3exgzjv7o0afggvvzkwjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абросимовка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145601</id>
    <revision>
      <id>3620700</id>
      <parentid>3013271</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3976" sha1="t4xph3kky5lemnpir56jjr3efqk5q14" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Абросимовка 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 10 
 |су алабының ауданы     = ? 
 |су алабы               = [[Ертіс]] [[Омь]] өзенінің құйылысынан [[Оша]] өзенін қоспағанда [[Есіл]] өзенінің құйылысына дейін  
 |өзендердің су алабы    = Ертіс 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = Ертіс өзенінің оң жағалауынан 1433 км қашықтықта 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Омбы облысы
 |commons                = 
}}
'''Абросимовка''' — [[Ресей]]дегі өзен. Омбы облысы&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ертіс өзенінің оң жағалауынан 1433 км қашықтықта орналасқан.  Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.

== Су реестрінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Ертіс су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Ертіс]] [[Омь]] өзенінің құйылысынан [[Оша]] өзенін қоспағанда [[Есіл]] өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Есілге қосылу құйылысына дейінгі Ертіс тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіс.&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;

[[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша:&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Абросимовка}}&lt;/ref&gt;
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 14010100312115300006027
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115300602
* Су алабының коды — 14.01.01.003
* ГЗ томының нөмірі — 15
* ГЗ бойынша шығарылуы — 3

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{Суретсіз мақала}}
{{hydro-stub}}

[[Санат:Омбы облысы өзендері]]
[[Санат:Ертіс су алабы]]</text>
      <sha1>t4xph3kky5lemnpir56jjr3efqk5q14</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абшехвира</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148340</id>
    <revision>
      <id>3620702</id>
      <parentid>3457892</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3979" sha1="ayfnqpep4rm20kfhtcsxoat9f8skdar" xml:space="preserve">{{тексерілмеген өзен}}
{{Өзен
 |атауы                   = Абшехвира 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 14 
 |су алабының ауданы     = 29,9 
 |су алабы               = [[Лаба]] [[Чамлык]] өзенінің құйылысынан сағасына дейін  
 |өзендердің су алабы    = Кубань 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = [[Псефирь]] өзенінің сол жағалауынан 53 км қашықтықта 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Адыгея Республикасы, Краснодар өлкесі 
 |commons                = 
}}
'''Абшехвира''' — [[Ресей]]дегі өзен. Адыгея Республикасы, Краснодар өлкесі&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Псефирь]] өзенінің сол жағалауынан 53 км қашықтықта орналасқан.  Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды.

== Су реестрінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Кубань су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің су шаруашылық бөлігі — [[Лаба]] [[Чамлык]] өзенінің құйылысынан сағасына дейін. Өзен саласы — саласы болмайды, өзен алабы — Кубань.&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;

[[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша:&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Абшехвира}}&lt;/ref&gt;
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 06020000912108100004071
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 108100407
* Су алабының коды — 06.02.00.009
* ГЗ томының нөмірі — 08
* ГЗ бойынша шығарылуы — 1

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{Суретсіз мақала}}
{{hydro-stub}}

[[Санат:Адыгея өзендері]]
[[Санат:Краснодар өлкесі өзендері]]
[[Санат:Кубань су алабы өңірі өзендері]]</text>
      <sha1>ayfnqpep4rm20kfhtcsxoat9f8skdar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абуляисова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154396</id>
    <revision>
      <id>3620701</id>
      <parentid>3013273</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4364" sha1="4z6w3rh8z1m1d24loi5nhxtriiibd7t" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Абуляисова 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 22 
 |су алабының ауданы     = ? 
 |су алабы               = [[Сакмара]] бастауынан [[Үлкен Ик (Сакмара тармағы)|Үлкен Ик]] өзенінің құйылысына дейін 
 |өзендердің су алабы    = Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі) 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = [[Бужан (Касмарка тармағы)|Бужан]] өзенінің сол жағалауынан 4 км қашықтықта 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Башқұртстан Республикасы, Орынбор облысы 
 |commons                = 
}}
'''Абуляисова''' — [[Ресей]]дегі өзен. Башқұртстан Республикасы, Орынбор облысы&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Бужан (Касмарка тармағы)|Бужан]] өзенінің сол жағалауынан 4 км қашықтықта орналасқан.  Өзен ұзындығы 22 км-ді құрайды.

== Су реестрінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жайық су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Сакмара]] бастауынан [[Үлкен Ик (Сакмара тармағы)|Үлкен Ик]] өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі).&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;

[[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша:&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Абуляисова}}&lt;/ref&gt;
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 12010000512112200005676
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200567
* Су алабының коды — 12.01.00.005
* ГЗ томының нөмірі — 12
* ГЗ бойынша шығарылуы — 2

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{Суретсіз мақала}}
{{Сакмара бастауынан Үлкен Ик өзенінің құйылысына дейін}}
{{hydro-stub}}

[[Санат:Башқұртстан өзендері]]
[[Санат:Орынбор облысы өзендері]]
[[Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері]]</text>
      <sha1>4z6w3rh8z1m1d24loi5nhxtriiibd7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баладж-от қала</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163072</id>
    <revision>
      <id>3621059</id>
      <parentid>3514378</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7264" sha1="0g9d6qus02gyb1qeo06820kkirnjv99" xml:space="preserve">'''Баладж''' — ортағасырлық қала. Ол қазіргі [[Оңтүстік Қазақстан облысы|Оңтүстік Қазақстан]] аумағында, [[Бабата (ауыл)|Бабата]] ауылына жақын, Испиджаб (қазіргі [[Сайрам]]) алқабында орналасқан. Қала туралы алғашқы мәліметтер X ғасырда өмір сүрген араб географы [[Әл-Мұқаддаси|әл-Мақдиси]] еңбектерінде кездеседі. Зерттеушілер Баладж қаласын қазіргі Баба-Ата қалашығымен сәйкестендіреді.&lt;ref name=&quot;maqdisi&quot;&gt;әл-Мақдиси. ''Ахсан ат-тақасим фи ма‘рифат әл-акалим''. X ғ.&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Баладж қаласы Испиджаб алқабындағы ортағасырлық елді мекендердің бірі болған. Аңыздарға қарағанда, бұл жерде VIII ғасырда өмір сүрген әулие [[Ысқақ Баб|Ысқақ-бабтың]] тұрағы орналасқан. Қалашық маңында XV—XVI ғасырларға жататын көне кесене қалдықтары табылған.&lt;ref name=&quot;babaata&quot;&gt;''Оңтүстік Қазақстан археологиялық ескерткіштері'', 1953 ж. зерттеу материалдары.&lt;/ref&gt;

Ортағасырлық деректерде Баладж туралы мәлімет аз кездеседі. Бұған оның ірі сауда жолдарынан тысқары орналасуы себеп болған. Негізгі керуен жолы [[Талас (өзен)|Талас жазығы]], [[Қаратау]]дың солтүстік бөктерлері арқылы [[Саудакент]], [[Құмкент]], [[Созақ]] қалаларына дейін созылып, [[Дешті Қыпшақ]] даласына бағыт алған.

== Археологиялық зерттеулер ==
Қалашықтың жалпы аумағы шамамен 43 гектарды құрайды. 1953 жылдан бастап онда жеті жыл бойы жоспарлы археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді. Баба-Атаның ең көне бөлігі — ішкі қамал (цитадель) болып табылады. 

VI–VIII ғасырларда бұл жерде екі қабатты сарай салынған. Ол шикі кірпіштен тұрғызылып, аумағы 240 м² болған. Ғимараттың ортасында сегіз бұрышты зал мен тастан қаланған құдық орналасқан. Бұл зал діни жоралғыларға арналған, отқа табынушылық дәстүрлерімен байланысты болған.

Зерттеулерге қарағанда, сарайдың барлық тұрғын бөлмелері жоғарғы қабатта орналасқан. Екінші қабатқа және шатырға бұрамалы баспалдақтар арқылы көтерілген. Жарық күмбездердегі арнайы ойықтар мен қабырғалардағы тесіктер арқылы түскен. Бұл ойықтар сырт жағынан тар көрінгенімен, ішке қарай кеңейіп, жарықтың көбірек түсуіне мүмкіндік берген.

VIII ғасырда ғимарат құлай бастайды. Біраз уақыт бос тұрғандықтан, жел мен құм ғимараттың ішін толтырып, күмбездерді бүлдірген. Кейіннен сол орнында жаңа бір қабатты ғимарат тұрғызылып, бұрынғы құрылыс материалдары қайта пайдаланылған. Жаңа үйдің аумағы 304 м² болған және сегіз бөлмеден тұрған. Орталық зал бұрынғы сегіз бұрышты күмбезді бөлменің орнында қалдырылған.

IX ғасырда ғимарат пахсадан (саз балшықтан) тұрғызылған жаңа және мықты қабырғамен қоршалады. Оның биіктігі қазіргі кезде де 9 метрге жуық. Қабырға тек ғимаратты емес, ішкі қамал аумағын толық қоршаған. Қорғаныс қабырғасы бойында ұзындығы жеті метр, ішінде қарауыл бөлмелері бар 15 мұнара болған. Шахристан айналасы төрт метр терең ормен қоршалған.

== Қаланың өркендеу кезеңі ==
XI—XII ғасырларда Баладж қаласы қайта гүлдене бастады. Бұл кезеңде қаланың аумағында жаңа құрылыстар салынып, айналасында рабадтар (қаланың сыртқы бөлігі) пайда болды. Ішкі қамалдың орнына бұрынғысынан екі есе үлкен жаңа кешен тұрғызылды. Оның ортасында да төрт есігі бар сегіз бұрышты зал болған.

Сол уақыттағы тұрғын үйлер көп бөлмелі және тегіс шатырлы болып салынған. Кейбір үйлердің бөлмелері [[тандыр]] және пеш арқылы өтетін жылы ауа құбырларымен жылытылған. Бұл жүйе ежелгі [[гипокауст]] жылу жүйесіне ұқсас болған.

== Қазіргі жағдайы ==
Баба-Ата қалашығы қазіргі таңда [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Қазақстан Республикасының тарихи және мәдени ескерткіштері]] қатарына кіреді. Қалашық аумағында археологиялық зерттеу жұмыстары жалғасып келеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* [[Әл-Мұқаддаси|әл-Мақдиси]]. ''[[Ахсан әт-тақасим фи мағрифат әл-ақалим|Ахсан ат-тақасим фи ма‘рифат әл-акалим]]''. X ғасыр.
* Оңтүстік Қазақстан археологиялық ескерткіштері. 1953 ж. материалдары.
* [[Қазақстанның көне қалалары тізімі|Қазақстанның көне қалалары]]. – Алматы: Ғылым, 2001.

[[Санат:Ортағасырлық қалалар]]
[[Санат:Қазақстан археологиясы]]
[[Санат:Оңтүстік Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Көне қалалар]]</text>
      <sha1>0g9d6qus02gyb1qeo06820kkirnjv99</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621060</id>
      <parentid>3621059</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:09:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7264" sha1="s3qiad0m27tz6sywotw9k56i5o6dvjv" xml:space="preserve">'''Баладж''' — ортағасырлық қала. Ол қазіргі [[Оңтүстік Қазақстан облысы|Оңтүстік Қазақстан]] аумағында, [[Бабата (ауыл)|Бабата]] ауылына жақын, Испиджаб (қазіргі [[Сайрам]]) алқабында орналасқан. Қала туралы алғашқы мәліметтер X ғасырда өмір сүрген араб географы [[Әл-Мұқаддаси|әл-Мақдиси]] еңбектерінде кездеседі. Зерттеушілер Баладж қаласын қазіргі Баба-Ата қалашығымен сәйкестендіреді.&lt;ref name=&quot;maqdisi&quot;&gt;әл-Мақдиси. ''Ахсан ат-тақасим фи ма‘рифат әл-акалим''. X ғ.&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Баладж қаласы Испиджаб алқабындағы ортағасырлық елді мекендердің бірі болған. Аңыздарға қарағанда, бұл жерде VIII ғасырда өмір сүрген әулие [[Ысқақ Баб|Ысқақ-бабтың]] тұрағы орналасқан. Қалашық маңында XV—XVI ғасырларға жататын көне кесене қалдықтары табылған.&lt;ref name=&quot;babaata&quot;&gt;''Оңтүстік Қазақстан археологиялық ескерткіштері'', 1953 ж. зерттеу материалдары.&lt;/ref&gt;

Ортағасырлық деректерде Баладж туралы мәлімет аз кездеседі. Бұған оның ірі сауда жолдарынан тысқары орналасуы себеп болған. Негізгі керуен жолы [[Талас (өзен)|Талас жазығы]], [[Қаратау]]дың солтүстік бөктерлері арқылы [[Саудакент]], [[Құмкент]], [[Созақ]] қалаларына дейін созылып, [[Дешті Қыпшақ]] даласына бағыт алған.

== Археологиялық зерттеулер ==
Қалашықтың жалпы аумағы шамамен 43 гектарды құрайды. 1953 жылдан бастап онда жеті жыл бойы жоспарлы археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді. Баба-Атаның ең көне бөлігі — ішкі қамал (цитадель) болып табылады. 

VI–VIII ғасырларда бұл жерде екі қабатты сарай салынған. Ол шикі кірпіштен тұрғызылып, аумағы 240 м² болған. Ғимараттың ортасында сегіз бұрышты зал мен тастан қаланған құдық орналасқан. Бұл зал діни жоралғыларға арналған, отқа табынушылық дәстүрлерімен байланысты болған.

Зерттеулерге қарағанда, сарайдың барлық тұрғын бөлмелері жоғарғы қабатта орналасқан. Екінші қабатқа және шатырға бұрамалы баспалдақтар арқылы көтерілген. Жарық күмбездердегі арнайы ойықтар мен қабырғалардағы тесіктер арқылы түскен. Бұл ойықтар сырт жағынан тар көрінгенімен, ішке қарай кеңейіп, жарықтың көбірек түсуіне мүмкіндік берген.

VIII ғасырда ғимарат құлай бастайды. Біраз уақыт бос тұрғандықтан, жел мен құм ғимараттың ішін толтырып, күмбездерді бүлдірген. Кейіннен сол орнында жаңа бір қабатты ғимарат тұрғызылып, бұрынғы құрылыс материалдары қайта пайдаланылған. Жаңа үйдің аумағы 304 м² болған және сегіз бөлмеден тұрған. Орталық зал бұрынғы сегіз бұрышты күмбезді бөлменің орнында қалдырылған.

IX ғасырда ғимарат пахсадан (саз балшықтан) тұрғызылған жаңа және мықты қабырғамен қоршалады. Оның биіктігі қазіргі кезде де 9 метрге жуық. Қабырға тек ғимаратты емес, ішкі қамал аумағын толық қоршаған. Қорғаныс қабырғасы бойында ұзындығы жеті метр, ішінде қарауыл бөлмелері бар 15 мұнара болған. Шахристан айналасы төрт метр терең ормен қоршалған.

== Қаланың өркендеу кезеңі ==
XI—XII ғасырларда Баладж қаласы қайта гүлдене бастады. Бұл кезеңде қаланың аумағында жаңа құрылыстар салынып, айналасында рабадтар (қаланың сыртқы бөлігі) пайда болды. Ішкі қамалдың орнына бұрынғысынан екі есе үлкен жаңа кешен тұрғызылды. Оның ортасында да төрт есігі бар сегіз бұрышты зал болған.

Сол уақыттағы тұрғын үйлер көп бөлмелі және тегіс шатырлы болып салынған. Кейбір үйлердің бөлмелері [[тандыр]] және пеш арқылы өтетін жылы ауа құбырларымен жылытылған. Бұл жүйе ежелгі [[гипокауст]] жылу жүйесіне ұқсас болған.

== Қазіргі жағдайы ==
Баба-Ата қалашығы қазіргі таңда [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Қазақстан Республикасының тарихи және мәдени ескерткіштері]] қатарына кіреді. Қалашық аумағында археологиялық зерттеу жұмыстары жалғасып келеді.

== Әдебиет ==
* [[Әл-Мұқаддаси|әл-Мақдиси]]. ''[[Ахсан әт-тақасим фи мағрифат әл-ақалим|Ахсан ат-тақасим фи ма‘рифат әл-акалим]]''. X ғасыр.
* Оңтүстік Қазақстан археологиялық ескерткіштері. 1953 ж. материалдары.
* [[Қазақстанның көне қалалары тізімі|Қазақстанның көне қалалары]]. – Алматы: Ғылым, 2001.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ортағасырлық қалалар]]
[[Санат:Қазақстан археологиясы]]
[[Санат:Оңтүстік Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Көне қалалар]]</text>
      <sha1>s3qiad0m27tz6sywotw9k56i5o6dvjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдан (өзен)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167823</id>
    <revision>
      <id>3620698</id>
      <parentid>3553754</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2186" sha1="tvldbstbag9oi2latgx7pm24t66xm5b" xml:space="preserve">{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Өзен
 |атауы                   = Абдан 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 15 
 |су алабының ауданы     = ? 
 |су алабы               = [[Жайық]] өзені [[Орск]] қаласынан [[Сакмар|Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін 
 |өзендердің су алабы    = Жайық (су алабы) 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = [[Қиялыбөрте]] өзенінің сол жағалауынан 46 км қашықтықта 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Қазақстан]] 
  |аймақ                  = Ақтөбе облысы 
 |commons                = 
}}
'''Абдан''' — [[Қазақстан]]дағы өзен. Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданы, Қызылжар ауылы аумағынан басталып, [[Киялы-Бөрте]] өзеніне құяды. Қиялы-Бөрте сол жағалауынан 46 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.

== Су реестрінің мәліметтері ==
[[Жайық су алабы өңірі]]не жатады. Өзен саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабы).

{{River-stub}}

[[Санат:Ақтөбе облысы өзендері]]</text>
      <sha1>tvldbstbag9oi2latgx7pm24t66xm5b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тайбұға</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197492</id>
    <revision>
      <id>3620921</id>
      <parentid>3589537</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:07:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Керейіт нұсқасы */</comment>
      <origin>3620921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11004" sha1="6znf7nfylbx6jfdourup7son2dxzt8l" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Тайбұға хан
 | Шынайы есімі         = {{lang-sty|Тайбоға}}
| Тарихи еңбектердегі есімі         = Тайбуга хан
 | Атауы                = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = Мемлекетінің билеушісі
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = [[1220 жыл|1220]]-1290
 | Ізашары              = Он-Сом хан
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[тәңіршілдік]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 1201
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1290
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Сібір хандар әулеті
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[Он-Сом хан]], (Он-Сом ханның ұлы Игіден болуы мүмкін)
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары       = 1220-1290
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Тайбұға''' ([[Сыбырлар|сіб. тат.]] Тайбоға 1201-1290) — хан, [[Сібір хандығы|Батыс Сібір]]ді басқарған, Сібір ханы [[Он-Сом хан]]ның (Уаң хан дәрежесі болған) ұрпағы. Хандық құрған мерзімі 1220 - ? жылдар.

==Тайбұға кезеңі==
Сібір аймағында Тайбұға басқарған ұлкен ұлысы болғандығы тарих жазбаларында бар. Бұл туралы Сібір жылнамаларында мынадай деректер бар. Есіл өзенінің Магмет заңындағы (мұсылман діні) Он атты патша өмір сүрді. Тайбұға – оның ұлы. Шыңғыс оны жақсы қарсы алып, өзін бағынғандардың бірінші князі деп атап, оған жеке жер үлесін берді. Шыңғыс патша Тайбұға князға үлкен құрметпен қарады және Тайбұға [[Шыңғыс]] патшадан өзі тұрғысы келетін жер сұрады. Шыңғыс патша «қайда тұрғың келсе, сонда тұр, – деп жібереді. Тайбұға князь бүкіл өзінің руымен Тұра өзеніне кетіп, сол жерде Чымға қаласын көтерді, [[Түмен (қала)|Түмен]] (Тюмень) қаласы осы жерде».

Түмен қаласы хақында А.Андреев: «…Шыңғыс, Ван ханның ұлы Тайбұғаны жібер, қай жерде тұрғысы келеді, сол жерде тұрақтасын. Ол Тұра өзенінің бойына келіп, қала тұрғызды, оны Чимгий деп атады, қазір ол жерде Түмен деп аталатын христиан қаласы орналасқан», – деп атап көрсетеді.  &lt;ref&gt;Андреев А., Строгановы. Энциклопедическое издание. М. 2000. 592-с.)&lt;/ref&gt;

Шыңғыс ханның Тайбұғаға Батыс Сібірден жер бөліп бергендігін ескерсек, оның Орта Азияны жаулауға өзімен бірге келген керейттерге осы аймақтан жер үлесін беруін тарихшылар жоққа шығармайды.

Батыс шежірелері Тайбұға есімін [[Есіл]]де ерте феодалдық Сарғаш мемлекет-княздігінің пайда болуымен және [[Тура]] өзенінің бойынан [[Чимги-Тура]] қаласының салынуымен байланыстырады. Тайбұғаның  орнын басушы мирасқорлары мұрагерлері [[Түмен хандығы|Түмен]] және [[Сібір хандығы]]на қожалық ету үшін Шыңғысхан әскерлерімен ұзақ уақыт бойы күрес жүргізді.&lt;ref&gt;«Солтүстік Қазақстан облысы» энциклопедиясы. – Алматы: «Арыс», 2006 – 704 б. – ISBN 9965-17-340-0&lt;/ref&gt;

Тайбұға Ібір-Сібір аймағын өз иелігіне алғаннан кейін Тобылдың бір сағасы Тұра өзеніне Төмен өзені құяр тұсқа Чыңғы (Чымға) деген қала салады. Тайбұға тұқымы бұл өңірде XV ғасырдың соңғы ширегіне дейін билік жүргізді.&lt;ref&gt;«Тұғырылхан». Тарихи эссе. – Алматы: «Palitra Press», 2020 – 354 б. – ISBN 978-601-06-6136-3&lt;/ref&gt;
== Шығу тегі ==
=== Сібір нұсқасы ===
=== Керейіт нұсқасы ===
[[Миллер Герард Фридрих|Г.Ф.Миллердің]] айтуынша, Тайбұға [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханнан]] жеңілген Есіл билеушісі Он-сонның ұлы. Кейбір тарихшылар оны [[Керейт хандығы|керейіттердің]] билеушісі [[Тоғрыл хан|Ван ханмен]] байланыстырады. Уаң ханның бұрын жас Темучинге қамқор болғаны сияқты, Шыңғыс хан да кәмелетке толмаған Тайбұғыны өз қамқорлығына алды. Оның тапсырмасы бойынша Тайбұға [[Ханттар|остяктарды]] жаулап алды, содан кейін ол өзінің жеке ауласына рұқсат алды. Ханзада [[Тайбұға жұрты|Тайбұға жұртының]] астанасын [[Шыңғы-Тұра]] қаласы етіп, оны өзі негізін қалаған және қамқоршысының құрметіне атаған.

Миллер нұсқасының маңызды бөлігі ол [[Есіл]] өзенін керейт көшпенділерінің мекені деп санады, яғни ол оларды дәл Тайбұға жұрты құрылған Батыс Сібір мен [[Солтүстік Қазақстан]]да орналастырды.&lt;ref name=&quot;Миллер&quot;&gt;''Миллер Г. Ф.'' Описание Сибирского царства. — СПб, 1787. — С. 186—189.&lt;/ref&gt; Тайбұғаның керейлік тегінің жақтаушылары [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш.Уәлихано]]в және басқа да авторлар болды.&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&amp;id=H1EqAAAAMAAJ&amp;dq=%D0%A2%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0|автор=Кузембайулы А., Абилев Е.|заглавие=История Казахстана: с древнейших времен до 20-х годов XX в|ответственный=|год=1996|издание=|место=Алматы|издательство=Санат|страницы=150|страниц=350|isbn=|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126041547/https://books.google.ru/books?hl=ru&amp;id=H1EqAAAAMAAJ&amp;dq=%D0%A2%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&amp;id=ljcjAQAAMAAJ&amp;dq=Тайбуга|автор=Валиханов Ч. Ч.|заглавие=Собрание сочинений. Том I|ответственный=|год=1961|издание=|место=Алма-Ата|издательство=Изд-во Академии наук Казахской ССР|страницы=657|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Қыпшақ нұсқасы ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда хандары]]
[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Тайбұғалықтар]]</text>
      <sha1>6znf7nfylbx6jfdourup7son2dxzt8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>288897</id>
    <revision>
      <id>3620807</id>
      <parentid>3611632</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T22:54:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3620807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44324" sha1="bv944f3zrxgnlirn5vu6qsn01zjynt8" xml:space="preserve">{{wikify}}
{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин
| Шынайы есімі         = 
| Суреті               = Nurlan Nigmatulin 023.jpg
| Сурет ені            = 
| Атауы                = Нығматулин, 2018 жыл

| Туған күні           = 31.08.1962
| Туған жері           = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Партиясы              = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] (1985–1991)&lt;br&gt;[[Аманат (партия)|Аманат]] (2000—)
|Жұбайы                = Венера Баймырзаева
|Діні                  = 
|Балалары              = 3
|Білімі                = [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институты]]&lt;br&gt;[[Мәскеу гуманитарлық университеті|БЛКЖО ОК жанындағы Жоғарғы комсомол мектебі]] 
|Қолтаңбасы            = 
|Commons               = Nurlan Nigmatulin  
|Ғылыми дәрежесі       = [[Ғылым кандидаты|Тарих ғылымдарының кандидаты]]&lt;br&gt;Саясаттану ғылымдарының докторы
|Марапаттары           ={{Қатар
 |{{Назарбаев ордені}}
 |{{Барыс ордені}}
 |{{Құрмет ордені}}
}}
{{Қатар
  |{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}
  |{{Астанаға 10 жыл медалі}}
  |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
|{{Астанаға 20 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
|{{Достастық ордені}}
}}
|Әкесі                 =[[Зайролла Гершанұлы Нығматулин|Зайролла Нығматулин]] (1919–2013)
|Анасы                 =Зейнеп Қариева (1920–2018)
|Титулы                =[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжілісінің]] 6 және 9-[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|төрағасы]]
|Ту                    =Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
|Ту2                   =Flag of Kazakhstan.svg
|Басқара бастады       =22 маусым 2016
|Басқаруын аяқтады     =1 ақпан 2022
|Ізашары               =[[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов|Бақтықожа Ізмұхамбетов]]
|Ізбасары              =[[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]
|Басқара бастады_2     =20 қаңтар 2012
|Басқаруын аяқтады_2   =3 сәуір 2014
|Ізашары_2             =[[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов|Орал Мұхамеджанов]]
|Ізбасары_2            =[[Қабиболла Қабенұлы Жақыпов|Қабиболла Жақыпов]]
|Титулы_3              =[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжілісінің]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI]] және [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VII сайланымдарының депутаты]], [[Аманат (партия)|Нұр Отан фракциясының]] төрағасы
|Ту_3                  =Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
|Ту2_3                 =Flag of Kazakhstan.svg
|Басқара бастады_3     =21 маусым 2016
|Басқаруын аяқтады_3   =1 ақпан 2022
|Ізашары_3             =[[Гүлмира Истайбекқызы Исимбаева|Гүлмира Исимбаева]]
|Ізбасары_3            =[[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]
|Титулы_4              =[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]]нің 13-басшысы
|Ту_4                  =Flag of the President of Kazakhstan.svg
|Ту2_4                 =Flag of Kazakhstan.svg
|Басқара бастады_4     =3 сәуір 2014
|Басқаруын аяқтады_4   =21 маусым 2016
|Президент_4           =[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
|Ізашары_4             =[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]
|Ізбасары_4            =[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]
|Титулы_5              =[[Еуразия экономикалық қауымдастығы]] Парламентаралық Ассамблеясының төрағасы
|Ту_5                  =Emblem of the Eurasian Economic Union.svg
|Басқара бастады_5     =11 сәуір 2013
|Басқаруын аяқтады_5   =17 сәуір 2014
|Ізашары_5             =[[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]]
|Ізбасары_5            =[[Қабиболла Қабенұлы Жақыпов|Қабиболла Жақыпов]]
|Титулы_6              =[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжілісінің]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|V сайланым депутаты]], [[Аманат (партия)|Нұр Отан фракциясының]] төрағасы
|Ту_6                  =Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
|Ту2_6                 =Flag of Kazakhstan.svg
|Басқара бастады_6     =18 қаңтар 2012
|Басқаруын аяқтады_6   =9 сәуір 2014
|Ізашары_6             =[[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов|Орал Мұхамеджанов]]
|Ізбасары_6            =[[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаева]]
|Титулы_7              =[[Аманат (партия)|Нұр Отан]] төрағасының 4-бірінші орынбасары
|Ту_7                  =Flag of Nur Otan (2019).svg
|Ту2_7                 =Flag of Kazakhstan.svg
|Басқара бастады_7      =19 қараша 2009
|Басқаруын аяқтады_7    =24 қыркүйек 2012
|Ізашары_7              =[[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]]
|Ізбасары_7             =[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]
|Титулы_8               =[[Қарағанды облысы]]ның 4-әкімі
|Ту_8                   =Coat of Arms of Karagandy Province.svg
|Ту2_8                  =Flag of Kazakhstan.svg
|Басқара бастады_8      =19 қаңтар 2006
|Басқаруын аяқтады_8    =19 қараша 2009
|Президент_8            =[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
|Ізашары_8              =[[Камалтин Ескендірұлы Мұхамеджанов|Камалтин Мұхамеджанов]]
|Ізбасары_8             =[[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]]
}}
'''Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин''' ([[31 тамыз]] [[1962 жыл]], [[Қарағанды]]) — қазақстандық саясаткер, тарих ғылымдарының кандидаты және саясаттану ғылымдарының докторы. 2012–2014 және 2016–2022 жылдары [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]], депутаты. 2006–2009 жылдары [[Қарағанды облысы]]ның әкімі, 2012–2022 жылдары [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]]нің мүшесі, 1-[[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] кланының және «Ескі Қазақстанның» белгілі өкілі деп қарастырылады.

== Өмірбаяны ==
1962 жылы 31 тамызда [[Қарағанды]]да дүниеге келді. [[Қожа|Қожа руынан]] шыққан.

1984 жылы [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтын]] механик-инженер мамандығы бойынша тәмамдағаннан кейін 1 жыл “Қарағандыоблгаз” Өндірістік бірлестігінде автоколонна бастығы, инженері болып еңбектенді.

1985 жылдан 1990 жылға дейін [[Қарағанды]]дағы Ленин аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, Қазақстан ЛКЖО Орталық Комитетінің комсомол ұйымдары бөлімі меңгерушісінің орынбасары, Қарағанды облыстық ЛКЖО комитетінің хатшысы, бірінші хатшысы болды.

1989 жылы [[Мәскеу гуманитарлық университеті|БЛКЖО ОК жанындағы Жоғарғы комсомол мектебін]] саясаттанушы мамандығы бойынша аяқтады.

1990—1993 жылдары [[Қазақстан жастар одағы|Қазақстан Жастар одағының]] төрағасы;

1993—1995 жылдары Қазақ-американ бірлескен “Тенгри” кәсіпорнының президенті;

1995—1999 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] мемлекеттік инспекторы, ұйымдастыру-бақылау бөлімі меңгерушісінің орынбасары болды.

Бұдан кейін Нығматулиннің мансабы [[Астана]]да жалғасты.

1999—2002 жылдары [[Астана әкімі|Астана қаласы әкімінің орынбасары]];

2002—2004 жылдары [[Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникациялар министрлігі|Көлік және коммуникациялар министрінің]] орынбасары;

2004 жылғы сәуір—маусым айларында [[Аманат (партия)|Отан партиясының]] Орталық аппаратының жетекшісі болды.

[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] жарлығымен 2004 жылы [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] басшысының орынбасары — Ұйымдастыру-бақылау жұмысы және кадр саясаты басқармасының басшысы болса, 2005 жылы екінші лауазымынан босатылып [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] басшысының орынбасары болып тағайындалды.

2006 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]]  №27 жарлығымен [[Қарағанды облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Қарағанды облысы|әкімі]] болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U060000027_ |title= Н.З.Нығматулинді Қарағанды облысының әкімі етіп тағайындау туралы |date=2006-01-20|lang=kk|work= Қазақстан Республикасы нормативті құқықтық актілерінің ақпараттық-құқықтық жүйесі |accessdate=2025-06-17}}&lt;/ref&gt;

2009 жылы лауазымынан босатылып, [[Аманат (партия)|Нұр Отан партиясы төрағасының]] [[Аманат (партия)#Басшылығы|бірінші орынбасары]] болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.caravan.kz/zhangalyqtar/qaraghandy-oblysynyng-burynghy-akimi-nurlan-nyghmatulin-nur-otan-khdp-toraghasynyng-birinshi-orynbasary-bolyp-taghajjyndaldy-73397/ |title= Қарағанды облысының бұрынғы әкімі Нұрлан Нығматулин &quot;Нұр Отан&quot; ХДП төрағасының бірінші орынбасары болып тағайындалды |date=2009-11-19|lang=kk|work= Қазақстан Республикасы нормативті құқықтық актілерінің ақпараттық-құқықтық жүйесі |accessdate=2025-06-17}}&lt;/ref&gt;

2011 жылғы шілдеде [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] № 65/122 қаулысымен [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|Парламент Мәжілісінің 5-сайланымының депутаттығына]] үміткер болып тіркелді. 2012 жылғы 18 қаңтарда [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] № 8/163 қаулысымен депутат болып тіркелді. 2 күннен кейін [[Аманат (партия)|Нұр Отан фракциясы]] Нығматулиннің төрағалыққа үміткерлігін ұсынып, ұсыныс қолдау тауып, ол [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]] болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=770&amp;sphrase_id=83213&amp;v=mobile|title=«Нұр Отан» Халықтық Демократиялық партиясының партиялық тізімі бойынша бесінші шақырылатын Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаттарын тіркеу туралы|date=2012-01-18|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2025-06-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/messages/index.php?ID=598&amp;sphrase_id=83212&amp;v=mobile|title= «Нұр Отан» Халықтық демократиялық партиясының партиялық тізімін тіркеу туралы|date=2011-12-07|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2025-06-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/messages/index.php?ID=599&amp;sphrase_id=83213&amp;v=mobile|title= «Нұр Отан» Халықтық демократиялық партиясының партиялық тізімін тіркеу туралы|date=2011-12-07|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2025-06-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaztag.kz/kz/news/ny-matulin-parlament-m-zhilisini-spikeri-bolyp-saylandy |title= Нығматулин парламент мәжілісінің спикері болып сайланды |date=2012-01-20|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2025-06-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://adilet.zan.kz/kaz/docs/B1200000001 |title= Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің Төрағасын сайлау туралы |date=2012-01-20|lang=kk|work= Қазақстан Республикасы нормативті құқықтық актілерінің ақпараттық-құқықтық жүйесі |accessdate=2025-06-17}}&lt;/ref&gt;

2014 жылғы сәуірде депутат болып отырғанында [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] №782 жарлығымен [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі#Басшылары|басшысы]] болып тағайындалды. [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Конституциясының]] 52-бабына байланысты оның депутаттық өкілеттілігі тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.inform.kz/ru/mazhilis-dosrochno-prekratil-polnomochiya-deputata-n-nigmatulina_a2646871 |title= Мажилис досрочно прекратил полномочия депутата Н. Нигматулина |date=2014-04-09|lang=kk|work= Международное информационное агентство «Казинформ» |accessdate=2025-06-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/nznygmatulindi-kazakstan-respublikasy-prezidenti-ekimshiliginin-basshysy-kyzmetine-tagaiyndau-turaly-zharlyk |title= «Н.З.Нығматулинді Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы қызметіне тағайындау туралы» Жарлық |date=2014-04-03|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-06-17}}&lt;/ref&gt;

2014 жылғы қазанда [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] жарлығымен [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік хатшы]] міндетін атқарушы болып тағайындалды. Бұл қызметте қарашаға дейін болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasy-prezidenti-ekimshiliginin-basshysy-nurlan-zairollauly-nygmatulinge-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-hatshysy-mindetin-uakytsha-atkaru-zhukteldi |title= Мемлекет Басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулинге Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы міндетін уақытша атқару жүктелді Жарлық |date=2014-10-22|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-06-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/gnebdikalykovany-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-hatshysy-kyzmetine-tagaiyndau-turaly |title= Г.Н.Әбдіқалықованы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы қызметіне тағайындау туралы |date=2014-11-11|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-06-17}}&lt;/ref&gt;

2015 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]]  №9 жарлығымен [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі#Басшылары|басшысы]] өкілеттігі ұзартылып, ол қайта тағайындалды. 2016 жылғы жазда лауазымынан босатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/nznygmatulindi-kazakstan-respublikasy-prezidenti-ekimshiliginin-basshysy-kyzmetine-tagaiyndau-turaly |title= Н.З.Нығматулинді Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы қызметіне тағайындау туралы |date=2015-05-04|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-06-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-nurlan-zairollauly-nygmatulin-baska-zhumyska-auysuyna-bailanysty-kazakstan-respublikasy-prezidenti-ekimshil |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин басқа жұмысқа ауысуына байланысты Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Басшысы қызметінен босатылды |date=2016-06-21|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-06-17}}&lt;/ref&gt;

21 маусымда [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] № 39/135 қаулысымен [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|Парламент Мәжілісінің 6-сайланымының депутаты]] болып тіркелді. Келесі күні Нығматулиннің төрағалыққа үміткерлігіне 102 депутаттың 102-сі дауыс беріп, нәтижесінде ол [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://akzhol.kz/ru/blog/migrated_3558 |title= Председателем Мажилиса Парламента РК избран Нурлан Нигматулин |date=2016-06-22|lang=ru|work= Демократическая партия Казахстана «Ак жол» |accessdate= 2025-06-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/27812762.html |title= Нығматулин мәжіліс төрағасы болды |date= 2016-06-22 |lang=kk|work=[[Азаттық радиосы]]|accessdate= 2025-06-17}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] № 43/67 қаулысымен [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|Парламент Мәжілісінің 7-сайланымының депутаттығына]] үміткер болып тіркелді. 2021 жылғы 14 қаңтарда [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] № 62/396 қаулысымен депутат болып тіркелді. Келесі күні жасырын дауыс беру нәтижесінде 100 депутаттың 100-і Нығматулиннің төрағалығына дауыс беріп, ол [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]] болып қалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5890&amp;v=mobile|title=2021 жылғы 10 қаңтарға тағайындалған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының кезекті сайлауында «Nur Otan» партиясы» қоғамдық бірлестігінің партиялық тізімін тіркеу туралы|date=2020-12-02|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2025-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=6214&amp;sphrase_id=83248&amp;v=mobile|title= Жетінші шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаттарын тіркеу туралы|date=2021-01-14|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2025-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dknews.kz/ru/kazak-tilindegi-makalalar/153723-parlamentte-mazhilis-spikerinin-kandidaturasy|title= Парламентте Мәжіліс Спикерінің кандидатурасы бойынша жасырын дауыс беру басталды|date=2021-01-15|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2025-06-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/31047271.html|title=Нұрлан Нығматулин мәжіліс спикері қызметінде қалды|date=2021-01-15|lang=kk|work=[[Азаттық радиосы]]|accessdate=2025-06-18}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 1 ақпанда [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] отырысында Нығматулиннің өз еркі бойынша депутаттық өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтатты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.election.gov.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=6556&amp;sphrase_id=83239&amp;v=mobile |title= Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты Н.З. Нығматулиннің өкілеттігін тоқтатуға әкелетін негіздің туындағаны туралы |date=2022-02-01|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2025-06-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=6559&amp;sphrase_id=83239&amp;v=mobile |title= 2022 жылғы 1 ақпанда Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының отырысы өтті |date= 2022-02-01 |lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2025-06-17}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
* Үйленген, жұбайы Венера Хамитқызы Баймырзаева (1961 туған) жылжымайтын мүлік кәсібімен айналысады. 2024 жылғы мамырдағы мәліметке сәйкес [[Дубай]]да жалпы құны 4,3 миллион доллардан асатын 50-ден астам жылжымайтын мүлікке иелік етеді: Living Legends атты коттедж қалашығында орналасқан 860 шаршы метрлік және құны 1,5 млн долларлық вилла, FAIROOZ ғимаратындағы 500 шаршы метрлік және құны 1,9 млн долларлық пәтер, DM MESK кешенінде құны 1 млн долларлық екі пәтер, ROYAL OCEANIC ғимаратында 600 мың долларлық пәтер, REGAL TOWER кешенінде 550 мың долларлық пәтер, BAHAR кешенінде 380 мың долларлық пәтер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-dubai-unlocked--international-investigation-vlast/32948767.html |title= Қазақстандық шенеуніктің, әйелдері мен балаларының Дубайдағы жылжымайтын мүлкі |date=2024-05-16|lang=kk|work=[[Азаттық радиосы]]|accessdate=2025-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/investigative-journalism-kazakhstan-in-dubai-part-three/33117695.html |title= Дубайдағы Қазақстан: қазіргі және бұрынғы депутаттар |date=2024-09-26|lang=kk|work=[[Азаттық радиосы]]|accessdate=2025-06-18}}&lt;/ref&gt;
** Үлкен ұлы Нұржан Нұрланов (1988 туған) кәсіпкер, [[Ғылым кандидаты|экономика ғылымдарының кандидаты]]. 2019–2022 жылдары ҚазМұнайГаз-Аэро ЖШС ([[ҚазМұнайГаз]] еншілес компаниясы) бас директоры. 2018–2019 жылдары [[Бәйтерек (холдинг)|Бәйтерек холдингінің]] Басқарушы директоры. Оппозициялық “Бәсе” арнасысының мәліметінше ол Қазақстан азаматтығынан бас тартып, Дубайда тұрып жатыр. 2025 жылғы сәуірде оның үстінен қылмыстық іс қаралды, бірақ қозғалғаны белгісіз. Әйелі Лаура Ғарифоллақызы Сапа (1988 туған).&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://rus.azattyq.org/a/31861071.html |title= Мәжілістің бұрынғы спикерінің ұлы ұлттық компания бөлімшесі жетекшісі қызметінен босатылды |date=2022-05-21|lang=kk|work=[[Азаттық радиосы]]|accessdate=2025-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://egemen.kz/article/164514-bayterek-kholdingininh-dganha-basqarushy-direktory-taghayyndaldy |title= «Бәйтерек» холдингінің жаңа басқарушы директоры тағайындалды |date=2018-02-02|lang=kk|work=Egemen Qazaqstan|accessdate=2025-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=35993063 | Нурланов Нуржан Нурланович (персональная справка)|lang=ru|work=online.zakon.kz|accessdate= 2025-06-18}}&lt;/ref&gt;
***Немерелері Ақбар (2010 туған), Абылай (2013 туған) және Айсара (2018 туған).
**Ортаншы ұлы Нұрхан Нұрланов (1993 туған) кәсіпкер. 2021–2022 жылдары Қазфосфат ЖШС бас директоры болды. Қызметінде отырған кезде Қазфосфат ЖШС басшылығына «аммофос» сатуға жоғары баға белгілеу және ұстап тұру арқылы өзіне заңсыз кіріс алу мақсатында монополиялық жағдайды теріс пайдалану әрекеті үшін қылмыстық іс қозғалған. Миллионер {{Iw|Dinmukhamet Idrisov|Дінмұхамет Ыдырысовтың}} қызы Мадинаға (1996 туған) үйленген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://malim.kz/article/politics/nygmatulinnin-uly-lauazymdy-qyzmetke-tagaiyndaldy-15292 |title= Нығматулиннің ұлы лауазымды қызметке тағайындалды |date=2021-06-04|lang=kk|work=Malim|accessdate=2025-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://zhasalash.kz/news/nurlan-nygmatulinnin-uly-qazfosfat-isi-bojynsha-kudikke-ilindi-21043/ |title= Нұрлан Нығматулиннің ұлы «Қазфосфат» ісі бойынша күдікке ілінді |date=2021-07-18|lang=kk|work=Jas Alash Республикалық қоғамдық-саяси газеті |accessdate=2025-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://toppress.kz/article/sin-nigmatulina-stal-figurantom-ugolovnogo-dela |title= Сын Нигматулина стал фигурантом уголовного дела |date=2022-07-15|lang=ru|work=Top Press информационный портал|accessdate=2025-06-18}}&lt;/ref&gt;
**Кіші ұлы Мәди Нығматулин (2003 туған) Қазақстандағы ең қымбат жекеменшік мектептердің бірі [[Хэйлибэри Астана|Хэйлибэри мектебін]] тәмамдаған. Қазір [[Лондон колледж университеті]]нің студенті. 2024 жылғы тамызда желіде оның [[Ақмола облысы]] бойынша Мемлекеттік кірістер департаментінің басшысы Талғат Нурмулдиннің қызы әрі өзінің сыныптасы Камиллеге үйленгені туралы ақпарат тарады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.haileybury.kz/kz/astana/results-destinations |title= Емтихан нәтижелері|lang=kk|work= [[Хэйлибэри Астана]]|accessdate=2025-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.facebook.com/groups/crimeqaz/posts/1175978976802296/ |title= Старый Казахстан породнился с жана
Казахстаном, или как Нигматулин женил своего младшего сына, проведя роскошную свадьбу в Стамбуле. |date=2024-08-13|lang=ru|work=[[Facebook]]|accessdate=2025-06-18}}&lt;/ref&gt;

Әкесі [[Зайролла Гершанұлы Нығматулин|Зайролла Нығматулин]] (1919 немесе 1923–2013) [[Ұлы Отан соғысы]]ның ардагері, [[Қарағанды| Қарағанды қаласының]] құрметті азаматы. [[1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін]], [[Георгий Константинович Жуков|Жуков]], [[Ленинград]]ты қорғағаны үшін, Батылдық үшін медальдарімен және [[Құрмет ордені|Құрмет]], [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз]], [[Отан соғысы ордені|Отан соғысы]], Даңқ ордендерімен марапатталған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://informburo.kz/stati/nurlan-nigmatulin-pocemu-on-politiceskii-tyazeloves |title= Нурлан Нигматулин: почему он политический тяжеловес |date=2022-02-01|lang=ru|work= Informburo |accessdate=2025-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://karoblmaslihat.crealog.kz/en/news/id/309 |title= Коллектив Карагандинского городского маслихата выражает глубокие соболезнования семье Нигматулиных, родным и близким Почётного гражданина Караганды Нигматулина Зайруллы Гершановича... |date=2013-02-08|lang=ru|work= Карагандинский городской Маслихат |accessdate=2025-06-18}}&lt;/ref&gt;

Анасы Зейнеп Қәриева (1920—2018).

* Сыңары [[Ерлан Зайроллаұлы Нығматулин|Ерлан]] (1962 туған) [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенаттың]] [[Қазақстан Парламенті Сенатының 4-сайланым депутаттары|4-сайланым]] (2007-2011), (2011-2015), [[Қазақстан Парламенті Сенатының 3-сайланым депутаттары|3-сайланым]] (2004-2007), [[Қазақстан Парламенті Сенатының 2-сайланым депутаттары|2-сайланым депутаты]] (1999-2004), Импульс ЖШС Бас директоры (1995-1999), Ер-Қанат Сауда үйінің директоры (1993-1995) және [[Ғылым кандидаты|техника ғылымдарының кандидаты]]. Әйелі - Бақыт Қәрібекқызы Серікбаева (1962 жылы туған). 
** Жиені Малика Бектұрова (1983 туған) [[Ғылым кандидаты|техника ғылымдарының кандидаты]]. Green Mine компаниясының басшысы (2021 жылдан бастап), [[Астана| Астана қаласы]] әкімінің орынбасары (2016-2021)  Күйеуі - Қазаэронавигация бас директоры (2014-2022), [[Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникациялар министрлігі|Көлік және коммуникациялар министрінің орынбасары]] (2006-2014),  [[Air Astana|Эйр Астана әуекомпаниясы]] Президентінің орынбасары (2004-2006).
**Балалары: қыздары - Дәния (2007 жылы туған) мен Дәрия (2010 жылы туған); ұлы - Әлімжан (2009 жылы туған).
* Ортаншы баласы - Мәдина (1984 жылы туған).
* Кіші баласы - Кәрима (1995 жылы туған).
* Ағасы Арғын Нығматулин – «Сарыарқа хоккей клубы» мемлекеттік коммуналдық кәсіпорын директоры, Қарағанды облыстық мәслихатының депутаты.

== Мәжіліс төрағасы (2012–2014, 2016–2022) ==

=== 2012 ===
20 қаңтарда төрағалыққа [[Аманат (партия)|Нұр Отан партиясынан]] жалғыз ұсынылған үміткер Нығматулинге 106 депутат дауыс беріп, 1 депутат қалыс қалды. Нәтижесінде Нығматулин [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]] болып сайланды.

Бұдан кейін 5 минуттан көп сөйлеген депутаттардың микрофоны өшірілді. Сол жылғы сәуірге дейін 11 пленарлық отырыс өтті, 57 заң жобасы қаралып, оның 18-і [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенатқа]] жіберілді.

25 сәуірде Нығматулин [[Мемлекеттік дума|Ресей Мемлекеттік думасының]] төрағасы [[Сергей Евгеньевич Нарышкин|Сергей Нарышкинмен]] кездесіп Қазақстан мен Ресей депутаттары заңдарды бірге үйлестіріп, тәжірибе алмасып, жиі араласуы үшін келісімге қол қойды.

17 мамырда [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Қырғызстан Жоғарғы Кеңесінің]] төрағасы [[Асылбек Шәріпұлы Жиенбеков|Асылбек Жиенбековпен]] кездесті.

Маусымда Нығматулин [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметтен]] түсетін заң жобалары әлсіз — мысалы, сақтандыруға 224, бизнес бойынша 254, ал Салық кодексіне бір форматта 5 000 түзету енгізілген және 64% құжат кешігіп келеді деп [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметті]] сынға алды.

2 шілдеде [[Астана]]да {{Iw|Dan Burton|Дэн Бертон}} басқарған [[АҚШ Конгрессі]]нің делегациясымен кездесіп, нәтижесінде [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжілісте]] АҚШ-пен жұмыс істейтін 26 депутаттан тұратын топ құрылды. Ал 2008 жылдан бері [[АҚШ Конгрессі|АҚШ Конгресінде]] “Қазақстан достары клубы” жұмыс істейді.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті - Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев орденінің (2015 ж.)
* 2-ші дәрежелі Барыс орденінің (2009ж.)
* Құрмет орденінің (2004ж) &lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;
* Достық Ордені (Ресей, 2014)
* «Достастық» Ордені (2014)
* «Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» (2006)
* «Астанаға 10 жыл» мерейтойлық медалінің (2008) 
* «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011)
* «Астанаға 20 жыл» мерейтойлық медалінің (2018) медальдарының иегері.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің төрағалары]]
[[Санат:Қарағанды облысының әкімдері]]
[[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары]]
[[Санат:Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>bv944f3zrxgnlirn5vu6qsn01zjynt8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ланге (Кот-д'Армор)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>425590</id>
    <revision>
      <id>3621149</id>
      <parentid>2960772</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:34:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3621149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6168" sha1="om4dkpkbeshq4e9m3p4l7brjixhbcwk" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Ланге
 |шынайы атауы            = Langueux
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=48.4958333333 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=-2.71611111111 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(7112)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Бретань
 |кестедегі аймақ         = Бретань
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Кот-д'Армор
 |кестедегі аудан         = Кот-д'Армор (департамент){{!}}Кот-д'Армор
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Сен-Брие (округ){{!}}Сен-Брие
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Ланге (кантон)|Ланге]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Michel Lesage ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 9,10
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 2—107
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7112
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 781,54
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 22360
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 22106
 |ортаққордағы санаты     = Langueux
 |сайты                   = http://www.langueux.fr
 |сайт тілі               = 
}}
'''Ланге''' ({{lang-fr|Langueux}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Кот-д'Армор (департамент)|Кот-д'Армор]] департаментінде орналасқан. [[Сен-Брие (округ)|Сен-Брие]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 9,10 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''22106'', [[пошта индексі]] — ''22360''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 7112 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 781,54 адам/км².

{{Демография/FRA/Langueux}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=320 | барлығы=6796
 | е0=176 | ә0=160
 | е5=180 | ә5=180
 | е10=220 | ә10=264
 | е15=264 | ә15=268
 | е20=268 | ә20=188
 | е25=236 | ә25=168
 | е30=188 | ә30=184
 | е35=240 | ә35=248
 | е40=252 | ә40=244
 | е45=272 | ә45=264
 | е50=320 | ә50=276
 | е55=260 | ә55=312
 | е60=132 | ә60=132
 | е65=140 | ә65=132
 | е70=120 | ә70=136
 | е75=36 | ә75=92
 | е80=56 | ә80=68
 | е85=20 | ә85=100
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Кот-д’Армор департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Langueux|Ланге}}
* [http://www.langueux.fr Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211229014616/https://www.langueux.fr/ |date=2021-12-29 }}
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=22106-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019135947/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=22106-COM |date=2012-10-19 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=48.4958333333,-2.71611111111&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{Кот-д’Армор департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Кот-д’Армор департаментінің коммуналары]]


{{France-geo-stub}}</text>
      <sha1>om4dkpkbeshq4e9m3p4l7brjixhbcwk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беклербек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>479415</id>
    <revision>
      <id>3620855</id>
      <parentid>3598163</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Беклер бегі]] бетін [[Беклербек]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3598163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5129" sha1="fhcs4gj97qc7h6k5tv79o6b09e5l2bh" xml:space="preserve">[[File:Vecellio-381-Greek beglerbeg in the Turkish army-16thC.jpg|thumb|Greek beglerbeg by Cesare Vecellio&lt;ref&gt;{{cite web|last=Vecellio|first=Cesare |url=http://warfare2.likamva.in/Ottoman/byEuropeans/Vecellio-Costumes_anciens_et_modernes-Ottoman.htm |title=Costumes anciens et modernes:
habiti antichi e moderni di tutto il mondo.}}&lt;/ref&gt;]]
'''Беклер бегі''' немесе '''Бектердің бегі''' (''османша:''بكلربكی = Beylerbeyi) — орта ғасырлардағы және ерте жаңа дәуірдегі мұсылман елдеріндегі жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкер. Беклербегі лауазымы [[Селжүктер|Селжук империясында]], [[Елхан мемлекеті|Хулагуидтер]] мен [[Сефевид әулеті|Сефевидтерде]], [[Осман империясы|Осман империясында]] болды. Беклербегі тікелей [[хан]] немесе [[Сұлтан|сұлтанға]] бағынып, азаматтық және әскери билікті өз қолына алатын. Одан бөлек кей елдерде аймақты, ірі тайпаны немесе халықтар тобын басқаратын.

[[Алтын Орда|Алтын Ордада]] [[Өзбек хан|Өзбек ханнан]] бастап беклербегі мен [[Қарашы бек|қарашы бектер]] билігі күшейді. Әдетте, бектер [[қарасүйек]] табынан шыққан рубасылары мен беделді әскербасыларынан таңдалған. Беклербегі қазіргі [[Премьер-министр|премьер-министрдің]] функцияларына ұқсас ұлыстың екі негізгі әкімшілік лауазымының бірі болған. Беклербегі лауазымын иеленген адамдар мемлекеттік таққа қуыршақ хандарды отырғызып, оларды толығымен бақылауға тырысты. Хандардың көпшілігінде қажетті білім болмағандықтан және олар көбінесе егжей-тегжейге үңілмеуді жөн көргендіктен, ішкі және сыртқы саясатты, шаруашылық пен әскерді беклербегі басқарды.&lt;ref&gt;Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы 7-сынып Т.С.Садықов, С.Жолдасбаев&lt;/ref&gt;

Сефевидтер мемлекетінде ол хандар арасынан, Осман империясында сұлтанның жақын серіктері арасынан тағайындалған. Сефевидтер мемлекетінде бейлербей лауазымы хакім қызметімен біріктірілді.&lt;ref&gt;Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том, 243 бет&lt;/ref&gt;

== Алтын Орда беклербектері ==
* Мүңкеду Нойон Салджиут — 1226-? Жошы және Бату хандардың беклербегі
* Итқара Алшын — ?-1258 Бату хан беклербегі
* [[Боралдай (түменбасы)|Боралдай]] Қият — 1258-1261
* [[Ноғай]], [[Жошы хан]] немересі — 1262-1267, 1280-1299
* Бек Темир [[Алшын]] —  1267-1280
* Черкес Салджиут — 1299-1309
* [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ-Темір]] — 1309-1321
* [[Исатай Қият|Исатай]] [[Қияттар|Қият]] — 1321-1337
* [[Моғұл Бұқа]] [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] — 1337-1351, 1359-1361
* [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] [[Наймандар|Найман]] — 1351-1357
* [[Мамай (қолбасшы)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]], [[Исатай Қият|Исатайдың]] немересі — 1357-1359, 1363-1380 Орданың [[Мамай ордасы|батыс бөлігінің]] беклербегі
* Әлібек Қоңырат — 1377-1383 [[Тоқтамыс хан]] беклербегі
* [[Қазаншы Баһадүр]] — ?-1377 [[Ұрыс хан]] беклербегі, 1383-1395 [[Тоқтамыс хан]] беклербегі
* [[Едіге]] [[Маңғыттар|Маңғыт]] — 1395-1419
* [[Мансұр би]] Едігеұлы — 1419-1427 [[Барақ хан|Барақ ханның]] беклербегі
* [[Наурыз би]] Едігеұлы — [[Ұлық Мұхаммед хан]] және [[Кіші Мұхаммед Хан|Кіші Мұхаммед хан]] кезеңіндегі беклербегі
* [[Темір Маңғыт|Темір Мансұрұлы]] — 1470-1486 Ахмат хан беклербегі

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әскери шендер]]</text>
      <sha1>fhcs4gj97qc7h6k5tv79o6b09e5l2bh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620857</id>
      <parentid>3620855</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:16:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5126" sha1="3x4cfq6l08iq86ldb05yvm1gs2s1tw0" xml:space="preserve">[[File:Vecellio-381-Greek beglerbeg in the Turkish army-16thC.jpg|thumb|Greek beglerbeg by Cesare Vecellio&lt;ref&gt;{{cite web|last=Vecellio|first=Cesare |url=http://warfare2.likamva.in/Ottoman/byEuropeans/Vecellio-Costumes_anciens_et_modernes-Ottoman.htm |title=Costumes anciens et modernes:
habiti antichi e moderni di tutto il mondo.}}&lt;/ref&gt;]]
'''Беклербек''' немесе '''Бектердің бегі''' (''османша:''بكلربكی = Beylerbeyi) — орта ғасырлардағы және ерте жаңа дәуірдегі мұсылман елдеріндегі жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкер. Беклербегі лауазымы [[Селжүктер|Селжук империясында]], [[Елхан мемлекеті|Хулагуидтер]] мен [[Сефевид әулеті|Сефевидтерде]], [[Осман империясы|Осман империясында]] болды. Беклербегі тікелей [[хан]] немесе [[Сұлтан|сұлтанға]] бағынып, азаматтық және әскери билікті өз қолына алатын. Одан бөлек кей елдерде аймақты, ірі тайпаны немесе халықтар тобын басқаратын.

[[Алтын Орда|Алтын Ордада]] [[Өзбек хан|Өзбек ханнан]] бастап беклербегі мен [[Қарашы бек|қарашы бектер]] билігі күшейді. Әдетте, бектер [[қарасүйек]] табынан шыққан рубасылары мен беделді әскербасыларынан таңдалған. Беклербегі қазіргі [[Премьер-министр|премьер-министрдің]] функцияларына ұқсас ұлыстың екі негізгі әкімшілік лауазымының бірі болған. Беклербегі лауазымын иеленген адамдар мемлекеттік таққа қуыршақ хандарды отырғызып, оларды толығымен бақылауға тырысты. Хандардың көпшілігінде қажетті білім болмағандықтан және олар көбінесе егжей-тегжейге үңілмеуді жөн көргендіктен, ішкі және сыртқы саясатты, шаруашылық пен әскерді беклербегі басқарды.&lt;ref&gt;Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы 7-сынып Т.С.Садықов, С.Жолдасбаев&lt;/ref&gt;

Сефевидтер мемлекетінде ол хандар арасынан, Осман империясында сұлтанның жақын серіктері арасынан тағайындалған. Сефевидтер мемлекетінде бейлербей лауазымы хакім қызметімен біріктірілді.&lt;ref&gt;Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том, 243 бет&lt;/ref&gt;

== Алтын Орда беклербектері ==
* Мүңкеду Нойон Салджиут — 1226-? Жошы және Бату хандардың беклербегі
* Итқара Алшын — ?-1258 Бату хан беклербегі
* [[Боралдай (түменбасы)|Боралдай]] Қият — 1258-1261
* [[Ноғай]], [[Жошы хан]] немересі — 1262-1267, 1280-1299
* Бек Темир [[Алшын]] —  1267-1280
* Черкес Салджиут — 1299-1309
* [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ-Темір]] — 1309-1321
* [[Исатай Қият|Исатай]] [[Қияттар|Қият]] — 1321-1337
* [[Моғұл Бұқа]] [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] — 1337-1351, 1359-1361
* [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] [[Наймандар|Найман]] — 1351-1357
* [[Мамай (қолбасшы)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]], [[Исатай Қият|Исатайдың]] немересі — 1357-1359, 1363-1380 Орданың [[Мамай ордасы|батыс бөлігінің]] беклербегі
* Әлібек Қоңырат — 1377-1383 [[Тоқтамыс хан]] беклербегі
* [[Қазаншы Баһадүр]] — ?-1377 [[Ұрыс хан]] беклербегі, 1383-1395 [[Тоқтамыс хан]] беклербегі
* [[Едіге]] [[Маңғыттар|Маңғыт]] — 1395-1419
* [[Мансұр би]] Едігеұлы — 1419-1427 [[Барақ хан|Барақ ханның]] беклербегі
* [[Наурыз би]] Едігеұлы — [[Ұлық Мұхаммед хан]] және [[Кіші Мұхаммед Хан|Кіші Мұхаммед хан]] кезеңіндегі беклербегі
* [[Темір Маңғыт|Темір Мансұрұлы]] — 1470-1486 Ахмат хан беклербегі

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әскери шендер]]</text>
      <sha1>3x4cfq6l08iq86ldb05yvm1gs2s1tw0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620858</id>
      <parentid>3620857</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:17:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алтын Орда беклербектері */</comment>
      <origin>3620858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5128" sha1="89jsv6e2dvzakspbr883xhjwhv1m3m0" xml:space="preserve">[[File:Vecellio-381-Greek beglerbeg in the Turkish army-16thC.jpg|thumb|Greek beglerbeg by Cesare Vecellio&lt;ref&gt;{{cite web|last=Vecellio|first=Cesare |url=http://warfare2.likamva.in/Ottoman/byEuropeans/Vecellio-Costumes_anciens_et_modernes-Ottoman.htm |title=Costumes anciens et modernes:
habiti antichi e moderni di tutto il mondo.}}&lt;/ref&gt;]]
'''Беклербек''' немесе '''Бектердің бегі''' (''османша:''بكلربكی = Beylerbeyi) — орта ғасырлардағы және ерте жаңа дәуірдегі мұсылман елдеріндегі жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкер. Беклербегі лауазымы [[Селжүктер|Селжук империясында]], [[Елхан мемлекеті|Хулагуидтер]] мен [[Сефевид әулеті|Сефевидтерде]], [[Осман империясы|Осман империясында]] болды. Беклербегі тікелей [[хан]] немесе [[Сұлтан|сұлтанға]] бағынып, азаматтық және әскери билікті өз қолына алатын. Одан бөлек кей елдерде аймақты, ірі тайпаны немесе халықтар тобын басқаратын.

[[Алтын Орда|Алтын Ордада]] [[Өзбек хан|Өзбек ханнан]] бастап беклербегі мен [[Қарашы бек|қарашы бектер]] билігі күшейді. Әдетте, бектер [[қарасүйек]] табынан шыққан рубасылары мен беделді әскербасыларынан таңдалған. Беклербегі қазіргі [[Премьер-министр|премьер-министрдің]] функцияларына ұқсас ұлыстың екі негізгі әкімшілік лауазымының бірі болған. Беклербегі лауазымын иеленген адамдар мемлекеттік таққа қуыршақ хандарды отырғызып, оларды толығымен бақылауға тырысты. Хандардың көпшілігінде қажетті білім болмағандықтан және олар көбінесе егжей-тегжейге үңілмеуді жөн көргендіктен, ішкі және сыртқы саясатты, шаруашылық пен әскерді беклербегі басқарды.&lt;ref&gt;Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы 7-сынып Т.С.Садықов, С.Жолдасбаев&lt;/ref&gt;

Сефевидтер мемлекетінде ол хандар арасынан, Осман империясында сұлтанның жақын серіктері арасынан тағайындалған. Сефевидтер мемлекетінде бейлербей лауазымы хакім қызметімен біріктірілді.&lt;ref&gt;Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том, 243 бет&lt;/ref&gt;

== Алтын Орда беклербектері ==
* Мүңкеду Нойон Салджиут — 1226-? Жошы және Бату хандардың беклербегі
* Итқара Алшын — ?-1258 Бату хан беклербегі
* [[Боралдай (түменбасы)|Боралдай]] Қият — 1258-1261
* [[Ноғай]], [[Жошы хан]] немересі — 1262-1267, 1280-1299
* Бек Темир [[Алшын]] —  1267-1280
* Черкес Салджиут — 1299-1309
* [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ-Темір]] — 1309-1321
* [[Исатай Қият|Исатай]] [[Қияттар|Қият]] — 1321-1337
* [[Моғұл Бұқа]] [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] — 1337-1351, 1359-1361
* [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] [[Наймандар|Найман]] — 1351-1357
* [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]], [[Исатай Қият|Исатайдың]] немересі — 1357-1359, 1363-1380 Орданың [[Мамай ордасы|батыс бөлігінің]] беклербегі
* Әлібек Қоңырат — 1377-1383 [[Тоқтамыс хан]] беклербегі
* [[Қазаншы Баһадүр]] — ?-1377 [[Ұрыс хан]] беклербегі, 1383-1395 [[Тоқтамыс хан]] беклербегі
* [[Едіге]] [[Маңғыттар|Маңғыт]] — 1395-1419
* [[Мансұр би]] Едігеұлы — 1419-1427 [[Барақ хан|Барақ ханның]] беклербегі
* [[Наурыз би]] Едігеұлы — [[Ұлық Мұхаммед хан]] және [[Кіші Мұхаммед Хан|Кіші Мұхаммед хан]] кезеңіндегі беклербегі
* [[Темір Маңғыт|Темір Мансұрұлы]] — 1470-1486 Ахмат хан беклербегі

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әскери шендер]]</text>
      <sha1>89jsv6e2dvzakspbr883xhjwhv1m3m0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620863</id>
      <parentid>3620858</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;[[Беклербек]]&quot; бетін қорғады ([Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі))</comment>
      <origin>3620858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5128" sha1="89jsv6e2dvzakspbr883xhjwhv1m3m0" xml:space="preserve">[[File:Vecellio-381-Greek beglerbeg in the Turkish army-16thC.jpg|thumb|Greek beglerbeg by Cesare Vecellio&lt;ref&gt;{{cite web|last=Vecellio|first=Cesare |url=http://warfare2.likamva.in/Ottoman/byEuropeans/Vecellio-Costumes_anciens_et_modernes-Ottoman.htm |title=Costumes anciens et modernes:
habiti antichi e moderni di tutto il mondo.}}&lt;/ref&gt;]]
'''Беклербек''' немесе '''Бектердің бегі''' (''османша:''بكلربكی = Beylerbeyi) — орта ғасырлардағы және ерте жаңа дәуірдегі мұсылман елдеріндегі жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкер. Беклербегі лауазымы [[Селжүктер|Селжук империясында]], [[Елхан мемлекеті|Хулагуидтер]] мен [[Сефевид әулеті|Сефевидтерде]], [[Осман империясы|Осман империясында]] болды. Беклербегі тікелей [[хан]] немесе [[Сұлтан|сұлтанға]] бағынып, азаматтық және әскери билікті өз қолына алатын. Одан бөлек кей елдерде аймақты, ірі тайпаны немесе халықтар тобын басқаратын.

[[Алтын Орда|Алтын Ордада]] [[Өзбек хан|Өзбек ханнан]] бастап беклербегі мен [[Қарашы бек|қарашы бектер]] билігі күшейді. Әдетте, бектер [[қарасүйек]] табынан шыққан рубасылары мен беделді әскербасыларынан таңдалған. Беклербегі қазіргі [[Премьер-министр|премьер-министрдің]] функцияларына ұқсас ұлыстың екі негізгі әкімшілік лауазымының бірі болған. Беклербегі лауазымын иеленген адамдар мемлекеттік таққа қуыршақ хандарды отырғызып, оларды толығымен бақылауға тырысты. Хандардың көпшілігінде қажетті білім болмағандықтан және олар көбінесе егжей-тегжейге үңілмеуді жөн көргендіктен, ішкі және сыртқы саясатты, шаруашылық пен әскерді беклербегі басқарды.&lt;ref&gt;Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы 7-сынып Т.С.Садықов, С.Жолдасбаев&lt;/ref&gt;

Сефевидтер мемлекетінде ол хандар арасынан, Осман империясында сұлтанның жақын серіктері арасынан тағайындалған. Сефевидтер мемлекетінде бейлербей лауазымы хакім қызметімен біріктірілді.&lt;ref&gt;Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том, 243 бет&lt;/ref&gt;

== Алтын Орда беклербектері ==
* Мүңкеду Нойон Салджиут — 1226-? Жошы және Бату хандардың беклербегі
* Итқара Алшын — ?-1258 Бату хан беклербегі
* [[Боралдай (түменбасы)|Боралдай]] Қият — 1258-1261
* [[Ноғай]], [[Жошы хан]] немересі — 1262-1267, 1280-1299
* Бек Темир [[Алшын]] —  1267-1280
* Черкес Салджиут — 1299-1309
* [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ-Темір]] — 1309-1321
* [[Исатай Қият|Исатай]] [[Қияттар|Қият]] — 1321-1337
* [[Моғұл Бұқа]] [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] — 1337-1351, 1359-1361
* [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] [[Наймандар|Найман]] — 1351-1357
* [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]], [[Исатай Қият|Исатайдың]] немересі — 1357-1359, 1363-1380 Орданың [[Мамай ордасы|батыс бөлігінің]] беклербегі
* Әлібек Қоңырат — 1377-1383 [[Тоқтамыс хан]] беклербегі
* [[Қазаншы Баһадүр]] — ?-1377 [[Ұрыс хан]] беклербегі, 1383-1395 [[Тоқтамыс хан]] беклербегі
* [[Едіге]] [[Маңғыттар|Маңғыт]] — 1395-1419
* [[Мансұр би]] Едігеұлы — 1419-1427 [[Барақ хан|Барақ ханның]] беклербегі
* [[Наурыз би]] Едігеұлы — [[Ұлық Мұхаммед хан]] және [[Кіші Мұхаммед Хан|Кіші Мұхаммед хан]] кезеңіндегі беклербегі
* [[Темір Маңғыт|Темір Мансұрұлы]] — 1470-1486 Ахмат хан беклербегі

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әскери шендер]]</text>
      <sha1>89jsv6e2dvzakspbr883xhjwhv1m3m0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>491233</id>
    <revision>
      <id>3621091</id>
      <parentid>3620589</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T09:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3621091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17100" sha1="gb0q0fj8c4x2ht1c8cxp5sx5tkr9o4b" xml:space="preserve">{{ambox
 |type       = notice
 |text       = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. &lt;br /&gt;

&lt;small&gt;Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&amp;uselang=kk X!'s Tools]-тан  алынған.&lt;/small&gt;
}}
{{StatInfo}}
== Шартты белгілер ==
[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Админ әрекеттері
|-
| Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары ||
|-
| Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары ||
|-
| Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері
|-
| Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары  ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері 
|-
| [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы
|-
|}

== Тізім ==
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff&quot;
|-
!&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;#&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;Админ аты&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]
|-
|align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35384]||623||26||18||263||28||3||34245||8||0||170||0||0||0||0
|-
|align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28569]||275||6||9||1307||42||7||26221||22||7||300||21||7||328||17
|-
|align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0
|-
|align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0
|-
|align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0
|-
|align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2733]||271||7||6||348||8||14||2067||0||4||8||0||0||0||0
|-
|align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0
|-
|align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0
|-
|align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1177]||37||0||0||11||17||0||1101||0||0||11||0||0||0||0
|-
|align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0
|-
|align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1
|-
|align=center|17||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0
|-
|align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0
|-
|align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0
|-
|align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0
|-
|align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 410]||15||0||7||31||6||1||334||0||0||16||0||0||0||0
|-
|align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0
|-
|align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0
|-
|align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|26||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 76]||0||0||0||5||0||0||64||5||0||2||0||0||0||0
|-
|align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --&gt;
{{clear}}


== Администраторлардың_нақты_белсенділіктері ==
Белсенділіктердің түспен белгіленуі:

* &lt;span style=&quot;background-color:#00ff33&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#00ccff&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#ff3300&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360&lt;])


{{Wikistats}}

[[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]]</text>
      <sha1>gb0q0fj8c4x2ht1c8cxp5sx5tkr9o4b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>491390</id>
    <revision>
      <id>3621157</id>
      <parentid>3538121</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:53:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Flag_of_Peru_(state).svg]]» деген «[[:File:War_flag_of_Peru.svg]]» дегенмен алмастырылды.</comment>
      <origin>3621157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19500" sha1="b338nyrzfjldtxvrv8i5of81j315gd8" xml:space="preserve">{{Infobox Sports league
| title = Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты  
| current = [[Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты 2022]]
| logo = 
| pixels =  
| sport = Волейбол
| chairman =
| ceotag =
| ceo = 
| founded = 1949
| teams = 32
| champion = {{ITA}} (5-ші рет)
| most_champs = {{URS}} (6 рет)
| countries = Халықаралық ([[FIVB]])
| TV = 
| website              = [https://www.FIVB.com/ www.FIVB.com]
}} 

'''Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты''' ({{lang-en|FIVB Men's Volleyball World Championships}})— [[Халықаралық волейбол федерациясы]]мен (FIVB) 4 жылда бір рет ұйымдастырылатын [[волейбол]]дан халықаралық жарыс.
[[Қазақстан ұлттық волейбол ерлер командасы|Қазақстан ерлер құрамасы]] Әлем чемпионаттарына екі рет ([[Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты 2002|2002]], [[Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты 2006|2006]]) 2 рет қатысты.

== Жеңімпаздары және жүлдегерлері ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 100%; text-align: center;&quot;
|- bgcolor=#c1d8ff
!rowspan=2 width=6%|Жыл
!rowspan=2 width=12%|Ұйымдастырушы елдер
!width=1% rowspan=25 bgcolor=ffffff|
!colspan=3|Финал
!width=1% rowspan=25 bgcolor=ffffff|
!colspan=3|3-ші орын үшін матч
!width=1% rowspan=25 bgcolor=#ffffff|
!rowspan=2 width=5%|Командалар
|- bgcolor=#efefef
!width=14%|Чемпион
!width=9%|Есеп
!width=14%|2-ші орын
!width=14%|3-ші орын
!width=9%|Есеп
!width=14%|4-ші орын
|-
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 1949]]
|{{байрақ|Чехословакия}}
|'''{{байрақ|КСРО}}'''
|'''3–1'''
|{{байрақ|Чехословакия}}
|{{байрақ|Болгария}}
|'''3–1'''
|{{байрақ|Румыния}}
|10
|-
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 1952]]
|{{байрақ|КСРО}}
|'''{{байрақ|КСРО}}'''
|'''3–0'''
|{{байрақ|Чехословакия}}
|{{байрақ|Болгария}}
|'''3–1'''
|{{байрақ|Румыния}}
|11
|- bgcolor=#E8E8F0
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 1956]]
|{{байрақ|Франция}}
|'''{{байрақ|Чехословакия}}'''
|'''3–2'''
|{{байрақ|Румыния}}
|{{байрақ|КСРО}}
|'''3–1'''
|{{байрақ|Польша}}
|24
|-
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 1960]]
|{{байрақ|Бразилия}}
|'''{{байрақ|КСРО}}'''
|'''3–0'''
|{{байрақ|Чехословакия}}
|{{байрақ|Румыния}}
|'''3–1'''
|{{байрақ|Польша}}
|14
|- bgcolor=#E8E8F0
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 1962]]
|{{байрақ|КСРО}}
|'''{{байрақ|КСРО}}'''
|'''3–0'''
|{{байрақ|Чехословакия}}
|{{байрақ|Румыния}}
|'''2–3'''
|{{байрақ|Болгария}}
|21
|-
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 1966]]
|{{байрақ|Чехословакия}}
|'''{{байрақ|Чехословакия}}'''
|'''3–1'''
|{{байрақ|Румыния}}
|{{байрақ|КСРО}}
|'''3–0'''
|{{байрақ|ГДР}}
|22
|- bgcolor=#E8E8F0
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 1970]]
|{{байрақ|Болгария}}
|'''{{байрақ|ГДР}}'''&lt;BR&gt;
|'''3–2'''
|{{байрақ|Болгария}}
|{{байрақ|Жапония}}
|'''3–0'''
|{{байрақ|Чехословакия}}
|24
|-
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 1974]]
|{{байрақ|Мексика}}
|'''{{байрақ|Польша}}'''
|'''3–2'''
|{{байрақ|КСРО}}
|{{байрақ|Жапония}}
|'''3–1'''
|{{байрақ|ГДР}}
|24
|- bgcolor=#E8E8F0
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 1978]]
|{{байрақ|Италия}}
|'''{{байрақ|КСРО}}'''
|'''3–0'''
|{{байрақ|Италия}}
|{{байрақ|Куба}}
|'''3–1'''
|{{байрақ|Оңтүстік Корея}}
|24
|-
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 1982]]
|{{байрақ|Аргентина}}
|'''{{байрақ|КСРО}}'''
|'''3–0'''
|{{байрақ|Бразилия}}
|{{байрақ|Аргентина}}
|'''3–0'''
|{{байрақ|Жапония}}
|24
|- bgcolor=#E8E8F0
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 1986]]
|{{байрақ|Франция}}
|'''{{байрақ|АҚШ}}'''
|'''3–1'''
|{{байрақ|КСРО}}
|{{байрақ|Болгария}}
|'''3–0'''
|{{байрақ|Бразилия}}
|16
|-
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 1990]]
|{{байрақ|Бразилия}}
|'''{{байрақ|Италия}}'''
|'''3–1'''
|{{байрақ|Куба}}
|{{байрақ|КСРО}}
|'''3–0'''
|{{байрақ|Бразилия}}
|16
|- bgcolor=#E8E8F0
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 1994]]
|{{байрақ|Грекия}}
|'''{{байрақ|Италия}}'''
|'''3–1'''
|{{байрақ|Нидерланд}}
|{{байрақ|АҚШ}}
|'''3–1'''
|{{байрақ|Куба}}
|16
|-
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 1998]]
|{{байрақ|Жапония}}
|'''{{байрақ|Италия}}'''
|'''3–0'''
|{{байрақ|Югославия}}
|{{байрақ|Куба}}
|'''3–1'''
|{{байрақ|Бразилия}}
|24
|- bgcolor=#E8E8F0
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 2002]]
|{{байрақ|Аргентина}}
|'''{{байрақ|Бразилия}}'''
|'''3–2'''
|{{байрақ|Ресей}}
|{{байрақ|Франция}}
|'''3–0'''
|{{байрақ|Югославия}}
|24
|-
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 2006]]
|{{байрақ|Жапония}}
|'''{{байрақ|Бразилия}}'''
|'''3–0'''
|{{байрақ|Польша}}
|{{байрақ|Болгария}}
|'''3–1'''
|{{байрақ|Сербия және Черногория}} 
|24
|- bgcolor=#E8E8F0
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 2010]]
|{{байрақ|Италия}}
|'''{{байрақ|Бразилия}}'''
|'''3–0'''
|{{байрақ|Куба}}
|{{байрақ|Сербия}}
|'''3–1'''
|{{байрақ|Италия}}
|24
|-
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 2014]]
|{{байрақ|Польша}}
|'''{{байрақ|Польша}}'''
|'''3–1'''
|{{байрақ|Бразилия}} 
|{{байрақ|Германия}}
|'''3–0'''
|{{байрақ|Франция}}
|24
|- bgcolor=#E8E8F0
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 2018]]
|{{байрақ|Италия}}/{{байрақ|Болгария}}
|'''{{байрақ|Польша}}'''
|'''3–0'''
|{{байрақ|Бразилия}} 
|{{байрақ|АҚШ}} 
|'''3–1'''
|{{байрақ|Сербия}}
|24
|- 
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 2022]]
|{{байрақ|Польша}}/{{байрақ|Словения}}
|'''{{байрақ|Италия}}'''
|'''3–1'''
|{{байрақ|Польша}} 
|{{байрақ|Бразилия}} 
|'''3–1'''
|{{байрақ|Словения}} 
|24
|- bgcolor=#E8E8F0
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 2025]]
|{{байрақ|Филиппин}}
|'''{{байрақ|Италия}}'''
|'''3–1'''
|{{байрақ|Болгария}} 
|{{байрақ|Польша}} 
|'''3–1'''
|{{байрақ|Чехия}}
|32
|- 
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 2027]]
|{{байрақ|Польша}}
|
|
|
|
|
|
|32
|- bgcolor=#E8E8F0
|[[Волейболдан әлем чемпионаты| 2029]]
|{{байрақ|Катар}}
|
|
|
|
|
|
|32
|- 
|}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;prettytable&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| width=&quot;200&quot; | || [[Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты 1949|1949]] || [[Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты 1952|1952]] || [[Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты 1956|1956]] || [[Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты 1960|1960]] || [[Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты 1962|1962]] || [[Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты 1966|1966]] || [[Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты 1970|1970]] || [[Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты 1974|1974]] || [[Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты 1978|1978]] || [[Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты 1982|1982]] || [[Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты 1986|1986]] || [[Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты 1990|1990]] || [[Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты 1994|1994]] || [[Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты 1998|1998]] || [[Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты 2002|2002]] || [[Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты 2006|2006]] || [[Ерлер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты 2010|2010]]
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{AUS}} || || || || || || || || || || 22 || || || || 17 || 19 || 21 || 19
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{AUT}} || || || 20 || || 19 || || || || || || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{ALB}} || || || || || 16 || || || || || || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{DZA}} || || || || || || || || || || || || || 13 || 19 || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{ARG}} || || || || 11 || || || || || 22 || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot; | 3 || 7 || 6 || 13 || 11 || 6 || 13 || 9
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{BEL}} || 9 || || 17 || || 21 || 14 || 8 || 11 || 18 || || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{BGR}} || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot; | 3 || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot; | 3 || 5 || || 4 || 7 || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot; | 2 || 7 || 10 || 5 || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot; | 3 || 5 || 9 || 7 || 13 || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot; | 3 || 7
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{BRA}} || || || 11 || 5 || 10 || 13 || 12 || 9 || 6 || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot; | 2 || 4 || 4 || 5 || 4 || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| 1 || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| 1 || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| 1
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{HUN}} || 7 || 5 || 8 || 6 || 7 || 10 || 11 || || 14 || || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{VEN}} || || || || 10 || || || 23 || 21 || 21 || 19 || 16 || 16 || || || 17 || 17 || 19
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{GIN}} || || || || || || || 24 || || || || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Сурет:Flag of East Germany.svg|22px]] [[Германия Демократиялық Республикасы|ГДР]] || || || 12 || || 11 || 4 || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| 1 || 4 || 9 || 12 || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{DEU}} || || || || || || || || || || || || || 9 || || || 9 || 8
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{GRC}} || || || || || || || || || || || 13 || || 6 || 13 || 7 || 17 ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{DNK}} || || || || || || 22 || || || || || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{DOM}} || || || || || || || || 22 || || || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{EGY}} || || || || || || || || 17 || 23 || || 14 || || || 19 || 19 || 21 || 13
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{ISR}} || || 10 || 16 || || 15 || || 19 || || || || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{IND}} || || 8 || 21 || || || || || || || || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{IRQ}} || || || || || || || || || || 20 || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{IRN}} || || || || || || || 21 || || || || || || || 19 || || 21 || 19
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{ESP}} || || || || || || || || || || || || || || 8 || 13 || || 12
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{ITA}} || 8 || || 14 || || 14 || 16 || 15 || 19 || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot; | 2 || 14 || 11 || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| 1 || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| 1 || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| 1 || 5 || 5 || 4
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{KAZ}} || || || || || || || || || || || || || || || 19 || 21 ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{CMR}} || || || || || || || || || || || || 15 || || || || || 13
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{CAN}} || || || || || || || || 20 || 20 || 11 || || 12 || 9 || 12 || 17 || 11 || 19
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{CHN}} || || || 9 || || 9 || 9 || || 15 || 7 || 7 || 12 || || 13 || 13 || 13 || 17 || 19
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{PRK}} || || || || || 13 || || 9 || || || || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{CUB}} || || || 19 || || || 17 || 13 || 8 || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot; | 3 || 10 || 5 || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot; | 2 || 4 || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot; | 3 || 19 || 15 || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot; | 2
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{LBN}} || || 9 || || || || || || || || || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{LBY||||Flag_of_Libya_(1977-2011).svg}} || || || || || || || || || || 24 || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{LUX}} || || || 23 || || || || || || || || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{MEX}} || || || || || || || || 10 || 12 || 18 || || || || || || || 13
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{MNG}} || || || || || 17 || 21 || 16 || || || || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{NLD}} || 10 || || 13 || || 12 || 12 || 14 || 12 || 16 || || || 7 || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot; | 2 || 6 || 9 || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{PAN}} || || || || || || || || 24 || || || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{PRY}} || || || || 14 || || || || || || || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{PER||||War flag of Peru.svg}} || || || || 13 || || || || || || || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{POL}} || 4 || 7 || 4 || 4 || 6 || 6 || 5 || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| 1 || 8 || 6 || 9 || || || 17 || 9 ||bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot; | 2 || 13
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{PRT}} || || || 15 || || || || || || || || || || || || 8 || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{PRI}} || || || || || || || || 23 || || || || || || || || 12 || 13
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{RUS}} || || || || || || || || || || || || || 7 || 5 || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot; | 2 || 7 || 5
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{ROU}} || 5 || 4 || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot; | 2 || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot; | 3 || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot; | 3 || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot; | 2 || 7 || 6 || 13 || 15 || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Сурет:Flag of Serbia and Montenegro; Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|22px]] [[Сербия және Черногория]] || || || || || || || || || || || || || || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot; | 2 || 4 || 4 ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{SRB}} || || || || || || || || || || || || || || || || || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot; | 3
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{URS}} || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| 1 || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| 1 || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot; | 3 || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| 1 || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| 1 || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot; | 3 || 6 || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot; | 2 || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| 1 || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| 1 || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot; | 2 || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot; | 3 || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{USA}} || || || 6 || 7 || || 11 || 18 || 14 || 19 || 13 || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| 1 || 13 || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot; | 3 || 9 || 9 || 10 || 6
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{THA}} || || || || || || || || || || || || || || 19 || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{TPE}} || || || || || || || || || || || 15 || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{TUN}} || || || || || 20 || || 22 || 18 || 24 || 21 || || || || || 19 || 15 || 19
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{TUR}} || || || 22 || || || 15 || || || || || || || || 19 || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{UKR}} || || || || || || || || || || || || || || 10 || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{URY}} || || || || 12 || || || || || || || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{FIN}} || || 11 || || || 18 || 19 || 20 || || 17 || 17 || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{FRA}} || 6 || 6 || 7 || 9 || || 18 || 17 || 16 || 15 || 16 || 6 || 8 || || || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot; | 3 || 6 || 11
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | [[Сурет:Flag of Germany.svg|22px]] [[Германия Федеративтік Республикасы|ГФР]] || || || 24 || || || 20 || || || || || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{HRV}} || || || || || || || || || || || || || || || 19 || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{TCH}} || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot; | 2 || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot; | 2 || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| 1 || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot; | 2 || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot; | 2 || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| 1 || 4 || 5 || 5 || 9 || 8 || 9 || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{CZE}} || || || || || || || || || || || || || || 19 || 13 || 13 || 10
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{CHL}} || || || || || || || || || || 23 || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{SWE}} || || || || || || || || || || || || 10 || 13 || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{YUG}} || || || 10 || || 8 || 8 || 10 || || || || || || || || || ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{KOR}} || || || 18 || || || || || 13 || 4 || 8 || || 14 || 8 || 13 || || 17 ||
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | {{JPN}} || || || || 8 || 5 || 5 || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot; | 3 || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot; | 3 || 11 || 4 || 10 || 11 || 9 || 13 || 9 || 8 || 13
|}

== Жалпы медальдар саны ==

{| {{RankedMedalTable|nation-width=200px}}
|-
| '''1''' || align=left | '''{{URS}}''' || '''6''' || '''2''' || '''3''' || '''11'''
|-
| 2 || align=left | {{ITA}} || 5 || 1 || 0 || 6
|-
| 3 || align=left | {{BRA}} || 3 || 3 || 1 || 7
|-
| 4 || align=left | {{POL}} || 3 || 2 || 1 || 6
|-
| 5 || align=left | {{TCH}} || 2 || 0 || 4 || 6
|-
| 6 || align=left | {{USA}} || 1 || 0 || 2 || 3
|-
| 7 || align=left | {{DDR}} || 1 || 0 || 0 || 1
|-
| 8 || align=left | {{BUL}} || 0 || 2 || 4 || 6
|-
|rowspan=2|9||align=left|{{CUB}}||0||2||2||4
|-
|align=left|{{ROM}}||0||2||2||4
|-
|rowspan=3|11||align=left|{{NED}}||0||1||0||1
|-
|align=left|{{RUS}}||0||1||0||1
|-
|align=left|{{YUG}}||0||1||0||1
|-
| 14 || align=left | {{JPN}} || 0 || 2 || 0 || 2
|-
|rowspan=4|15||align=left|{{ARG}}||0||0||1||1
|-
|align=left|{{FRA}}||0||0||1||1
|-
|align=left|{{GER}}||0||0||1||1
|-
|align=left|{{SRB}}||0||0||1||1
|-
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[Әйелдер арасындағы волейболдан әлем чемпионаты]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.fivb.org/ Халықаралық волейбол федерациясының ресми сайты]

[[Санат: Волейболдан әлем чемпионаттары]]
[[Санат:Волейбол]]</text>
      <sha1>b338nyrzfjldtxvrv8i5of81j315gd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3620669</id>
      <parentid>3620334</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T12:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3620669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6947" sha1="725vormazycpadml3230uylh7d366aw" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2165}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:1989}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1618}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:775}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 5 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 6 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:249}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 7 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
|-
| 8 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:152}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 9 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:149}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 10 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|Aldogarov}}
|-
| 11 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:142}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 12 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:137}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 13 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:130}}]] || {{Permissions|Салиха}}
|-
| 14 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:123}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 15 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:122}}]] || {{Permissions|Madi Dos}}
|-
| 16 || [[User:Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] || [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|{{formatnum:98}}]] || {{Permissions|Kazakhkingofprince}}
|-
| 17 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:90}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}}
|-
| 18 || [[User:Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] || [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|{{formatnum:76}}]] || {{Permissions|Көперхан Анаргүл}}
|-
| 19 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:63}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}}
|-
| 20 || [[User:Садықова Ақгүл|Садықова Ақгүл]] || [[Special:Contributions/Садықова Ақгүл|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Садықова Ақгүл}}
|-
| 21 || [[User:Bkozhykov|Bkozhykov]] || [[Special:Contributions/Bkozhykov|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Bkozhykov}}
|-
| 22 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}}
|-
| 23 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 24 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 25 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Nurkhan}}
|-
| 26 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Almatrkh}}
|-
| 27 || [[User:NaziraBimakova|NaziraBimakova]] || [[Special:Contributions/NaziraBimakova|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|NaziraBimakova}}
|-
| 28 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}}
|-
| 29 || [[User:Арай Дүйсекенова|Арай Дүйсекенова]] || [[Special:Contributions/Арай Дүйсекенова|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Арай Дүйсекенова}}
|-
| 30 || [[User:Қызғалдақ 1986|Қызғалдақ 1986]] || [[Special:Contributions/Қызғалдақ 1986|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Қызғалдақ 1986}}
|-
| 31 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}}
|-
| 32 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Coffee86}}
|-
| 33 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Ashina}}
|-
| 34 || [[User:Бақтыгүл|Бақтыгүл]] || [[Special:Contributions/Бақтыгүл|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Бақтыгүл}}
|-
| 35 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}}
|-
| 36 || [[User:Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] || [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Мейіржан Ерсаинов}}
|-
| 37 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 38 || [[User:Маржан 1973|Маржан 1973]] || [[Special:Contributions/Маржан 1973|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Маржан 1973}}
|-
| 39 || [[User:Balaburgem|Balaburgem]] || [[Special:Contributions/Balaburgem|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Balaburgem}}
|-
| 40 || [[User:Aidyn93|Aidyn93]] || [[Special:Contributions/Aidyn93|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Aidyn93}}
|-
| 41 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 42 || [[User:Nurtenge|Nurtenge]] || [[Special:Contributions/Nurtenge|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Nurtenge}}
|-
| 43 || [[User:KarlDaBuddies|KarlDaBuddies]] || [[Special:Contributions/KarlDaBuddies|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|KarlDaBuddies}}
|-
| 44 || [[User:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] || [[Special:Contributions/Alphy Haydar|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Alphy Haydar}}
|-
| 45 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 46 || [[User:Sleepycatinacap|Sleepycatinacap]] || [[Special:Contributions/Sleepycatinacap|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Sleepycatinacap}}
|-
| 47 || [[User:Қатысушы Апельсин|Қатысушы Апельсин]] || [[Special:Contributions/Қатысушы Апельсин|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Қатысушы Апельсин}}
{{/end}}</text>
      <sha1>725vormazycpadml3230uylh7d366aw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұрын жырау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>494053</id>
    <revision>
      <id>3621050</id>
      <parentid>3605024</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18972" sha1="hx5ycje3s2h0kfagehgsp281gt7xtwa" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Мұрын жырау
 |Атауы                = 
 |Сурет                = Мұрын жырау Сеңгірбекұлы.jpeg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = Тілеген Сеңгірбекұлы
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 1859
 |Туған жері         = [[Қоңырорпа]], [[Бозащы түбегі]], {{туғанжері|Маңғыстау ауданы|Маңғыстау ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]]
 |Қайтыс болған күні   = 29.8.1954
 |Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Форт-Шевченко|Форт-Шевченкода}}, [[Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = {{USSR}}&lt;br&gt;[[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ресей империясы]] (1859-1922)
 |Мамандықтары         = [[жырау]]
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = [[домбыра]]
 |Жанрлары             = [[жыр]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
}}
'''Мұрын жырау, Тілеген Сеңгірбекұлы''' (1859–1954) — жырау. [[Қашаған Күржіманұлы|Қашаған жырау]] мен [[Нұрым Шыршығұлұлы|Нұрым жыраудың]] шәкірті, аталмыш жыраулардан [[Қырымның қырық батыры]] эпопеясын үйреніп, біздің заманымызға дейін жетіп, қағаз бетіне түсуіне септігін тигізген қайраткер. XX ғ. қазақ ауыз әдебиетінің ең жарқын өкілдерінің бірі.

== Өмірбаяны ==
Мұрын Сеңгірбекұлы 1859 жылы Маңғыстау өлкесі, [[Бозащы түбегі]]нде, [[Қоңырорпа]] деген жерде туған. Мұрынның әкесі Сеңгірбек өмір бойы ата кәсібі ұсталықпен айналысқан. Қалдықызбен (Қалдыкөз) тұрмыс құрады. Жыраудың ағасы Төлеген дүниеге келген соң көп уақыт балалы болмай, он жылдан кейін дүниеге келген, көптен күткен ұлының атын Тілеген қойған. Жас Мұрынды әкесі жастайынан зергерлікке, ұсталыққа үйретеді.Баланың кішкене кезінен ән-күй, жыр-термеге құмарлығы білінді. Бұны алғаш байқаған анасы болатын. Анасы өзі де әңгімеқұмар кісі болғандықтан, білетін аңыз-әңгіме, өлең-жырларды ырғағы мен мәнерін келтіріп айтып отырады екен.

XIX ғасырдың 60 жылдары патшалық [[Ресей]]дің шығыс аймағында үлкен әкімшілік-басқару реформасы орын алған. 1868 жылы 21 қазанда &quot;[[Орынбор және Батыс Сібір генерал губернаторларының далалық облыстарын басқару туралы уақытша ереже]]&quot; қоданысқа енгізілді. Патшалық империализмнің нәубеті артып, салық артып, халыққа қысым күшейді. Көп ұзамай қалыптасқан ахуалға жауап ретінде 1870-1873 жылдары тарихта &quot;Иса-Досан көтерілісі&quot; деген атпен белгілі Адай руының көтерілісі орын алған. Алайда көтерілістің басы өте сәтті басталғанымен, орыс әкімшілігі көтерілісшілерді басуға шұғыл түрде көмекке [[Дағыстан]]нан, [[Бақыдан (Баку)]] әскер жіберді. Көтеріліс басып тасталған соң, патша әскері халықты тонауға кіріскен. Осы уақытта Сеңгірбек руластарымен қосылып, Хиуа хандығы қарамағындағы, Қарақалпақ, Түркмен, Өзбек, Тәжік аймақтарына қоныс аударып кетеді. Көшуінің тағы бір себебі, көтерілісшілерге қару дайындаған ұстаға, патша үкіметінің көзқарасы болатын (әрине оң болмасы айдан анық). Босып кеткен елдің халі мүшкіл еді. Бұл кезде болашақ жырау шамамен 12-13 жаста.

Мұрын кіші кезінен әкесінің ұстаханасында істейтін. Жұмыстан босаған уақытты жан құмарлығын басу үшін жырға арнайтын. Алайда әкесі жас Мұрынды жанында ұстауды жөн көрген. 1875 ж. Он алты жасында жырау Дәметкенге үйленеді. Бір жылдан кейін әкесі қайтыс болады. Бұл жағдайда бүкіл үй іші шаруашылық, ұстахана ісі Мұрынға жүктелген. Дегенмен жан-тәнімен сөз өнеріне берілген жас жырау, әкесінің жылы өткеннен кейін, ұста шаруашылығын ағасына тастап, бір топ ақындарға қосылып ел кезіп кетеді.

1880 ж. атамекені Бозашы Маңғыстауға оралады. Сол жерде атақты Қашаған ақынмен бес жыл үзеңгілес болады.

Жырау қырық жасына таянған шағында, 1897 – 1899 аралығында Қарақалпақстан аумағындағы Қожеліде қоныстанады. Бұл жерде ол үлкен қасіретке ұшырайды. Әйелі Дәметкен алты баланы дүниеге әкелген еді. Төрт қыз, екі ұл. Үш қызы әр уақытта шетінеген болатын. Қожеліде бірдей екі ұлы кезекпе-кезек қайтыс болады. Осы оқиға жырауға өте ауыр тиген еді. Қайғыдан жыршылығы мен ел аралауды қойып, көп уақытын ата кәсібі ұсталық пен отбасына арнайды. Туған жері Маңғыстауға көшіп, сол аймақта тұрақтап қалады.

1899 ж. Мұрын жырау [[Форт Шевченко]] қаласына көшіп барады. Тастан (ұлутас) үш бөлмелі шағын үй мен ұста дүкенін салады. Арнайы жиындарда ғана жыр айтады.

1907 ж. жары Дәметкен дүние салды. Жалғыз қызы Тұрлан екеуі қалған еді. Бірақ көп ұзамай Мұрын Жаншаға (Жансалқам) үйленіп, тұрмысы біршама түзелді.

1940 ж. Жанша қайтыс болады. Осы кезде жалғыз қызы Тұрлан мен Күйеу баласы Дүйсенбай, қарт жыраудың қоластына көшіп барып, оған демеу болып, көңілін аулайды. Мұрынға жиен немересі Дәуітбайды бала етіп берген.

1941 ж. [[А. Хангелдин]] &quot;[[Қырымның қырық батырынан]]&quot; отыз жеті жыр үзіндісін жазып алғаннан бастап Мұрын жырау Республика деңгейінде таныла бастайды.

1942 ж. [[КСРО]] [[Ғылым академиясы]]ның Қазақ филиалы президенті [[Қаныш Сәтбаев]] пен [[Тіл, әдебиет және тарих институты]]ның директоры [[Нығмет Сауранбаев]]тың  [[Қазақ КСР]] Министрлер Кеңесінің төрағасы [[Нұртас Оңдасынов]]қа Мұрын жырауды шақырту және оған арнайы жағдай жасау хатын жолдайды.

Мұрын Сеңгірбекұлы 1942 жылдың 11 шілдесінде [[Алматы]]ға келеді. Біраз тынығып алғаннан кейін филормонияда алпыс шақты кісі алдында &quot;Орақ-Мамай&quot;, &quot;Қарасай-Қази&quot; жырын айтады. Тыңдаушылар арасында [[Сәбит Мұқанов]], [[Қаныш Сәтбаев]], [[Мұхтар Әуезов]], [[Әбділдә Тәжібаев]], [[Асқар Тоқмағамбетов]], [[Есмағамбет Ысмайылов]], [[Қажым Жұмалиев]], [[Нығмет Сауранбаев]], [[Ғабиден Мұстафин]], [[Ахмет Жұбанов]], [[Ғабит Мүсірепов]], [[Әлкей Марғұлан]] т.б. қазақтың зиялы қауым өкілдері болған. Сол жылы &quot;Қырымның қырық батыры&quot; қағазға түседі. Стенаграфист болып – Мәриям Исаева тағайындалды, ал жырларды – Мәриям Хәкімжанова жазып алып отырды.

1947 ж. И. Ұйықбаев арқылы Ғылым академиясы қорына өмірбаянының толық нұсқасы мен төрт батыр жайлы жырды жібереді. Сол жылы Мұрынды Республикалық Халық шығармашылық үйі Алматыға шақырады. Көпшілік алдында жырлап, біршама күн Алматыда болады. Осы уақытта оның жырларын жазып алған деседі. Алайда бұл жайында ешқандай қорлар мен мұрағаттарда мәліметтер табылмады.

1948 ж. 28 сәуірде [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]]нің &quot;Мұрын жырау мұраларын жазып алу, жинау, жүйелеу&quot; туралы жарлығы шығады.

Мұрын жырау Сеңгірбекұлы 1954 ж. 29 тамызда бір айдай төсек тартқаннан кейін, [[Форт-Шевченко]] қаласында өмірден озды. Қала маңындағы Сисем ата зиратында жерленген. Жырау өмірінің соңғы жылдарын домбырасын қолына алып, ноғайлы батырларының ерліктерін дәріптеумен өткізген. Замандас, құрбы-құрдастарымен үлкен жиындарда кездесіп, қалың елге жыр, батырларының ерліктері жайында әңгімелер айтқан еді.

== Қырымның қырық батыры ==
[[Қырымның қырық батыры]] атты жыр жинағы 41 батырдың ерлігін жырлайтын 36 жырдан тұратын алып туынды.

[[Аңшыбай батыр және оның ұрпақтары]]:
* [[Аңшыбай батыр]].
* [[Парпария]].
* [[Құттықия]].
* [[Едіге]].
* [[Нұрадын]].
* [[Мұса хан]].
* [[Орақ, Мамай]].
* [[Қарасай, Қази]].

Қарадөң батыр және оның ұрпақтары:
* [[Қарадөң]].
* Жұбаныш.
* Сүйініш.
* [[Ер Бегіс]].
* Тегіс, Көгіс.
* Тама.
* Тана.
* Нәрік.
* Шора.

Жеке батырлар:
* Асанқайғы, Тоған, Абат.
* Қарғабойлы, Қазтуған. 
* Қыдырбайұлы Қобыланды. 
* Көкше батыр. 
* Көкшенің ұлы Ер Қосай. 
* Ақжонасұлы Ер Кеңес. 
* Манашы. 
* Манашыұлы Тұяқбай. 
* Жаңбыршы. 
* Жаңбыршыұлы Телағыс. 
* Айсаның ұлы Ахмет. 
* Алау батыр. 
* Әмет батыр. 
* Шынтас. 
* Шынтасұлы Төрехан. 
* Сұлтанкерім. 
* Қарт Қожақ. 
* Құлыншақ.
Жыр дала шежіренамалық жырлау мен әңгімелеу дәстүрін өз бойына сіңіріп, жеңіл түрде өткен оқиғаларды баяндап қана қоймай, тарихи оқиғаларға бірегей өзіндік баға береді. Жырдағы қаһармандардың көбісі әкелі-балалы болып байланыс орнатып, генеологиялық (шежірелік) байланыс құрады:

Аңшыбай батырдың ұрпақтарында:&lt;br /&gt;
Құттықия → Едіге → Нұрадын → Мұса хан → Орақ, Мамай → Қарасай, Қази.&lt;br /&gt;
Жеке батырларда:&lt;br /&gt;
Көкше батыр → Көкшенің ұлы Ер Қосай;&lt;br /&gt;
Манашы → Манашыұлы Тұяқбай;&lt;br /&gt;
Жаңбыршы → Жаңбыршыұлы Телағыс;&lt;br /&gt;
Шынтас → Шынтасұлы Төрехан.&lt;br /&gt;
Сонымен қатар жырдағы кейіпкерлердің көбісі Алтын Орда мен Ноғай Ордасы заманында өмір сүрген хандар, би мен батырлар, Мысалы:&lt;br /&gt;
Тоқтамыс хан — Алтын Орда ханы. &lt;br /&gt;
Сәтемір — Әмір Темір, Ақсақ Темір, Темірлан дарынды қолбасшы, Мәуеренаһр билеушісі, Тимуридтер династиясының негізін қалаушы. &lt;br /&gt;
Едіге би — Ноғай Ордасының негізін қалаушы, Алтын Орданың беделді биі.&lt;br /&gt;
Асан қайғы — Қазақ хандығының құрылтайшыларының бірі, Ұлық Мұхамед, Жәнібек хандардың биі. &lt;br /&gt;
Орманбет би — ноғайлы заманының атақты биі. Қазақ ауыз әдебиетінде қазақ пен ноғай араларының алыстап, бөлінуін Орманбет бидің өлімімен байланыстырады.&lt;br /&gt;
Мұса би — Ноғай Ордасының биі. Мұса би кезінде Ноғай Ордасы Еуразия кеңістігінде ең азулы күшке айналған. Қырымның қырық батырында оған &quot;хан&quot; атағы телінген.&lt;br /&gt;
Жаңбыршы би — Ноғай Ордасының билеушісі, Мұса бидің інісі, әрі оң қолы.&lt;br /&gt;
Жаңбыршыүлы Телағыс — Ресми тарихи деректерде есімі &quot;Ағыс, Агиш&quot;. Мұса би мен әкесі Жаңбыршы дүниеден өткеннен соң орын алған Мұса ұрпақтарының арасындағы билік үшін тартыстың қатысушысы. Мұрагерлік дәстүр бойынша би болу құқығы болмаған.&lt;br /&gt;
т.б.

== Жыраудан жазылып алынбаған шығармалар ==
Жырау мұралары түгел дерлік қағаз бетіне түспегенге ұқсайды. Себебі жыраудың 1949 жылы Ғылым академиясына жіберген хатында білетін жырларының тізімін жазған еді. Ол тізімде:
# &quot;Қырымның қырық батыры&quot; туралы әңгімелер мен жырлар;
# Түрікменнің &quot;Көроғлы батыры&quot; туралы жыр, әңгіме;
# Араб елінің Рамуз патшасы, Ысырау патшасы туралы жыр, әңгіме;
# Бұрын Маңғыстауды жайлаған &quot;Жеті жұрт&quot; туралы әңгіме;
# Қазақтың (Адайдың) Маңғыстауды мекен етуі туралы;
# Бәймәмбеттің ауасы (көшуі) туралы, яғни Маңғыстау халқының патша үкіметінің отарлау саясатына көнбеуі, салық төлеуден бас тартуы, шаруар көтерілісі туралы;
# Нұрым Шыршығұлұлы, Ақтан Керейұлы, Қашаған Кұрымжанұлы туралы әңгімелер.

Осы тізімді қарай отырып Мұрынның бай қазынасын байқаймыз. Аталған ресми хат &quot;Қырымның қырық батыры&quot; авторының әбден қартайған шағында жазылғанын ескерсек, жырау байлығы бұдан да кемел болуы керек. Бұл жайында Қабиболла Сыдиықов: {{start citation}}&quot;Өмір бойы халқымыздың асыл қазынасын жүрегінің ыстығына бөлеп, аялап келген Мұрын жыраудың білгені мен жырлағаны өзі тізімде көрсеткен әлдеқайда мол болуы мүмкін. Оның бәрін еске түсіру тоқсанға келген жырауға оңай түспеген шығар. Өзгесін айтпағанның өзінде, &quot;Қырық батыр&quot; жырларын жеткізудің өзі де аз еңбек емес{{end citation|қайнары=}}&quot;, -дейді.

== Әдебиет ==
* Қырымның қырық батыры. - Алматы, «Арыс» баспасы, 2005. - 544 бет.
* Сәкен С. «Қырымның қырық батыры» және Ноғай Ордасының тарихы туралы шежіре деректері// Абай. - 2011. - №3.- 53–59 бет. 
* Трепавлов В.В. История Ногайской Орды. - М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002. - 752 с. ISBN 9965-609-57-8.

[[Санат:Қазақ жыраулары]]</text>
      <sha1>hx5ycje3s2h0kfagehgsp281gt7xtwa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кристина Йову</title>
    <ns>0</ns>
    <id>500298</id>
    <revision>
      <id>3620690</id>
      <parentid>3013301</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3620690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3693" sha1="4l9jkb2kl2j5066nq0ciyglw83vcgxx" xml:space="preserve">{{Спортшы
 |есімі          = Кристина Йову&lt;br /&gt;Cristina Iovu
 |суреті         = 
 |сурет ені      = 
 |сурет тақырыбы = 
 |жынысы         = 
 |толық есімі    = 
 |шынайы есімі   = 
 |лақап аты      = 
 |азаматтығы     = {{flagicon|Moldova}} [[Молдова]]
 |мамандандыру   = 
 |клубы          = 
 |туған күні     = 08.11.1992
 |туған жері     = [[Кишинев]], [[Молдова]]
 |қайтыс болған күні = 
 |қайтыс болған жері = 
 |карьера жылдары    = 
 |бапкерлері      = 
 |бойы            = 
 |салмағы         = 
 |медальдары      = 
{{турнир|[[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты]]}}
{{медаль|Күміс|[[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013|Вроцлав 2013]]|53 кг дейін}}
{{турнир|[[Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты]]}}
{{медаль|Алтын|[[Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты 2012|Анталия 2012]]|53 кг дейін}}
}}
'''Кристина Йову''' ([[8 қараша]] [[1992 жыл|1992]]; [[Кишинев]], [[Молдова]]) — [[Молдова]] елінің ауыр атлетшісі, [[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2012 жылдың жазғы Олимпиада ойындарында]] [[2012 Жазғы Олимпиада ойындарындағы ауыр атлетика|ауыр атлетикадан 53 кг дейін]] салмақта қола медальдың иегері (бірақ кейін допингпен айыпталып, жоққа шығарылды). [[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013|2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында]] 53 кг дейін салмақта күміс медальға қол жеткізді.

== Нәтижелері ==
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;1&quot; style=&quot;border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|- bgcolor=&quot;cccccc&quot;
!Жыл
!Жарыс
!Қала
!Орын
!Нәтиже
|-
|2010
|[[Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты 2012|Еуропа чемпионаты]]
|{{Flagicon|Turkey}} [[Анталия]]
|bgcolor=&quot;gold&quot; align=&quot;center&quot; | 1&lt;ref&gt;[http://english.ruvr.ru/2012_04_10/71305318/ Moldovan weightlifter Cristina Iovu with 207 kg lifted won the gold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130301025856/http://english.ruvr.ru/2012_04_10/71305318/ |date=2013-03-01 }}&lt;/ref&gt;
|207 кг
|-
|2013
|[[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013|Әлем чемпионаты]]
|{{Flagicon|Poland}} [[Вроцлав]]
|bgcolor=&quot;silver&quot; align=&quot;center&quot; | 2
|221 кг
|}

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
*[https://web.archive.org/web/20121031192904/http://www.london2012.com/athlete/iovu-cristina-1086012/ Cristina Iovu - Weightlifting - Olympic Athlete | London 2012]
*[http://www.iwf.net/results/athletes/?athlete=iovu-cristina-1992-11-08&amp;id=2122 International Weightlifting Federation &gt; Results &gt; Athletes &gt; Iovu Cristina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815182815/http://www.iwf.net/results/athletes/?athlete=iovu-cristina-1992-11-08&amp;id=2122 |date=2012-08-15 }}
[[Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер]]
[[Санат:Молдова ауыр атлеттері]]
[[Санат:Ауыр атлетикадан Еуропа чемпиондары]]</text>
      <sha1>4l9jkb2kl2j5066nq0ciyglw83vcgxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жанқылыш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>512327</id>
    <revision>
      <id>3620841</id>
      <parentid>3530972</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:04:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36378-14</username>
        <id>182806</id>
      </contributor>
      <comment>Қосымша ақпараттар қосылды, қате ақпараттар жойылды.</comment>
      <origin>3620841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1989" sha1="f1nzy5mwk1jj0gj74ez4s9hx4xztkk6" xml:space="preserve">'''Жанқылыш''' – Кіші жүз құрамындағы Әлім тайпасының Шекті руынан тараған атаның бірі. (Айт, Бұжыр, Жанқылыш, Жақайым) Ол Ақбансыр, Қазбансыр болып екіге бөлінеді. Қазан революциясынан бұрын Ембі уезінде мекен еткен. Таңбасы Әлімұлы тайпасының таңбасымен бірдей.&lt;ref&gt;М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энциклопедиясы – 4 том, 672 бет.&lt;/ref&gt;

ың бет әлпеті Батыс Еуропалықтарға және Оңтүстік Еуропалықтарғада ұқсас болып келеді. Көбінесе ұзын бойлы, аққұбалы, қыр мұрынды болып келеді. Көздері үлкен, көк немесе ашық қоңыр түсті болып келеді. Шаштары толқынды немесе сәл толқынды, түсі ашық қоңыр немесе қою қоңыр.

Қазіргі заманауи популяциялық генетика мен ДНК-шежіре (Kazakh DNA Project) мәліметтеріне сүйенсек, Жанқылыш руының генетикалық құрылымы шамамен мынадай:

~67% R1a

~32% R1b

~1%(немесе оданда аз) C2
== Шежіре ==
* Әлімнен — Жаманақ (Шекті).
* Жаманақтан — Шыңғыс, Өріс, Бәубек.
* Бәубектен — Көкбөрі, Темірбақты, Жанқылыш.
* Жанқылыштан — Ақбансыр, Қазбансыр. 
* Ақбансырдан — Жайын, Қожай, Құлқара, Шожай.
* Қазбансырдан — Ұлтарақ, Құлтас (Соқыр), Қаналы.

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Кіші жүз рулары]]</text>
      <sha1>f1nzy5mwk1jj0gj74ez4s9hx4xztkk6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620843</id>
      <parentid>3620841</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36378-14</username>
        <id>182806</id>
      </contributor>
      <comment>Қате жойылды</comment>
      <origin>3620843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2012" sha1="0vo553kj01dodj6lurzymejq501cyp3" xml:space="preserve">'''Жанқылыш''' – Кіші жүз құрамындағы Әлім тайпасының Шекті руынан тараған атаның бірі. (Айт, Бұжыр, Жанқылыш, Жақайым) Ол Ақбансыр, Қазбансыр болып екіге бөлінеді. Қазан революциясынан бұрын Ембі уезінде мекен еткен. Таңбасы Әлімұлы тайпасының таңбасымен бірдей.&lt;ref&gt;М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энциклопедиясы – 4 том, 672 бет.&lt;/ref&gt;

Ру адамдарының бет әлпеті Батыс Еуропалықтарға және Оңтүстік Еуропалықтарғада ұқсас болып келеді. Көбінесе ұзын бойлы, аққұбалы, қыр мұрынды болып келеді. Көздері үлкен, көк немесе ашық қоңыр түсті болып келеді. Шаштары толқынды немесе сәл толқынды, түсі ашық қоңыр немесе қою қоңыр.

Қазіргі заманауи популяциялық генетика мен ДНК-шежіре (Kazakh DNA Project) мәліметтеріне сүйенсек, Жанқылыш руының генетикалық құрылымы шамамен мынадай:

~67% R1a

~32% R1b

~1%(немесе оданда аз) C2
== Шежіре ==
* Әлімнен — Жаманақ (Шекті).
* Жаманақтан — Шыңғыс, Өріс, Бәубек.
* Бәубектен — Көкбөрі, Темірбақты, Жанқылыш.
* Жанқылыштан — Ақбансыр, Қазбансыр. 
* Ақбансырдан — Жайын, Қожай, Құлқара, Шожай.
* Қазбансырдан — Ұлтарақ, Құлтас (Соқыр), Қаналы.

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Кіші жүз рулары]]</text>
      <sha1>0vo553kj01dodj6lurzymejq501cyp3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620860</id>
      <parentid>3620843</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36378-14</username>
        <id>182806</id>
      </contributor>
      <comment>Қате жойылды</comment>
      <origin>3620860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2006" sha1="8f0c67bcvyamxqjpy6rr0p2y9rubjxb" xml:space="preserve">'''Жанқылыш''' – Кіші жүз құрамындағы Әлім тайпасының Шекті руынан тараған атаның бірі. (Айт, Бұжыр, Жанқылыш, Жақайым) Ол Ақбансыр, Қазбансыр болып екіге бөлінеді. Қазан революциясынан бұрын Ембі уезінде мекен еткен. Таңбасы Әлімұлы тайпасының таңбасымен бірдей.&lt;ref&gt;М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энциклопедиясы – 4 том, 672 бет.&lt;/ref&gt;

Ру адамдарының бет әлпеті Батыс Еуропалықтарға және Шығыс Еуропалықтарғада ұқсас болып келеді. Көбінесе ұзын бойлы, аққұбалы, қыр мұрынды болып келеді. Көздері үлкен, көк немесе ашық қоңыр түсті болып келеді. Шаштары толқынды немесе сәл толқынды, түсі ашық қоңыр немесе қою қоңыр.

Қазіргі заманауи популяциялық генетика мен ДНК-шежіре (Kazakh DNA Project) мәліметтеріне сүйенсек, Жанқылыш руының генетикалық құрылымы шамамен мынадай:

~67% R1a

~32% R1b

~1%(немесе оданда аз) C2
== Шежіре ==
* Әлімнен — Жаманақ (Шекті).
* Жаманақтан — Шыңғыс, Өріс, Бәубек.
* Бәубектен — Көкбөрі, Темірбақты, Жанқылыш.
* Жанқылыштан — Ақбансыр, Қазбансыр. 
* Ақбансырдан — Жайын, Қожай, Құлқара, Шожай.
* Қазбансырдан — Ұлтарақ, Құлтас (Соқыр), Қаналы.

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Кіші жүз рулары]]</text>
      <sha1>8f0c67bcvyamxqjpy6rr0p2y9rubjxb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621031</id>
      <parentid>3620860</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-36378-14|~2026-36378-14]] ([[User talk:~2026-36378-14|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3370072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1792" sha1="lklv6hd69cs6o6pc1is9z882gjmn4gs" xml:space="preserve">'''Жанқылыш''' – Кіші жүз құрамындағы Әлім тайпасының Шекті руынан тараған атаның бірі. (Айт, Бұжыр, Жанқылыш, Жақайым) Ол Ақбансыр, Қазбансыр болып екіге бөлінеді. Қазан революциясынан бұрын Ембі уезінің Қошқарата болысымен Арал, Шалқарата және Қарақалпақстанның Шымбай, Қоңырат уездерін мекен еткен. Таңбасы Әлімұлы тайпасының таңбасымен бірдей.&lt;ref&gt;М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энциклопедиясы – 4 том, 672 бет.&lt;/ref&gt; Ру тайпасы шамамен орта ғасырларда батыс Еуропадан шығыс Еуропаға (Батыс Қазақстанға) көшіп келген{{дереккөзі келтірілмеген}}. Рудың адамдарының бет әлпеті батыс Еуропалықтарға және Солтүстік Еуропалықтарғада (көбінесе финно-угорларға) ұқсас болып келеді.
== Шежіре ==
* Әлімнен — Жаманақ (Шекті).
* Жаманақтан — Шыңғыс, Өріс, Бәубек.
* Бәубектен — Көкбөрі, Темірбақты, Жанқылыш.
* Жанқылыштан — Ақбансыр, Қазбансыр. 
* Ақбансырдан — Жайын, Қожай, Құлқара, Шожай.
* Қазбансырдан — Ұлтарақ, Құлтас (Соқыр), Қаналы.

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Кіші жүз рулары]]</text>
      <sha1>lklv6hd69cs6o6pc1is9z882gjmn4gs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кюрасао</title>
    <ns>0</ns>
    <id>518800</id>
    <revision>
      <id>3620799</id>
      <parentid>3619529</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T20:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3620799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8163" sha1="s96k30ms4n5mckloo05ix3pn1ibj0sy" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Статус                   = аймақ
 |Қазақша атауы          =  Кюрасао
 |Шынайы атауы           ={{lang-nl|Curaçao}}&lt;br /&gt;''папьяменто: Kòrsou''
 |Атау септігі           = 
 |Елтаңба                = Coat of arms of Curaçao.svg
 |Байрақ                 =  
 |Ұраны                  = 
 |Әнұранның аты          = Himno di Kòrsou
 |Аудио                  = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 12 | lat_min = 10 | lat_sec = 30
  |lon_dir = W |lon_deg = 68 | lon_min = 59 | lon_sec = 00
  |region                 = AW
  |CoordScale             = 200000
 |Картада                = Curacao in its region.svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі             = [[Нидерланд]]тың [[тәуелді аймақ|тәуелді аймағы]]
 |Құрылды                 = 
 |Тәуелсіздік күні        = [[10 қазан]] [[2010 жыл]]
 |Тәуелсіздігін алды      = [[Нидерланд Антиль аралдары]]нан
 |Тілдері             = [[нидерланд тілі]] және [[папьяменто]]
 |Мемлекеттік діні        = 
 |Астанасы                = [[Виллемстад]]
 |Ірі қаласы          = [[Виллемстад]]
 |Басшы қызметі           = [[Нидерланд монархиясы|Король]]&lt;br /&gt;[[Губернатор]]ы&lt;br /&gt;[[Премьер-министр]]
 |Басшылары               = [[Виллем-Александр]]&lt;br /&gt;[[Люсиль Джордж-Воут]]&lt;br /&gt;Эйген Рюггенаат
 |Жер аумағы              = 444
 |Жер аумағы бойынша орны = 
 |Судың үлесі             = 
 |Этнохороним             = 
  |Жұрты                  = 160 012&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.cw/website/key-indicators-curacao_3131/|title=Key Indicators Curaçao|publisher=Central Bureau of Statistics Curaçao|accessdate=3 November 2018}}&lt;/ref&gt;
  |Халық саны бойынша орны     = 
  |Сарап жылы             = 2018
  |Санақ бойынша халық саны    = 
  |Санақ жылы             = 
  |Халық тығыздығы        = 360
  |Тығыздық бойынша орны       = 
 |ЖІӨ                     = 
 |ЖІӨ сараптаған жылы     = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ       = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ (АҚТ)               = 3,1&amp;nbsp;млрд.
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы    = 2012
 |ЖІӨ (АҚТ) орны          = 184-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 20,020
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 46-шы
 |ЖІӨ (номинал)           = 5,6&amp;nbsp;млрд.&lt;ref name=&quot;CIA GDP&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cc.html COUNTRY COMPARISON GDP PURCHASING POWER PARITY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107045043/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cc.html%20 |date=2019-01-07 }}, [[Central Intelligence Agency]].&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2012
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны             = 149-шы
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 36,165
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 27-ші
 |АДИ                     = 0,811&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cbs.cw/cbs/themes/Labour%20and%20Social%20Security/Data/Labour%20&amp;%20Social%20Security-20140511112021.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713230223/http://www.cbs.cw/cbs/themes/Labour%20and%20Social%20Security/Data/Labour%20&amp;%20Social%20Security-20140511112021.pdf |dead-url=yes |archive-date=13 July 2015 |title=Human Development Index (HDI): Korte Notitie inzake de berekening van de voorlopige Human Development Index (HDI) voor Curaçao |work=Centraal Bureau voor de Statistiek |accessdate=13 July 2015}}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі        = 2012
 |АДИ бойынша орны        = 
 |АДИ деңгейі             = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;өте жоғары&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы          = 
 |Валютасы                = [[Нидерланд антилья гульдені]] (ANG)
 |Интернет үйшігі         = .an
 |ISO                     = 
 |Телефон коды            = 599
 |Уақыт белдеуі           = [[UTC-4]]
 |Түсініктемелер          = 
}}
'''Кюрасао''' ({{lang-nl|Curaçao}}, ''[[папьяменто]]:Kòrsou'') — Венесуэланың жағалауының маңында Кариб теңізінің оңтүстік бөлігінде орналасқан арал және 2010 жылдан бастап Нидерланд корольдігінің тәуелді аймағы. Аймақ аумағы — 444 км². Халқы — 154 843 адам (2014). Астанасы және ірі қаласы  [[Виллемстад]].

Арал Кіші Антилья аралдарының тобындағы үлкендігінен [[Маргарита аралы]]нын кейін  екінші болады. Кюрасао аралының маңында, 11 км қашықтықта кішкене елсіз арал - Кіші Кюрасао - орналасқан. Бұл арал  да әкімшілік бағынуы  Кюрасаоға карайды.

Климаты — субэкваториалды, орта жылдық температура +30 °C. Қаңтар айындағы ең төмен  температура: +26…+28 °C. Жаңбырлы кезең: қыркүйектен желтоқсанға дейін. Жауын-шашын көлемі  жылына 500–600 мм. Бұл тегіс және құрғақ Аралдың рельефі өте алуан түрлі. Оның оңтүстік жағалауында шағын шығанақтар мен әсем шығанақтар бар, бұл жағалауда үлкен порттар орналасқан ыңғайлы айлақтар бар.

Кюрасаоның оңтүстік-шығыс бөлігінде Арал астанасы орналасқан. Кюрасаоның солтүстік жағалауының өрескел рельефі жанартаулық жыныстардан тұрады. Аралдың бұл жағы қатты солтүстік желге ұшырайды.

Кюрасаоның солтүстігінде адам тұрмайды, бірақ бірнеше жергілікті ауылдар өте көркем. Аралдың ортасында қатты қираған Ато тас массиві көтеріледі (Хато, 178 м).

Солтүстік-батыста Синт-Кристоффельберг тауы орналасқан-аралдың ең биік нүктесі (теңіз деңгейінен 372 м биіктікте).&lt;ref&gt;[https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=8237 Sint Christoffelberg, Curaçao. Elevation: 372 meters, 1220 feet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930182403/https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=8237 |date=2018-09-30 }} — Peakbagger.com{{ref|en}}&lt;/ref&gt;

Жауын-шашын-жылына 500 мм. Аралдың айналасында ұзартылған маржан рифтері бар.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Shore waves Curacao.jpg
Piscadera Fort and Bay.jpg
Laika ac Willemstad (11694093266).jpg
Curacao toerisme.jpg
The colorful buildings of the Handelskade in Willemstad, Curaçao.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{commonscat|Curaçao}}
{{Солтүстік Америка елдері}}
{{Тәуелді аймақтар}}
{{КАРИКОМ}}

[[Санат:Кюрасао|*]]</text>
      <sha1>s96k30ms4n5mckloo05ix3pn1ibj0sy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кристиан Бейл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>521106</id>
    <revision>
      <id>3620686</id>
      <parentid>3610482</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3620686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67889" sha1="8iqfeqzrndifiu1ebe255r6wr72a9s2" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  = Кристиан Бейл
  |шынайы есімі           = Christian Bale
  |сурет                  = Christian Bale 2014 (cropped).jpg
  |сурет ені              = 220px
  |сурет атауы            = Бейл [[64-ші Берлин халықаралық кинофестивалі|2014 Берлин кинофестивалінде]]
  |туған кездегі есімі  = Кристиан Чарльз Филип Бейл
  |туған күні           = 30.01.1974
  |туған жері           = {{Туғанжері|Пембрукшир|Пембрукширде}}, [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              = {{актер|Ұлыбритания|АҚШ}}
  |азаматтығы             = {{GBR}}&lt;br /&gt;{{USA}}
  |белсенді жылдары       = [[1983 жыл|1983]] — &lt;small&gt;осы уақытқа шейін&lt;small&gt;
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (2011)&lt;br /&gt;«[[Алтын глобус]]» (2011)
  |imdb_id                = 0000288
  |сайты                  =
|ортаққор=Christian Bale}}

'''Кристиан Чарльз Филип Бэйл''' ({{lang-en|Christian Charles Philip Bale}}; {{Туғанкүні|30|1|1974}}, [[Пембрукшир]], [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]]) — [[ағылшындар|ағылшын]] актері.&lt;ref name=&quot;Phase 9&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.phase9.tv/moviefeatures/reignoffire-christianbale.shtml|title=Q&amp;A with Christian Bale|publisher=Phase9.tv|accessdate=3 желтоқсан 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NotWelsh&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.christianbale.net/articles/2000/imdb2000.htm|quote=I was born in Wales but I'm not Welsh – I'm English|title=Christian Bale: American Psycho|publisher=IMDB News|accessdate=21 шілде 2008|archiveurl=//web.archive.org/web/20110723041855/http://www.christianbale.net/articles/2000/imdb2000.htm|archivedate=23 шілде 2011}}&lt;/ref&gt; Алғашқы кинокарьерасын екі [[блокбастер]]ден және тәуелсіз шағын жобалардан, [[арт хаус]]тардан бастаған.

Бейл 13 жасында [[Стивен Спилберг]]тің «[[Күн Империясы (фильм)|Күн Империясы]]» (1987) фильмінде ойнаған ролінде алғаш рет көрермен көзіне түсті. 2000 жылы «[[Америкалық Есалаң (фильм)|Америкалық Есалаң]]» картинасында қанішер Патрик Бэйтменді сомдаған үшін кино сыншылар назарына ілікті. Ол «[[Машинист (фильм)|Машинист]]» (2004) киносында Тревор Резникті ойнау үшін 63 фунт салмақ тастайды, сол үшін оған актерлік шебері үшін жақсы абырой алып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allvoices.com/contributed-news/5890121-christian-bale-lost-63-pounds-and-get-other-110-in-less-than-a-year|title=Christian Bale Lost 63 pounds and get other 110 in less than 9 months!|publisher=Allvoices.com|date=22 мамыр 2010|accessdate=6 қаңтар 2014}}&lt;/ref&gt;

Кристиан Бейл [[Кристофер Нолан]] режиссерлік еткен «[[Бэтмен: Бастама]]» (2005), «[[Қара сері]]» (2008) және «[[Қара сері: Жандану]]» (2012) [[трилогия]]сында [[Бэтмен|Брюс Уэйн/Бэтмен]]ді ойнағаннан кейін көпшілікке таныла бастады. «[[Күрескер (фильм, 2010)|Күрескер]]» (2010) биографиялық фильмінде Дикки Эклундты сомдағаны үшін Бейл сыншылардан жақсы баға алды және бірнеше марапаттарға ие болды, соның ішінде бірінші рет Екінші пландағы үздік ер рөлі номинациясы бойынша [[Оскар сыйлығы|Оскар]] және [[Алтын глобус]] сыйлықтарының иегері атанады және Екінші пландағы үздік ер рөлі үшін [[АҚШ Гильдия киноактерлері марапаты|АҚШ Гильдия киноактерлер]] сыйлығымен марапатталынады. 2013 жылы «[[Америкалық сергелдең]]» драмалық комедиясында ойнайды, сол үшін Бейл екінші рет [[Оскар сыйлығы|Оскар]] номинациясына түседі және бұл номинация бірінші рет үздік ер рөлі үшін еді. Сонымен қатар [[Алтын глобус]] сыйлығының үздік ер ролі - комедия немесе мюзикл номинациясына да ұсынылады.

== Өмірбаяны ==
Бейл [[Пембрукшир]]де ағылшын отбасында дүниеге келген. Оның Дженни есімді анасы цирк актрисасы, әкесі Дэвид Бейл [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африкадан]] шыққан кәсіпкер және ұшқыш,&lt;ref&gt;[http://www.filmreference.com/film/91/Christian-Bale.html Christian Bale profile at] FilmReference.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rourke&quot;&gt;{{cite news|first=Mary|last=Rourke|title=Activist David Bale had commitment to Africa|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2001829381_baleobit04.html|work=The Seattle Times|date=4 қаңтар 2004|accessdate=30 маусым 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Eonl&gt;{{cite news|last=Serpe|first=Gina|title=Christian Bailed Over Alleged Assault; Denies Wrongdoing|url=http://www.eonline.com/news/christian_bailed_over_alleged_assault/3340|accessdate=26 September 2011|publisher=E!|date=22 шілде 2008}}&lt;/ref&gt; өзінен басқа үш әпкесі бар.&lt;ref&gt;http://www.dailymail.co.uk/news/article-2658216/Secrets-Jay-Leno-revealed-New-book-lifts-lid-celebrity-divas-scenes-craziness-shows-22-year-run.html&lt;/ref&gt;

Кристиан Бейл: “Мен [[Уэльс]]те туғанмын бірақ [[валлиліктер|валлилік]] емеспін, мен - ағылшынмын” деп мәлімдеген болатын. Оның балалық шағы Уэлсте, Англияның [[Суррей]] мен [[Дорсет]] графтықтарында және Португалияда өткен.&lt;ref&gt;{{cite web|author=metrowebukmetro|url=http://www.metro.co.uk/showbiz/interviews/66042-60-seconds-christian-bale|title=60 SECONDS: Christian Bale|publisher=Metro.co.uk|date=13 September 2007|accessdate=6 қаңтар 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/8271873/Christian-Bale-Yes-it-is-the-same-guy.html|title=Christian Bale: Yes, it is the same guy|accessdate=9 February 2014|date=21 қаңтар 2011|work=The Daily Telegraph|publisher=Telegraph Media Group Limited|location=London, UK}}&lt;/ref&gt; Ол Борнмут мектебінде оқыған бірақ 16 жасында оқудан шығып кеткен.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Christian Bale: Reluctant Movie Star Talks 'Furnace', 'Hustle'|url=http://variety.com/2013/biz/news/christian-bale-reluctant-movie-star-talks-furnace-hustle-1200884247|accessdate=26 қараша 2013|work=Variety|date=26 қараша 2013}}&lt;/ref&gt;

Оның әке шешесі 1991 жылы ажырасады. Анасы мен әпкесі Шэрон Борнмутта қала береді, өзі әкесімен бірге он жеті жасында [[Лос Анжелес]]ке көшіп кетеді.&lt;ref name=&quot;Sister&quot;&gt;{{cite news|title=Sister of Hollywood star Christian Bale faces losing her home|url=http://www.bournemouthecho.co.uk/news/5037278.Sister_of_Hollywood_star_Christian_Bale_faces_losing_her_home|accessdate=12 шілде 2013|newspaper=Bournemouth Echo|date=3 наурыз 2010}}&lt;/ref&gt; Ол 1982 жылы Lenor-дың жарнамасына түседі. 1984 жылы Уэст Энд театрында [[Роуэн Аткинсон]]мен бірге ''Оқымысты'' спектакліне қатысады.&lt;ref&gt;Kamarauskas, K. [http://www.thespiannet.com/actors/B/bale_christian/index.shtml Christian Bale profile at Thespian Net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201227035539/http://www.thespiannet.com/actors/B/bale_christian/index.shtml |date=2020-12-27 }}; accessed 19 наурыз 2014.&lt;/ref&gt;

== Мансап ==
=== 1986–1998 ===
[[Сурет:Ch Bale 02.jpg|220px|нобай|оңға|«[[Күн Империясы (фильм)|Күн Империясының]]» промоушеніндегі 14 жастаға Кристиан Бейл, ақпан 1988 жыл]]
Кеңестік-скандинавиялық «Мио, Менің Миом» (1987) атты фильмде Бейлдің үлкен кинодағы дебюті болды. Бұл картинада Владимир Грамматиков режиссерлік еткен [[Астрид Линдгрен]]нің балалар ертегісі бойынша Юм-юм деген кейіпкерді бейнелейді.

1987 соңына қарай ол [[Стивен Спилберг]]тің «[[Күн Империясы (фильм)|Күн Империясы]]» драмалық фильміне түседі. Фильм оқиғасы [[Джеймс Баллард]]тың өзі аттас автобиографиялық романның желісі бойынша түсірілген. Сюжет бойынша Бейлдің кейіпкері ата-анасымен [[Шаңхай|Шанхайда]] тұрып жатады. Екінші Дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін отбасысымен өте нашар жағдайдағы жапон лагерінде тап болады. Кристиан бейл АҚШ Ұлттық киносыншылар кеңесінен «Көрнекті жас актер жұмысы» марапатын алады.

1989 жылы [[Уильям Шекспир]]дің пьесасы бойынша «[[Генрих V (фильм, 1989)|Генрих V]]» картинасына түседі.&lt;ref name=&quot;bbc wales&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/wales/arts/sites/themes/film/christian_bale.shtml|title=BBC Wales – Arts – Christian Bale|work=[[BBC Wales]]|publisher=BBC|accessdate=13 сәуір 2009|archiveurl=http://www.webcitation.org/69gaGW1rK|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt; Сосын «[[Қазына аралы (фильм, 1990)|Қазына аралы]]» (1990) [[Роберт Стивенсон]]ның романы және «Джентельменше кісі өлімі» (1991) [[Джон ле Карре]]нің детективі бойынша қатарынан екі телевизиялық фильмдерге түседі.

1992 жылы Бейл [[The Walt Disney Company|Диснейдің]] классикалық голливуд жанрындағы «Жаңалық сатушылар» ретро мюзиклінде басты ролді сомдайды. Түсірілім кезінде ол ән айту мен билеуді үйренеді. Картина сәтсіз шыққанмен, сыншылар фильмге қатысқан жас актерлерге жақсы баға берді. Билеуді үйреніп алған соң Бейл келесі картинаға түседі. «Свингерлер» (1993) атты соғысқа қарсы фильмінде актер кәсіби бишілермен бірнеше күрделі хореграфиялық көріністерге қатысады.&lt;ref name=&quot;cnn knight&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/Movies/07/28/christian.bale/index.html|title='Knight's' Bale: Who is that masked man?|date=28 шілде 2008|publisher=[[CNN|CNN: Showbiz/Movies]]|accessdate=20 сәуір 2009}}&lt;/ref&gt; Бейл актриса [[Вайнона Райдер]]дің ұсынысынан кейін Джиллиан Армстронгтың 1994 жылы шыққан «Кішкентай әйелдер» фильмінде ойнайды.&lt;ref name=&quot;bbc wales&quot;/&gt; Диснейдің «[[Покахонтас (мультфильм)|Покахонтас]]» (1995) мультфильмінде Томасты дыбыстады және 1997 жылы Тодд Хейнстің «Нәзік алтын тамыр» картинасында Артур Стюартты бейнелейді.&lt;ref name=&quot;cnn knight&quot; /&gt; 1999 жылы [[Кевин Клайн]], [[Мишель Пфайффер]], [[Стэнли Туччи]] және [[Руперт Эверетт]] сияқты жұлдыздармен [[Уильям Шекспир]]дің «Жазғы түндегі ұйқы» фильмінде Деметрийді ойнайды.&lt;ref name=&quot;cnn knight&quot;/&gt;

=== 1999–2004 ===
1999 жылы Бейл [[Брет Истон Эллис]]тің романы желісі бойынша Мэри Харрон режиссерлік еткен «[[Америкалық Есалаң (фильм)|Америкалық Есалаң]]» фильмінде қанішер Патрик Бэйтменді сомдады. Бұл жобада Бейлдің орнына [[Леонардо Ди Каприо]] болу керек болған, алайда соңғысы «[[Жағалау (фильм)|Жағалау]]» кинокартинасына түсетіні белгілі болды. Кристиан Бейл өзінің кейіпкер мінезін зерттеді, романда суреттелгендей дене бітімін ұқсату үшін күнге күйіп, физикалық түрде дайындалды.&lt;ref&gt;Fischer, Paul. [http://www.crankycritic.com/qa/pf_articles/christianbale.html &quot;Unmasking an American Psycho.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000613080016/http://www.crankycritic.com/qa/pf_articles/christianbale.html |date=2000-06-13 }} ''The Cranky Critic''; retrieved 15 мамыр 2006.&lt;/ref&gt; «Америкалық Есалаң» [[Сандэнс кинофестивалі]]нде 2000 жылы тұсауы кесілді. [[Роджер Эберт]] киноны сынға алды, оған порнография&lt;ref name=&quot;McCormick&quot;&gt;McCormick, Moira. [http://video.barnesandnoble.com/search/interview.asp?CTR=104632 &quot;Christian Bale&amp;nbsp;– Good Christian Talks About Playing a Yuppie from Hell&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204080229/http://video.barnesandnoble.com/search/interview.asp?CTR=104632 |date=2008-12-04 }} Barnes &amp; Noble.com, 5 September 2000; retrieved 15 мамыр 2006.&lt;/ref&gt; және осы фестивальдегі «жағымсыз кино» деп атады.&lt;ref name=&quot;Kaufman&quot;&gt;Kaufman, Anthony. {{Wayback|df=yes|date=20030224004430|url=http://www2.indiewire.com/people/int_Harron_Mary_000414.html|title=&quot;INTERVIEW: 9-Months Pregnant and Delivering &quot;American Psycho&quot;, Director Mary Harron.&quot;}} ''indieWIRE''; 14 сәуір 2006; retrieved 15 мамыр 2006.&lt;/ref&gt; Бірақ та &quot;Харрон сараңдық жайлы романды мансапқор ер адам туралы фильмге айналдырды&quot; деп жақсы шолу жазып кетті.&lt;ref&gt;Ebert, Roger. [http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20000414/REVIEWS/4140303/1023 &quot;American Psycho&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121223151935/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20000414/REVIEWS/4140303/1023 |date=2012-12-23 }}, ''Chicago Sun-Times'', 14 сәуір 2000; retrieved 17 мамыр 2006.&lt;/ref&gt;

14 сәуір 2000 жылы [[Lionsgate]] картинаны кинотеатрларға шығарды. 2000 жылы қайтадан дәулетті қанішер ролін [[Джон Синглтон]]ның «Шафт» киносында ойнады. «Америкалық Есалаң» киносынан кейінгі алғашқы басты ролде сомдаған фильмі — Джон Мэдден түсірген «[[Капитан Кореллидің таңдауы]]» атты туындысы болды. Мұнда ол басты рөлдегі [[Николас Кейдж]]тің кейіпкерімен Пелагияның ([[Пенелопе Крус|Пенелопа Крус]]) махаббаты үшін бақталасқан грек балықшысы Мандрасты бейнеледі. «Барлық кішкентай жануарлардан» кейінгі бұл жоба Бейлдің Джон Хартпен екінші рет бірге жұмыс істеуі еді.

2002 мен 2003 жылдар аралығында Бейл қатарынан үш фильмге түседі. Алғашқысы сыншылардан жақсы баға алған «Лорел Каньон» (2002) драмасы.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Laurel Canyon (2003)|url=http://www.rottentomatoes.com/m/laurel_canyon|publisher=Rotten Tomatoes}}&lt;/ref&gt; «Ютландия ханзадасынан» (1994) кейінгі Бейлдің [[Кейт Бекинсэйлмен]] екінші рет киноға бірге түсуі еді.&lt;ref&gt;[http://www.metacritic.com/video/titles/laurelcanyon &quot;Laurel Canyon&quot; at Metacritic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210216013913/https://www.metacritic.com/movie/laurel-canyon |date=2021-02-16 }}; retrieved 15 мамыр 2006.&lt;/ref&gt;

Постапокалиптика стиліндегі фантастикалық «[[От қуаты]]» фильмінде басты ролдерді [[Мэттью Макконахи]]мен сомдады. Олар кейіпкерлеріне ену үшін бокспен айналысты.&lt;ref name=&quot;Chavel&quot;&gt;Chavel, Sean. [http://www.ugo.com/channels/filmTv/features/reignoffire/christianbale.asp &quot;Interview with Christian Bale of Reign of Fire.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050410033316/https://www.ugo.com/channels/filmTv/features/reignoffire/christianbale.asp |date=2005-04-10 }} ''UnderGroundOnline''; retrieved 8 маусым 2006.&lt;/ref&gt;

2002 жылы бюджеті 20 млн. доллар құрап, кассалық түсімі бар болғаны 5 млн. доллар тапқан «[[Эквилибриум]]» картинасына түседі.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=equilibrium.htm|title=Equilibrium (2002)|publisher=Box Office Mojo|accessdate=13 сәуір 2009}}&lt;/ref&gt; Сюжет бойынша болашақ өмірде халықтың бәрі эмоциядан айырылған себебі адамның сезімі кесірінен үшінші дүниежүзілік соғыс болып, бүкіл әлемнің күл талқаны шыққан. Бейл фильмде эмоцияға берілген адамдарды көзін жойып отыратын клерик Джон Престонды сомдады.

Бір жыл үзілістен кейін Бейл психологиялық «[[Машинист (фильм)|Машинист]]» триллерінде Тревор Резникті ойнау үшін 2004 жылы оралады. Бейл рөлге дайындалып кейіпкерге ұқсау үшін арықтай бастайды. Ол кофе мен алмадан тұратын диетаға отырады, соның арқасында Бейл бірнеше айдың ішінде 63 фунт (27 кг) салмақ тастайды.&lt;ref name=&quot;RadioFree&quot;&gt;{{cite web|last=Lee|first=Michael J.|url=http://movies.radiofree.com/interviews/themachi_christian_bale.shtml|title=Interviews Christian Bale, The Machinist|accessdate=5 мамыр 2008|date=4 қазан 2004|publisher=Radio Free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IGN&quot;&gt;{{cite web|last=Gilchrist|first=Todd|url=http://movies.ign.com/articles/557/557527p1.html|title=IGN Interviews Christian Bale|work=IGN FilmForce|date=15 қазан 2004|accessdate=15 қазан 2004}}&lt;/ref&gt; Түсірілімнен кейін актердің салмағы 55 кг құрады.&lt;ref name=&quot;RadioFree&quot;/&gt; Бюджеті 5 млн. доллар болған Машинист фильмі [[Rotten Tomatoes]] сайтында сыншылардан 77% жақсы баға алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Machinist (2004)|work=Rotten Tomatoes|publisher=IGN Entertainment|url=http://www.rottentomatoes.com/m/machinist|accessdate=24 March 2008}}&lt;/ref&gt;

=== Бэтмен трилогиясы ===
[[Сурет:Christianbale.jpg|thumb|left|upright|Кристиан Бейл, 2005 жыл]]
Бейл «Мәңгілік Бэтмен» (1995) және «Бэтмен және Робин» (1997) фильмдеріндегі кейіпкер [[Дик Грейсон|Робин]]нің рөліне байқаудан өтеді, алайда бұл рөль [[Крис О'Доннелл]]ге бұйырады деген мәлімет тарайды. Дегенмен [[2008 жыл]]ы Бейлдің берген сұхбатында мұны жоққа шығарды.&lt;ref&gt;''ShortList'' (issue 42, page 28), 17 шілде 2008.&lt;/ref&gt; 2004 жылы «[[Машинист (фильм)|Машинист]]» фильмінен кейін Бейл басты рөлде [[Кристофер Нолан]]ның «[[Бэтмен: Бастама]]» атты картинада [[Бэтмен]]ді және оның альтер-эгосы Брюс Уэйнді сомдайтыны белгілі болды. Бұл рөлге [[Джейк Джилленхол]]мен бақталасқа түскен болатын.&lt;ref&gt;Otto, Jeff. [http://movies.ign.com/articles/495/495335p1.html &quot;David S. Goyer Talks Batman, Iron Man, Comics and More&quot;] IGN ''FilmForce'', 27 February 2004; retrieved 16 мамыр 2006.&lt;/ref&gt;

Бэтменнің шымыр денесіне ұқсау үшін Бейлге жаттығуға алты ай уақыт берілді. Жеке бапкердің көмегі арқасында жарты жыл шамасында 100 фунт (45 кг) салмақ жинайды. Ол 130-дан 230 фунтқа дейін барады.&lt;ref&gt;Jordan, Sean. {{Wayback|df=yes|url=http://www.femmefatales.com/?p=44|title=&quot;Christian Bale: Belatedly Blabbing Batman&quot;|date=20061007195233}}, ''Femme Fatales'', шілде/тамыз 2005; retrieved 16 мамыр 2006.&lt;/ref&gt; Кейін ол режиссер қалаған салмағынан асып түскенін байқайды, түсірілім басталған уақытта Бейл салмағын 190 фунтқа дейін түсіреді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://movies.about.com/od/batman/a/batmancb060805.htm|title=About.com interview |publisher=Movies.about.com|date=30 қазан 2009|accessdate=26 February 2010}}&lt;/ref&gt;

Бейл Бэтмен ролін сомдауға алғашында сенімсіздік танытады. Кейіпкерге ену үшін Бэтмен туралы жазылған әртүрлі комикстерді оқиды. Ол кейіпкері туралы былай сипаттама береді: &quot;Бэтмен ішіне зұлымын тыққан тұйық тұлға. Бэтмен өте адал және өзіне жауап бере алатын жан. Ол кісі өлтіріп немесе озбырлық жасай алады бірақ та ол өз-өзін қолда ұстай біледі.&quot; Түсірілім кезінде Бейл үшін ең қиын нәрсе Бэтменнің костюмі болды. &quot;Костюм іші ыстық, терлейсің, маскадан басын ауырып кетеді алайда осы үшін тастап кетпеймін мен Бэтменді ойнауға тиістімін,&quot; деп ол айтқан болатын.&lt;ref&gt;Dawson, Angela. [http://www.azcentral.com/ent/movies/articles/0610bale10.html &quot;Bale on Batman&quot;] ''The Arizona Republic'', 10 маусым 2005; retrieved 16 мамыр 2006.&lt;/ref&gt; Фильм промоушеніндегі сұхбаттарда және арнайы іс шараларда Бейл америкалық акцентті ұстап жүрді.&lt;ref&gt;Morales, Wilson. [http://www.blackfilm.com/20050610/features/christianbale.shtml &quot;Batman Begins: An Interview with Christian Bale&quot;]; accessed 19 March 2014.&lt;/ref&gt;

«Бэтмен: Бастама» АҚШ-та 15 маусым 2005 жылы тұсауы кесілді. Шығаруға $ 135 млн кеткен картина әлем бойынша $ 370 млн табыс алып келді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=batmanbegins.htm|title=Batman Begins (2005)|publisher=Box Office Mojo|accessdate=13 сәуір 2009}}&lt;/ref&gt; Фильм сыншылар мен жанкүйерлерден жақсы баға алды, соның арқасында [[Сатурн марапаты]]ның үздік актер номинациясы бойынша және MTV Movie Awards-та үздік қаһарман марапатын жеңіп алады.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.smh.com.au/news/fashion/gay-cowboys-the-best-kissers/2006/06/04/1149359608529.html|title=Gay cowboys the best kissers|date=4 маусым 2006|work=The Sydney Morning Herald|accessdate=13 сәуір 2009}}&lt;/ref&gt;

Бейл Бэтмен рөлін «[[Қара сері]]» атты сиквелде жалғастырады. Бұл картина АҚШ-қа [[18 шілде]] [[2008 жыл]]ы шығады. Алғашқы уик-эндте АҚШ бойынша рекордтық $158,4 млн пайда әкеледі.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Dark Knight Sets Weekend Box-Office Record|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,386822,00.html|publisher=Fox News Channel|agency=Associated Press|date=21 шілде 2008}}&lt;/ref&gt; 10 күн ішінде $ 300 млн, 18 күн ішінде $ 400 млн және 43 күнде $ 500 млн шегіне жетіп, америкалық кассалық түсіміне қатарынан үш рекорд орнатады.&lt;ref&gt;{{cite news|title=The Dark Knight Rewrites Box Office Record Books|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5jIoMPprXFl4emMKV7YkA7XIACbGg|publisher=Google News|agency=Agence France-Presse|date=22 шілде 2008}}&lt;/ref&gt; Фильм әлем бойынша $ 1 млрд аса табыс жинап, сол уақыттағы ең табысты фильмдерде төртінші орын алады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/world|title=Box Office Mojo: All Time Worldwide Box Office Grosses|publisher=Boxofficemojo.com|accessdate=26 February 2010}}&lt;/ref&gt;

Ол картинаның соңғы бөлімі «[[Қара сері: Жандану]]» деп аталатын екінші сиквелінде ролін қайтадан сомдайды. «Қара рыцарь: Жандану» АҚШ-та 20 шілде 2012 жылы тұсаукесері болады.&lt;ref&gt;{{cite news|author=Ray Subers|title='Batman' Returns 20 шілде 2012|work=Box Office Mojo|date=30 сәуір 2010|url=http://boxofficemojo.com/news/?id=2747&amp;p=.htm|accessdate=30 сәуір 2010}}&lt;/ref&gt; Бұл фильм де сыншылардан жақсы баға алып, әлем бойынша $ 1 млрд аса табыс жинайды. Қазіргі уақытта Бейл түскен фильмдеріндегі ең табысты осы картина болып табылады.

=== 2006–2009 ===
[[Сурет:Christian Bale - 002.jpg|thumb|upright|alt=Close-up of Christian Bale's face.|Бейл, 2008 жыл]]
Бэтмен: Бастамасынан кейін Бейл тәуелсіз жобаларға оралады. Ол [[Дэвид Эйер]]дің «Қиын кездер» криминалды драмасында басты ролде [[Фредди Родригес]] және [[Ева Лонгория]] сынды актерлермен ойнайды. Бейл посттравматикалық стресске ұшыраған Ауған соғысының ардагері Ішкі Қауіпсіздік Департаментіне федерал агенттігі болып жұмыс істейтін Джим Лютер Дэвис есімді кейіпкерді бейнеледі. Фильм 2005 жылы [[Торонто кинофестивалі]]нде көрсетіледі, көпшілікке үлкен прокатқа 10 қараша 2006 жылы шығады.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.usatoday.com/life/movies/news/2005-07-26-blanchett-toronto_x.htm|title=Blanchett joins Toronto festival lineup|date=26 шілде 2005|work=USA Today|agency=Associated Press|accessdate=13 сәуір 2009}}&lt;/ref&gt;

2005 жылы [[Терренс Малик]] режиссерлік еткен «[[Жаңа әлем (фильм)|Жаңа әлем]]» картинасына түседі. Фильмде басты ролде [[Колин Фаррелл]] Джон Смитті, [[К'Орианка Килчер]] Покахонтасты бейнеледі. Бейл мұнда екінші пландағы кейіпкер Джон Рольфты ойнады. Картина АҚШ прокатында сәтсіз болады тек әлем бойынша жинаған табысы ($ 29 млн) кино шығының ақтайды (фильм бюджеті $ 30 млн).&lt;ref&gt;{{cite web|title=The New World at Box Office Mojo|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=newworld.htm}}&lt;/ref&gt;

2006 жылы Бейл төрт жобаға қатысады. Неміс режиссері [[Вернер Херцог]]тың «[[Құтқару таңы]]» әскери драмасында [[Вьетнам соғысы]] кезінде ұшағы құлаған АҚШ ұшқышы Дитер Денглерді ойнады. Херцог Бейлдің актерлік шеберіне үлкен әсер қалдырды, ол: &quot;Мен оны өз заманындағы өте талантты актер деп есептеймін. Бэтменге дейін біз өзіміздің жеке ойымызды әлдеқашан жасап қойғанмыз,&quot; деген болатын.&lt;ref&gt;[https://www.femalefirst.co.uk/movies/movie-news/Christian+Bale-15606.html &quot;Herzog Hails Bale&quot;] ''Female First'', 24 March 2006; retrieved 17 мамыр 2006.&lt;/ref&gt;

{{quote box|width=30%|align=left|quote=&quot;Мен көптеген фильмдерде лас болып, топырақ үстімен жорғалап жүрдім. &quot;Құтқару таңында&quot; мен тер және кір киімді күнде киіп күн астына күйдім, мұнда да тура сондай. Менінше вестерндер лас болу керек оларға әдемі әрі таза болуға міндетті емес, сондықтан мен қолымды жумай жүрдім&quot;|source=''Юмаға дейін'' дегенге Кристиан Бейлдің сұхбаты&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=36600|title=3:10 to Yuma: Christian Bale vs. Russell Crowe|publisher=Comingsoon.net|date=3 September 2007|accessdate=26 February 2010}}&lt;/ref&gt;}}

«[[Престиж (фильм)|Престиж]]» картинасы Кристофер Присттің өзі аттас роман желісі бойынша Викториандық кезеңіндегі екі сиқыршы бақталасқаны туралы еді, Бейл ''Бэтмен: Бастамадан'' кейінгі актер [[Майкл Кейн]] және режиссер Кристофер Ноланмен қайта бастары қосылды. Престиждің актерлер құрамында [[Хью Джекман]], [[Скарлетт Йоханссон]], [[Дэвид Боуи]] және [[Пайпер Перабо]] болды. «[[Мен ол жерде жоқпын]]» биографиялық фильмінде Тодд Хейнс және [[Хит Леджер]]мен қайтадан жұмыс жасады. Кинода ол [[Боб Дилан]]ды бейнеледі. Ол [[Рассел Кроу]]мен табысты әрі сәтті шыққан вестерн жанрындағы «[[Юмаға дейін]]» кинолентасына түседі.

Бейл 2009 жылы «[[Терминатор: Құтқару]]» фильмінде [[Джон Коннор]]ды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=41681|title=Is Josh Brolin the New Terminator?|publisher=Comingsoon.net|date=6 February 2008|accessdate=26 February 2010}}&lt;/ref&gt; және [[Майкл Манн]]ың «[[Джонни Д.]]» драмасында агент [[Мелвин Пёрвист]]і ойнайды.&lt;ref&gt;{{cite news|author=Fleming, Michael; Adalian, Josef|title=Bale on Depp's Trail in 'Public'|url=http://www.variety.com/article/VR1117978883.html?categoryid=13&amp;cs=1|work=Variety|date=10 January 2008|accessdate=11 January 2008}}&lt;/ref&gt;

=== 2010–қазіргі уақыт ===
[[Сурет:Christian Bale AA 2011.jpg|170px|нобай|оңға|Бейл 83-ші Оскар сыйлығында]]
2010 жылы Бейл [[Марк Уолберг]]пен [[Дэвид Оуэн Расселл|Дэвид О. Расселл]]дың «[[Күрескер (фильм, 2010)|Күрескер]]» драмасына түседі. Дикки Эклундты сомдау үшін ол 30 фунт (14 кг) салмақ жоғалтады, сол үшін Бейл бірнеше марапаттардың иегері атанады: Екінші пландағы үздік ер ролі номинациясы бойынша [[Оскар сыйлығы|Оскар]] және [[Алтын глобус]] сыйлықтары және одан басқа 30-ға жуық марапаттар.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Christian Bale wins Oscar for &quot;The Fighter&quot;|url=http://www.reuters.com/article/2011/02/28/us-oscars-supportactor-idUSTRE71R0OX20110228|accessdate=9 мамыр 2015|agency=Reuters|date=28 February 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://nymag.com/daily/entertainment/2009/05/melissa_leo_to_control_christi.html|title=Melissa Leo to Control Christian Bale and Mark Wahlberg's Bedtimes|last=Barshad|first=Amos|date=20 мамыр 2009|work=New York|accessdate=4 маусым 2009}}&lt;/ref&gt;

2010 жылы желтоқсанда Бейл режиссер [[Чжан Имоу]]дың «[[Соғыс гүлдері]]» атты тарихи әскери драмасында ойнайтыны белгілі болды.&lt;ref name=&quot;hollywoodreporter&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/christian-bale-star-zhang-yimou-64417|title=Christian Bale to Star in Zhang Yimou film|work=The Hollywood Reporter|accessdate=25 September 2011|first=Jonathan|last=Landreth|date=22 желтоқсан 2010}}&lt;/ref&gt;

2013 жылы Бейл [[Скотт Купер]]дің «Күлден» триллерінде Рассел Бейзді бейнеледі&lt;ref name=&quot;Cinema Blend&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cinemablend.com/new/Christian-Bale-Casey-Affleck-Zoe-Saldana-Confirmed-Out-Furnace-30296.html|title=Christian Bale, Casey Affleck And Zoe Saldana Confirmed For Out of the Furnace|publisher=CinemaBlend.com|accessdate=9 сәуір 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Awards Daily&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.awardsdaily.com/2012/04/christian-bale-and-casey-affleck-confirmed-for-scott-coopers-out-of-the-furnace|title=Christian Bale and Casey Affleck Confirmed for Scott Cooper’s Out of the Furnace|publisher=AwardsDaily|accessdate=9 сәуір 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Collider&quot;&gt;{{cite web|url=http://collider.com/out-of-the-furnace-christian-bale-casey-affleck-zoe-saldana/157398|title=Christian Bale, Casey Affleck, Zoe Saldana, and Sam Shepard Confirmed to Star in OUT OF THE FURNACE|publisher=Collider.com|accessdate=9 сәуір 2012}}&lt;/ref&gt; және «[[Америкалық сергелдең]]» фильмінде Дэвид О. Расселлмен қайтадан жұмыс жасады (Біріншісі ''Күрескер'' (2010) картинасы).&lt;ref name=&quot;COLLIDER&quot;&gt;{{cite web|url=http://collider.com/david-o-russell-movie-american-hustle|title=David O. Russell’s Next Film Gets New Title: AMERICAN HUSTLE|first=Adam|last=Chitwood|date=15 сәуір 2013|publisher=collider.com|accessdate=16 сәуір 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Indiewire&quot;&gt;{{cite web|url=http://blogs.indiewire.com/theplaylist/david-o-russell-takes-on-crime-drama-american-bullshit-previously-eyed-by-ben-affleck#.T_qiI_U7fOA|title=David O. Russell Eyes Crime Drama 'American Bullshit'; Christian Bale Sought To Star|publisher=Indiewire.com|accessdate=9 шілде 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Total Film&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.totalfilm.com/news/david-o-russell-and-christian-bale-to-reunite-on-american-bullshit|title=David O. Russell and Christian Bale to reunite on American Bullshit|publisher=TotalFilm.com|accessdate=9 шілде 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NME&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nme.com/filmandtv/news/christian-bale-on-for-american-bullshit-with-david/266114|title=Christian Bale on for 'American Bullshit' with David O. Russell|work=NME|accessdate=9 шілде 2012}}&lt;/ref&gt; Фильмде алаяқ Ирвинг Розенфельдтке ұқсау үшін 43 фунт (27 кг) салмақ қосып, шашын алады және бойын 7,6 см кішірейтеді.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Christian Bale's one-two punch with 'Furnace,' 'Hustle'|author=Mandell, Andrea|date=3 желтоқсан 2013|url=http://www.usatoday.com/story/life/people/2013/12/03/christian-bale-talks-out-of-the-furnace-and-american-hustle/3817069/}}&lt;/ref&gt; Эпизодтық ролде ойнайтын Де Ниро алғашында Бейлді көргенде танымай қалғандығын айтты.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Christian Bale's 'American Hustle' Transformation Even Fooled Co-Star|author=Rosen, Christopher|date=20 желтоқсан 2013|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/12/09/christian-bale-american-hustle_n_4412611.html|work=The Huffington Post|accessdate=6 January 2014}}&lt;/ref&gt; 12 желтоқсан 2014 жылы шыққан&lt;ref name=&quot;Collider.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://collider.com/assassins-creed-movie-release-date-exodus-release-date|title=ASSASSIN’S CREED Set for 22 мамыр 2015; Ridley Scott's Moses Epic EXODUS Lands 12 желтоқсан 2014; Jason Reitman's LABOR DAY Arrives 25 желтоқсан|publisher=Collider.com|accessdate=19 қазан 2013}}&lt;/ref&gt; [[Ридли Скотт]]ың «[[Көш: Құдайлар мен патшалар]]» фильмінде Бейл [[Мұса]]ны сомдады.&lt;ref name=&quot;Deadline&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.deadline.com/2013/03/christian-bale-eyeing-moses|title=Christian Bale Eyeing Moses?|publisher=Deadline.com|accessdate=19 қазан 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hollywood Reporter&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/joel-edgerton-play-ramses-ridley-604967|title=Joel Edgerton to Play Ramses in Ridley Scott's 'Exodus'|publisher=HollywoodReporter.com|accessdate=19 қазан 2013}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
29 қаңтар 2009 жылы Кристиан Бейл бұрынғы модель, визажист, актриса [[Вайнона Райдер]]дің көмекшісі Сандра “Сиби” Блажичке (1970 ж. туған) үйленеді. Екеуінің 2005 ж. туған қызы және 2014 ж. дүниеге келген ұлы бар.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/2446065/Christian-Bale---profile.html|archiveurl=//web.archive.org/web/20080728222950/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/2446065/Christian-Bale---profile.html|archivedate=28 шілде 2008|title=Christian Bale  profile|last=Singh|first=Anita|date=23 шілде 2008|work=The Daily Telegraph|accessdate=13 сәуір 2009|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imdb.com/news/ni0060707|title=Bale Becomes a Father|accessdate=15 шілде 2008|date=29 наурыз 2005|publisher=Internet Movie Database|work=Wenn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Craig|last=McLean|url=http://www.theage.com.au/news/Film/Suit-yourself-mate/2005/05/26/1116950815155.html|title=Suit yourself, mate|accessdate=15 шілде 2008|date=29 мамыр 2005|work=The Age|location=Melbourne}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://celebritybabies.people.com/2014/03/08/christian-bale-sibi-blazic-pregnant-expecting-second-child|title=Second Child on the Way for Christian Bale|date=8 наурыз 2014|work=People|accessdate=9 наурыз 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nydailynews.com/entertainment/gossip/christian-bale-wife-baby-boy-article-1.1908469 Christian Bale, wife Sibi welcome baby boy - NY Daily News BY RACHEL MARESCA ; Tuesday, тамыз 19, 2014, 9:12 AM]&lt;/ref&gt; 1992 жылдан бері Бейлдер [[Лос Анжелес]]те тұрып келеді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/film/2005/jun/05/features.magazine|title=Dark Star|last=Hoad|first=Phil|date=5 маусым 2005|work=The Guardian|accessdate=13 сәуір 2009|location=London}}&lt;/ref&gt;

Марқұм әкесі сияқты Бейл де [[Greenpeace|Гринпис]] және [[Әлемдік жабайы табиғат қоры]] сияқты экологиялық ұйымдарды белсене қолдайды. Бейл жұбайы Сиби екеуі Дайан Фосси Горилло қорының қамқоршылар тобына кіреді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gorillafund.org/page.aspx?pid=419 |title=Dian Fossey Gorilla Fund |publisher=Gorillafund.org |date=2014-04-14 |accessdate=2014-05-16}}&lt;/ref&gt; Бейл феминист [[Глория Стейнем]]нің өгей ұлы.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Denes|first1=Melissa|title='Feminism? It's hardly begun'|url=http://www.theguardian.com/world/2005/jan/17/gender.melissadenes|accessdate=23 желтоқсан 2014|work=The Guardian|date=16 January 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blogs.indiewire.com/womenandhollywood/feminist-dad-of-the-day-christian-bale|title=Feminist Dad of the Day: Christian Bale|publisher=Women and Hollywood|date=25 шілде 2012 |accessdate=2 January 2015}}&lt;/ref&gt;

== Фильмография ==
[[Сурет:ChristianBaleJun09 flipped.jpg|нобай|оңға|Кристиан Бейл ''Лос Анжелес кинофестивалінде'' 2009 ж.]]
{| class=&quot;wikitable standard&quot;
|-
!Жыл
!Қазақша атауы
!Шынайы атауы
!Кейіпкер
|-
|[[1986 жыл|1986]]
|Анастасия: Сырлы Анна (ТВ)
|''Anastasia: The Mystery of Anna''
|[[Алексей Николаевич|Алексей]]
|-
|[[1987 жыл|1987]]
|Мио, Менің Миом
|''Mio in the Land of Faraway''
|Юм-Юм
|-
|[[1987 жыл|1987]]
|[[Күн Империясы (фильм)|Күн Империясы]]
|''Empire of the Sun''
|Джим Грэм
|-
|[[1989 жыл|1989]]
|[[Генрих V (фильм, 1989)|Генрих V]]
|''Henry V''
|Жас бала
|-
|[[1990 жыл|1990]]
|[[Қазына аралы (фильм, 1990)|Қазына аралы]] &lt;small&gt;(ТВ)&lt;/small&gt;
|''Treasure Island''
|Джим Хокинс
|-
|[[1991 жыл|1991]]
|Джентельменше кісі өлімі &lt;small&gt;(ТВ)&lt;/small&gt;
|''A Murder of Quality''
|Тим Перкинс
|-
|[[1992 жыл|1992]]
|Жаңалық сатушылар
|''Newsies''
|Джек Келли
|-
|[[1993 жыл|1993]]
|Свингерлер
|''Swing Kids''
|Томас Бергер
|-
|[[1994 жыл|1994]]
|Ютландия ханзадасы
|''Prince of Jutland''
|Амлед
|-
|[[1994 жыл|1994]]
|Кішкентай әйелдер
|''Little Women''
|Лори
|-
|[[1995 жыл|1995]]
|[[Покахонтас (мультфильм)|Покахонтас]] &lt;small&gt;(анимация)&lt;/small&gt;
|''Pocahontas''
|Томас (дауысы)
|-
|[[1996 жыл|1996]]
|Құпия агент
|''The Secret Agent''
|Стиви
|-
|[[1996 жыл|1996]]
|[[Ханымның суреті (фильм)|Ханымның суреті]]
|''The Portrait of a Lady''
|Эдвард Розьер
|-
|[[1997 жыл|1997]]
|Метролэнд
|''Metroland''
|Крис Ллойд
|-
|[[1998 жыл|1998]]
|[[Нәзік алтын тамыр]]
|''Velvet Goldmine''
|Артур Стюарт
|-
|[[1998 жыл|1998]]
|Барлық кішкентай жануарлар
|''All the Little Animals''
|Бобби Платт
|-
|[[1999 жыл|1999]]
|Жазғы түндегі түс
|''A Midsummer Night's Dream''
|Деметрий
|-
|[[1999 жыл|1999]]
|Исаның анасы - Мария &lt;small&gt;(ТВ)&lt;/small&gt;
|''Mary, Mother of Jesus''
|[[Иса Мәсих|Иса]]
|-
|[[2000 жыл|2000]]
|[[Америкалық Есалаң (фильм)|Америкалық Есалаң]]
|''American Psycho''
|[[Патрик Бэйтмен]]
|-
|[[2000 жыл|2000]]
|[[Шафт (фильм, 2000)|Шафт]]
|''Shaft''
|Уолтер Уэйд
|-
|[[2001 жыл|2001]]
|[[Капитан Кореллидің таңдауы]]
|''Captain Corelli’s Mandolin''
|Мандрас
|-
|[[2002 жыл|2002]]
|Лорел Каньон
|''Laurel Canyon''
|Сэм
|-
|[[2002 жыл|2002]]
|[[От қуаты]]
|''Reign of Fire''
|Куинн
|-
|[[2002 жыл|2002]]
|[[Эквилибриум]]
|''Equilibrium''
|Клерик Джон Престон
|-
|[[2004 жыл|2004]]
|[[Машинист (фильм)|Машинист]]
|''The Machinist''
|Тревор Резник
|-
|[[2005 жыл|2005]]
|[[Бэтмен: Бастама]]
|''Batman Begins''
|[[Бэтмен|Брюс Уэйн / Бэтмен]]
|-
|[[2005 жыл|2005]]
|Қиын кездер
|''Harsh Times''
|Джим Дэвиc
|-
|[[2005 жыл|2005]]
|[[Жаңа әлем (фильм)|Жаңа әлем]]
|''The New World''
|Джон Рольф
|-
|[[2006 жыл|2006]]
|[[Құтқару таңы]]
|''Rescue Dawn''
|Дитер Денглер
|-
|[[2006 жыл|2006]]
|[[Престиж (фильм)|Престиж]]
|''The Prestige''
|Альфред Борден/Фэлон
|-
| [[2007 жыл|2007]]
| [[Мен ол жерде жоқпын]]
| ''I’m Not There''
| [[Боб Дилан]]/Джон/Джек
|-
| [[2007 жыл|2007]]
| [[Юмаға дейін]]
| ''3:10 to Yuma''
| Дэн Эванс
|-
| [[2008 жыл|2008]]
| [[Қара сері]]
| ''The Dark Knight''
| [[Бэтмен|Брюс Уэйн/Бэтмен]]
|-
| [[2009 жыл|2009]]
| [[Терминатор: Құтқару]]
| ''Terminator Salvation''
| [[Джон Коннор]]
|-
| [[2009 жыл|2009]]
| [[Джонни Д.]]
| ''Public Enemies''
| [[Мелвин Пёрвис]]
|-
| [[2010 жыл|2010]]
| [[Күрескер (фильм, 2010)|Күрескер]]
| ''The Fighter''
| Дикки Эклунд
|-
| [[2011 жыл|2011]]
| [[Соғыс гүлдері]]
| ''The Flowers of War''
| Джон Миллер
|-
| [[2012 жыл|2012]]
| [[Қара сері: Жандану]]
| ''The Dark Knight Rises''
| [[Бэтмен|Брюс Уэйн/Бэтмен]]
|-
| [[2013 жыл|2013]]
| Күлден
| ''Out of the Furnace''
| Рассел Бейз
|-
| [[2013 жыл|2013]]
| [[Америкалық сергелдең]]
| ''American Hustle''
| Ирвинг Розенфельд
|-
| [[2014 жыл|2014]]
| [[Көш: Құдайлар мен патшалар (фильм)|Көш: Құдайлар мен патшалар]]
| ''Exodus: Gods and Kings''
| [[Мұса пайғамбар]]
|-
| [[2015 жыл|2015]]
| [[Кубок серілері]]
| ''Knight of Cups''
| Рик&lt;ref name=&quot;knight of cups&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/knight-of-cups-v551560/cast-crew|title=Knight of Cups (2014)|publisher=AllMovie. Rovi Corporation|accessdate=5 September 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BvqFlG5m|archivedate=2012-11-05}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[2015 жыл|2015]]
| Үлкен құнсыздану ойыны
| ''The Big Short''
| Майкл Барри
|-
| [[2016 жыл|2016]]
| Салмақсыздық
| ''Weightless''
| TBA&lt;ref name=&quot;IGN; Lawless title-change&quot;&gt;{{cite web|url=http://movies.ign.com/articles/122/1221453p1.html|title=How Terrence Malick Retitled Lawless|publisher=IGN. [[News Corporation]]|last=Nicholson|first=Max|date=23 наурыз 2012|accessdate=4 September 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BvqCQf0Y|archivedate=2012-11-05}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2018
| Маугли
| ''Mowgli: Legend of the Jungle''
| Багира (дыбыстау)
|-
|2018
|Билік
|''Vice''
|Дик Чейни
|-
|2019
|Ford Ferrari-ге қарсы
|''Ford v. Ferrari''
|Кен Майлз
|-
|2022
|Тор: махаббат пен найза
|''Thor: Love and Thunder''
|Горр құдайларды өлтіруші
|}

== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wide collapsible collapsed&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=5 style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Марапаттары мен номинациялары
|- align=&quot;center&quot;
! Жыл
! Марапат
! Санат
! Фильм
! Нәтижесі
|-
| 1987
| [[АҚШ Ұлттық киносыншылар кеңесі]]
| Көрнекті жас актер жұмысы
| ''[[Күн Империясы (фильм)|Күн Империясы]]''
| {{won}}
|-
| 1988
| [[Жас актер марапаты]]
| Үздік жас актер-көркем фильм және драма
| ''Күн Империясы''
| {{won}}
|-
| 1993
| [[Жас актер марапаты]]
| Көркем фильмдегі үздік таңдаулы жас актерлер жұмысы
| ''Жаңалық сатушылар''
| {{nom}}
|-
| 1994
| [[Жас актер марапаты]]
| Көркем фильмдегі үздік жас актерлер ансамблі
| ''Свингерлер''
| {{nom}}
|-
| 2001
| [[Империя (киномарапат)|Империя]]
| Үздік актер
| ''Америкалық Есалаң''
| {{nom}}
|-
| 2001
| Fangoria Chainsaw Awards
| Үздік басты ролдегі актер
| ''Америкалық Есалаң''
| {{won}}
|-
| 2001
| Лондон киносыншылар ұйымы сыйлығы
| Үздік Британ актері
| ''Америкалық Есалаң''
| {{nom}}
|-
| 2001
| Интернет сыншылар ұйымының марапаты
| Үздік актер
| ''Америкалық Есалаң''
| {{nom}}
|-
| 2004
| Сиджес кинофестивалі
| Үздік актер
| ''Машинист''
| {{won}}
|-
| 2005
| Ирланд кино және телевизия марапаты
| Үздік халықаралық актер
| ''Бэтмен: Бастама''
| {{nom}}
|-
| 2005
| [[Еуропа киноакадемия сыйлығы]]
| Үздік актер
| ''Машинист''
| {{nom}}
|-
| 2005
| Fangoria Chainsaw Awards
| Үздік актер
| ''Машинист''
| {{nom}}
|-
| 2005
| [[Сатурн марапаты]]
| Үздік актер
| ''Машинист''
| {{nom}}
|-
| 2006
| Лондон киносыншылар ұйымы сыйлығы
| Британдық жыл актері
| ''Машинист''
| {{nom}}
|-
| 2006
| [[MTV Movie Awards]]
| Үздік қаһарман
| ''Бэтмен: Бастама''
| {{won}}
|-
| 2006
| Империя сыйлығы
| Үздік актер
| ''Бэтмен: Бастама''
| {{nom}}
|-
| 2006
| Сатурн марапаты
| Үздік актер
| ''Бэтмен: Бастама''
| {{won}}
|-
| 2006
| [[Scream Awards]]
| Үздік суперқаһарман
| ''Бэтмен: Бастама''
| {{nom}}
|-
| 2006
| Scream Awards
| Ең үздік қаһарман ролі
| ''Бэтмен: Бастама''
| {{nom}}
|-
| 2006
| Space Choice Awards
| Үздік кино қаһарман
| ''Бэтмен: Бастама''
| {{won}}
|-
| 2007
| Бостон киносыншылар ұйымы сыйлығы
| Үздік актерлер ансамблі
| ''Мен ол жерде жоқпын''
| {{nom}}
|-
| 2007
| Империя сыйлығы
| Үздік актер
| ''Престиж''
| {{nom}}
|-
| 2007
| Gransito Movie Awards
| Үздік басты ролдегі актер
| ''Престиж''
| {{nom}}
|-
| 2007
| Лондон киносыншылар ұйымы сыйлығы
| Британдық жыл актері
| ''Престиж''
| {{nom}}
|-
| 2007
| Сан-Диего киносыншылар ұйымы сыйлығы
| Арнайы марапат
| ''Юмаға дейін, Мен ол жерде жоқпын, Құтқару таңы''
| {{won}}
|-
| 2007
| [[Спутник (сыйлық)|Спутник]]
| Үздік актер-көркем фильм және драма
| ''Құтқару таңы''
| {{nom}}
|-
| 2008
| Central Ohio Film Critics Association Awards
| Үздік ансамбль
| ''Юмаға дейін''
| {{nom}}
|-
| 2008
| Лондон киносыншылар ұйымы сыйлығы
| Британдық жыл актері
| ''Юмаға дейін''
| {{nom}}
|-
| 2008
| [[Тәуелсіз рух]]
| Роберт Альтман сыйлығы &lt;small&gt;([[Тодд Хейнс]], Лаура Розенталь, [[Кейт Бланшетт]],&lt;br /&gt;[[Ричард Гир]], [[Хит Леджер]], [[Бен Уишоу]], Маркус Карл Франклин, [[Брюс Гринвуд]], [[Шарлотта Генсбур]] бірге)&lt;/small&gt;
| ''Мен ол жерде жоқпын''
| {{won}}
|-
| 2008
| Спутник сыйлығы
| Үздік фэнтези актер
| ''[[Қара сері]]''
| {{nom}}
|-
| 2008
| Спутник сыйлығы
| Үздік суперқаһарман
| ''Қара сері''
| {{won}}
|-
| 2008
| АҚШ Гильдия киноактерлер сыйлығы
| Үздік актер-көркем фильм
| ''Юмаға дейін''
| {{nom}}
|-
| 2009
| Broadcast Film Critics Association Awards
| Үздік актерлік жұмыс
| ''Қара сері''
| {{nom}}
|-
| 2009
| Central Ohio Film Critics Association Awards
| Үздік ансамбль
| ''Қара сері''
| {{won}}
|-
| 2009
| Империя сыйлығы
| Үздік актер
| ''Қара сері''
| {{won}}
|-
| 2009
| MTV Movie Awards
| Үздік ер адам рөлі
| ''Қара сері''
| {{nom}}
|-
| 2009
| MTV Movie Awards
| Үздік төбелес
| ''Қара сері''
| {{nom}}
|-
| 2009
| National Movie Awards, UK
| Үздік ер адам рөлі
| ''Қара сері''
| {{nom}}
|-
| 2009
| [[People's Choice Awards]]
| Сүйікті актер
| ''Қара рыцарь''
| {{nom}}
|-
| 2009
| People's Choice Awards
| Сүйікті басты рөлдегі актер
| ''Қара сері''
| {{nom}}
|-
| 2009
| People's Choice Awards
| Сүйікті қаһарман
| ''Қара сері''
| {{won}}
|-
| 2009
| People's Choice Awards
| Favorite On Screen Match Up ([[Хит Леджер]]мен бірге)
| ''Қара сері''
| {{won}}
|-
| 2009
| People's Choice Awards
| Сүйікті актерлер құрамы &lt;small&gt;([[Хит Леджер]], [[Гэри Олдмен]], [[Майкл Кейн]],&lt;br /&gt;[[Морган Фримен]], [[Аарон Экхарт]], [[Мэгги Джилленхол]] бірге)&lt;/small&gt;
| ''Қара сері''
| {{won}}
|-
| 2009
| West Point Cadet Choice Awards
| Үздік бейнелеген көшбасшы
| ''Қара сері''
| {{won}}
|-
| 2009
| Сатурн марапаты
| Үздік актер
| ''Қара сері''
| {{nom}}
|-
| 2009
| Teen Choice Awards
| Choice Movie Actor: Action Adventure
| ''Терминатор: Құтқару''
| {{nom}}
|-
| 2010
| [[BAFTA]]
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{nom}}
|-
| 2010
| Alliance of Women Film Journalists
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Annual Awards.com Movie Awards
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Остин киносыншылар ұйымы сыйлығы
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Black Film Critics Circle
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| [[Бостон киносыншылар ұйымы]]
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Бостон киносыншылар ұйымы
| Үздік ансамбль &lt;small&gt;([[Эми Адамс]], [[Мелисса Лео]], Джек МакГи, [[Марк Уолберг]]пен бірге)&lt;/small&gt;
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| [[Critics' Choice Movie Award]]
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Critics' Choice Movie Award
| Үздік ансамбль &lt;small&gt;([[Эми Адамс]], [[Мелисса Лео]], Джек МакГи, [[Марк Уолберг]]пен бірге)&lt;/small&gt;
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Central Ohio Film Critics Circle Association Awards
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{nom}}
|-
| 2010
| Central Ohio Film Critics Circle Association Awards
| Үздік ансамбль &lt;small&gt;([[Эми Адамс]], [[Мелисса Лео]], Джек МакГи, [[Марк Уолберг]]пен бірге)&lt;/small&gt;
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| [[Чикаго киносыншылар ұйымы]]
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Critics' Choice Movie Award
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Critics' Choice Movie Award
| Үздік ансамбль
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Dallas-Fort Worth Film Critics Association
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Denver Film Critics Society
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Detroit Film Critics Society
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Florida Film Critics Circle
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| [[Алтын глобус]] марапаты
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Houston Film Critics Society
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Indiana Film Journalists Association Awards
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Iowa Film Critics Awards
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Kansas City Film Critics Circle
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Las Vegas Film Critics Society
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Лондон киносыншылар ұйымы 
| Британдық жыл актері
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| [[АҚШ Ұлттық киносыншылар кеңесі]]
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| National Society of Film Critics Awards, USA
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{nom}}
|-
| 2010
| New York Film Critics Online
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| North Texas Film Critics Association
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Oklahoma Film Critics Circle
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Online Film Critics Society
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Феникс киносыншылар ұйымы 
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Сан-Диего киносыншылар ұйымы 
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{nom}}
|-
| 2010
| Сан-Диего киносыншылар ұйымы
| Үздік ансамбль &lt;small&gt;([[Эми Адамс]], [[Мелисса Лео]], Джек МакГи, [[Марк Уолберг]]пен бірге)&lt;/small&gt;
| ''Күрескер''
| {{nom}}
|-
| 2010
| Спутник сыйлығы
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2011
| [[Сатурн марапаты]]
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{nom}}
|-
| 2011
| АҚШ Гильдия киноактерлер сыйлығы
| Үздік актерлік құрам
| ''Күрескер''
| {{nom}}
|-
| 2011
| АҚШ Гильдия киноактерлер сыйлығы
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| St. Louis Gateway Film Critics Association
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Southeastern Film Critics Association Awards
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{nom}}
|-
| 2011
| Toronto Film Critics Association Awards
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{nom}}
|-
| 2010
| Utah Film Critics Association
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Vancouver Film Critics Circle
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Washington D.C. Area Film Critics Association
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2010
| Washington D.C. Area Film Critics Association
| Үздік ансамбль &lt;small&gt;([[Эми Адамс]], [[Мелисса Лео]], Джек МакГи, [[Марк Уолберг]]пен бірге)&lt;/small&gt;
| ''Күрескер''
| {{nom}}
|-
| 2011
| [[Оскар сыйлығы]]
| Екінші пландағы үздік актер
| ''Күрескер''
| {{won}}
|-
| 2013
| Critics' Choice Movie Award
| Үздік актер-боевик
| ''Қара сері: Жандану''
| {{nom}}
|-
| 2013
| [[MTV Movie Awards]]
| Үздік актер денесі
| ''Қара сері: Жандану''
| {{nom}}
|-
| 2013
| [[MTV Movie Awards]]
| Үздік төбелес
| ''Қара сері: Жандану''
| {{nom}}
|-
| 2013
| [[MTV Movie Awards]]
| Үздік қаһарман
| ''Қара сері: Жандану''
| {{nom}}
|-
| 2013
| [[People's Choice Awards]]
| Сүйікті басты ролдегі актер
| ''Қара сері: Жандану''
| {{nom}}
|-
| 2013
| People's Choice Awards
| Сүйікті қаһарман
| ''Қара сері: Жандану''
| {{nom}}
|-
|2013
| [[Сатурн марапаты]]
| Үздік актер
| ''Қара сері: Жандану''
| {{nom}}
|-
|2013
| [[Teen Choice Awards]]
| Choice Movie Actor: Action
| ''Қара сері: Жандану''
| {{nom}}
|-
|2013
| [[Оскар сыйлығы]]
| Үздік ер адам ролі
|''Америкалық сергелдең''
|{{nom}}
|-
|2013
| [[AACTA]]
| Үздік ер адам ролі
|''Америкалық сергелдең''
|{{nom}}
|-
|2013
| [[BAFTA]]
| Үздік ер адам ролі
| ''Америкалық сергелдең''
| {{nom}}
|-
|2013
| [[Critics' Choice Movie Award]]
| Үздік актер
|''Америкалық сергелдең''
|{{nom}}
|-
|2013
| Critics' Choice Movie Award
| Үздік актер-комедия
|''Америкалық сергелдең''
|{{nom}}
|-
|2013
| Critics' Choice Movie Award
| Үздік актерлер құрамы
|''Америкалық сергелдең''
|{{won}}
|-
|2013
| Denver Film Critics Society
| Үздік актер
| ''Америкалық сергелдең''
| {{nom}}
|-
|2013
| Detroit Film Critics Society
| Үздік ансамбль 
| ''Америкалық сергелдең''
| {{won}}
|-
|2013
| Houston Film Critics Society
| Үздік актер
|''Америкалық сергелдең''
|{{nom}}
|-
|2013
|Лондон киносыншылар ұйымы
|Британдық жыл актері
|''Америкалық сергелдең'' / ''Күлден''
|{{nom}}
|-
|2013
|[[Алтын глобус]] марапаты 
|Үздік ер ролі - комедия немесе мюзикл
|''Америкалық сергелдең''
|{{nom}}
|-
|2013
|New York Film Critics Online
|Үздік актерлер құрамы
|''Америкалық сергелдең''
|{{won}}
|-
|2013
|Palm Springs International Film Festival Awards
|Үздік актерлер құрамы
|''Америкалық сергелдең''
|{{won}}
|-
|2013
|Феникс киносыншылар ұйымы 
|Үздік актерлер құрамы
|''Америкалық сергелдең''
|{{won}}
|-
|2013
|[[Сатурн марапаты]]
|Үздік актер
|''Америкалық сергелдең''
|{{nom}}
|-
|2013
|АҚШ Гильдия киноактерлер сыйлығы
|Көрнекті роль-көркем фильм
|''Америкалық сергелдең''
|{{won}}
|-
|2013
|St. Louis Gateway Film Critics Association
|Үздік актер
|''Америкалық сергелдең''
|{{nom}}
|-
|2013
|Washington D.C. Area Film Critics Association
|Үздік актерлер құрамы
|''Америкалық сергелдең''
|{{nom}}
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons|Christian Bale}}
* {{imdb name|0000288|Кристиан Бейл}}
* [http://www.allmovie.com/artist/p3538 Кристиан Бейл allmovie.com сайтында]

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Кристиан Бейл марапаттары
 |тақырып_стиль = background:#ccccff
 |state           = collapsed
 |Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы
 |Екінші пландағы үздік ер ролі үшін «Алтын глобус» марапаты
 |Үздік киноактер үшін «Сатурн» марапаты
 |Екінші пландағы үздік ер ролі үшін «Гильдия киноактерлер» марапаты
}}

[[Санат:30 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Үздік қолдаушы актер үшін Оскар сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>8iqfeqzrndifiu1ebe255r6wr72a9s2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маршалл аралдары президенттерінің тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>537661</id>
    <revision>
      <id>3620975</id>
      <parentid>2939334</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3620975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7450" sha1="qxvcddiznm9gz4c06bbdcuaeqosg87p" xml:space="preserve">Төменде [[Маршалл аралдары]]ның президенттерінің тізімі келтірілген: 1979 жылы осы офистің құрылуы.

[[Амата Кабуа]] 1979 жылы республиканың тұңғыш президенті болып сайланды. Кейіннен ол 1983,&lt;ref&gt;Маршалл аралдарының Конституциясы, 5-бет, § 3, 1-параграф.&lt;/ref&gt; 1987, 1991 және 1996 жылдары төртжылдық мерзімге қайта сайланды. Амата Кабуа қайтыс болғаннан кейін оның бірінші немере ағасы Имата Кабуа 1997 жылы арнайы сайлауда жеңіске жетті. Елдің қазіргі президенті — [[Хильда Хейн]].

==Тізім==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;text-align:center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Жоқ.
! rowspan=&quot;2&quot; | ''Потрет''
! rowspan=&quot;2&quot; |Президент
{{small|(Туған-Өлім)}}
! colspan=&quot;3&quot; |'''Өкілеттік мерзімі'''
! rowspan=&quot;2&quot; |Партия
! rowspan=&quot;2&quot; |Ескертпе
|-
!&lt;small&gt;Мерзімінің басталуы&lt;small&gt;
!&lt;small&gt;Мерзімінің аяқталуы&lt;small&gt;
!'''&lt;small&gt;Кеңсе мерзімі&lt;/small&gt;'''
|- 
! style=&quot;background:Тәуелсіз (сасаткер);&quot; | 1
| '''[[Амата Кабуа]]'''&lt;br&gt;{{small|(1928–1996)}}
| [[File:Amata Kabua MH.png|75px]]
| 17 қараша 1979
| 20 желтоқсан 1996
|17 жыл,
94 күн
| [[Тәуелсіз саясаткер|Тәу.]]
| Кеңседе қайтыс болды
|- 
! ! style=&quot;background:Тәуелсіз (сасаткер);&quot; | 2
| [[Кунио Давид Лемари]]&lt;br&gt;{{small|(1942–2008)}}&lt;br /&gt;{{small|''міндетін атқару''}}
| [[File:Seal of the Marshall Islands.svg|75px]]
| 20 желтоқсан 1996
| 14 қаңтар 1997
|25 күн
| [[Аелон Кейн Ад]]&lt;br&gt;[[Біріккен демократиялық партия (Маршалл аралдары)|БДП]]
|
|- 
! ! style=&quot;background:Тәуелсіз (сасаткер);&quot; | 3
| [[Имата Джабро Кабуа]]&lt;br&gt;{{small|(1943–2019)}}
| [[File:Imata Kabua.jpg|75px]]
| 14 қаңтар 1997
| 10 қаңтар 2000
|2 жыл,
361 күн
| [[Аелон Кейн Ад]]&lt;br /&gt;[[Біріккен демократиялық партия (Маршалл аралдары)|БДП]]
|
|- 
! ! style=&quot;background:Тәуелсіз (сасаткер);&quot; | 4
| [[Кесаи Геса Ноте]]&lt;br&gt;{{small|(1950–)}}
| [[File:Kessai Note 2005.jpg|75px]]
| 10 қаңтар 2000
| 14 қаңтар 2008
|8 жыл,
4 күн
| [[Біріккен демократиялық партия (Маршалл аралдары)|БДП]]
|
|- 
! ! style=&quot;background:Тәуелсіз (сасаткер);&quot; | 5
| [[Литоква Томеинг]]&lt;br&gt;{{small|(1939–2020)}}
| [[File:Litokwa Tomeing with Obamas cropped.jpg|75px]]
| 14 қаңтар 2008
| 21 қазан 2009
|1 жыл,
280 күн
| [[Аелон Кейн Ад]] / [[Біріккен демократиялық партия (Маршалл аралдары)|БДП]]
|
|- 
! ! style=&quot;background:Тәуелсіз (сасаткер);&quot; | 6
| [[Рубен Закхрас]]&lt;br&gt;{{small|(1947–)}}&lt;br /&gt;{{small|''м.а''}}
| [[File:Seal of the Marshall Islands.svg|75px]]
| 21 қазан 2009
| 2 қараша 2009
|12 күн
| [[Біріккен демократиялық партия (Маршалл аралдары)|БДП]]
|
|-
! ! style=&quot;background:Тәуелсіз (сасаткер);&quot; | 7
| [[Джуреланг Зедкайя]]&lt;br&gt;{{small|(1950–2015)}}
| [[File:Jurelang Zedkaia.gif|75px]]
| 2 қараша 2009
| 10 қаңтар 2012
|2 жыл,
68 күн
| [[Тәуелсіз саясаткер|Тәу.]]
|
|-
! ! style=&quot;background:Тәуелсіз (сасаткер);&quot; | 8
| [[Кристофер Джоребон Лоик]]&lt;br&gt;{{small|(1952–)}}
| [[File:Christopher Loeak portrait.PNG|75px]]
| 10 қаңтар 2012
| 11 қаңтар 2016
|4 жыл,
1 күн
| [[Аелон Кейн Ад]]
|
|-
! ! style=&quot;background:Тәуелсіз (сасаткер);&quot; | 9
| [[Кастен Нед Немра]]&lt;br&gt;{{small|(1971–)}}
| [[File:Casten Nemra.jpg|75px]]
| 11 қаңтар 2016
| 28 қаңтар 2016
|17 күн
| [[Тәуелсіз саясаткер|Тәу.]]
|
|-
! ! style=&quot;background:Тәуелсіз (сасаткер);&quot; | 10
| [[Хильда Хайн]]&lt;br&gt;{{small|(1951–)}}
| [[File:Hilda Heine 20171030.jpg|75px]]
| 28 қаңтар 2016
| 13 қаңтар 2020
|3 жыл,
350 күн
| [[Тәуелсіз саясаткер|Тәу.]]
|
|-
! ! style=&quot;background:Тәуелсіз (сасаткер);&quot; | 11
| [[Дэвид Кабуа]]&lt;br&gt;{{small|(1951–2026)}}
| [[File:President David Kabua (cropped 2).jpg|75px]]
| 13 қаңтар 2020
| 3 қаңтар 2024
| 
| [[Біріккен демократиялық партия (Маршалл аралдары)|БДП]] / [[Аелон Кейн Ад|AKA]]
| 
|-
! ! style=&quot;background:Тәуелсіз (сасаткер);&quot; | 11
| [[Хильда Хайн]]&lt;br&gt;{{small|(1951–)}}
| [[File:Hilda Heine 20171030.jpg|75px]]
| 3 қаңтар 2024
| ''Қазіргі уақыт''
| {{Age in years and days|2024|1|3}} жыл
| [[Тәуелсіз саясаткер|Тәу.]]
| 
|}

==Уақыт сызбасы==
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:auto barincrement:12
PlotArea = top:10 bottom:50 right:350 left:20
AlignBars = late

DateFormat = yyyy
Period = from:1979 till:2025
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1979

Colors =
  id:self  value:rgb(0.5,0.5,1)   legend: самоуправление
  id:indep value:rgb(0.5,0.5,0.5)   legend: ассоциация
Legend = columns:3 left:150 top:24 columnwidth:100

TextData =
  pos:(20,27) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;период истории:&quot;

BarData =
  barset:PM

PlotData=
  width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till
  barset:PM

 from: 1979 till: 1986 color:self text:&quot;[[Амата Кабуа|А. Кабуа]]&quot; fontsize:10
 from: 1986 till: 1996 color:indep text:&quot;[[Амата Кабуа|өзі]]&quot; fontsize:10
 from: 1996 till: 1997 color:indep text:&quot;[[Кунио Лемари|Лемари]]&quot; fontsize:10
 from: 1997 till: 2000 color:indep text:&quot;[[Имата Кабуа|И. Кабуа]]&quot; fontsize:10
 from: 2000 till: 2008 color:indep text:&quot;[[Кесаи Геса Ноте|Ноте]]&quot; fontsize:10
 from: 2008 till: 2009 color:indep text:&quot;[[Литоква Томеинг|Томеинг]]&quot; fontsize:10
 from: 2009 till: 2009 color:indep text:&quot;[[Рубен Закхрас|Закхрас]]&quot; fontsize:10
 from: 2009 till: 2012 color:indep text:&quot;[[Джуреланг Зедкайя|Зедкайя]]&quot; fontsize:10
 from: 2012 till: 2016 color:indep text:&quot;[[Кристофер Лоик|Лоик]]&quot; fontsize:10
 from: 2016 till: 2016 color:indep text:&quot;[[Кастен Немра,|Немра]]&quot; fontsize:10
 from: 2016 till: 2020 color:indep text:&quot;[[Хильда |Хайн]]&quot; fontsize:10
 from: 2020 till: 2020 color:indep text:&quot;[[Дэвид Кабуа|Д. Кабуа]]&quot; fontsize:10
&lt;/timeline&gt;

==Сыртқы сілтемелер==
* [[Маршалл аралдары Президенті]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Маршалл аралдары президенттері]]
[[Санат:Президенттер тізімі]]</text>
      <sha1>qxvcddiznm9gz4c06bbdcuaeqosg87p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Уикидеңгей</title>
    <ns>4</ns>
    <id>537752</id>
    <revision>
      <id>3620906</id>
      <parentid>3620501</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3620906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61053" sha1="t6zfegfvkpx4f5soyhng7fxxeqprtax" xml:space="preserve">'''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]&lt;/span&gt;)

== Деңгей сипаттамасы ==
[[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]]
[[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме)

[[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме)

[[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме)

[[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме)

[[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}}  — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме)

[[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме)

[[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме)

[[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар  (100 000+ өңдеме)

== Рейтинг ==
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
&lt;center&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!№
!Қатысушы аты
!Өңдеме саны
!Мақала тексеруі
!Тіркелген уақыты
![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]]
|-
|1
|{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}}
| data-sort-value=&quot;120022&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022]
| data-sort-value=&quot;109&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109]
|2012-12-28
|{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}}
|-
|2
|{{Қатысушы-түж6|Kasymov}}
| data-sort-value=&quot;96120&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 120]
| data-sort-value=&quot;1098&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1098]
|2011-10-03
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|3
|{{Қатысушы-түж6|Салиха}}
| data-sort-value=&quot;86561&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 561]
| data-sort-value=&quot;170&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170]
|2012-07-28
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|4
|{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}}
| data-sort-value=&quot;84165&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 84 165]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2020-06-29
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|5
|{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}}
| data-sort-value=&quot;84036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 036]
| data-sort-value=&quot;194&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194]
|2017-08-21
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|6
|{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}}
| data-sort-value=&quot;55545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 545]
| data-sort-value=&quot;64&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64]
|2012-03-14
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|7
|{{Қатысушы-түж6|Casserium}}
| data-sort-value=&quot;48566&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 566]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2017-06-26
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|8
|{{Қатысушы-түж6|Sibom}}
| data-sort-value=&quot;41112&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2010-01-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|9
|{{Қатысушы-түж6|Ulan}}
| data-sort-value=&quot;30436&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2007-12-01
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|10
|{{Қатысушы-түж6|1nter pares}}
| data-sort-value=&quot;28429&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 28 429]
| data-sort-value=&quot;49&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 49]
|2023-12-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|11
|{{Қатысушы-түж6|AlefZet}}
| data-sort-value=&quot;25095&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2006-05-18
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|12
|{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}}
| data-sort-value=&quot;24505&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505]
| data-sort-value=&quot;979&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979]
|2013-10-20
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|13
|{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}}
| data-sort-value=&quot;22274&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 22 274]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2018-10-22
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|14
|{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}}
| data-sort-value=&quot;21868&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|15
|{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}}
| data-sort-value=&quot;19673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 19 673]
| data-sort-value=&quot;121&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 121]
|2014-01-01
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|16
|{{Қатысушы-түж6|Nurken}}
| data-sort-value=&quot;19215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 215]
| data-sort-value=&quot;35&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35]
|2021-07-07
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|17
|{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}}
| data-sort-value=&quot;17122&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 122]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2009-06-18
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|18
|{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}}
| data-sort-value=&quot;16072&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 072]
| data-sort-value=&quot;173&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173]
|2010-05-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|19
|{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}}
| data-sort-value=&quot;14709&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709]
| data-sort-value=&quot;73&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73]
|2013-06-16
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|20
|{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}}
| data-sort-value=&quot;13765&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 765]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2014-09-25
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|21
|{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}}
| data-sort-value=&quot;12577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|22
|{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}}
| data-sort-value=&quot;11661&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-10
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|23
|{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}}
| data-sort-value=&quot;11256&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 256]
| data-sort-value=&quot;56&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56]
|2009-09-23
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|24
|{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}}
| data-sort-value=&quot;10095&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 095]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2012-02-12
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|25
|{{Қатысушы-түж6|Тұран}}
| data-sort-value=&quot;8361&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2022-06-01
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|26
|{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}}
| data-sort-value=&quot;8336&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2012-11-25
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|27
|{{Қатысушы-түж6|Kas77777}}
| data-sort-value=&quot;8227&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8227]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|28
|{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}}
| data-sort-value=&quot;8156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8156]
| data-sort-value=&quot;42&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42]
|2022-05-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|29
|{{Қатысушы-түж6|Daniyar}}
| data-sort-value=&quot;8001&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|30
|{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}}
| data-sort-value=&quot;7947&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7947]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2020-01-06
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|31
|{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}}
| data-sort-value=&quot;7842&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|32
|{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}}
| data-sort-value=&quot;7596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|33
|{{Қатысушы-түж6|Ashina}}
| data-sort-value=&quot;7480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7480]
| data-sort-value=&quot;15&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15]
|2011-03-07
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|34
|{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}}
| data-sort-value=&quot;7420&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7420]
| data-sort-value=&quot;22&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22]
|2023-11-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|35
|{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}}
| data-sort-value=&quot;7012&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012]
| data-sort-value=&quot;12&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12]
|2010-04-22
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|36
|{{Қатысушы-түж6|SSE}}
| data-sort-value=&quot;6974&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|37
|{{Қатысушы-түж6|GaiJin}}
| data-sort-value=&quot;6703&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|—
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|38
|{{Қатысушы-түж6|Bekus}}
| data-sort-value=&quot;6528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|39
|{{Қатысушы-түж6|Alamgir}}
| data-sort-value=&quot;6196&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2007-09-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|40
|{{Қатысушы-түж6|Аскаров}}
| data-sort-value=&quot;6193&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|41
|{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}}
| data-sort-value=&quot;6142&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-31
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|42
|{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}}
| data-sort-value=&quot;6101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|43
|{{Қатысушы-түж6|Aghia7}}
| data-sort-value=&quot;6046&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|44
|{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}}
| data-sort-value=&quot;5455&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|45
|{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}}
| data-sort-value=&quot;5200&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-12-18
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|46
|{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}}
| data-sort-value=&quot;5000&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2021-05-11
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|47
|{{Қатысушы-түж6|Nick jan}}
| data-sort-value=&quot;4652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-16
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|48
|{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}}
| data-sort-value=&quot;4522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-03-06
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|49
|{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}}
| data-sort-value=&quot;4487&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4487]
| data-sort-value=&quot;24&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24]
|2012-09-21
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|50
|{{Қатысушы-түж6|Coffee86}}
| data-sort-value=&quot;4364&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4364]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-25
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|51
|{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}}
| data-sort-value=&quot;3759&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2020-09-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|52
|{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}}
| data-sort-value=&quot;3683&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|53
|{{Қатысушы-түж6|Majilis}}
| data-sort-value=&quot;3630&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-05-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|54
|{{Қатысушы-түж6|Makenzis}}
| data-sort-value=&quot;3597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3597]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-11-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|55
|{{Қатысушы-түж6|Esetok}}
| data-sort-value=&quot;3578&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-11-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|56
|{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}}
| data-sort-value=&quot;3545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|57
|{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}}
| data-sort-value=&quot;3516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|58
|{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}}
| data-sort-value=&quot;3396&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2022-11-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|59
|{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}}
| data-sort-value=&quot;3310&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|60
|{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}}
| data-sort-value=&quot;3273&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-18
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|61
|{{Қатысушы-түж6|Hardworking}}
| data-sort-value=&quot;3272&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|62
|{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}}
| data-sort-value=&quot;3227&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|63
|{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}}
| data-sort-value=&quot;3168&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|64
|{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}}
| data-sort-value=&quot;3158&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3158]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2016-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|65
|{{Қатысушы-түж6|Qanattan}}
| data-sort-value=&quot;3117&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2024-02-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|66
|{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}}
| data-sort-value=&quot;3041&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|67
|{{Қатысушы-түж6|Meruyert}}
| data-sort-value=&quot;2952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-30
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|68
|{{Қатысушы-түж6|Абылай}}
| data-sort-value=&quot;2950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|69
|{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}}
| data-sort-value=&quot;2877&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2877]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2024-10-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|70
|{{Қатысушы-түж6|Dauren}}
| data-sort-value=&quot;2871&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|71
|{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}}
| data-sort-value=&quot;2822&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2015-12-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|72
|{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}}
| data-sort-value=&quot;2700&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|73
|{{Қатысушы-түж6|Merey}}
| data-sort-value=&quot;2684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|74
|{{Қатысушы-түж6|Магпар}}
| data-sort-value=&quot;2680&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-12-11
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|75
|{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}}
| data-sort-value=&quot;2532&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|76
|{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}}
| data-sort-value=&quot;2530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|77
|{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}}
| data-sort-value=&quot;2475&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2016-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|78
|{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}}
| data-sort-value=&quot;2471&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|79
|{{Қатысушы-түж6|G55}}
| data-sort-value=&quot;2468&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|80
|{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}}
| data-sort-value=&quot;2466&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2466]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|81
|{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}}
| data-sort-value=&quot;2445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|82
|{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}}
| data-sort-value=&quot;2424&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|83
|{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}}
| data-sort-value=&quot;2393&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2393]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2026-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|84
|{{Қатысушы-түж6|Рахман999}}
| data-sort-value=&quot;2304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2022-10-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|85
|{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}}
| data-sort-value=&quot;2247&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2014-02-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|86
|{{Қатысушы-түж6|Drift}}
| data-sort-value=&quot;2233&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|87
|{{Қатысушы-түж6|Egorkz}}
| data-sort-value=&quot;2232&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|88
|{{Қатысушы-түж6|Mira01}}
| data-sort-value=&quot;2229&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-30
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|89
|{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}}
| data-sort-value=&quot;2215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|90
|{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}}
| data-sort-value=&quot;2208&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|91
|{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}}
| data-sort-value=&quot;2175&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-07-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|92
|{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}}
| data-sort-value=&quot;2036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-04-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|93
|{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}}
| data-sort-value=&quot;2013&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2013]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2025-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|94
|{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}}
| data-sort-value=&quot;2009&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|95
|{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}}
| data-sort-value=&quot;1938&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2019-11-22
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|96
|{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|97
|{{Қатысушы-түж6|Daneker}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|98
|{{Қатысушы-түж6|Esen48}}
| data-sort-value=&quot;1808&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|99
|{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}}
| data-sort-value=&quot;1800&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-12-25
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|100
|{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}}
| data-sort-value=&quot;1795&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795]
| data-sort-value=&quot;101&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101]
|2015-11-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|101
|{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}}
| data-sort-value=&quot;1710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-01-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|102
|{{Қатысушы-түж6|Nelli}}
| data-sort-value=&quot;1666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|103
|{{Қатысушы-түж6|Araichik}}
| data-sort-value=&quot;1622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|104
|{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2019-08-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|105
|{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}}
| data-sort-value=&quot;1605&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1605]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2018-05-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|106
|{{Қатысушы-түж6|2rk}}
| data-sort-value=&quot;1552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|107
|{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}}
| data-sort-value=&quot;1536&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1536]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2022-04-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|108
|{{Қатысушы-түж6|Gliwi}}
| data-sort-value=&quot;1525&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1525]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-05-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|109
|{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}}
| data-sort-value=&quot;1496&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|110
|{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}}
| data-sort-value=&quot;1490&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|111
|{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}}
| data-sort-value=&quot;1480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|112
|{{Қатысушы-түж6|DinDK}}
| data-sort-value=&quot;1383&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|113
|{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}}
| data-sort-value=&quot;1371&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|114
|{{Қатысушы-түж6|Tulya}}
| data-sort-value=&quot;1344&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|115
|{{Қатысушы-түж6|Ayauly}}
| data-sort-value=&quot;1337&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|116
|{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}}
| data-sort-value=&quot;1314&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-09-06
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|117
|{{Қатысушы-түж6|Tarih}}
| data-sort-value=&quot;1304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|118
|{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}}
| data-sort-value=&quot;1283&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|119
|{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}}
| data-sort-value=&quot;1278&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2020-04-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|120
|{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}}
| data-sort-value=&quot;1277&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277]
| data-sort-value=&quot;65&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2016-06-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|121
|{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}}
| data-sort-value=&quot;1248&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-10-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|122
|{{Қатысушы-түж6|Шілде}}
| data-sort-value=&quot;1223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|123
|{{Қатысушы-түж6|IL68}}
| data-sort-value=&quot;1218&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:IL68|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2017-05-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|124
|{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}}
| data-sort-value=&quot;1178&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|125
|{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}}
| data-sort-value=&quot;1156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2021-01-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|126
|{{Қатысушы-түж6|Ziv}}
| data-sort-value=&quot;1155&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1155]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-12-09
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|127
|{{Қатысушы-түж6|Aimanber}}
| data-sort-value=&quot;1150&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|128
|{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}}
| data-sort-value=&quot;1136&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|129
|{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}}
| data-sort-value=&quot;1126&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-11-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|130
|{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}}
| data-sort-value=&quot;1119&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|131
|{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}}
| data-sort-value=&quot;1102&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102]
| data-sort-value=&quot;16&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16]
|2024-02-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|132
|{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|133
|{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}}
| data-sort-value=&quot;1083&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|134
|{{Қатысушы-түж6|Kafarik}}
| data-sort-value=&quot;1075&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-12-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|135
|{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}}
| data-sort-value=&quot;1054&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|136
|{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}}
| data-sort-value=&quot;1049&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|137
|{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}}
| data-sort-value=&quot;1048&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1048]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|138
|{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}}
| data-sort-value=&quot;993&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|139
|{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}}
| data-sort-value=&quot;987&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|140
|{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}}
| data-sort-value=&quot;976&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-11-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|141
|{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}}
| data-sort-value=&quot;973&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|142
|{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}}
| data-sort-value=&quot;964&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|143
|{{Қатысушы-түж6|Aselhan}}
| data-sort-value=&quot;948&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|144
|{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}}
| data-sort-value=&quot;931&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|145
|{{Қатысушы-түж6|Adiladil}}
| data-sort-value=&quot;906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-09
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|146
|{{Қатысушы-түж6|NErnur98}}
| data-sort-value=&quot;880&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|147
|{{Қатысушы-түж6|Касымхан}}
| data-sort-value=&quot;866&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|148
|{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}}
| data-sort-value=&quot;865&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|149
|{{Қатысушы-түж6|Mukhin}}
| data-sort-value=&quot;850&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|150
|{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}}
| data-sort-value=&quot;830&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|151
|{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}}
| data-sort-value=&quot;820&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|152
|{{Қатысушы-түж6|Dambler}}
| data-sort-value=&quot;819&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|153
|{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}}
| data-sort-value=&quot;813&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|154
|{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}}
| data-sort-value=&quot;801&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-11-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|155
|{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}}
| data-sort-value=&quot;794&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|156
|{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}}
| data-sort-value=&quot;790&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|157
|{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}}
| data-sort-value=&quot;789&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|158
|{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}}
| data-sort-value=&quot;787&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|159
|{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}}
| data-sort-value=&quot;785&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|160
|{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}}
| data-sort-value=&quot;780&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|161
|{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}}
| data-sort-value=&quot;777&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|162
|{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}}
| data-sort-value=&quot;763&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-01-22
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|163
|{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|164
|{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|165
|{{Қатысушы-түж6|Mariko}}
| data-sort-value=&quot;734&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-26
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|166
|{{Қатысушы-түж6|Rake}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|167
|{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2008-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|168
|{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|169
|{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}}
| data-sort-value=&quot;722&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2015-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|170
|{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}}
| data-sort-value=&quot;720&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|171
|{{Қатысушы-түж6|Alfiya}}
| data-sort-value=&quot;719&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|172
|{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}}
| data-sort-value=&quot;697&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-02-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|173
|{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}}
| data-sort-value=&quot;695&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|174
|{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}}
| data-sort-value=&quot;693&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2023-01-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|175
|{{Қатысушы-түж6|Cekli829}}
| data-sort-value=&quot;690&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|176
|{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}}
| data-sort-value=&quot;684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|177
|{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}}
| data-sort-value=&quot;676&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|178
|{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}}
| data-sort-value=&quot;674&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 674]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-05-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|179
|{{Қатысушы-түж6|Saken kun}}
| data-sort-value=&quot;673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-01-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|180
|{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}}
| data-sort-value=&quot;671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-08-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|181
|{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}}
| data-sort-value=&quot;668&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 668]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|182
|{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}}
| data-sort-value=&quot;666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-06
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|183
|{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}}
| data-sort-value=&quot;658&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-03-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|184
|{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}}
| data-sort-value=&quot;656&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|185
|{{Қатысушы-түж6|Баха}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|186
|{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}}
| data-sort-value=&quot;651&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-03-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|187
|{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}}
| data-sort-value=&quot;645&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|188
|{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}}
| data-sort-value=&quot;642&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|189
|{{Қатысушы-түж6|IArhunI}}
| data-sort-value=&quot;640&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-12-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|190
|{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}}
| data-sort-value=&quot;639&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|191
|{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}}
| data-sort-value=&quot;622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|192
|{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}}
| data-sort-value=&quot;620&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2017-09-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|193
|{{Қатысушы-түж6|Aseke16}}
| data-sort-value=&quot;617&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2014-01-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|194
|{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}}
| data-sort-value=&quot;615&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615]
| data-sort-value=&quot;19&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2022-01-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|195
|{{Қатысушы-түж6|Makhanov}}
| data-sort-value=&quot;613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|196
|{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}}
| data-sort-value=&quot;601&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-01-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|197
|{{Қатысушы-түж6|Inkar}}
| data-sort-value=&quot;600&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|198
|{{Қатысушы-түж6|Mma}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|199
|{{Қатысушы-түж6|Юкке}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|200
|{{Қатысушы-түж6|Mary}}
| data-sort-value=&quot;597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|201
|{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}}
| data-sort-value=&quot;587&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-03-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|202
|{{Қатысушы-түж6|Аскар}}
| data-sort-value=&quot;584&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-03-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|203
|{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}}
| data-sort-value=&quot;575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-08-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|204
|{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}}
| data-sort-value=&quot;572&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 572]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2025-11-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|205
|{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|206
|{{Қатысушы-түж6|Badyroff}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|207
|{{Қатысушы-түж6|Нурия}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|208
|{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}}
| data-sort-value=&quot;565&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|209
|{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|210
|{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}}
| data-sort-value=&quot;558&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|211
|{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-08-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|212
|{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|213
|{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}}
| data-sort-value=&quot;547&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|214
|{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}}
| data-sort-value=&quot;541&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|215
|{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}}
| data-sort-value=&quot;534&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|216
|{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}}
| data-sort-value=&quot;533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|217
|{{Қатысушы-түж6|Olkikz}}
| data-sort-value=&quot;529&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|218
|{{Қатысушы-түж6|Fornax}}
| data-sort-value=&quot;528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-03-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|219
|{{Қатысушы-түж6|Dzhos}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|220
|{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2014-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|221
|{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|222
|{{Қатысушы-түж6|Arachn0}}
| data-sort-value=&quot;523&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-02-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|223
|{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}}
| data-sort-value=&quot;522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|224
|{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|225
|{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|226
|{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2014-12-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|227
|{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-05-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|228
|{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|229
|{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|230
|{{Қатысушы-түж6|Albergenius}}
| data-sort-value=&quot;510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-30
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|231
|{{Қатысушы-түж6|Friction27}}
| data-sort-value=&quot;506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-08-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|}
&lt;/center&gt;
&lt;!-- BOT:END --&gt;

{{Wikistats}}


[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]
[[Санат:Уикипедия:Қауым]]</text>
      <sha1>t6zfegfvkpx4f5soyhng7fxxeqprtax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қанжығалы руы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546152</id>
    <revision>
      <id>3621037</id>
      <parentid>3369704</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:56:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3241" sha1="j1ctolh0xoopdraudf75upksfxpzmen" xml:space="preserve">{{мағына|Қанжығалы}}
'''Қанжығалы''' — [[Орта жүз]] [[Арғын]] тайпасының бір руы.

Шежіре деректеріне қарағанда, Қанжығалыдан:
* Есен,
* Бозым тарайды.

Қанжығалы руы Қазан революциясына дейін Көкшетау, Павлодар уездерін мекендеп, негізінен мал шаруашылығымен айналысқан&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы, бас редакторы М.Қ.Қаратаев, Алматы, 1972 ж. 1-том&lt;/ref&gt;.
== Болыстары ==
Қазан төнкерісі алдында қанжығалылар 9 болысты құрады:
# [[Обаған болысы]] (Торғай облысы Қостанай уезі)
# [[Сілеті болысы]] (Ақмола облысы Ақмола уезі)
# [[Ереймен болысы]] (Ақмола облысы Ақмола уезі)
# [[Қоржынкөл болысы]] (Ақмола облысы Ақмола уезі)
# [[Қанжығалы болысы]] (Ақмола облысы Петропавл уезі)
# [[Қызылағаш болысы]] (Семей облысы Павлодар уезі)
# [[Ақкөл болысы]] (Семей облысы Павлодар уезі)
# [[Шақшан болысы]] (Семей облысы Павлодар уезі)
# [[Қанжығалы болысы]] (Қызылорда облысы) &lt;ref&gt;Қаңжығалы шежiресi, Құрастырушылар Ғ.Умаров, Қ.Әлімжанов, бас редактор Негимов Серік 558 бет, Астана 2017 - ISBN 9786013026701&lt;/ref&gt;
== Тұлғалары ==
{{Div col|3}}
# [[Серік Негимов]]
# [[Естай Беркімбайұлы]]
# [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин]]
# [[Жұмағали Ысмағұлов]]
# [[Шәңкі Меңдекеұлы]]
# [[Молдажан Жадайұлы]]
# [[Қаппас Жаниев]]
# [[Төлеу Шаханов]]
# [[Рашит Қайыржанұлы Әкімов]]
# [[Сәбит Мұқанұлы Байжанов]]
# [[Байболат Абайұлы Әубәкіров]]
# [[Айып Қисаұлы Құсайынов]]
# [[Аманжол Әлжанов]]
# [[Олжабай Кәйкенұлы Жармақин]]
# [[Елубай Атағайұлы Оразалинов]]
# [[Ақан Қарғамбайұлы Сатаев]]
# [[Қаркен Ахметұлы Ахметов]]
# [[Амандық Ғаббасұлы Баталов]]
# [[Есілбай Тәлкейұлы Қадралин]]
# [[Арын Қызырұлы Кизиров]]
# [[Мереке Арынұлы Кизиров]]
# [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]]
# [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев]]
# [[Атан Мәмбетұлы]]
{{Div col end}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Әдебиет ==
* [http://library.psu.kz/fulltext/buuk/b1994.pdf Еңсебаев Т. А., Қанжығалы шежіресi. — Павлодар: «ЭКО», 2004. — 492 б.]
{{бастама}}

{{Қазақ рулары}}
[[Санат:Қазақ рулары]]</text>
      <sha1>j1ctolh0xoopdraudf75upksfxpzmen</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621038</id>
      <parentid>3621037</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3242" sha1="09ieonqfjb4gmcid99s76oyu5oxc4fj" xml:space="preserve">{{мағына|Қанжығалы}}
'''Қанжығалы''' — [[Орта жүз]] [[Арғын]] тайпасының бір руы.

Шежіре деректеріне қарағанда, Қанжығалыдан:
* Есен,
* Бозым тарайды.

Қанжығалы руы Қазан революциясына дейін Көкшетау, Павлодар уездерін мекендеп, негізінен мал шаруашылығымен айналысқан&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы, бас редакторы М.Қ.Қаратаев, Алматы, 1972 ж. 1-том&lt;/ref&gt;.
== Болыстары ==
Қазан төнкерісі алдында қанжығалылар 9 болысты құрады:
# [[Обаған болысы]] (Торғай облысы Қостанай уезі)
# [[Сілеті болысы]] (Ақмола облысы Ақмола уезі)
# [[Ереймен болысы]] (Ақмола облысы Ақмола уезі)
# [[Қоржынкөл болысы]] (Ақмола облысы Ақмола уезі)
# [[Қанжығалы болысы]] (Ақмола облысы Петропавл уезі)
# [[Қызылағаш болысы]] (Семей облысы Павлодар уезі)
# [[Ақкөл болысы]] (Семей облысы Павлодар уезі)
# [[Шақшан болысы]] (Семей облысы Павлодар уезі)
# [[Қанжығалы болысы]] (Қызылорда облысы) &lt;ref&gt;Қаңжығалы шежiресi, Құрастырушылар Ғ.Умаров, Қ.Әлімжанов, бас редактор Негимов Серік 558 бет, Астана 2017 - ISBN 9786013026701&lt;/ref&gt;
== Тұлғалары ==
{{Div col|3}}
# [[Серік Негимов]]
# [[Естай Беркімбайұлы]]
# [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин]]
# [[Жұмағали Ысмағұлов]]
# [[Шәңкі Меңдекеұлы]]
# [[Молдажан Жадайұлы]]
# [[Қаппас Жаниев]]
# [[Төлеу Шаханов]]
# [[Рашит Қайыржанұлы Әкімов]]
# [[Сәбит Мұқанұлы Байжанов]]
# [[Байболат Абайұлы Әубәкіров]]
# [[Айып Қисаұлы Құсайынов]]
# [[Аманжол Әлжанов]]
# [[Олжабай Кәйкенұлы Жармақин]]
# [[Елубай Атағайұлы Оразалинов]]
# [[Ақан Қарғамбайұлы Сатаев]]
# [[Қаркен Ахметұлы Ахметов]]
# [[Амандық Ғаббасұлы Баталов]]
# [[Есілбай Тәлкейұлы Қадралин]]
# [[Арын Қызырұлы Кизиров]]
# [[Мереке Арынұлы Кизиров]]
# [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]]
# [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев]]
# [[Атан Мәмбетұлы]]
{{Div col end}}

== Әдебиет ==
* [http://library.psu.kz/fulltext/buuk/b1994.pdf Еңсебаев Т. А., Қанжығалы шежіресi. — Павлодар: «ЭКО», 2004. — 492 б.]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{бастама}}
{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Қазақ рулары]]</text>
      <sha1>09ieonqfjb4gmcid99s76oyu5oxc4fj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қадырберді хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>547516</id>
    <revision>
      <id>3620868</id>
      <parentid>3064762</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4664" sha1="fu0y1chkopkkjkxf9ah83ogq2d94wdn" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Қадырберді хан
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның ханы 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1419 
 | Басқаруын аяқтады    = 1419
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Дервиш хан]] 
 | Ізбасары             = [[Қажы Мұхаммед хан]] 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[Ислам]] 
 | Туған күні         = белгісіз
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1419
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия              = Тоқа Темір
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Тоқтамыс хан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Қадырберді хан''' – 1419 жылдан бастап билік еткен [[Алтын Орда]] [[Хан|ханы]], [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] ұлдарының бірі. Тоқтамыстың талқандалғанынан кейінгі таққа таластың қатысушыларының бірі. 1419 жылы [[Литвандар|литов]] [[Кінәз|кнәзі]] [[Витовт|Витовттың]] қолдауымен таққа отырды. Осы жолда ол [[беклербек]] [[Едіге|Едігенің]] қолшоқпары [[Дервиш хан|Дервиш ханды]] өлтірді. Кейбір деректерде Қадырбердіні Едігеге қарсы шыққан өзінің үлкен ұлы Hұр ад-Дин дейді. Едіге [[Қырым|Қырымға]] қашып кетеді. Онда ол қырымдық [[Тоқа Темір|Тоқа Темірліктерден]] шыққан [[Бек Суфи|Бек Суфиді]] хан етеді. Хан мен Едігенің аты жазылған теңгелер соғыла бастайды. Алайда Бек Суфиді Қадырбердінің қолы тас-талқан етті. Сонда да Бек Суфи Қырымның жекеленген аймақтарына [[Хижра|хижраның]] 825 жылына (1422 ж.) дейін үстемдігін жүргізген. Едіге [[Орал таулары|Оралдағы]] иеліктерінде бой тасалауға мәжбүр болды. Хижраның 822 жылы (1420) Едіге Қардырбердінің қолынан қаза болды. Қадырберді де шамамен сол уақытта Қырымда қайтыс болады. Алайда деректерде Қадырберді мен Едігенің өлімі жайлы мәліметтер қарама-қайшылыққа толы. [[Әл Айни|Әл Айнидің]] хабарлауынша Қадырберді шайқаста қаза болса, ал Едіге жараққаттан қайтыс болған.

== Тағы қараңыз ==
{{Алтын Орда хандары}}

[[Санат:Алтын Орда хандары]]</text>
      <sha1>fu0y1chkopkkjkxf9ah83ogq2d94wdn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ хандығындағы 1-азаматтық соғыс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>549017</id>
    <revision>
      <id>3620974</id>
      <parentid>2867402</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Барысы */</comment>
      <origin>3620974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2407" sha1="8q8o9882txptzvbgyh6p7g8h5talwqa" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс|caption=Хандар арасындағы қақтығыс|combatant1=[[Тоғым хан]](1538 жылға дейін)&lt;br&gt;'''Қолдайды:'''&lt;br&gt;[[Хақназар хан]]|combatant2=[[Бұйдаш хан]]&lt;br&gt;[[Ахмет хан]]|conflict=Қазақ хандығындағы 1-азаматтық соғыс|date=[[1522]]-[[1538]]|image=Казахское ханство1535.png|place=[[Қазақ хандығы]]|result=Хак-Назар үшін жеңіс
* Қазақ хандығы бірлігі}}

'''Қазақ хандығындағы 1-ші азаматтық соғыс''' (1522−1538) — [[Қазақ хандығы]]ндағы [[Әз-Жәнібек хан]]ның ұрпақтары арасында болған тақ үшін таластан туындаған қырқыс. Соғыс [[Қасым хан]]ның өлімінен кейін басталды.

== Алғышарттар ==
Қазақ хандығы 16 ғасырдың басында кез келген қарсыласқа тойтарыс бере алатын аймақтағы қуатты держава болды. Бұл уақытта хандықты Қасым хан басқарған еді. Ол Шығыс Дешті Қыпшақтағы барлық тайпалар мен халықтарды бір мемлекет — Қазақ хандығының айналасына біріктірді. Мемлекеттің тұтастығы Қасымның абыройымен сақталынса да, алайда ол қайтыс болғаннан кейін Әз-Жәнібек ұрпақтары арасында таққа талас басталды. Бұл соғыс Әбу Саид ұрпақтары арасындағы азаматтық соғыс болды.
== Барысы ==
Қасым ханның мұрагері [[Мамаш хан]] [[Ноғай Ордасы]]на қарсы тұра алмады. Орда Торғайға дейінгі аумақты өзіне қаратты. Мамаш ханнан кейінгі Тахир ханның кезінде Ойрат мемлекеті Қазақ хандығына шабуыл жасады. Осы сәттен бастап қазақ-ойрат соғысы басталды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>8q8o9882txptzvbgyh6p7g8h5talwqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абакан (өзен)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551070</id>
    <revision>
      <id>3620697</id>
      <parentid>2525662</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3620697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1830" sha1="1pt1y1e4cetpyplh4q3tijofr9v3lhp" xml:space="preserve">{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Өзен 
|атауы = Абакан
|шынайы атауы = [[хакас тілі|хак.]] ''Ағбан''
|сурет = Abakan-04.JPG
|сурет ені = 
|сурет атауы = 
|карта = 
|карта ені = 
|карта атауы = 
|ұзындығы = 514
|су алабының ауданы = 32000
|су алабы = Енисей/Карск теңізі
|өзендердің су алабы = 
|су шығыны = 400
|өлшеу орны = 
|бастауы = Үлкен Абакан/Кіші Абакан
|бастауының орны = Алтай тауларының және Батыс Саянның солтүстік жағы (Корбу)
|бастауының биіктігі = 1959 жоғары
|s_lat_dir = |s_lat_deg = 51|s_lat_min = 18|s_lat_sec = 36
|s_lon_dir = |s_lon_deg = 88|s_lon_min = 30|s_lon_sec = 29
|сағасы = Енисей
|сағасының орны = Красноярск су қоймасы/&lt;br &gt;/ Абакан қаласы
|сағасының биіктігі = 243,6
|m_lat_dir = |m_lat_deg = 53|m_lat_min = 44|m_lat_sec = 03
|m_lon_dir = |m_lon_deg = 91|m_lon_min = 29|m_lon_sec = 55.55
|еңістігі = 
|ел = Ресей
|аймақ = Хакасия
|ортаққордағы санаты = 
}}
{{мағына|Абакан}}
'''Абакан''' (''[[хакас тілі|хакасша:]] Ағбан'') — [[Ресей]]дегі [[Хакасия]] Республикасында  [[Енисей]] өзенінің сол жағалауында [[Үлкен Абакан]] жоғарғы ағысындағыірі салаларының бірі өзен. Өзеннің ұзындығы - 327 км, су жинау алаңы - 32000 шаршы км. 

{{бастама}}

[[Санат:Ресей өзендері]]</text>
      <sha1>1pt1y1e4cetpyplh4q3tijofr9v3lhp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борис Аронович Талис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558240</id>
    <revision>
      <id>3621035</id>
      <parentid>3609022</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1842" sha1="a35xhzjwu5he7an37f49njyl8glmtjw" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date = ақпан 2016}}
{{Қысқа мақала}}
&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Спортшы
 |есімі = Борис Аронович Талис|суреті = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = |шынайы есімі = |лақап аты = |азаматтығы = КСРО|мамандандыру = |клубы = |туған күні = 1938 |туған жері = Одесса|қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = |бойы = |алмағы = |медальдары = }}
'''Борис Аронович Талис''' ([[1938 жыл|1938]], [[Одесса (Миссури)|Одесса]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] қоғам қайраткері, [[жазушы]], публицист, «С Америкой на „ты“» кітабының авторы, соның ішінде «Хадсон Одесса» газетінің бас редакторы.

== Өмірбаяны ==
Ол [[Одесса (Миссури)|Одесса]] қаласында дүниеге келген. [[Нью-Йорк]] «Әлемдік клуб Одесса азаматтар.» ұйымының вице-президенті, Әуесқой самбодан [[Америка]] қауымдастығының вице-президенті. Спорт шебері, магистранттар-ардагерлер арасында самбо екі дүркін әлем чемпионы,«Одесса-на-Хадсон»  газетінің бас редакторы. Ол [[Бруклин]], қаласында тұрады.</text>
      <sha1>a35xhzjwu5he7an37f49njyl8glmtjw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күлгін түс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560968</id>
    <revision>
      <id>3620801</id>
      <parentid>2735588</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3620801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1182" sha1="t0qg2j9pj8is8qdz13vhxdbkti3udcy" xml:space="preserve">'''Күлгін түс''' — толқын ұзындықтары шамамен 380-440 нанометр болатын спектр түсінің диапазоны. Бұл түс негізгі түстердің бірі болса да табиғатта сирек кездеседі (мысалы, баклажанның түсі күлгін).

== Психология саласындағы қабылдануы ==
Бұл түс әдетте құпиялылық пен қарсылықтың белгісі. Мұндай түсті жақсы көретіндер, әдетте өте ренжігіш әрі сезімтал адам болып келеді, өз армандарының ішінде өмір сүреді. Яғни, олардың жеке өзіндік әлемі болады.&lt;ref&gt;[http://magicofcolour.ru/fioletovyj-cvet-v-psixologii/ түс сиқыры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416040014/http://magicofcolour.ru/fioletovyj-cvet-v-psixologii/ |date=2016-04-16 }}Психологиядағы күлгін түс&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Түстер}}

[[Санат:Түстер]]</text>
      <sha1>t0qg2j9pj8is8qdz13vhxdbkti3udcy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қойтас (Ақмола облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>562095</id>
    <revision>
      <id>3621017</id>
      <parentid>3554424</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:43:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <origin>3621017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4005" sha1="6ft8yuiun06a3l24nzsvj9amgfv1rw1" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =  Ауыл
|атауы                 =Қойтас
|сурет               =   
|әкімшілік күйі          = Ауылдық округ орталығы  
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені         =   
   |lat_deg =51|lat_min =47|lat_sec =47
   |lon_deg =73|lon_min =48|lon_sec =15
   |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|аудан картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|облысы                  = Ақмола облысы
|кестедегі облыс         = Ақмола облысы{{!}}Ақмола
|ауданы                  = Ерейментау ауданы
|кестедегі аудан         = Ерейментау ауданы{{!}}Ерейментау 
|мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені                  = Қойтас ауылдық округі{{!}}Қойтас
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   = 
|құрылған уақыты         =   
|алғашқы дерек           = 
|бұрынғы атаулары        =  
|статус алуы               = 
|жер аумағы                  = 
|климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{құлдырау}} 4
  |санақ жылы             = [[2025 жыл|2025]]
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон коды            = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   =
|сайт тілі               =
}}
{{мағына|Қойтас (айрық)}}
'''Қойтас''' — [[Ақмола облысы]] [[Ерейментау ауданы]]ндағы ауыл, [[Қойтас ауылдық округі]] орталығы.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы — [[Ерейментау]] қаласының солтүстік-шығысында 49 км-дей жерде. 

Қойтас ауылдық округінің және Қойтас ауылының әкімдігі — [[Әжі (ауыл)|Әжі]] ауылында орналасқан. 

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021, 2025)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 
!2025!! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||424||{{құлдырау}}169 ||{{құлдырау}}67 
|{{Құлдырау}}4||39,6 ||92 ||{{құлдырау}}44 ||47,8 ||77 ||{{құлдырау}}23 ||29,9
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}} 
 
{{Ерейментау ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Ерейментау ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>6ft8yuiun06a3l24nzsvj9amgfv1rw1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>I Мұстафа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>565147</id>
    <revision>
      <id>3620888</id>
      <parentid>3127397</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13986" sha1="tnpivm381syb6dxbicq0bvmzw5kvlzp" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   Швейцарияның федерация кеңесі
 | Қазақша есімі        = I Мұстафа
 | Шынайы есімі        = {{lang-ota3|مصطفى اول|Mustafa-i evvel}}&lt;br /&gt;Мүміндер әмірі&lt;br /&gt;Екі киелі қаланың қызметкері
 | Суреті               = Mustafa 1.jpg
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Османлы сұлтандарының тізімі|Османлы мемлекетінің 15-ші сұлтаны]] &lt;br /&gt;[[Халифтер тізімі|Ислам халифатының 80-ші халифі]]
 | Лақап аты            = Телі I Мұстафа
 | Ту                   = Ottoman Flag.svg
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[20 мамыр]] [[1622 жыл|1622]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[10 қыркүйек]] [[1623 жыл|1623]]
 | Басқарған кезеңі     =  
 | Ізашары              = [[II Осман]]
 | Ізбасары             = [[IV Мұрат]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = Халиме сұлтан
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Лақап аты_2          = Телі I Мұстафа
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = [[22 қараша]] [[1617 жыл|1617]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[26 ақпан]] [[1618 жыл|1618]]
 | Ізашары_2            = [[I Ахмет]]
 | Ізбасары_2           = [[II Осман]]
 | регент1_2            = Халиме сұлтан
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[Ислам]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = [[1591 жыл|1591]]
 | Туған жері         = [[Маниса]], [[Осман империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = [[20 қаңтар]] [[1639 жыл|1639]] (48 жас)
 | Қайтыс болған жері   = [[Ыстанбұл|Константинополь]], [[Османлы мемлекеті]]
 | Жерленді             = I Мұстафа мазары, [[Ыстанбұл]]
 | Династия             = [[Османлы әулеті]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[III Мехмет]]
 | Анасы                = Халиме сұлтан
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = Tughra of Mustafa I.JPG
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              =Category:Mustafa I 
}}

'''I Мұстафа''' ({{lang-ota3|مصطفى اول|Mustafa-i evvel}}; [[1591 жыл|1591]] — [[20 қаңтар]] [[1639 жыл|1639]]) — [[Осман империясы]]ның [[Османлы сұлтандарының тізімі|15-ші сұлтаны]], [[Халифат|Ислам халифатының]] [[Халифтер тізімі|80-ші халифі]].

==Өмірбаяны==
I Мұстафа [[1591 жыл]]ы [[Маниса]]да дүниеге келді.

[[1595 жыл]]ы әкесі [[III Мехмет]], ал [[1603 жыл]]ы ағасы [[I Ахмет]] таққа отырды. [[II Мехмет]] енгізген Фатих заңы бойынша елде сұлтанаралыққа жол бермеу үшін таққа отырған сұлтан өз аға-інілерін өлім жазасына кесу керек. Алайда I Ахмет осы заңға бағынбаған алғашқы сұлтан болды. Сұлтанның осындай шешім қабылдауына тарихшылар әртүрлі себептер келтіреді:
* 1. I Мұстафаның есі ауысқаны. Оның есі ауысқанымен, бұл оған сұлтан болуға еш кедергі жасамады. Себебі, Ахмет өз билеген жылдарының басында [[шешек]] ауруымен сырқаттанып, кейбір [[уәзір]]лер сұлтанның өліміне сенімді болып, Мұстафаны, есі ауысқанына қарамастан, таққа отырғызу үшін [[Топқапы]] сарайына шақырды.
* 2. I Ахметтің баласыз болуы. Шынымен де, Ахмет таққа отырғанда баласыз болған, алайда ол бұл жетіспеушілікті тез арада жойды: [[1604 жыл]]дың [[3 қараша]]сында сұлтанның бірінші баласы Осман (келешектегі [[II Осман]]) дүниеге келді. Егер де Ахмет тек өзінің баласыз екенін ескеріп, інісі Мұстафаны өлтірмесе, онда ол Осман туған кезінде Мұстафаны өлтіру керек еді. Сонда да Ахмет өз інісін өлім жазасына кеспеді.

I Ахмет өз інісін өлтермесе де, оған бостандық бермей, Топқапы сарайындағы кафесте өліміне дейін қамап отырды. [[1617 жыл]]дың [[22 қараша]]сында I Ахмет [[бөрітпе сүзек]] ауруынан қайтыс болды. I Ахметте ересек бала болмаған соң, тақ I Мұстафаға бұйырды.

==Бірінші сұлтанаты==
[[Сурет:I Mustafa (cropped).jpg|thumb|left|200px|Телі Мұстафа]]

Сарайда қоғамдық қатынастар I Мұстафаның психикалық күйін жақсартады деген үміт болды. Алайда сарайдағылардың ынтасы еш нәтижеге әкелген жоқ — сұлтан бұрынғыдай есі ауысқан болып қалды. Сұлтан өте оғаш болған: дуан кеңесінің отырысында уәзірлердің сәлделерін бастарынан жұлып, сақалдарынан тартып отыратын. Сонымен қатар оғаш сұлтан құстар мен балықтарға жем орнына тиындар лақтыруды ұнатқан. Бұл оқиғалар жайлы османлы тарихшысы Ибраһим Пешеуи былай айтады:
{{Дәйексөз|Бұл жағдайды барлық мемлекеттік қайраткерлер мен халық көрді, және олар оның психикалық науқас екенін түсінді.}}

Бірінші билеген жылдарында ([[1617 жыл|1617]]-[[1618 жыл|1618]]) I Мұстафа анасы Халиме сұлтан мен садрағзам Дамат Халил пашаның қолжаулығы ғана болатын. Есі ауысқан сұлтанға қанағаттанбаған әскер [[1618 жыл]]ы оны тақтан тайдырып, зынданға қамады. Ал келесі сұлтандық II Османға өтті. Алайда төрт жылдан соң, [[жаңа шерік]]тер ұйымдастырған төңкеріс кезінде II Осман өлтіріліп, тақ I Мұстафаға қайтадан бұйырды.

==Екінші сұлтанаты==
Екінші билеген жылдарында да ([[1622 жыл|1622]]-[[1623 жыл|1623]]) I Мұстафа анасы Халиме сұлтан мен жаңа садрағзам Қара Дәуіт пашаның қолжаулығы болды. Сұлтанның психикалық науқастығы тіптен жоғарылады. I Мұстафа II Османның тірі екенін ойлап, оның бөлмесіне есік қағып, өзін тақ салмағынан арылту үшін одан өзіне тақты қайтыруын сұрады.

Сол кездерде [[жаңа шерік]]тер мен [[сыпай]]ларда жанжал туды, ал [[Кіші Азия|Анадолыда]] [[Эрзурум]] [[Беклер бегі|бейлербейі]] Абаза Мехмет пашаның төңкерісі басталды. Абаза Мехмет паша II Османның өлімі үшін кек қайтарғысы келді. Төңкерісті тоқтату үшін Халиме сұлтан Қара Дәуіт пашаны өлім жазасына кесті. Алайда төңкерісшілер наразылықты тоқтатпай, [[1623 жыл]]дың [[мамыр]]ында Абаза Мехмет паша 40-мыңдық әскерімен [[Анкара]]ны қоршауға алды. Билікте төрт садрағзам бір-бірін ауыстырып отырды. Ақырында, садрағзамдық Кеманкеш Қара Әли пашаға өтті. Ол Халиме сұлтанды баласын тақтан босатуға көндірді. Халиме сұлтан баласы I Мұстафаның өмірін сақтау шартымен пашаға келісім берді. I Ахмет пен [[Көсем сұлтан]]ның 11 жасар баласы [[IV Мұрат]] келесі сұлтан болды. I Мұстафа қайтадан кафеске қамалып, өліміне дейін сонда отырып шықты. [[1639 жыл]]дың [[20 қаңтар]]ында I Мұстафа өз ажалымен қайтыс болды. Бұрынғы сұлтан мәйіті он жеті сағат жайбарақат жатты, тек содан кейін ғана оны еш сый-құрметсіз [[Айя София|Әулие Софья мешітінің]] қасындағы Мұстафаға арнайы салынған мазарда жерде жерледі&lt;ref&gt;http://turkcinema.tv/serial-velikolepniy-vek/sultan-mustafa-i.html/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160621023902/http://turkcinema.tv/serial-velikolepniy-vek/sultan-mustafa-i.html |date=2016-06-21 }} Сұлтан I Мұстафа&lt;/ref&gt;.

==Садрағзамдары==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! №
! Есімі
! Қызмет атқарған мерзімі
! Уақыты
|-
| 74
| Дамат Халил паша
| [[22 қараша]] [[1617 жыл|1617]] — [[26 ақпан]] [[1618 жыл|1618]]
| 3 ай
|-
| 80
| Қара Дәуіт паша
| [[20 мамыр]] [[1622 жыл|1622]] — [[13 маусым]] [[1622 жыл|1622]]
| 1 ай
|-
| 81
| Мере Құсайын паша
| [[13 маусым]] [[1622 жыл|1622]] — [[8 тамыз]] [[1622 жыл|1622]]
| 1 ай
|-
| 82
| Лефкелі Мұстафа паша
| [[8 тамыз]] [[1622 жыл|1622]] — [[21 қыркүйек]] [[1622 жыл|1622]]
| 1 ай
|-
| 83
| Гүржі Хадым Мехмет паша
| [[21 қыркүйек]] [[1622 жыл|1622]] — [[5 ақпан]] [[1623 жыл|1623]]
| 5 ай
|-
| 84
| Мере Құсайын паша
| [[5 ақпан]] [[1623 жыл|1623]] — [[30 тамыз]] [[1623 жыл|1623]]
| 6 ай
|-
| 85
| Кеманкеш Қара Әли паша
| [[30 тамыз]] [[1623 жыл|1623]] — [[10 қыркүйек]] [[1623 жыл|1623]]
| 1 ай
|}

==Өнерде==
* {{flagicon|Түркия}} «'''[[Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі]]'''» телехикаясы ([[2015 жыл|2015]]-қ.у., I Мұстафа рөлінде — Боран Құзым)

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

{{Османлы Мемлекетінің сұлтандары}}

[[Санат:1591 жылы туғандар]]
[[Санат:Османлы империясының сұлтандары]]</text>
      <sha1>tnpivm381syb6dxbicq0bvmzw5kvlzp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620889</id>
      <parentid>3620888</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13982" sha1="ao6pdz5awwy85vptymmpkiojy9qrkkc" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   Швейцарияның федерация кеңесі
 | Қазақша есімі        = I Мұстафа
 | Шынайы есімі        = {{lang-ota3|مصطفى اول|Mustafa-i evvel}}&lt;br /&gt;Мүміндер әмірі&lt;br /&gt;Екі киелі қаланың қызметкері
 | Суреті               = Mustafa 1.jpg
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Османлы сұлтандарының тізімі|Османлы мемлекетінің 15-ші сұлтаны]] &lt;br /&gt;[[Халифтер тізімі|Ислам халифатының 80-ші халифі]]
 | Лақап аты            = Телі I Мұстафа
 | Ту                   = Ottoman Flag.svg
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[20 мамыр]] [[1622 жыл|1622]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[10 қыркүйек]] [[1623 жыл|1623]]
 | Басқарған кезеңі     =  
 | Ізашары              = [[II Осман]]
 | Ізбасары             = [[IV Мұрат]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = Халиме сұлтан
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Лақап аты_2          = Телі I Мұстафа
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = [[22 қараша]] [[1617 жыл|1617]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[26 ақпан]] [[1618 жыл|1618]]
 | Ізашары_2            = [[I Ахмет]]
 | Ізбасары_2           = [[II Осман]]
 | регент1_2            = Халиме сұлтан
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[Ислам]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = [[1591 жыл|1591]]
 | Туған жері         = [[Маниса]], [[Осман империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = [[20 қаңтар]] [[1639 жыл|1639]] (48 жас)
 | Қайтыс болған жері   = [[Ыстанбұл|Константинополь]], [[Осман империясы]]
 | Жерленді             = I Мұстафа мазары, [[Ыстанбұл]]
 | Династия             = [[Османлы әулеті]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[III Мехмет]]
 | Анасы                = Халиме сұлтан
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = Tughra of Mustafa I.JPG
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              =Category:Mustafa I 
}}

'''I Мұстафа''' ({{lang-ota3|مصطفى اول|Mustafa-i evvel}}; [[1591 жыл|1591]] — [[20 қаңтар]] [[1639 жыл|1639]]) — [[Осман империясы]]ның [[Османлы сұлтандарының тізімі|15-ші сұлтаны]], [[Халифат|Ислам халифатының]] [[Халифтер тізімі|80-ші халифі]].

==Өмірбаяны==
I Мұстафа [[1591 жыл]]ы [[Маниса]]да дүниеге келді.

[[1595 жыл]]ы әкесі [[III Мехмет]], ал [[1603 жыл]]ы ағасы [[I Ахмет]] таққа отырды. [[II Мехмет]] енгізген Фатих заңы бойынша елде сұлтанаралыққа жол бермеу үшін таққа отырған сұлтан өз аға-інілерін өлім жазасына кесу керек. Алайда I Ахмет осы заңға бағынбаған алғашқы сұлтан болды. Сұлтанның осындай шешім қабылдауына тарихшылар әртүрлі себептер келтіреді:
* 1. I Мұстафаның есі ауысқаны. Оның есі ауысқанымен, бұл оған сұлтан болуға еш кедергі жасамады. Себебі, Ахмет өз билеген жылдарының басында [[шешек]] ауруымен сырқаттанып, кейбір [[уәзір]]лер сұлтанның өліміне сенімді болып, Мұстафаны, есі ауысқанына қарамастан, таққа отырғызу үшін [[Топқапы]] сарайына шақырды.
* 2. I Ахметтің баласыз болуы. Шынымен де, Ахмет таққа отырғанда баласыз болған, алайда ол бұл жетіспеушілікті тез арада жойды: [[1604 жыл]]дың [[3 қараша]]сында сұлтанның бірінші баласы Осман (келешектегі [[II Осман]]) дүниеге келді. Егер де Ахмет тек өзінің баласыз екенін ескеріп, інісі Мұстафаны өлтірмесе, онда ол Осман туған кезінде Мұстафаны өлтіру керек еді. Сонда да Ахмет өз інісін өлім жазасына кеспеді.

I Ахмет өз інісін өлтермесе де, оған бостандық бермей, Топқапы сарайындағы кафесте өліміне дейін қамап отырды. [[1617 жыл]]дың [[22 қараша]]сында I Ахмет [[бөрітпе сүзек]] ауруынан қайтыс болды. I Ахметте ересек бала болмаған соң, тақ I Мұстафаға бұйырды.

==Бірінші сұлтанаты==
[[Сурет:I Mustafa (cropped).jpg|thumb|left|200px|Телі Мұстафа]]

Сарайда қоғамдық қатынастар I Мұстафаның психикалық күйін жақсартады деген үміт болды. Алайда сарайдағылардың ынтасы еш нәтижеге әкелген жоқ — сұлтан бұрынғыдай есі ауысқан болып қалды. Сұлтан өте оғаш болған: дуан кеңесінің отырысында уәзірлердің сәлделерін бастарынан жұлып, сақалдарынан тартып отыратын. Сонымен қатар оғаш сұлтан құстар мен балықтарға жем орнына тиындар лақтыруды ұнатқан. Бұл оқиғалар жайлы османлы тарихшысы Ибраһим Пешеуи былай айтады:
{{Дәйексөз|Бұл жағдайды барлық мемлекеттік қайраткерлер мен халық көрді, және олар оның психикалық науқас екенін түсінді.}}

Бірінші билеген жылдарында ([[1617 жыл|1617]]-[[1618 жыл|1618]]) I Мұстафа анасы Халиме сұлтан мен садрағзам Дамат Халил пашаның қолжаулығы ғана болатын. Есі ауысқан сұлтанға қанағаттанбаған әскер [[1618 жыл]]ы оны тақтан тайдырып, зынданға қамады. Ал келесі сұлтандық II Османға өтті. Алайда төрт жылдан соң, [[жаңа шерік]]тер ұйымдастырған төңкеріс кезінде II Осман өлтіріліп, тақ I Мұстафаға қайтадан бұйырды.

==Екінші сұлтанаты==
Екінші билеген жылдарында да ([[1622 жыл|1622]]-[[1623 жыл|1623]]) I Мұстафа анасы Халиме сұлтан мен жаңа садрағзам Қара Дәуіт пашаның қолжаулығы болды. Сұлтанның психикалық науқастығы тіптен жоғарылады. I Мұстафа II Османның тірі екенін ойлап, оның бөлмесіне есік қағып, өзін тақ салмағынан арылту үшін одан өзіне тақты қайтыруын сұрады.

Сол кездерде [[жаңа шерік]]тер мен [[сыпай]]ларда жанжал туды, ал [[Кіші Азия|Анадолыда]] [[Эрзурум]] [[Беклер бегі|бейлербейі]] Абаза Мехмет пашаның төңкерісі басталды. Абаза Мехмет паша II Османның өлімі үшін кек қайтарғысы келді. Төңкерісті тоқтату үшін Халиме сұлтан Қара Дәуіт пашаны өлім жазасына кесті. Алайда төңкерісшілер наразылықты тоқтатпай, [[1623 жыл]]дың [[мамыр]]ында Абаза Мехмет паша 40-мыңдық әскерімен [[Анкара]]ны қоршауға алды. Билікте төрт садрағзам бір-бірін ауыстырып отырды. Ақырында, садрағзамдық Кеманкеш Қара Әли пашаға өтті. Ол Халиме сұлтанды баласын тақтан босатуға көндірді. Халиме сұлтан баласы I Мұстафаның өмірін сақтау шартымен пашаға келісім берді. I Ахмет пен [[Көсем сұлтан]]ның 11 жасар баласы [[IV Мұрат]] келесі сұлтан болды. I Мұстафа қайтадан кафеске қамалып, өліміне дейін сонда отырып шықты. [[1639 жыл]]дың [[20 қаңтар]]ында I Мұстафа өз ажалымен қайтыс болды. Бұрынғы сұлтан мәйіті он жеті сағат жайбарақат жатты, тек содан кейін ғана оны еш сый-құрметсіз [[Айя София|Әулие Софья мешітінің]] қасындағы Мұстафаға арнайы салынған мазарда жерде жерледі&lt;ref&gt;http://turkcinema.tv/serial-velikolepniy-vek/sultan-mustafa-i.html/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160621023902/http://turkcinema.tv/serial-velikolepniy-vek/sultan-mustafa-i.html |date=2016-06-21 }} Сұлтан I Мұстафа&lt;/ref&gt;.

==Садрағзамдары==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! №
! Есімі
! Қызмет атқарған мерзімі
! Уақыты
|-
| 74
| Дамат Халил паша
| [[22 қараша]] [[1617 жыл|1617]] — [[26 ақпан]] [[1618 жыл|1618]]
| 3 ай
|-
| 80
| Қара Дәуіт паша
| [[20 мамыр]] [[1622 жыл|1622]] — [[13 маусым]] [[1622 жыл|1622]]
| 1 ай
|-
| 81
| Мере Құсайын паша
| [[13 маусым]] [[1622 жыл|1622]] — [[8 тамыз]] [[1622 жыл|1622]]
| 1 ай
|-
| 82
| Лефкелі Мұстафа паша
| [[8 тамыз]] [[1622 жыл|1622]] — [[21 қыркүйек]] [[1622 жыл|1622]]
| 1 ай
|-
| 83
| Гүржі Хадым Мехмет паша
| [[21 қыркүйек]] [[1622 жыл|1622]] — [[5 ақпан]] [[1623 жыл|1623]]
| 5 ай
|-
| 84
| Мере Құсайын паша
| [[5 ақпан]] [[1623 жыл|1623]] — [[30 тамыз]] [[1623 жыл|1623]]
| 6 ай
|-
| 85
| Кеманкеш Қара Әли паша
| [[30 тамыз]] [[1623 жыл|1623]] — [[10 қыркүйек]] [[1623 жыл|1623]]
| 1 ай
|}

==Өнерде==
* {{flagicon|Түркия}} «'''[[Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі]]'''» телехикаясы ([[2015 жыл|2015]]-қ.у., I Мұстафа рөлінде — Боран Құзым)

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

{{Османлы Мемлекетінің сұлтандары}}

[[Санат:1591 жылы туғандар]]
[[Санат:Османлы империясының сұлтандары]]</text>
      <sha1>ao6pdz5awwy85vptymmpkiojy9qrkkc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620890</id>
      <parentid>3620889</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Екінші сұлтанаты */</comment>
      <origin>3620890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13979" sha1="0td9ta2k4y6dhqv6cc8lzd0eyrxx9fg" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   Швейцарияның федерация кеңесі
 | Қазақша есімі        = I Мұстафа
 | Шынайы есімі        = {{lang-ota3|مصطفى اول|Mustafa-i evvel}}&lt;br /&gt;Мүміндер әмірі&lt;br /&gt;Екі киелі қаланың қызметкері
 | Суреті               = Mustafa 1.jpg
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Османлы сұлтандарының тізімі|Османлы мемлекетінің 15-ші сұлтаны]] &lt;br /&gt;[[Халифтер тізімі|Ислам халифатының 80-ші халифі]]
 | Лақап аты            = Телі I Мұстафа
 | Ту                   = Ottoman Flag.svg
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[20 мамыр]] [[1622 жыл|1622]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[10 қыркүйек]] [[1623 жыл|1623]]
 | Басқарған кезеңі     =  
 | Ізашары              = [[II Осман]]
 | Ізбасары             = [[IV Мұрат]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = Халиме сұлтан
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Лақап аты_2          = Телі I Мұстафа
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = [[22 қараша]] [[1617 жыл|1617]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[26 ақпан]] [[1618 жыл|1618]]
 | Ізашары_2            = [[I Ахмет]]
 | Ізбасары_2           = [[II Осман]]
 | регент1_2            = Халиме сұлтан
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[Ислам]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = [[1591 жыл|1591]]
 | Туған жері         = [[Маниса]], [[Осман империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = [[20 қаңтар]] [[1639 жыл|1639]] (48 жас)
 | Қайтыс болған жері   = [[Ыстанбұл|Константинополь]], [[Осман империясы]]
 | Жерленді             = I Мұстафа мазары, [[Ыстанбұл]]
 | Династия             = [[Османлы әулеті]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[III Мехмет]]
 | Анасы                = Халиме сұлтан
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = Tughra of Mustafa I.JPG
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              =Category:Mustafa I 
}}

'''I Мұстафа''' ({{lang-ota3|مصطفى اول|Mustafa-i evvel}}; [[1591 жыл|1591]] — [[20 қаңтар]] [[1639 жыл|1639]]) — [[Осман империясы]]ның [[Османлы сұлтандарының тізімі|15-ші сұлтаны]], [[Халифат|Ислам халифатының]] [[Халифтер тізімі|80-ші халифі]].

==Өмірбаяны==
I Мұстафа [[1591 жыл]]ы [[Маниса]]да дүниеге келді.

[[1595 жыл]]ы әкесі [[III Мехмет]], ал [[1603 жыл]]ы ағасы [[I Ахмет]] таққа отырды. [[II Мехмет]] енгізген Фатих заңы бойынша елде сұлтанаралыққа жол бермеу үшін таққа отырған сұлтан өз аға-інілерін өлім жазасына кесу керек. Алайда I Ахмет осы заңға бағынбаған алғашқы сұлтан болды. Сұлтанның осындай шешім қабылдауына тарихшылар әртүрлі себептер келтіреді:
* 1. I Мұстафаның есі ауысқаны. Оның есі ауысқанымен, бұл оған сұлтан болуға еш кедергі жасамады. Себебі, Ахмет өз билеген жылдарының басында [[шешек]] ауруымен сырқаттанып, кейбір [[уәзір]]лер сұлтанның өліміне сенімді болып, Мұстафаны, есі ауысқанына қарамастан, таққа отырғызу үшін [[Топқапы]] сарайына шақырды.
* 2. I Ахметтің баласыз болуы. Шынымен де, Ахмет таққа отырғанда баласыз болған, алайда ол бұл жетіспеушілікті тез арада жойды: [[1604 жыл]]дың [[3 қараша]]сында сұлтанның бірінші баласы Осман (келешектегі [[II Осман]]) дүниеге келді. Егер де Ахмет тек өзінің баласыз екенін ескеріп, інісі Мұстафаны өлтірмесе, онда ол Осман туған кезінде Мұстафаны өлтіру керек еді. Сонда да Ахмет өз інісін өлім жазасына кеспеді.

I Ахмет өз інісін өлтермесе де, оған бостандық бермей, Топқапы сарайындағы кафесте өліміне дейін қамап отырды. [[1617 жыл]]дың [[22 қараша]]сында I Ахмет [[бөрітпе сүзек]] ауруынан қайтыс болды. I Ахметте ересек бала болмаған соң, тақ I Мұстафаға бұйырды.

==Бірінші сұлтанаты==
[[Сурет:I Mustafa (cropped).jpg|thumb|left|200px|Телі Мұстафа]]

Сарайда қоғамдық қатынастар I Мұстафаның психикалық күйін жақсартады деген үміт болды. Алайда сарайдағылардың ынтасы еш нәтижеге әкелген жоқ — сұлтан бұрынғыдай есі ауысқан болып қалды. Сұлтан өте оғаш болған: дуан кеңесінің отырысында уәзірлердің сәлделерін бастарынан жұлып, сақалдарынан тартып отыратын. Сонымен қатар оғаш сұлтан құстар мен балықтарға жем орнына тиындар лақтыруды ұнатқан. Бұл оқиғалар жайлы османлы тарихшысы Ибраһим Пешеуи былай айтады:
{{Дәйексөз|Бұл жағдайды барлық мемлекеттік қайраткерлер мен халық көрді, және олар оның психикалық науқас екенін түсінді.}}

Бірінші билеген жылдарында ([[1617 жыл|1617]]-[[1618 жыл|1618]]) I Мұстафа анасы Халиме сұлтан мен садрағзам Дамат Халил пашаның қолжаулығы ғана болатын. Есі ауысқан сұлтанға қанағаттанбаған әскер [[1618 жыл]]ы оны тақтан тайдырып, зынданға қамады. Ал келесі сұлтандық II Османға өтті. Алайда төрт жылдан соң, [[жаңа шерік]]тер ұйымдастырған төңкеріс кезінде II Осман өлтіріліп, тақ I Мұстафаға қайтадан бұйырды.

==Екінші сұлтанаты==
Екінші билеген жылдарында да ([[1622 жыл|1622]]-[[1623 жыл|1623]]) I Мұстафа анасы Халиме сұлтан мен жаңа садрағзам Қара Дәуіт пашаның қолжаулығы болды. Сұлтанның психикалық науқастығы тіптен жоғарылады. I Мұстафа II Османның тірі екенін ойлап, оның бөлмесіне есік қағып, өзін тақ салмағынан арылту үшін одан өзіне тақты қайтыруын сұрады.

Сол кездерде [[жаңа шерік]]тер мен [[сыпай]]ларда жанжал туды, ал [[Кіші Азия|Анадолыда]] [[Эрзурум]] [[Беклербек|бейлербейі]] Абаза Мехмет пашаның төңкерісі басталды. Абаза Мехмет паша II Османның өлімі үшін кек қайтарғысы келді. Төңкерісті тоқтату үшін Халиме сұлтан Қара Дәуіт пашаны өлім жазасына кесті. Алайда төңкерісшілер наразылықты тоқтатпай, [[1623 жыл]]дың [[мамыр]]ында Абаза Мехмет паша 40-мыңдық әскерімен [[Анкара]]ны қоршауға алды. Билікте төрт садрағзам бір-бірін ауыстырып отырды. Ақырында, садрағзамдық Кеманкеш Қара Әли пашаға өтті. Ол Халиме сұлтанды баласын тақтан босатуға көндірді. Халиме сұлтан баласы I Мұстафаның өмірін сақтау шартымен пашаға келісім берді. I Ахмет пен [[Көсем сұлтан]]ның 11 жасар баласы [[IV Мұрат]] келесі сұлтан болды. I Мұстафа қайтадан кафеске қамалып, өліміне дейін сонда отырып шықты. [[1639 жыл]]дың [[20 қаңтар]]ында I Мұстафа өз ажалымен қайтыс болды. Бұрынғы сұлтан мәйіті он жеті сағат жайбарақат жатты, тек содан кейін ғана оны еш сый-құрметсіз [[Айя София|Әулие Софья мешітінің]] қасындағы Мұстафаға арнайы салынған мазарда жерде жерледі&lt;ref&gt;http://turkcinema.tv/serial-velikolepniy-vek/sultan-mustafa-i.html/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160621023902/http://turkcinema.tv/serial-velikolepniy-vek/sultan-mustafa-i.html |date=2016-06-21 }} Сұлтан I Мұстафа&lt;/ref&gt;.

==Садрағзамдары==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! №
! Есімі
! Қызмет атқарған мерзімі
! Уақыты
|-
| 74
| Дамат Халил паша
| [[22 қараша]] [[1617 жыл|1617]] — [[26 ақпан]] [[1618 жыл|1618]]
| 3 ай
|-
| 80
| Қара Дәуіт паша
| [[20 мамыр]] [[1622 жыл|1622]] — [[13 маусым]] [[1622 жыл|1622]]
| 1 ай
|-
| 81
| Мере Құсайын паша
| [[13 маусым]] [[1622 жыл|1622]] — [[8 тамыз]] [[1622 жыл|1622]]
| 1 ай
|-
| 82
| Лефкелі Мұстафа паша
| [[8 тамыз]] [[1622 жыл|1622]] — [[21 қыркүйек]] [[1622 жыл|1622]]
| 1 ай
|-
| 83
| Гүржі Хадым Мехмет паша
| [[21 қыркүйек]] [[1622 жыл|1622]] — [[5 ақпан]] [[1623 жыл|1623]]
| 5 ай
|-
| 84
| Мере Құсайын паша
| [[5 ақпан]] [[1623 жыл|1623]] — [[30 тамыз]] [[1623 жыл|1623]]
| 6 ай
|-
| 85
| Кеманкеш Қара Әли паша
| [[30 тамыз]] [[1623 жыл|1623]] — [[10 қыркүйек]] [[1623 жыл|1623]]
| 1 ай
|}

==Өнерде==
* {{flagicon|Түркия}} «'''[[Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі]]'''» телехикаясы ([[2015 жыл|2015]]-қ.у., I Мұстафа рөлінде — Боран Құзым)

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

{{Османлы Мемлекетінің сұлтандары}}

[[Санат:1591 жылы туғандар]]
[[Санат:Османлы империясының сұлтандары]]</text>
      <sha1>0td9ta2k4y6dhqv6cc8lzd0eyrxx9fg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620891</id>
      <parentid>3620890</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:47:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Екінші сұлтанаты */</comment>
      <origin>3620891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13979" sha1="k6jlwyfo7h8eziath7ygk444j03mzrw" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   Швейцарияның федерация кеңесі
 | Қазақша есімі        = I Мұстафа
 | Шынайы есімі        = {{lang-ota3|مصطفى اول|Mustafa-i evvel}}&lt;br /&gt;Мүміндер әмірі&lt;br /&gt;Екі киелі қаланың қызметкері
 | Суреті               = Mustafa 1.jpg
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Османлы сұлтандарының тізімі|Османлы мемлекетінің 15-ші сұлтаны]] &lt;br /&gt;[[Халифтер тізімі|Ислам халифатының 80-ші халифі]]
 | Лақап аты            = Телі I Мұстафа
 | Ту                   = Ottoman Flag.svg
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[20 мамыр]] [[1622 жыл|1622]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[10 қыркүйек]] [[1623 жыл|1623]]
 | Басқарған кезеңі     =  
 | Ізашары              = [[II Осман]]
 | Ізбасары             = [[IV Мұрат]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = Халиме сұлтан
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Лақап аты_2          = Телі I Мұстафа
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = [[22 қараша]] [[1617 жыл|1617]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[26 ақпан]] [[1618 жыл|1618]]
 | Ізашары_2            = [[I Ахмет]]
 | Ізбасары_2           = [[II Осман]]
 | регент1_2            = Халиме сұлтан
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[Ислам]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = [[1591 жыл|1591]]
 | Туған жері         = [[Маниса]], [[Осман империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = [[20 қаңтар]] [[1639 жыл|1639]] (48 жас)
 | Қайтыс болған жері   = [[Ыстанбұл|Константинополь]], [[Осман империясы]]
 | Жерленді             = I Мұстафа мазары, [[Ыстанбұл]]
 | Династия             = [[Османлы әулеті]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[III Мехмет]]
 | Анасы                = Халиме сұлтан
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = Tughra of Mustafa I.JPG
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              =Category:Mustafa I 
}}

'''I Мұстафа''' ({{lang-ota3|مصطفى اول|Mustafa-i evvel}}; [[1591 жыл|1591]] — [[20 қаңтар]] [[1639 жыл|1639]]) — [[Осман империясы]]ның [[Османлы сұлтандарының тізімі|15-ші сұлтаны]], [[Халифат|Ислам халифатының]] [[Халифтер тізімі|80-ші халифі]].

==Өмірбаяны==
I Мұстафа [[1591 жыл]]ы [[Маниса]]да дүниеге келді.

[[1595 жыл]]ы әкесі [[III Мехмет]], ал [[1603 жыл]]ы ағасы [[I Ахмет]] таққа отырды. [[II Мехмет]] енгізген Фатих заңы бойынша елде сұлтанаралыққа жол бермеу үшін таққа отырған сұлтан өз аға-інілерін өлім жазасына кесу керек. Алайда I Ахмет осы заңға бағынбаған алғашқы сұлтан болды. Сұлтанның осындай шешім қабылдауына тарихшылар әртүрлі себептер келтіреді:
* 1. I Мұстафаның есі ауысқаны. Оның есі ауысқанымен, бұл оған сұлтан болуға еш кедергі жасамады. Себебі, Ахмет өз билеген жылдарының басында [[шешек]] ауруымен сырқаттанып, кейбір [[уәзір]]лер сұлтанның өліміне сенімді болып, Мұстафаны, есі ауысқанына қарамастан, таққа отырғызу үшін [[Топқапы]] сарайына шақырды.
* 2. I Ахметтің баласыз болуы. Шынымен де, Ахмет таққа отырғанда баласыз болған, алайда ол бұл жетіспеушілікті тез арада жойды: [[1604 жыл]]дың [[3 қараша]]сында сұлтанның бірінші баласы Осман (келешектегі [[II Осман]]) дүниеге келді. Егер де Ахмет тек өзінің баласыз екенін ескеріп, інісі Мұстафаны өлтірмесе, онда ол Осман туған кезінде Мұстафаны өлтіру керек еді. Сонда да Ахмет өз інісін өлім жазасына кеспеді.

I Ахмет өз інісін өлтермесе де, оған бостандық бермей, Топқапы сарайындағы кафесте өліміне дейін қамап отырды. [[1617 жыл]]дың [[22 қараша]]сында I Ахмет [[бөрітпе сүзек]] ауруынан қайтыс болды. I Ахметте ересек бала болмаған соң, тақ I Мұстафаға бұйырды.

==Бірінші сұлтанаты==
[[Сурет:I Mustafa (cropped).jpg|thumb|left|200px|Телі Мұстафа]]

Сарайда қоғамдық қатынастар I Мұстафаның психикалық күйін жақсартады деген үміт болды. Алайда сарайдағылардың ынтасы еш нәтижеге әкелген жоқ — сұлтан бұрынғыдай есі ауысқан болып қалды. Сұлтан өте оғаш болған: дуан кеңесінің отырысында уәзірлердің сәлделерін бастарынан жұлып, сақалдарынан тартып отыратын. Сонымен қатар оғаш сұлтан құстар мен балықтарға жем орнына тиындар лақтыруды ұнатқан. Бұл оқиғалар жайлы османлы тарихшысы Ибраһим Пешеуи былай айтады:
{{Дәйексөз|Бұл жағдайды барлық мемлекеттік қайраткерлер мен халық көрді, және олар оның психикалық науқас екенін түсінді.}}

Бірінші билеген жылдарында ([[1617 жыл|1617]]-[[1618 жыл|1618]]) I Мұстафа анасы Халиме сұлтан мен садрағзам Дамат Халил пашаның қолжаулығы ғана болатын. Есі ауысқан сұлтанға қанағаттанбаған әскер [[1618 жыл]]ы оны тақтан тайдырып, зынданға қамады. Ал келесі сұлтандық II Османға өтті. Алайда төрт жылдан соң, [[жаңа шерік]]тер ұйымдастырған төңкеріс кезінде II Осман өлтіріліп, тақ I Мұстафаға қайтадан бұйырды.

==Екінші сұлтанаты==
Екінші билеген жылдарында да ([[1622 жыл|1622]]-[[1623 жыл|1623]]) I Мұстафа анасы Халиме сұлтан мен жаңа садрағзам Қара Дәуіт пашаның қолжаулығы болды. Сұлтанның психикалық науқастығы тіптен жоғарылады. I Мұстафа II Османның тірі екенін ойлап, оның бөлмесіне есік қағып, өзін тақ салмағынан арылту үшін одан өзіне тақты қайтыруын сұрады.

Сол кездерде [[жаңа шерік]]тер мен [[сыпай]]ларда жанжал туды, ал [[Кіші Азия|Анадолыда]] [[Ерзурум]] [[Беклербек|бейлербейі]] Абаза Мехмет пашаның төңкерісі басталды. Абаза Мехмет паша II Османның өлімі үшін кек қайтарғысы келді. Төңкерісті тоқтату үшін Халиме сұлтан Қара Дәуіт пашаны өлім жазасына кесті. Алайда төңкерісшілер наразылықты тоқтатпай, [[1623 жыл]]дың [[мамыр]]ында Абаза Мехмет паша 40-мыңдық әскерімен [[Анкара]]ны қоршауға алды. Билікте төрт садрағзам бір-бірін ауыстырып отырды. Ақырында, садрағзамдық Кеманкеш Қара Әли пашаға өтті. Ол Халиме сұлтанды баласын тақтан босатуға көндірді. Халиме сұлтан баласы I Мұстафаның өмірін сақтау шартымен пашаға келісім берді. I Ахмет пен [[Көсем сұлтан]]ның 11 жасар баласы [[IV Мұрат]] келесі сұлтан болды. I Мұстафа қайтадан кафеске қамалып, өліміне дейін сонда отырып шықты. [[1639 жыл]]дың [[20 қаңтар]]ында I Мұстафа өз ажалымен қайтыс болды. Бұрынғы сұлтан мәйіті он жеті сағат жайбарақат жатты, тек содан кейін ғана оны еш сый-құрметсіз [[Айя София|Әулие Софья мешітінің]] қасындағы Мұстафаға арнайы салынған мазарда жерде жерледі&lt;ref&gt;http://turkcinema.tv/serial-velikolepniy-vek/sultan-mustafa-i.html/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160621023902/http://turkcinema.tv/serial-velikolepniy-vek/sultan-mustafa-i.html |date=2016-06-21 }} Сұлтан I Мұстафа&lt;/ref&gt;.

==Садрағзамдары==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! №
! Есімі
! Қызмет атқарған мерзімі
! Уақыты
|-
| 74
| Дамат Халил паша
| [[22 қараша]] [[1617 жыл|1617]] — [[26 ақпан]] [[1618 жыл|1618]]
| 3 ай
|-
| 80
| Қара Дәуіт паша
| [[20 мамыр]] [[1622 жыл|1622]] — [[13 маусым]] [[1622 жыл|1622]]
| 1 ай
|-
| 81
| Мере Құсайын паша
| [[13 маусым]] [[1622 жыл|1622]] — [[8 тамыз]] [[1622 жыл|1622]]
| 1 ай
|-
| 82
| Лефкелі Мұстафа паша
| [[8 тамыз]] [[1622 жыл|1622]] — [[21 қыркүйек]] [[1622 жыл|1622]]
| 1 ай
|-
| 83
| Гүржі Хадым Мехмет паша
| [[21 қыркүйек]] [[1622 жыл|1622]] — [[5 ақпан]] [[1623 жыл|1623]]
| 5 ай
|-
| 84
| Мере Құсайын паша
| [[5 ақпан]] [[1623 жыл|1623]] — [[30 тамыз]] [[1623 жыл|1623]]
| 6 ай
|-
| 85
| Кеманкеш Қара Әли паша
| [[30 тамыз]] [[1623 жыл|1623]] — [[10 қыркүйек]] [[1623 жыл|1623]]
| 1 ай
|}

==Өнерде==
* {{flagicon|Түркия}} «'''[[Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі]]'''» телехикаясы ([[2015 жыл|2015]]-қ.у., I Мұстафа рөлінде — Боран Құзым)

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

{{Османлы Мемлекетінің сұлтандары}}

[[Санат:1591 жылы туғандар]]
[[Санат:Османлы империясының сұлтандары]]</text>
      <sha1>k6jlwyfo7h8eziath7ygk444j03mzrw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>IV Мұрат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>565252</id>
    <revision>
      <id>3620892</id>
      <parentid>3128296</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:49:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23381" sha1="h5n862l6q4sp4ffl18jv0ver4sjatzz" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   Швейцарияның федерация кеңесі
 | Қазақша есімі        = IV Мұрат
 | Шынайы есімі        = {{lang-ota3|مراد رابع|Murâd-ı râbi}}&lt;br /&gt;Мүміндер әмірі&lt;br /&gt;Екі киелі қаланың қызметкері
 | Суреті               = IV. Murat.jpg
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Османлы сұлтандарының тізімі|Османлы мемлекетінің 17-ші сұлтаны]] &lt;br /&gt;[[Халифтер тізімі|Ислам халифатының 82-ші халифі]]
 | Лақап аты            = Бағдат жаулаушысы IV Мұрат
 | Ту                   = Ottoman Flag.svg
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[10 қыркүйек]] [[1623 жыл|1623]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[9 ақпан]] [[1640 жыл|1640]]
 | Басқарған кезеңі     =  
 | Ізашары              = [[I Мұстафа]]
 | Ізбасары             = [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)|Ибраһим]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = [[Көсем сұлтан]]
 | регент1Басқара бастады      = [[10 қыркүйек]] [[1623 жыл|1623]]
 | регент1Басқаруын аяқтады    = [[20 мамыр]] [[1632 жыл|1632]]
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[Ислам]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 27.07.1612
 | Туған жері         = [[Ыстанбұл|Константинополь]], [[Осман империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 08.02.1640
 | Қайтыс болған жері   = [[Ыстанбұл|Константинополь]], [[Осман империясы]]
 | Жерленді             = I Ахмет мазары, [[Ыстанбұл]]
 | Династия             = [[Османлы әулеті]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[I Ахмет]]
 | Анасы                = [[Көсем сұлтан]]
 | Жұбайы               = Айша сұлтан
 | Балалары             = '''Ұлдары''':&lt;br /&gt;Ахмет шаһзада&lt;br /&gt;Сүлеймен шаһзада&lt;br /&gt;Мехмет шаһзада&lt;br /&gt;Алаеддін шаһзада&lt;br /&gt;'''Қыздары''':&lt;br /&gt;Гауһархан сұлтан&lt;br /&gt;Сафие сұлтан&lt;br /&gt;Рүкие сұлтан&lt;br /&gt;Ісміхан Қая сұлтан&lt;br /&gt;Айша сұлтан&lt;br /&gt;Хафса сұлтан
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = [[Қолбасшы]], [[сазгер]]
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = Tughra of Murad IV.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              =Category:Murad IV 
}}

'''IV Мұрат''' ({{lang-ota3|مراد رابع|Murâd-ı râbi}}; [[27 шілде]] [[1612 жыл|1612]] — [[8 ақпан]] [[1640 жыл|1640]]) — [[Осман империясы]]ның [[Османлы сұлтандарының тізімі|17-ші сұлтаны]], [[Халифат|Ислам халифатының]] [[Халифтер тізімі|82-ші халифі]], [[қолбасшы]], [[сазгер]].

Бұл сұлтанның тұсында ішкі төңкерістерден әлсіреген Османлы мемлекеті қайта қалпына келе бастады. Елдің жалпы ыдырауы тоқтатылды. [[1632 жыл]]ы [[Көсем сұлтан]]ның регенттігінен шыққан IV Мұрат [[Ислам дініндегі діни лауазымдар мен атақтар#Қазы|қазыларды]], [[жаңа шерік]]терді, [[сыпай]]ларды және қара [[халық]]ты жинап, Ашық дуан өткізді. Сол дуанда ол зорбалаңдардың көздерін құрту үшін қазылармен және әскермен бірікті. Содан соң әскердің күшімен көптеген заңбұзушыларды қатал жазаларға тарты, қуғын-сүргінге ұшыратты. Соның арқасында әскер күшейді, кофеханалар жабылды, сот жаңартпасы жасалды, темекі мен апиын қолдануға тыйым салынды, елдің табысы ұлғайды, мемлекеттік қазына толды, жер иеленудегі зорлық тоқтады, диқаншылық құтқарылды.

Бейбіт заманда IV Мұрат мешіттер мен медреселердің құрылысын құптады. Сұлтанның қолдауына ие болған ғылым мен өнер адамдары көп болды, соның ішінде: энциклопедист [[Кәтіп шелеби]], тұңғыш жасанды қанаттарды құрастырып, сол қанаттарда алғашқы рет ұшқан өнертапқыш-ғалым [[Хезарфен Ахмет шелеби]], тарихшы-ғалым әрі саяхатшы [[Әулие шелеби]], алғашқы зымыран құрастырған өнертапқыш-ғалым [[Лагари Хасан шелеби]], [[Хасан шелеби]], дінтанушы, шейх-үл-ислам [[Зәкәриязада Жақия әпенді]], ақын [[Нефи]].

==Өмірбаяны==
IV Мұрат [[1612 жыл]]ы османлы елордасы [[Ыстамбұл|Константинопольде]] османлы сұлтаны [[I Ахмет]] шаңырағында дүниеге келді. [[1623 жыл]]ы жасалған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Мұраттың жәкесі [[I Мұстафа]] тақтан тайдырылды. Енді тақ IV Мұратқа бұйырды.

[[Сурет:Territorial changes of the Ottoman Empire 1639.jpg|нобай|солға|250px|IV Мұрат тұсындағы Османлы мемлекеті]]

IV Мұрат таққа отырғанда 11 жаста ғана еді. Әрине, Мұрат мемлекетті өзі басқара алмады, сондықтан оның регенті болып анасы [[Көсем сұлтан]] тағайындалды. Османлы ғалымы Әулие шелеби жазуы бойынша:
{{Дәйексөз|Бір күні жас сұлтан өз қазынасына келгенде бірде бір алтын толған ыдыс та болған жоқ, және боқтықтан басқа алты қап тиын, маржанға толы дорба және қытай фарфоры бар сандық қана табылды. Соны көріп, сұлтан Мұрат қазынаны жасқа толтырып, екі рет сәждеге бас иіп: &quot;Алла жазса, мен бұл қазынаны ұрлап алғандардың байлығымен толтырып, оған қоса тағы елу қазынаны қосамын&quot;,- деді.}}

[[Сурет:Sultan Murat IV.jpg|нобай|солға|200px|IV Мұрат]]

Сол кездерде Османлы сұлтандығында өте ауыр жағдай болатын. [[1623 жыл]]ы басталған, I Аббас бастаған [[Сефевидтер әулеті|сефевид]] әскерімен болған, соғыс сәтсіз өтіп жатты. Соғыстың басында парсылар [[Бағдат]]ты алды, ал келесі жылы сефевидтерге күллі [[Ирак]], [[Мосул]], [[Басра]] және шииттердің киелі қалалары Нежеп пен [[Кербела]] өтті. Казактардың жорықтары да бітпей жатты. Соғыс қазынаны бос қалдырды. Ақша жетіспеді. Оның үстіне, [[1625 жыл]]ы елде оба індеті орын алды. Оба індеті бір Константинопольде мың адамның жанын алды. Қазына тек үлкен салықтармен және өлім жазасына кесілген байлардың мүлкін тәркілеумен ғана толтырылып отырды. Ескі лендік әскерді құру жүйесі терең дағдарыста болды. Атты жасақтың шығының толықтыру үшін үкімет [[жаңа шерік]]тердің санын көбейтуге мәжбүр болды: олардың саны 100 мыңға жетті. Сұлтан қазынасы осындай үлкен әскерді асырай алмады. Ал жаңа шеріктер өз күшіне сеніп, төңкерістерді жиі-жиі жасап отырды.

[[Кіші Азия|Анадолыда]] да соғыс жағдайы болды. [[Ливан]] әмірі II Фахреддин марониттерді жақтап, [[Палестина]]ны басып алып, итальяндық көпестерден қаржылық көмек алып, бүкіл Левантты Османлы мемлекетінен тәуелсіз етуге ниеттенді.

[[Қырым хандығы]]ның жаңа ханы Керей II Мехмет өзінің ағасы қалға Керей Шаһиннің көмегімен [[Қырым]]да сұлтандық үлгімен тұтастай билік орнатты. IV Мұратқа парсыларға қарсы соғыста көмектеспей, османлыларға қарсы казактармен әскери одақ құрды. Ал ең үлкен қауіп [[Эрзурум]] [[Беклер бегі|бейлербейі]] Абаза Мехмет пашадан болды. Ол [[II Осман]]ның тақтан тайдырылуын құптамай, [[1623 жыл]]ы IV Мұратқа қарсы төңкеріс ашты. Бұл төңкеріс тек [[1629 жыл]]ы ғана аяқталды.

===Ашық диуан===
[[Сурет:Murad IV minature.jpg|нобай|оңға|200px|IV Мұрат миниатюрасы]]

[[1631 жыл]]ы төңкеріс жасаған [[жаңа шерік]]тер мен [[сыпай]]лар IV Мұраттан османлы садрағзамы, сұлтанның досы әрі Көсем сұлтанның күйеу баласы Хафиз Ахмет пашаны ұстап беруді сұрады. Келесі садрағзам Топал Режеп пашаның кеңесімен сұлтан Хафиз Ахмет пашаны ұстап беруді ұйғарды. Алайда келесі жылы Режеп паша сұлтанның бұйрығымен өлім жазасына кесілді. Жаңа шеріктер мен сыпайлар IV Мұраттың бұндай қаһарынан үрейленді. Содан кейін IV Мұрат Босфор жағалауында Ашық диуанды жинап, жаңа шеріктер мен сыпайлардан адалдық антын беруге талап етті. Үрейленген жауынгерлер сұлтанға адалдық антын беруге мәжбүр болды. Сол Ашық диуанда сұлтан қазылармен заңдылықты қалпына келтіру жайлы сөз қозғады. Қазылар сұлтанға әскердің зорлығы мен бассыздығына шағынды. Сол қазылардың біреуі осылай деген:
{{Дәйексөз|Падишаһым, бұл қиянаттан тек наркескен ғана бірден-бір ем бола алады!}}

===Қуғын-сүргін===
IV Мұрат он мыңдай төңкерісшілер мен диқан төңкерістерінің қатысушыларын өлім жазасына кесті. Алайда, шын мәнісінде, сұлтанның нағыз құрбандары кәпір уәзірлер, жемқор бейлербейлер мен әділетсіз қазылар болды. Себебі, олар зорлық, бассыздық және [[сыбайлас жемқорлық]]пен айналысты. Әулие шелебидің айтуынша, IV Мұрат османлы сұлтандарының арасындағы ең қатал әрі ең қанқұмар билеуші болды. Сұлтан тіпті шейхуль исламды да өлім жазасына кесті. Шектен шыққан қанқұмарлыққа батқан IV Мұрат адам өміріне деген құрметтен айырылды. [[1635 жыл|1635]]-[[1638 жыл]]дары IV Мұрат өзінің інілері Баязит шаһзада, Қасым шаһзада және Сүлеймен шаһзаданы өлім жазасына кесті. Бірақ IV Мұраттың бұндай қаталдығы Османлы мемлекетін дағдарыстан құтқарды. Сұлтан әскерді күшейтті, кофеханаларды жапты, сот жаңартпасын жасады, шылым шегу мен апиын қолдануды тыйым салды. Сонымен қатар IV Мұрат елдің табысын ұлғайтты, жер иеленудегі зорлықты тоқтатып, диқаншылықты құтқарды.

===Парсы жорығы===
[[Сурет:Revan seferi harita 1635 Sultan Murad IV.png|нобай|солға|300px|Парсы жорығы кезіндегі IV Мұрат әскерімен өткен жол]]

[[1635 жыл]]ы IV Мұрат [[Сефевидтер әулеті|сефевидтерге]] қарсы жорыққа аттанды. Аз уақыттың ішінде османлы әскері [[Тебриз]], [[Ереван]] және [[Нахичевань Автономиялы Республикасы|Нахичеваньды]] жаулап алды. Алайда османлылар бұл жерлерді ойран еткені сонша — тіпті азық-түлікке де қол жеткізе алмады. IV Мұрат әскерді кері қайтарды, алайда сұлтан [[1638 жыл]]ы көп күнге созылған қоршаудан кейін [[Бағдат]]ты басып алып, [[1639 жыл]]ы сефевид шаһымен Зухаб бітім шартын жасасты. Соның арқасында Шандыран шайқасынан ([[1514 жыл]]) бері үзілістермен жалғасып жатқан Османлы-сефевид соғысы аяқталды. Бітім шарт бойынша сефевидтерде Ереван мен [[Кавказ]], ал османлыларда Басра мен Бағдат қалды. Бұл бітім шарт IV Мұраттың ең үлкен жетістіктерінің бірі болды. Себебі, бұл бітім шарт бойынша орнатылған Османлы мемлекеті мен Сефевид мемлекетінің арасындағы шекара 97 жыл өзгерілмеген. Шекара тек [[1736 жыл]]ы ауғандардың шапқыншылығы нәтижесінде, яғни Сефевид мемлекетінің құлауынан ғана өзгерді.

===Азау қоршауы===
[[Сурет:Murad IV.jpg|нобай|оңға|200px|Бағдат жаулаушысы IV Мұрат]]

IV Мұрат Османлы флотын жаңартуға бел буды. Себебі, [[Венеция]] өзінің [[Эгей теңізі]] мен [[Жерорта теңізі]]ндегі флотымен және үлкен табыстарымен сұлтаннын ашуын келтірді. Оның үстіне, [[1637 жыл]]дың [[18 маусым]]ында дон казактары 4-мың запорождықтардың көмегімен Азау қаласын басып алды. Алайда Михаил Федорович бұл жайттан беймәлім болды. IV Мұрат орыс билеушісіне елші жіберіп, осы хабарды жеткізді. Жауап ретінде Михаил Федорович осылай деді:
{{Дәйексөз| Осы ұрлықшыларды қазір ұруға бұйрық берсеңіз де біз олардың артында тұрған жоқпыз.}} Ал казактар өз жеңісі жайлы хабар жеткізгенде орыс патшасы оларды жазғыра бастады, алайда кейін олжалар тізімін әкелуді де бұйырды. Патша сұлтанмен бейбітшілік өмір сүргендіктен осы жайттардан ресми түрде аулақ болды, алайда бейресми түрде казактарға ақша мен дәрі жіберіп отырды. [[1641 жыл]]дың [[7 маусым]]ында Османлы флоты Азовты қоршап, казактарды сол жерден қуды.

===Ажалы===
[[1640 жыл]]ы IV Мұрат барлық мемлекеттік істерді тастап, маскүнемдікке берілді. Сонын кесірінен сұлтан қалтырау ауруына шалдықты. Сұлтаннан басқа Османлы әулетінің ер мүшесі тек [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)|Ибраһим]] ғана болатын. Өлім алдында сұлтан өз тағын [[Қырым хандығы|Қырым]] ханы Керей I Баһадүрге қалдыруды ойлады. Сондықтан IV Мұрат өз інісі Ибраһимді өлім жазасына кесуге бұйрық берді. Алайда бұған анасы [[Көсем сұлтан]] кедергі болды. IV Мұрат қалтырау ауруынан қайтыс болды, ал інісі Ибраһим келесі сұлтан болып атанды. Мәйіті [[Сұлтанахмет мешіті]]нің жаңындағы I Ахмет мазарында жерленді.

==Садрағзамдары==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! №
! Есімі
! Қызмет атқарған мерзімі
! Уақыты
|-
| 85
| Кеманкеш Қара Әли паша
| [[10 қыркүйек]] [[1623 жыл|1623]] — [[3 сәуір]] [[1624 жыл|1624]]
| 8 ай
|-
| 86
| Шеркеш Мехмет Әли паша
| [[3 сәуір]] [[1624 жыл|1624]] — [[28 қаңтар]] [[1625 жыл|1625]]
| 7 ай
|-
| 87
| Хафиз Ахмет паша
| [[8 ақпан]] [[1625 жыл|1625]] — [[1 желтоқсан]] [[1626 жыл|1626]]
| 1 жыл
|-
| 88
| Дамат Халил паша
| [[1 желтоқсан]] [[1626 жыл|1626]] — [[6 сәуір]] [[1628 жыл|1628]]
| 2 жыл
|-
| 89
| Қысырау паша
| [[6 сәуір]] [[1628 жыл|1628]] — [[25 қазан]] [[1631 жыл|1631]]
| 3 жыл
|-
| 90
| Хафиз Ахмет паша
| [[25 қазан]] [[1631 жыл|1631]] — [[10 ақпан]] [[1632 жыл|1632]]
| 4 ай
|-
| 91
| Топал Режеп паша
| [[10 ақпан]] [[1632 жыл|1632]] — [[18 мамыр]] [[1632 жыл|1632]]
| 3 ай
|-
| 92
| Табаныяссы Мехмет паша
| [[18 мамыр]] [[1632 жыл|1632]] — [[2 ақпан]] [[1637 жыл|1637]]
| 5 жыл
|-
| 93
| Мейрам паша
| [[2 ақпан]] [[1637 жыл|1637]] — [[26 тамыз]] [[1638 жыл|1638]]
| 1 жыл
|-
| 94
| Таяр Мехмет паша
| [[27 тамыз]] [[1638 жыл|1638]] — [[23 желтоқсан]] [[1638 жыл|1638]]
| 4 ай
|-
| 95
| Кеманкеш Қара Мұстафа паша
| [[23 желтоқсан]] [[1638 жыл|1638]] — [[9 ақпан]] [[1640 жыл|1640]]
| 2 жыл
|}

==Өнерде==
* {{flagicon|Түркия}} «'''IV Мұрат'''» фильмі ([[1981 жыл]], IV Мұрат рөлінде — Жиһан Үнал)
* {{flagicon|Түркия}} «'''Ыстамбұл қанаттарымның астында'''» фильмі ([[1995 жыл]], IV Мұрат рөлінде — Бурак Серген)
* {{flagicon|Түркия}} «'''IV Мұрат. Күрзі мен даңқ'''» романы ([[2010 жыл]])
* {{flagicon|Түркия}} «'''[[Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі]]'''» телехикаясы ([[2015 жыл|2015]]-қ.у., IV Мұрат рөлінде — Мәтін Ақдүлгер)

{{Османлы Мемлекетінің сұлтандары}}

[[Санат:Стамбулда туғандар]]
[[Санат:Османлы империясының сұлтандары]]</text>
      <sha1>h5n862l6q4sp4ffl18jv0ver4sjatzz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620893</id>
      <parentid>3620892</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:50:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3620893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23381" sha1="odae8kh8bxese707nzp9r8k27ki66wn" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   Швейцарияның федерация кеңесі
 | Қазақша есімі        = IV Мұрат
 | Шынайы есімі        = {{lang-ota3|مراد رابع|Murâd-ı râbi}}&lt;br /&gt;Мүміндер әмірі&lt;br /&gt;Екі киелі қаланың қызметкері
 | Суреті               = IV. Murat.jpg
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Османлы сұлтандарының тізімі|Османлы мемлекетінің 17-ші сұлтаны]] &lt;br /&gt;[[Халифтер тізімі|Ислам халифатының 82-ші халифі]]
 | Лақап аты            = Бағдат жаулаушысы IV Мұрат
 | Ту                   = Ottoman Flag.svg
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[10 қыркүйек]] [[1623 жыл|1623]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[9 ақпан]] [[1640 жыл|1640]]
 | Басқарған кезеңі     =  
 | Ізашары              = [[I Мұстафа]]
 | Ізбасары             = [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)|Ибраһим]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = [[Көсем сұлтан]]
 | регент1Басқара бастады      = [[10 қыркүйек]] [[1623 жыл|1623]]
 | регент1Басқаруын аяқтады    = [[20 мамыр]] [[1632 жыл|1632]]
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[Ислам]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 27.07.1612
 | Туған жері         = [[Ыстанбұл|Константинополь]], [[Осман империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 08.02.1640
 | Қайтыс болған жері   = [[Ыстанбұл|Константинополь]], [[Осман империясы]]
 | Жерленді             = I Ахмет мазары, [[Ыстанбұл]]
 | Династия             = [[Османлы әулеті]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[I Ахмет]]
 | Анасы                = [[Көсем сұлтан]]
 | Жұбайы               = Айша сұлтан
 | Балалары             = '''Ұлдары''':&lt;br /&gt;Ахмет шаһзада&lt;br /&gt;Сүлеймен шаһзада&lt;br /&gt;Мехмет шаһзада&lt;br /&gt;Алаеддін шаһзада&lt;br /&gt;'''Қыздары''':&lt;br /&gt;Гауһархан сұлтан&lt;br /&gt;Сафие сұлтан&lt;br /&gt;Рүкие сұлтан&lt;br /&gt;Ісміхан Қая сұлтан&lt;br /&gt;Айша сұлтан&lt;br /&gt;Хафса сұлтан
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = [[Қолбасшы]], [[сазгер]]
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = Tughra of Murad IV.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              =Category:Murad IV 
}}

'''IV Мұрат''' ({{lang-ota3|مراد رابع|Murâd-ı râbi}}; [[27 шілде]] [[1612 жыл|1612]] — [[8 ақпан]] [[1640 жыл|1640]]) — [[Осман империясы]]ның [[Османлы сұлтандарының тізімі|17-ші сұлтаны]], [[Халифат|Ислам халифатының]] [[Халифтер тізімі|82-ші халифі]], [[қолбасшы]], [[сазгер]].

Бұл сұлтанның тұсында ішкі төңкерістерден әлсіреген Османлы мемлекеті қайта қалпына келе бастады. Елдің жалпы ыдырауы тоқтатылды. [[1632 жыл]]ы [[Көсем сұлтан]]ның регенттігінен шыққан IV Мұрат [[Ислам дініндегі діни лауазымдар мен атақтар#Қазы|қазыларды]], [[жаңа шерік]]терді, [[сыпай]]ларды және қара [[халық]]ты жинап, Ашық дуан өткізді. Сол дуанда ол зорбалаңдардың көздерін құрту үшін қазылармен және әскермен бірікті. Содан соң әскердің күшімен көптеген заңбұзушыларды қатал жазаларға тарты, қуғын-сүргінге ұшыратты. Соның арқасында әскер күшейді, кофеханалар жабылды, сот жаңартпасы жасалды, темекі мен апиын қолдануға тыйым салынды, елдің табысы ұлғайды, мемлекеттік қазына толды, жер иеленудегі зорлық тоқтады, диқаншылық құтқарылды.

Бейбіт заманда IV Мұрат мешіттер мен медреселердің құрылысын құптады. Сұлтанның қолдауына ие болған ғылым мен өнер адамдары көп болды, соның ішінде: энциклопедист [[Кәтіп шелеби]], тұңғыш жасанды қанаттарды құрастырып, сол қанаттарда алғашқы рет ұшқан өнертапқыш-ғалым [[Хезарфен Ахмет шелеби]], тарихшы-ғалым әрі саяхатшы [[Әулие шелеби]], алғашқы зымыран құрастырған өнертапқыш-ғалым [[Лагари Хасан шелеби]], [[Хасан шелеби]], дінтанушы, шейх-үл-ислам [[Зәкәриязада Жақия әпенді]], ақын [[Нефи]].

==Өмірбаяны==
IV Мұрат [[1612 жыл]]ы османлы елордасы [[Ыстанбұл|Константинопольде]] османлы сұлтаны [[I Ахмет]] шаңырағында дүниеге келді. [[1623 жыл]]ы жасалған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Мұраттың жәкесі [[I Мұстафа]] тақтан тайдырылды. Енді тақ IV Мұратқа бұйырды.

[[Сурет:Territorial changes of the Ottoman Empire 1639.jpg|нобай|солға|250px|IV Мұрат тұсындағы Османлы мемлекеті]]

IV Мұрат таққа отырғанда 11 жаста ғана еді. Әрине, Мұрат мемлекетті өзі басқара алмады, сондықтан оның регенті болып анасы [[Көсем сұлтан]] тағайындалды. Османлы ғалымы Әулие шелеби жазуы бойынша:
{{Дәйексөз|Бір күні жас сұлтан өз қазынасына келгенде бірде бір алтын толған ыдыс та болған жоқ, және боқтықтан басқа алты қап тиын, маржанға толы дорба және қытай фарфоры бар сандық қана табылды. Соны көріп, сұлтан Мұрат қазынаны жасқа толтырып, екі рет сәждеге бас иіп: &quot;Алла жазса, мен бұл қазынаны ұрлап алғандардың байлығымен толтырып, оған қоса тағы елу қазынаны қосамын&quot;,- деді.}}

[[Сурет:Sultan Murat IV.jpg|нобай|солға|200px|IV Мұрат]]

Сол кездерде Османлы сұлтандығында өте ауыр жағдай болатын. [[1623 жыл]]ы басталған, I Аббас бастаған [[Сефевидтер әулеті|сефевид]] әскерімен болған, соғыс сәтсіз өтіп жатты. Соғыстың басында парсылар [[Бағдат]]ты алды, ал келесі жылы сефевидтерге күллі [[Ирак]], [[Мосул]], [[Басра]] және шииттердің киелі қалалары Нежеп пен [[Кербела]] өтті. Казактардың жорықтары да бітпей жатты. Соғыс қазынаны бос қалдырды. Ақша жетіспеді. Оның үстіне, [[1625 жыл]]ы елде оба індеті орын алды. Оба індеті бір Константинопольде мың адамның жанын алды. Қазына тек үлкен салықтармен және өлім жазасына кесілген байлардың мүлкін тәркілеумен ғана толтырылып отырды. Ескі лендік әскерді құру жүйесі терең дағдарыста болды. Атты жасақтың шығының толықтыру үшін үкімет [[жаңа шерік]]тердің санын көбейтуге мәжбүр болды: олардың саны 100 мыңға жетті. Сұлтан қазынасы осындай үлкен әскерді асырай алмады. Ал жаңа шеріктер өз күшіне сеніп, төңкерістерді жиі-жиі жасап отырды.

[[Кіші Азия|Анадолыда]] да соғыс жағдайы болды. [[Ливан]] әмірі II Фахреддин марониттерді жақтап, [[Палестина]]ны басып алып, итальяндық көпестерден қаржылық көмек алып, бүкіл Левантты Османлы мемлекетінен тәуелсіз етуге ниеттенді.

[[Қырым хандығы]]ның жаңа ханы Керей II Мехмет өзінің ағасы қалға Керей Шаһиннің көмегімен [[Қырым]]да сұлтандық үлгімен тұтастай билік орнатты. IV Мұратқа парсыларға қарсы соғыста көмектеспей, османлыларға қарсы казактармен әскери одақ құрды. Ал ең үлкен қауіп [[Эрзурум]] [[Беклер бегі|бейлербейі]] Абаза Мехмет пашадан болды. Ол [[II Осман]]ның тақтан тайдырылуын құптамай, [[1623 жыл]]ы IV Мұратқа қарсы төңкеріс ашты. Бұл төңкеріс тек [[1629 жыл]]ы ғана аяқталды.

===Ашық диуан===
[[Сурет:Murad IV minature.jpg|нобай|оңға|200px|IV Мұрат миниатюрасы]]

[[1631 жыл]]ы төңкеріс жасаған [[жаңа шерік]]тер мен [[сыпай]]лар IV Мұраттан османлы садрағзамы, сұлтанның досы әрі Көсем сұлтанның күйеу баласы Хафиз Ахмет пашаны ұстап беруді сұрады. Келесі садрағзам Топал Режеп пашаның кеңесімен сұлтан Хафиз Ахмет пашаны ұстап беруді ұйғарды. Алайда келесі жылы Режеп паша сұлтанның бұйрығымен өлім жазасына кесілді. Жаңа шеріктер мен сыпайлар IV Мұраттың бұндай қаһарынан үрейленді. Содан кейін IV Мұрат Босфор жағалауында Ашық диуанды жинап, жаңа шеріктер мен сыпайлардан адалдық антын беруге талап етті. Үрейленген жауынгерлер сұлтанға адалдық антын беруге мәжбүр болды. Сол Ашық диуанда сұлтан қазылармен заңдылықты қалпына келтіру жайлы сөз қозғады. Қазылар сұлтанға әскердің зорлығы мен бассыздығына шағынды. Сол қазылардың біреуі осылай деген:
{{Дәйексөз|Падишаһым, бұл қиянаттан тек наркескен ғана бірден-бір ем бола алады!}}

===Қуғын-сүргін===
IV Мұрат он мыңдай төңкерісшілер мен диқан төңкерістерінің қатысушыларын өлім жазасына кесті. Алайда, шын мәнісінде, сұлтанның нағыз құрбандары кәпір уәзірлер, жемқор бейлербейлер мен әділетсіз қазылар болды. Себебі, олар зорлық, бассыздық және [[сыбайлас жемқорлық]]пен айналысты. Әулие шелебидің айтуынша, IV Мұрат османлы сұлтандарының арасындағы ең қатал әрі ең қанқұмар билеуші болды. Сұлтан тіпті шейхуль исламды да өлім жазасына кесті. Шектен шыққан қанқұмарлыққа батқан IV Мұрат адам өміріне деген құрметтен айырылды. [[1635 жыл|1635]]-[[1638 жыл]]дары IV Мұрат өзінің інілері Баязит шаһзада, Қасым шаһзада және Сүлеймен шаһзаданы өлім жазасына кесті. Бірақ IV Мұраттың бұндай қаталдығы Османлы мемлекетін дағдарыстан құтқарды. Сұлтан әскерді күшейтті, кофеханаларды жапты, сот жаңартпасын жасады, шылым шегу мен апиын қолдануды тыйым салды. Сонымен қатар IV Мұрат елдің табысын ұлғайтты, жер иеленудегі зорлықты тоқтатып, диқаншылықты құтқарды.

===Парсы жорығы===
[[Сурет:Revan seferi harita 1635 Sultan Murad IV.png|нобай|солға|300px|Парсы жорығы кезіндегі IV Мұрат әскерімен өткен жол]]

[[1635 жыл]]ы IV Мұрат [[Сефевидтер әулеті|сефевидтерге]] қарсы жорыққа аттанды. Аз уақыттың ішінде османлы әскері [[Тебриз]], [[Ереван]] және [[Нахичевань Автономиялы Республикасы|Нахичеваньды]] жаулап алды. Алайда османлылар бұл жерлерді ойран еткені сонша — тіпті азық-түлікке де қол жеткізе алмады. IV Мұрат әскерді кері қайтарды, алайда сұлтан [[1638 жыл]]ы көп күнге созылған қоршаудан кейін [[Бағдат]]ты басып алып, [[1639 жыл]]ы сефевид шаһымен Зухаб бітім шартын жасасты. Соның арқасында Шандыран шайқасынан ([[1514 жыл]]) бері үзілістермен жалғасып жатқан Османлы-сефевид соғысы аяқталды. Бітім шарт бойынша сефевидтерде Ереван мен [[Кавказ]], ал османлыларда Басра мен Бағдат қалды. Бұл бітім шарт IV Мұраттың ең үлкен жетістіктерінің бірі болды. Себебі, бұл бітім шарт бойынша орнатылған Османлы мемлекеті мен Сефевид мемлекетінің арасындағы шекара 97 жыл өзгерілмеген. Шекара тек [[1736 жыл]]ы ауғандардың шапқыншылығы нәтижесінде, яғни Сефевид мемлекетінің құлауынан ғана өзгерді.

===Азау қоршауы===
[[Сурет:Murad IV.jpg|нобай|оңға|200px|Бағдат жаулаушысы IV Мұрат]]

IV Мұрат Османлы флотын жаңартуға бел буды. Себебі, [[Венеция]] өзінің [[Эгей теңізі]] мен [[Жерорта теңізі]]ндегі флотымен және үлкен табыстарымен сұлтаннын ашуын келтірді. Оның үстіне, [[1637 жыл]]дың [[18 маусым]]ында дон казактары 4-мың запорождықтардың көмегімен Азау қаласын басып алды. Алайда Михаил Федорович бұл жайттан беймәлім болды. IV Мұрат орыс билеушісіне елші жіберіп, осы хабарды жеткізді. Жауап ретінде Михаил Федорович осылай деді:
{{Дәйексөз| Осы ұрлықшыларды қазір ұруға бұйрық берсеңіз де біз олардың артында тұрған жоқпыз.}} Ал казактар өз жеңісі жайлы хабар жеткізгенде орыс патшасы оларды жазғыра бастады, алайда кейін олжалар тізімін әкелуді де бұйырды. Патша сұлтанмен бейбітшілік өмір сүргендіктен осы жайттардан ресми түрде аулақ болды, алайда бейресми түрде казактарға ақша мен дәрі жіберіп отырды. [[1641 жыл]]дың [[7 маусым]]ында Османлы флоты Азовты қоршап, казактарды сол жерден қуды.

===Ажалы===
[[1640 жыл]]ы IV Мұрат барлық мемлекеттік істерді тастап, маскүнемдікке берілді. Сонын кесірінен сұлтан қалтырау ауруына шалдықты. Сұлтаннан басқа Османлы әулетінің ер мүшесі тек [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)|Ибраһим]] ғана болатын. Өлім алдында сұлтан өз тағын [[Қырым хандығы|Қырым]] ханы Керей I Баһадүрге қалдыруды ойлады. Сондықтан IV Мұрат өз інісі Ибраһимді өлім жазасына кесуге бұйрық берді. Алайда бұған анасы [[Көсем сұлтан]] кедергі болды. IV Мұрат қалтырау ауруынан қайтыс болды, ал інісі Ибраһим келесі сұлтан болып атанды. Мәйіті [[Сұлтанахмет мешіті]]нің жаңындағы I Ахмет мазарында жерленді.

==Садрағзамдары==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! №
! Есімі
! Қызмет атқарған мерзімі
! Уақыты
|-
| 85
| Кеманкеш Қара Әли паша
| [[10 қыркүйек]] [[1623 жыл|1623]] — [[3 сәуір]] [[1624 жыл|1624]]
| 8 ай
|-
| 86
| Шеркеш Мехмет Әли паша
| [[3 сәуір]] [[1624 жыл|1624]] — [[28 қаңтар]] [[1625 жыл|1625]]
| 7 ай
|-
| 87
| Хафиз Ахмет паша
| [[8 ақпан]] [[1625 жыл|1625]] — [[1 желтоқсан]] [[1626 жыл|1626]]
| 1 жыл
|-
| 88
| Дамат Халил паша
| [[1 желтоқсан]] [[1626 жыл|1626]] — [[6 сәуір]] [[1628 жыл|1628]]
| 2 жыл
|-
| 89
| Қысырау паша
| [[6 сәуір]] [[1628 жыл|1628]] — [[25 қазан]] [[1631 жыл|1631]]
| 3 жыл
|-
| 90
| Хафиз Ахмет паша
| [[25 қазан]] [[1631 жыл|1631]] — [[10 ақпан]] [[1632 жыл|1632]]
| 4 ай
|-
| 91
| Топал Режеп паша
| [[10 ақпан]] [[1632 жыл|1632]] — [[18 мамыр]] [[1632 жыл|1632]]
| 3 ай
|-
| 92
| Табаныяссы Мехмет паша
| [[18 мамыр]] [[1632 жыл|1632]] — [[2 ақпан]] [[1637 жыл|1637]]
| 5 жыл
|-
| 93
| Мейрам паша
| [[2 ақпан]] [[1637 жыл|1637]] — [[26 тамыз]] [[1638 жыл|1638]]
| 1 жыл
|-
| 94
| Таяр Мехмет паша
| [[27 тамыз]] [[1638 жыл|1638]] — [[23 желтоқсан]] [[1638 жыл|1638]]
| 4 ай
|-
| 95
| Кеманкеш Қара Мұстафа паша
| [[23 желтоқсан]] [[1638 жыл|1638]] — [[9 ақпан]] [[1640 жыл|1640]]
| 2 жыл
|}

==Өнерде==
* {{flagicon|Түркия}} «'''IV Мұрат'''» фильмі ([[1981 жыл]], IV Мұрат рөлінде — Жиһан Үнал)
* {{flagicon|Түркия}} «'''Ыстамбұл қанаттарымның астында'''» фильмі ([[1995 жыл]], IV Мұрат рөлінде — Бурак Серген)
* {{flagicon|Түркия}} «'''IV Мұрат. Күрзі мен даңқ'''» романы ([[2010 жыл]])
* {{flagicon|Түркия}} «'''[[Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі]]'''» телехикаясы ([[2015 жыл|2015]]-қ.у., IV Мұрат рөлінде — Мәтін Ақдүлгер)

{{Османлы Мемлекетінің сұлтандары}}

[[Санат:Стамбулда туғандар]]
[[Санат:Османлы империясының сұлтандары]]</text>
      <sha1>odae8kh8bxese707nzp9r8k27ki66wn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620894</id>
      <parentid>3620893</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3620894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23378" sha1="6qfl921iay9fymi1ft4tt6di8727cey" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   Швейцарияның федерация кеңесі
 | Қазақша есімі        = IV Мұрат
 | Шынайы есімі        = {{lang-ota3|مراد رابع|Murâd-ı râbi}}&lt;br /&gt;Мүміндер әмірі&lt;br /&gt;Екі киелі қаланың қызметкері
 | Суреті               = IV. Murat.jpg
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Османлы сұлтандарының тізімі|Османлы мемлекетінің 17-ші сұлтаны]] &lt;br /&gt;[[Халифтер тізімі|Ислам халифатының 82-ші халифі]]
 | Лақап аты            = Бағдат жаулаушысы IV Мұрат
 | Ту                   = Ottoman Flag.svg
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[10 қыркүйек]] [[1623 жыл|1623]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[9 ақпан]] [[1640 жыл|1640]]
 | Басқарған кезеңі     =  
 | Ізашары              = [[I Мұстафа]]
 | Ізбасары             = [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)|Ибраһим]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = [[Көсем сұлтан]]
 | регент1Басқара бастады      = [[10 қыркүйек]] [[1623 жыл|1623]]
 | регент1Басқаруын аяқтады    = [[20 мамыр]] [[1632 жыл|1632]]
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[Ислам]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 27.07.1612
 | Туған жері         = [[Ыстанбұл|Константинополь]], [[Осман империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 08.02.1640
 | Қайтыс болған жері   = [[Ыстанбұл|Константинополь]], [[Осман империясы]]
 | Жерленді             = I Ахмет мазары, [[Ыстанбұл]]
 | Династия             = [[Османлы әулеті]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[I Ахмет]]
 | Анасы                = [[Көсем сұлтан]]
 | Жұбайы               = Айша сұлтан
 | Балалары             = '''Ұлдары''':&lt;br /&gt;Ахмет шаһзада&lt;br /&gt;Сүлеймен шаһзада&lt;br /&gt;Мехмет шаһзада&lt;br /&gt;Алаеддін шаһзада&lt;br /&gt;'''Қыздары''':&lt;br /&gt;Гауһархан сұлтан&lt;br /&gt;Сафие сұлтан&lt;br /&gt;Рүкие сұлтан&lt;br /&gt;Ісміхан Қая сұлтан&lt;br /&gt;Айша сұлтан&lt;br /&gt;Хафса сұлтан
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = [[Қолбасшы]], [[сазгер]]
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = Tughra of Murad IV.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              =Category:Murad IV 
}}

'''IV Мұрат''' ({{lang-ota3|مراد رابع|Murâd-ı râbi}}; [[27 шілде]] [[1612 жыл|1612]] — [[8 ақпан]] [[1640 жыл|1640]]) — [[Осман империясы]]ның [[Османлы сұлтандарының тізімі|17-ші сұлтаны]], [[Халифат|Ислам халифатының]] [[Халифтер тізімі|82-ші халифі]], [[қолбасшы]], [[сазгер]].

Бұл сұлтанның тұсында ішкі төңкерістерден әлсіреген Османлы мемлекеті қайта қалпына келе бастады. Елдің жалпы ыдырауы тоқтатылды. [[1632 жыл]]ы [[Көсем сұлтан]]ның регенттігінен шыққан IV Мұрат [[Ислам дініндегі діни лауазымдар мен атақтар#Қазы|қазыларды]], [[жаңа шерік]]терді, [[сыпай]]ларды және қара [[халық]]ты жинап, Ашық дуан өткізді. Сол дуанда ол зорбалаңдардың көздерін құрту үшін қазылармен және әскермен бірікті. Содан соң әскердің күшімен көптеген заңбұзушыларды қатал жазаларға тарты, қуғын-сүргінге ұшыратты. Соның арқасында әскер күшейді, кофеханалар жабылды, сот жаңартпасы жасалды, темекі мен апиын қолдануға тыйым салынды, елдің табысы ұлғайды, мемлекеттік қазына толды, жер иеленудегі зорлық тоқтады, диқаншылық құтқарылды.

Бейбіт заманда IV Мұрат мешіттер мен медреселердің құрылысын құптады. Сұлтанның қолдауына ие болған ғылым мен өнер адамдары көп болды, соның ішінде: энциклопедист [[Кәтіп шелеби]], тұңғыш жасанды қанаттарды құрастырып, сол қанаттарда алғашқы рет ұшқан өнертапқыш-ғалым [[Хезарфен Ахмет шелеби]], тарихшы-ғалым әрі саяхатшы [[Әулие шелеби]], алғашқы зымыран құрастырған өнертапқыш-ғалым [[Лагари Хасан шелеби]], [[Хасан шелеби]], дінтанушы, шейх-үл-ислам [[Зәкәриязада Жақия әпенді]], ақын [[Нефи]].

==Өмірбаяны==
IV Мұрат [[1612 жыл]]ы османлы елордасы [[Ыстанбұл|Константинопольде]] османлы сұлтаны [[I Ахмет]] шаңырағында дүниеге келді. [[1623 жыл]]ы жасалған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Мұраттың жәкесі [[I Мұстафа]] тақтан тайдырылды. Енді тақ IV Мұратқа бұйырды.

[[Сурет:Territorial changes of the Ottoman Empire 1639.jpg|нобай|солға|250px|IV Мұрат тұсындағы Османлы мемлекеті]]

IV Мұрат таққа отырғанда 11 жаста ғана еді. Әрине, Мұрат мемлекетті өзі басқара алмады, сондықтан оның регенті болып анасы [[Көсем сұлтан]] тағайындалды. Османлы ғалымы Әулие шелеби жазуы бойынша:
{{Дәйексөз|Бір күні жас сұлтан өз қазынасына келгенде бірде бір алтын толған ыдыс та болған жоқ, және боқтықтан басқа алты қап тиын, маржанға толы дорба және қытай фарфоры бар сандық қана табылды. Соны көріп, сұлтан Мұрат қазынаны жасқа толтырып, екі рет сәждеге бас иіп: &quot;Алла жазса, мен бұл қазынаны ұрлап алғандардың байлығымен толтырып, оған қоса тағы елу қазынаны қосамын&quot;,- деді.}}

[[Сурет:Sultan Murat IV.jpg|нобай|солға|200px|IV Мұрат]]

Сол кездерде Османлы сұлтандығында өте ауыр жағдай болатын. [[1623 жыл]]ы басталған, I Аббас бастаған [[Сефевидтер әулеті|сефевид]] әскерімен болған, соғыс сәтсіз өтіп жатты. Соғыстың басында парсылар [[Бағдат]]ты алды, ал келесі жылы сефевидтерге күллі [[Ирак]], [[Мосул]], [[Басра]] және шииттердің киелі қалалары Нежеп пен [[Кербела]] өтті. Казактардың жорықтары да бітпей жатты. Соғыс қазынаны бос қалдырды. Ақша жетіспеді. Оның үстіне, [[1625 жыл]]ы елде оба індеті орын алды. Оба індеті бір Константинопольде мың адамның жанын алды. Қазына тек үлкен салықтармен және өлім жазасына кесілген байлардың мүлкін тәркілеумен ғана толтырылып отырды. Ескі лендік әскерді құру жүйесі терең дағдарыста болды. Атты жасақтың шығының толықтыру үшін үкімет [[жаңа шерік]]тердің санын көбейтуге мәжбүр болды: олардың саны 100 мыңға жетті. Сұлтан қазынасы осындай үлкен әскерді асырай алмады. Ал жаңа шеріктер өз күшіне сеніп, төңкерістерді жиі-жиі жасап отырды.

[[Кіші Азия|Анадолыда]] да соғыс жағдайы болды. [[Ливан]] әмірі II Фахреддин марониттерді жақтап, [[Палестина]]ны басып алып, итальяндық көпестерден қаржылық көмек алып, бүкіл Левантты Османлы мемлекетінен тәуелсіз етуге ниеттенді.

[[Қырым хандығы]]ның жаңа ханы Керей II Мехмет өзінің ағасы қалға Керей Шаһиннің көмегімен [[Қырым]]да сұлтандық үлгімен тұтастай билік орнатты. IV Мұратқа парсыларға қарсы соғыста көмектеспей, османлыларға қарсы казактармен әскери одақ құрды. Ал ең үлкен қауіп [[Ерзурум]] [[Беклербек|бейлербейі]] Абаза Мехмет пашадан болды. Ол [[II Осман]]ның тақтан тайдырылуын құптамай, [[1623 жыл]]ы IV Мұратқа қарсы төңкеріс ашты. Бұл төңкеріс тек [[1629 жыл]]ы ғана аяқталды.

===Ашық диуан===
[[Сурет:Murad IV minature.jpg|нобай|оңға|200px|IV Мұрат миниатюрасы]]

[[1631 жыл]]ы төңкеріс жасаған [[жаңа шерік]]тер мен [[сыпай]]лар IV Мұраттан османлы садрағзамы, сұлтанның досы әрі Көсем сұлтанның күйеу баласы Хафиз Ахмет пашаны ұстап беруді сұрады. Келесі садрағзам Топал Режеп пашаның кеңесімен сұлтан Хафиз Ахмет пашаны ұстап беруді ұйғарды. Алайда келесі жылы Режеп паша сұлтанның бұйрығымен өлім жазасына кесілді. Жаңа шеріктер мен сыпайлар IV Мұраттың бұндай қаһарынан үрейленді. Содан кейін IV Мұрат Босфор жағалауында Ашық диуанды жинап, жаңа шеріктер мен сыпайлардан адалдық антын беруге талап етті. Үрейленген жауынгерлер сұлтанға адалдық антын беруге мәжбүр болды. Сол Ашық диуанда сұлтан қазылармен заңдылықты қалпына келтіру жайлы сөз қозғады. Қазылар сұлтанға әскердің зорлығы мен бассыздығына шағынды. Сол қазылардың біреуі осылай деген:
{{Дәйексөз|Падишаһым, бұл қиянаттан тек наркескен ғана бірден-бір ем бола алады!}}

===Қуғын-сүргін===
IV Мұрат он мыңдай төңкерісшілер мен диқан төңкерістерінің қатысушыларын өлім жазасына кесті. Алайда, шын мәнісінде, сұлтанның нағыз құрбандары кәпір уәзірлер, жемқор бейлербейлер мен әділетсіз қазылар болды. Себебі, олар зорлық, бассыздық және [[сыбайлас жемқорлық]]пен айналысты. Әулие шелебидің айтуынша, IV Мұрат османлы сұлтандарының арасындағы ең қатал әрі ең қанқұмар билеуші болды. Сұлтан тіпті шейхуль исламды да өлім жазасына кесті. Шектен шыққан қанқұмарлыққа батқан IV Мұрат адам өміріне деген құрметтен айырылды. [[1635 жыл|1635]]-[[1638 жыл]]дары IV Мұрат өзінің інілері Баязит шаһзада, Қасым шаһзада және Сүлеймен шаһзаданы өлім жазасына кесті. Бірақ IV Мұраттың бұндай қаталдығы Османлы мемлекетін дағдарыстан құтқарды. Сұлтан әскерді күшейтті, кофеханаларды жапты, сот жаңартпасын жасады, шылым шегу мен апиын қолдануды тыйым салды. Сонымен қатар IV Мұрат елдің табысын ұлғайтты, жер иеленудегі зорлықты тоқтатып, диқаншылықты құтқарды.

===Парсы жорығы===
[[Сурет:Revan seferi harita 1635 Sultan Murad IV.png|нобай|солға|300px|Парсы жорығы кезіндегі IV Мұрат әскерімен өткен жол]]

[[1635 жыл]]ы IV Мұрат [[Сефевидтер әулеті|сефевидтерге]] қарсы жорыққа аттанды. Аз уақыттың ішінде османлы әскері [[Тебриз]], [[Ереван]] және [[Нахичевань Автономиялы Республикасы|Нахичеваньды]] жаулап алды. Алайда османлылар бұл жерлерді ойран еткені сонша — тіпті азық-түлікке де қол жеткізе алмады. IV Мұрат әскерді кері қайтарды, алайда сұлтан [[1638 жыл]]ы көп күнге созылған қоршаудан кейін [[Бағдат]]ты басып алып, [[1639 жыл]]ы сефевид шаһымен Зухаб бітім шартын жасасты. Соның арқасында Шандыран шайқасынан ([[1514 жыл]]) бері үзілістермен жалғасып жатқан Османлы-сефевид соғысы аяқталды. Бітім шарт бойынша сефевидтерде Ереван мен [[Кавказ]], ал османлыларда Басра мен Бағдат қалды. Бұл бітім шарт IV Мұраттың ең үлкен жетістіктерінің бірі болды. Себебі, бұл бітім шарт бойынша орнатылған Османлы мемлекеті мен Сефевид мемлекетінің арасындағы шекара 97 жыл өзгерілмеген. Шекара тек [[1736 жыл]]ы ауғандардың шапқыншылығы нәтижесінде, яғни Сефевид мемлекетінің құлауынан ғана өзгерді.

===Азау қоршауы===
[[Сурет:Murad IV.jpg|нобай|оңға|200px|Бағдат жаулаушысы IV Мұрат]]

IV Мұрат Османлы флотын жаңартуға бел буды. Себебі, [[Венеция]] өзінің [[Эгей теңізі]] мен [[Жерорта теңізі]]ндегі флотымен және үлкен табыстарымен сұлтаннын ашуын келтірді. Оның үстіне, [[1637 жыл]]дың [[18 маусым]]ында дон казактары 4-мың запорождықтардың көмегімен Азау қаласын басып алды. Алайда Михаил Федорович бұл жайттан беймәлім болды. IV Мұрат орыс билеушісіне елші жіберіп, осы хабарды жеткізді. Жауап ретінде Михаил Федорович осылай деді:
{{Дәйексөз| Осы ұрлықшыларды қазір ұруға бұйрық берсеңіз де біз олардың артында тұрған жоқпыз.}} Ал казактар өз жеңісі жайлы хабар жеткізгенде орыс патшасы оларды жазғыра бастады, алайда кейін олжалар тізімін әкелуді де бұйырды. Патша сұлтанмен бейбітшілік өмір сүргендіктен осы жайттардан ресми түрде аулақ болды, алайда бейресми түрде казактарға ақша мен дәрі жіберіп отырды. [[1641 жыл]]дың [[7 маусым]]ында Османлы флоты Азовты қоршап, казактарды сол жерден қуды.

===Ажалы===
[[1640 жыл]]ы IV Мұрат барлық мемлекеттік істерді тастап, маскүнемдікке берілді. Сонын кесірінен сұлтан қалтырау ауруына шалдықты. Сұлтаннан басқа Османлы әулетінің ер мүшесі тек [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)|Ибраһим]] ғана болатын. Өлім алдында сұлтан өз тағын [[Қырым хандығы|Қырым]] ханы Керей I Баһадүрге қалдыруды ойлады. Сондықтан IV Мұрат өз інісі Ибраһимді өлім жазасына кесуге бұйрық берді. Алайда бұған анасы [[Көсем сұлтан]] кедергі болды. IV Мұрат қалтырау ауруынан қайтыс болды, ал інісі Ибраһим келесі сұлтан болып атанды. Мәйіті [[Сұлтанахмет мешіті]]нің жаңындағы I Ахмет мазарында жерленді.

==Садрағзамдары==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! №
! Есімі
! Қызмет атқарған мерзімі
! Уақыты
|-
| 85
| Кеманкеш Қара Әли паша
| [[10 қыркүйек]] [[1623 жыл|1623]] — [[3 сәуір]] [[1624 жыл|1624]]
| 8 ай
|-
| 86
| Шеркеш Мехмет Әли паша
| [[3 сәуір]] [[1624 жыл|1624]] — [[28 қаңтар]] [[1625 жыл|1625]]
| 7 ай
|-
| 87
| Хафиз Ахмет паша
| [[8 ақпан]] [[1625 жыл|1625]] — [[1 желтоқсан]] [[1626 жыл|1626]]
| 1 жыл
|-
| 88
| Дамат Халил паша
| [[1 желтоқсан]] [[1626 жыл|1626]] — [[6 сәуір]] [[1628 жыл|1628]]
| 2 жыл
|-
| 89
| Қысырау паша
| [[6 сәуір]] [[1628 жыл|1628]] — [[25 қазан]] [[1631 жыл|1631]]
| 3 жыл
|-
| 90
| Хафиз Ахмет паша
| [[25 қазан]] [[1631 жыл|1631]] — [[10 ақпан]] [[1632 жыл|1632]]
| 4 ай
|-
| 91
| Топал Режеп паша
| [[10 ақпан]] [[1632 жыл|1632]] — [[18 мамыр]] [[1632 жыл|1632]]
| 3 ай
|-
| 92
| Табаныяссы Мехмет паша
| [[18 мамыр]] [[1632 жыл|1632]] — [[2 ақпан]] [[1637 жыл|1637]]
| 5 жыл
|-
| 93
| Мейрам паша
| [[2 ақпан]] [[1637 жыл|1637]] — [[26 тамыз]] [[1638 жыл|1638]]
| 1 жыл
|-
| 94
| Таяр Мехмет паша
| [[27 тамыз]] [[1638 жыл|1638]] — [[23 желтоқсан]] [[1638 жыл|1638]]
| 4 ай
|-
| 95
| Кеманкеш Қара Мұстафа паша
| [[23 желтоқсан]] [[1638 жыл|1638]] — [[9 ақпан]] [[1640 жыл|1640]]
| 2 жыл
|}

==Өнерде==
* {{flagicon|Түркия}} «'''IV Мұрат'''» фильмі ([[1981 жыл]], IV Мұрат рөлінде — Жиһан Үнал)
* {{flagicon|Түркия}} «'''Ыстамбұл қанаттарымның астында'''» фильмі ([[1995 жыл]], IV Мұрат рөлінде — Бурак Серген)
* {{flagicon|Түркия}} «'''IV Мұрат. Күрзі мен даңқ'''» романы ([[2010 жыл]])
* {{flagicon|Түркия}} «'''[[Ғаламат ғасыр: Көсем дәуірі]]'''» телехикаясы ([[2015 жыл|2015]]-қ.у., IV Мұрат рөлінде — Мәтін Ақдүлгер)

{{Османлы Мемлекетінің сұлтандары}}

[[Санат:Стамбулда туғандар]]
[[Санат:Османлы империясының сұлтандары]]</text>
      <sha1>6qfl921iay9fymi1ft4tt6di8727cey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төмен деңгейлі бағдарламалау тілі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>567052</id>
    <revision>
      <id>3620955</id>
      <parentid>3620191</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:44:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3952" sha1="mnd71qp8tuycy82rej2bxjox5my4nt5" xml:space="preserve">'''Төмен деңгейлі бағдарламалау тілі''' — қолданылатын шынайы немесе виртуалды (мысалы, байт-код, IL) [[процессор]]дың машиналық кодтарында тікелей бағдарламалауға жақын бағдарламалау тілі.&lt;ref&gt;Таненбаум Э. Архитектура компьютера. — 5-е изд. — СПб.: Питер, 2007. — С. 24-28. — ISBN 5-469-01431-6.&lt;/ref&gt; Машиналық командаларды белгілеу үшін әдетте мнемоникалық белгілеу қолданылады. Бұл командаларды екілік нөлдер мен бірліктердің тізбегі түрінде емес, адам тіліндегі (әдетте ағылшын тіліндегі) сөздердің мағыналы қысқартулары түрінде есте сақтауға мүмкіндік береді.

Кейде бір мнемоникалық белгілеу әртүрлі операндтар үстінен бірдей әрекетті орындайтын машиналық командалардың тұтас бір тобына сәйкес келеді. Машиналық командалардан бөлек, төмен деңгейлі бағдарламалау тілдері макроанықтамалар (макростар) сияқты қосымша мүмкіндіктерді ұсына алады.&lt;ref&gt;Юров В. И. Assembler: учебник для вузов. — 2-е изд. — СПб.: Питер, 2003. — С. 15-18. — ISBN 5-94723-581-2.&lt;/ref&gt; Директивалардың көмегімен тұрақтылар мен литералдық жолдарды енгізу, айнымалылар үшін жадты резервтеу және орындалатын кодты белгілі бір мекенжайлар бойынша орналастыру мүмкіндігін бере отырып, машиналық кодтарды трансляциялау процесін басқаруға болады. Жиі бұл тілдер нақты жад ұяшықтарының орнына айнымалылармен жұмыс істеуге мүмкіндік береді.

Әдетте, төмен деңгейлі тілдер нақты бір процессорлар отбасының ерекшеліктерін пайдаланады.&lt;ref&gt;Прата С. Язык программирования C. Лекции и упражнения. — 6-е изд. — М.: ИД Вильямс, 2015. — С. 40-42. — ISBN 978-5-8459-1950-2.&lt;/ref&gt; Төмен деңгейлі тілдің жалпыға мәлім мысалы — ассемблер тілі, дегенмен ассемблер тілдерінің тобы деп айтқан дұрысырақ болады. Сонымен қатар, бір процессор үшін машиналық командалары сәйкес келетін, бірақ қосымша функциялар жиынтығымен (директивалар мен макростармен) ерекшеленетін ассемблер тілінің бірнеше түрі болуы мүмкін.&lt;ref&gt;Ахо А., Лам М., Сети Р., Ульман Д. Компиляторы: принципы, технологии и инструментарий. — 2-е изд. — М.: ИД Вильямс, 2008. — С. 35-39. — ISBN 978-5-8459-1349-4.&lt;/ref&gt;

Сондай-ақ төмен деңгейлі тілдерге шартты түрде Microsoft .NET платформасында қолданылатын CIL-ді, сонымен қатар Фортты жатқызуға болады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Төмен деңгейлі бағдарламалау тілдері]]</text>
      <sha1>mnd71qp8tuycy82rej2bxjox5my4nt5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ферми энергиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>567460</id>
    <revision>
      <id>3620956</id>
      <parentid>3620187</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12088" sha1="g4qeesc0d48kylp39ymed3h9nos2e68" xml:space="preserve">'''Ферми энергиясы (деңгейі)''' (&lt;math&gt;E_F&lt;/math&gt;) өзара әрекеттеспейтін фермиондар жүйесі — бұл бір бөлшекті қосқанда жүйенің негізгі энергия күйінің артуы.&lt;ref&gt;Киттель Ч. Введение в физику твердого тела. — М.: Наука, 1978. — С. 250-262.&lt;/ref&gt; Ферми энергиясы жүйенің абсолютті нөл температурадағы негізгі күйіндегі химиялық потенциалына эквивалентті. Ферми энергиясын абсолют нөл температурадағы негізгі күйдегі фермионның максималды энергиясы ретінде де қарауға болады. Ферми энергиясы — қатты дене физикасының орталық ұғымдарының бірі.&lt;ref name=&quot;Ashcroft&quot;&gt;Ашкрофт Н., Мермин Н. Физика твердого тела. В 2-х томах. — М.: Мир, 1979.&lt;/ref&gt;

Үш өлшемді кеңістіктегі спині 1/2 тең релятивистік емес өзара әрекеттеспейтін бөлшектер үшін

&lt;math&gt;E_\text{F} = \frac{\hbar^2}{2m_0} \left( \frac{3 \pi^2 N}{V} \right)^{2/3},&lt;/math&gt;

Атау итальяндық физик [[Энрико Ферми]]дің құрметіне берілген.&lt;ref&gt;Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Статистическая физика. Часть 1. — («Теоретическая физика», том V). — М.: Наука, 1976.&lt;/ref&gt; Мұндағы &lt;math&gt;\hbar&lt;/math&gt; — келтірілген Планк тұрақтысы, &lt;math&gt;m_0&lt;/math&gt; — фермионның массасы, &lt;math&gt;N/V&lt;/math&gt; — бөлшектердің концентрациясы.

Фермиондар — спині жарты бүтін, әдетте 1/2 болатын бөлшектер, мысалы электрондар — Паулидің тыйым салу принципіне бағынады, бұл принцип бойынша кванттық-механикалық жүйені (мысалы, атомды) құрайтын екі бірдей бөлшек бірдей кванттық күйде бола алмайды. Сондықтан фермиондар Ферми — Дирак статистикасына бағынады.&lt;ref&gt;Блейкмор Дж. Статистика электронов в полупроводниках. — М.: Mir, 1964.&lt;/ref&gt; Өзара әрекеттеспейтін фермиондардың негізгі күйі бос жүйеден бастап, бөлшектерді бір-бірлеп біртіндеп қосу арқылы, олардың энергиясының өсу ретімен күйлерді ретімен толтыру арқылы құрылады (мысалы, электрондардың атомның электронды орбитальдарын толтыруы). Бөлшектердің қажетті санына жеткенде, Ферми энергиясы ең жоғары толтырылған күйдің энергиясына тең болады (немесе ең төменгі бос күйдің энергиясына: макроскопиялық жүйе жағдайында айырмашылық маңызды емес). Сондықтан Ферми энергиясын Ферми деңгейі деп те атайды. Энергиясы Ферми энергиясына тең бөлшектер Ферми жылдамдығы деп аталатын жылдамдықпен қозғалады.

Еркін электронды газда (фермиондардың идеал газының кванттық-механикалық нұсқасы) кванттық күйлерді олардың импульсіне сәйкес белгілеуге болады. Осыған ұқсас нәрсені металдың атомдық торында қозғалатын электрондар сияқты периодтық жүйелер үшін де, квазиимпульсті (Периодтық потенциалдағы бөлшек) пайдалана отырып жасауға болады. Кез келген жағдайда Ферми энергиясы бар күйлер импульстер кеңістігіндегі бетте орналасады, ол Ферми беті ретінде белгілі.&lt;ref name=&quot;Ashcroft&quot; /&gt; Еркін электронды газ үшін Ферми беті — сфера беті; периодтық жүйелер үшін ол жалпы алғанда бұрмаланған пішінге ие. Ферми бетінің астындағы көлем жүйедегі электрондар санын анықтайды және оның топологиясы металдардың тасымалдау қасиеттерімен, мысалы, электр өткізгіштігімен тікелей байланысты. Көптеген металдардың Ферми беттері эксперименталды және теориялық тұрғыдан жақсы зерттелген.

== Нөлдік емес температурадағы Ферми деңгейі ==
Металдағы [[электрондар]]дың маңызды жағдайы үшін барлық ақылға қонымды &lt;math&gt;T&lt;/math&gt; [[температура]]ларында &lt;math&gt;kT \ll \mu&lt;/math&gt; деп санауға болады, мұндағы &lt;math&gt;\mu&lt;/math&gt; — берілген температурадағы химиялық потенциал, &lt;math&gt;k&lt;/math&gt; — [[Больцман тұрақтысы]]. Мұндай жағдайды азғындаған ферми-газ деп атайды. (Басқа шекті жағдайда &lt;math&gt;kT \gg \mu&lt;/math&gt; болғанда, ферми-газ азғындамаған деп аталады, азғындамаған ферми-газдың толтырылу сандары аз және оны классикалық Больцман статистикасымен сипаттауға болады.)

Еркін ферми-газдың Ферми энергиясы химиялық потенциалмен келесі теңдеу арқылы байланысқан

:&lt;math&gt;\mu =E_{F}\left[1-{\frac {\pi ^{2}}{12}}\left({\frac {kT}{E_{F}}}\right)^{2}+{\frac {\pi ^{4}}{80}}\left({\frac {kT}{E_{F}}}\right)^{4}+\ldots \right],&lt;/math&gt;
Сондықтан, сипатты Ферми температурасынан &lt;math&gt;E_{F}/k&lt;/math&gt; әлдеқайда төмен температураларда химиялық потенциал Ферми энергиясына шамамен тең болады. Сипатты температура металл үшін &lt;math&gt;10^{4}&lt;/math&gt; K ретінде болады, сондықтан бөлме температурасында (300 K) Ферми энергиясы мен химиялық потенциал іс жүзінде эквивалентті. Бұл өте маңызды, өйткені химиялық потенциал Ферми — Дирак үлестіріміне кіретін Ферми энергиясы болып табылмайды:&lt;ref name=&quot;Landau&quot;&gt;Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Статистическая физика. Часть 1. — («Теоретическая физика», том V). — М.: Наука, 1976.&lt;/ref&gt;
&lt;math&gt;f_{FD}(E-\mu) = \frac{1}{\exp \left( \frac{E-\mu}{kT} \right) + 1}.&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;T \to 0&lt;/math&gt; температурасында және фермионның энергиясы &lt;math&gt;E&lt;/math&gt; Ферми энергиясы &lt;math&gt;E_{F}&lt;/math&gt;-ге тең болғанда, Ферми-Дирак үлестірім функциясы &lt;math&gt;f_{FD}(E_{F}-\mu(T)) \to \frac{1}{2}&lt;/math&gt; мәніне ұмтылады. &lt;math&gt;kT \ll E_{F}&lt;/math&gt; төмен температураларында &lt;math&gt;E = E_{F}&lt;/math&gt; энергетикалық күйлердің толтырылу шекарасы &lt;math&gt;kT&lt;/math&gt; ретті шамаға симметриялы түрде бұлдырайды (жуылады). Бұл ретте Ферми энергиясы бар электрондық күйлердің толтырылу ықтималдығы &lt;math&gt;f_{FD}(E_{F}-\mu) \approx 1/2&lt;/math&gt;. Жоғары температурада бұлдырау симметриялы емес болады, ал химиялық потенциалдың мәні төмен энергиялар аймағына ығысады.&lt;ref name=&quot;Landau&quot; /&gt;

&lt;math&gt;kT \ll E_{F}&lt;/math&gt; жағдайында Ферми деңгейі ретінде тура жартылай толтырылған деңгейді (яғни, бөлшекмен толтырылу ықтималдығы 1/2-ге тең күй деңгейін) таңдауға болады.

== Ферми энергиясы, температурасы және жылдамдығы ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
 !Элемент 
 !Ферми энергиясы, эВ 
 !Ферми температурасы, ×10 000 K 
 !Ферми жылдамдығы, ×1000 км/с 
 |-

 |[[Литий|Li]]
 |4,74 
 |5,51
 |1,29 
 |-

 |[[Натрий|Na]]
 |3,24 
 |3,77
 |1,07 
 |-

 |[[Калий|K]]
 |2,12 
 |2,46
 |0,86 
 |-

 |[[Рубидий|Rb]]
 |1,85 
 |2,15
 |0,81 
 |-

 |[[Цезий|Cs]]
 |1,59 
 |1,84
 |0,75 
 |-

 |[[Мыс|Cu]]
 |7,00 
 |8,16
 |1,57 
 |-

 |[[Күміс|Ag]]
 |5,49 
 |6,38
 |1,39 
 |-

 |[[Алтын|Au]]
 |5,53 
 |6,42
 |1,40 
 |-

 |[[Бериллий|Be]]
 |14,3 
 |16,6
 |2,25 
 |-

 |[[Магний|Mg]]
 |7,08 
 |8,23
 |1,58 
 |-

 |[[Кальций|Ca]]
 |4,69 
 |5,44
 |1,28 
 |-

 |[[Стронций|Sr]]
 |3,93 
 |4,57
 |1,18 
 |-

 |[[Барий|Ba]]
 |3,64 
 |4,23
 |1,13 
 |-

 |[[Ниобий|Nb]]
 |5,32 
 |6,18
 |1,37 
 |-

 |[[Темір|Fe]]
 |11,1 
 |13,0
 |1,98 
 |-

 |[[Марганец|Mn]]
 |10,9 
 |12,7
 |1,96 
 |-

 |[[Мырыш|Zn]]
 |9,47 
 |11,0
 |1,83 
 |-

 |[[Кадмий|Cd]]
 |7,47 
 |8,68
 |1,62 
 |-

 |[[Сынап|Hg]]
 |7,13 
 |8,29
 |1,58 
 |-

 |[[Алюминий|Al]]
 |11,7 
 |13,6
 |2,03 
 |-

 |[[Галлий|Ga]]
 |10,4 
 |12,1
 |1,92 
 |-

 |[[Индий|In]]
 |8,63 
 |10,0
 |1,74 
 |-

 |[[Таллий|Tl]]
 |8,15 
 |9,46
 |1,69 
 |-

 |[[Қалайы|Sn]]
 |10,2 
 |11,8
 |1,90 
 |-

 |[[Қорғасын|Pb]]
 |9,47 
 |11,0
 |1,83 
 |-

 |[[Висмут|Bi]]
 |9,90 
 |11,5
 |1,87 
 |-

 |[[Сурьма|Sb]]
 |10,9 
 |12,7
 |1,96
 |-

 |[[Никель|Ni]]
 |11,67 
 |
 |2,04
 |-

 |[[Хром|Cr]]
 |6,92 
 |
 |1,56
 |}

== Ферми энергиясы мен өткізгіштік электрондар концентрациясының байланысы ==
Азғындаған жартылай өткізгіштердегі өткізгіштік электрондардың концентрациясы жартылай толтырылған энергетикалық зонаның шетінен Ферми деңгейіне дейінгі қашықтықпен байланысты. Бұл оң шаманы кейде еркін электронды газдың Ферми энергиясына ұқсас етіп Ферми энергиясы деп те атайды, ол белгілі болғандай оң мәнге ие.

Металдарда әдетте бірнеше жартылай толтырылған энергетикалық зоналар болады, сондықтан еркін заряд тасымалдаушылар концентрациясының Ферми деңгейінің орнына тәуелділігінің нақты түрін көрсету мүмкін емес болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Энергия]]
[[Санат:Қатты денелер физикасы]]</text>
      <sha1>g4qeesc0d48kylp39ymed3h9nos2e68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бернадетт Ширак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>586963</id>
    <revision>
      <id>3620958</id>
      <parentid>3614485</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3620958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4954" sha1="pnuea1ogfei9if23o8b4m3nyn0lbpk1" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Бернадетт Ширак
 | Шынайы есімі         = Bernadette Chirac
 | Суреті               = Bernadette_Chirac_1_(2009).jpg
 | Атауы                = Ширак, 2009 жыл
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Франция бірінші ханымы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Flag of France.svg
 | Басқара бастады      = 17 мамыр 1995
 | Басқаруын аяқтады    = 16 мамыр 2007
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Президент            = [[Жак Ширак]]
 | Ізашары              = [[Даниэль Миттеран]]
 | Ізбасары             = [[Сесилия Сиганер-Альбенис]]
| Туған күні         = 18.05.1933
 | Туған жері     = {{туғанжері|Париж|Парижде}}, [[Франция]]
 | Қайтыс болған күні   = 5.6.2026
 | Қайтыс болған жері   = 
| Туған кездегі есімі      = 
 | Анасы                =
 | Әкесі                =
 | Жұбайы               = {{marriage|[[Жак Ширак]]|1956}}
 | Балалары             = 3
| Өмірлік ұстанымы          = 
| Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Бернадетт Ширак''' ({{lang-fr|Bernadette Chirac}}; [[18 мамыр]] [[1933 жыл|1933]], [[Париж]] – [[5 маусым]] [[2026 жыл|2026]]) — [[Франция]]ның 22-президенті [[Жак Ширак]]тың жұбайы. 

== Өмірбаяны ==
[[Сурет:President Ronald Reagan Jacques Chirac Nancy Reagan and Bernadette Chirac in Cross Hall before a state dinner for Prime Minister Jacques Chirac of France - DPLA - 71c01af4efb8668bbc8e197ef9276d61.jpg|солға|нобай|217x217 нүкте|Ширак пен [[Рональд Рейган]]]]
Бернадетт Шодрон де Курсель 1933 жылғы 18 мамырда [[Париж]]де дүниеге келді. 1939 жылы оның әкесі әскерге шақырылып, [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Үшінші рейхпен шайқас]]та тұтқынға алынды. 1940 жылғы маусымда Бернадетт анасымен бірге [[Париж]]ден кетіп, [[Франция]]ның оңтүстік-батысында орналасқан Ло және Гароннн департаментіне аттанады. 1943 жылы олар қайтадан көшеді, бұл жолы Луаре департаментіне. 1945 жылы әкесі неміс тұтқынынан үйге оралып, олар Парижге қайтады. 1946 жылы Бернадеттің сіңлісі – Катрин, ал 1948 жылы інісі - Жером дүниеге келеді. Орта мектепті аяқтағанан кейін, Бернадетт Париждегі  Саясат зерттеулерінің Институтына түсті. Сол жерде ол өзінің болашақ жарымен, [[Жак Ширак]]пен танысады. Неке тойы 1956 жылғы 16 наурызда өтті. Бернадетт Ширак саясатпен айналысты және сериалдардағы бірнеше эпизодтық рөлдерді сомдады. 2004 жылғы мамырда [[Мәскеу]]де [[Людмила Александровна Путина|Людмила Путина]]мен кездесу ұйымдастырды.

== Отбасы ==
Некеде Бернадетт екі қызды дүниеге әкелді: Лоранс (1958 жылы туған) және Клод (1962 жылы туған). 1979 жылы Бернадетт және Жак Оңтүстік Вьетнамнан Ань-Дао Траксель атты қызды асырап алады. Лоранс Ширак өмірінің үлкен бөлігінде анорексиямен ауырды және өзін-өзі мерт қылуға тырысқан. Ол 2016 жылғы 15 сәуірде жүрек жетіспеушілігінен қайтыс болды. Клод Ширак әкесінің кеңесшісі болып жұмыс істеді, француз дзюдоисті Тьерри Ремен неке құрған, ұлы – Мартен Ре-Ширак бар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Ширак, Бернадетт}}
[[Санат:Франция президенттерінің жұбайлары]]</text>
      <sha1>pnuea1ogfei9if23o8b4m3nyn0lbpk1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620961</id>
      <parentid>3620958</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:59:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3620961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4968" sha1="egrb0yp11to8b0yymyjn0t64os20mmt" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Бернадетт Ширак
 | Шынайы есімі         = Bernadette Chirac
 | Суреті               = Bernadette_Chirac_1_(2009).jpg
 | Атауы                = Ширак, 2009 жыл
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Франция бірінші ханымы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Flag of France.svg
 | Басқара бастады      = 17 мамыр 1995
 | Басқаруын аяқтады    = 16 мамыр 2007
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Президент            = [[Жак Ширак]]
 | Ізашары              = [[Даниэль Миттеран]]
 | Ізбасары             = [[Сесилия Сиганер-Альбенис]]
| Туған күні         = 18.05.1933
 | Туған жері     = {{туғанжері|Париж|Парижде}}, [[Франция]]
 | Қайтыс болған күні   = 5.6.2026
 | Қайтыс болған жері   = 
| Туған кездегі есімі      = 
 | Анасы                =
 | Әкесі                =
 | Жұбайы               = {{marriage|[[Жак Ширак]]|1956|2019|end=died}}
 | Балалары             = 3
| Өмірлік ұстанымы          = 
| Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Бернадетт Ширак''' ({{lang-fr|Bernadette Chirac}}; [[18 мамыр]] [[1933 жыл|1933]], [[Париж]] – [[5 маусым]] [[2026 жыл|2026]]) — [[Франция]]ның 22-президенті [[Жак Ширак]]тың жұбайы. 

== Өмірбаяны ==
[[Сурет:President Ronald Reagan Jacques Chirac Nancy Reagan and Bernadette Chirac in Cross Hall before a state dinner for Prime Minister Jacques Chirac of France - DPLA - 71c01af4efb8668bbc8e197ef9276d61.jpg|солға|нобай|217x217 нүкте|Ширак пен [[Рональд Рейган]]]]
Бернадетт Шодрон де Курсель 1933 жылғы 18 мамырда [[Париж]]де дүниеге келді. 1939 жылы оның әкесі әскерге шақырылып, [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Үшінші рейхпен шайқас]]та тұтқынға алынды. 1940 жылғы маусымда Бернадетт анасымен бірге [[Париж]]ден кетіп, [[Франция]]ның оңтүстік-батысында орналасқан Ло және Гароннн департаментіне аттанады. 1943 жылы олар қайтадан көшеді, бұл жолы Луаре департаментіне. 1945 жылы әкесі неміс тұтқынынан үйге оралып, олар Парижге қайтады. 1946 жылы Бернадеттің сіңлісі – Катрин, ал 1948 жылы інісі - Жером дүниеге келеді. Орта мектепті аяқтағанан кейін, Бернадетт Париждегі  Саясат зерттеулерінің Институтына түсті. Сол жерде ол өзінің болашақ жарымен, [[Жак Ширак]]пен танысады. Неке тойы 1956 жылғы 16 наурызда өтті. Бернадетт Ширак саясатпен айналысты және сериалдардағы бірнеше эпизодтық рөлдерді сомдады. 2004 жылғы мамырда [[Мәскеу]]де [[Людмила Александровна Путина|Людмила Путина]]мен кездесу ұйымдастырды.

== Отбасы ==
Некеде Бернадетт екі қызды дүниеге әкелді: Лоранс (1958 жылы туған) және Клод (1962 жылы туған). 1979 жылы Бернадетт және Жак Оңтүстік Вьетнамнан Ань-Дао Траксель атты қызды асырап алады. Лоранс Ширак өмірінің үлкен бөлігінде анорексиямен ауырды және өзін-өзі мерт қылуға тырысқан. Ол 2016 жылғы 15 сәуірде жүрек жетіспеушілігінен қайтыс болды. Клод Ширак әкесінің кеңесшісі болып жұмыс істеді, француз дзюдоисті Тьерри Ремен неке құрған, ұлы – Мартен Ре-Ширак бар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Ширак, Бернадетт}}
[[Санат:Франция президенттерінің жұбайлары]]</text>
      <sha1>egrb0yp11to8b0yymyjn0t64os20mmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әкелер күні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>593651</id>
    <revision>
      <id>3621145</id>
      <parentid>3619541</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:32:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36471-42</username>
        <id>182821</id>
      </contributor>
      <origin>3621145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2429" sha1="4ebmygrgt3519msk574b95wwk7ja0yt" xml:space="preserve">'''Әкелер күні''' — жыл сайын көптеген елдерде әкелердің құрметіне атап өтілетін мереке. 

== Тарихы ==
[[1929 жыл]]ғы [[19 маусым]]да [[АҚШ]]-та алғашқы рет өткізілді. Осы мерекелік шараның ұйымдастырушысы Миссис Доддтан [[Спокан (Вашингтон)|Спокан]] қаласынан, Вашингтон штаттарынан болған. Ол өзінің әкесі мен баланы тәрбиелеп жүрген барлық әкелергді жоғары бағалайтынын білдіргісі келген. Мерекені ұйымдастырушының әкесін Уильям Смарт деп атаған. Оның әйелі алты жастағы баланың туған күні қыршынынан кетеді. Бірақ жалғыз басты әке 6 баласын жақсы тәрбиелеп шығады. Уильям азаматтық соғыс ардагері болды.
 
Осы күні АҚШ-та ұлттық мереке 1966 жылы АҚШ президенті [[Линдон Джонсон]] маусымның үшінші жексенбісін ұлттық мереке деп жариялады. Дәстүр бойынша, жыл сайынғы мерекелік іс-шаралар кезінде мемлекет қарапайым азаматтар балаларды тәрбиелеп отырған төмен табыстары бар әкеге қолдау көрсетуге асығады. Уақыт өте келе, отбасылық құндылықтарды құрметтейтін басқа елдер де осы күні АҚШ-қа еріп, әке-шешеге құрмет көрсетті.

=== Дереккөздер ===
Әкелер күні – отбасы құндылықтарын нығайтатын, әкелердің қоғамдағы орнын айқындайтын маңызды мереке. Әрбір бала әкесінің еңбегін бағалап, құрмет көрсетуі керек. Себебі әке мейірімі мен қамқорлығы – баланың өміріндегі ең үлкен байлықтардың бірі.
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Мейрамдар]]
[[Санат:Ерлер]]</text>
      <sha1>4ebmygrgt3519msk574b95wwk7ja0yt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621147</id>
      <parentid>3621145</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:33:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-36471-42|~2026-36471-42]] ([[User talk:~2026-36471-42|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3561465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1972" sha1="safsockc5lewepjv3vk23l3ix0zjuis" xml:space="preserve">'''Әкелер күні''' — жыл сайын көптеген елдерде әкелердің құрметіне атап өтілетін мереке. 

== Тарихы ==
[[1929 жыл]]ғы [[19 маусым]]да [[АҚШ]]-та алғашқы рет өткізілді. Осы мерекелік шараның ұйымдастырушысы Миссис Доддтан [[Спокан (Вашингтон)|Спокан]] қаласынан, Вашингтон штаттарынан болған. Ол өзінің әкесі мен баланы тәрбиелеп жүрген барлық әкелергді жоғары бағалайтынын білдіргісі келген. Мерекені ұйымдастырушының әкесін Уильям Смарт деп атаған. Оның әйелі алты жастағы баланың туған күні қыршынынан кетеді. Бірақ жалғыз басты әке 6 баласын жақсы тәрбиелеп шығады. Уильям азаматтық соғыс ардагері болды.
 
Осы күні АҚШ-та ұлттық мереке 1966 жылы АҚШ президенті [[Линдон Джонсон]] маусымның үшінші жексенбісін ұлттық мереке деп жариялады. Дәстүр бойынша, жыл сайынғы мерекелік іс-шаралар кезінде мемлекет қарапайым азаматтар балаларды тәрбиелеп отырған төмен табыстары бар әкеге қолдау көрсетуге асығады. Уақыт өте келе, отбасылық құндылықтарды құрметтейтін басқа елдер де осы күні АҚШ-қа еріп, әке-шешеге құрмет көрсетті.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Мейрамдар]]
[[Санат:Ерлер]]</text>
      <sha1>safsockc5lewepjv3vk23l3ix0zjuis</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Conkis1</title>
    <ns>3</ns>
    <id>597437</id>
    <revision>
      <id>3620738</id>
      <parentid>3568032</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:20:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лунный Онеми</username>
        <id>177273</id>
      </contributor>
      <comment>/* . */</comment>
      <origin>3620738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1979" sha1="h5ay836ll963cwxfs3ukoufrt5jaxns" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ernurbek}}

-- [[Қатысушы:Абылай|Абылай]] ([[Қатысушы талқылауы:Абылай|талқылауы]])  00:14, 2018 ж. ақпанның 13 (+06)

== Қазақ-бұқар соғысы ==

Қайырлы күн! Сіз &quot;Қазақ-Бұқар соғысы&quot; деген мақаланы өзіңіздің Қатысушы талқылауыңызға жаздыңыз. Мақаланы бұл жерге жазбайды, өйткені бұл бет сізбен сөйлесу/аты айтып тұрғандай талқылау жүргізетін бет. Ал сіз осы және өзге де мақалаларыңызды [[Уикипедия:Мақала шеберханасы/Дайын]] деген бетте бастай аласыз. Мақала жазудың ең басты шарттары:&lt;br /&gt;
1. Уикпедиялық талаптарға сай болуы қажет.&lt;br /&gt;
2. Бір-екі сөйлемнен тұрмауы қажет.&lt;br /&gt;
3. Беделді дереккөздер көрсетілуі қажет.&lt;br /&gt;
Сұрақтар туындап жатса осы жерге &lt;tt&gt;&lt;nowiki&gt;{{@|Nurtenge}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/tt&gt; деген сөзден бастап жазсаңыз немесе менің [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]] бетіме жазсаңыз болады.--[[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылауы]]) 12:58, 2021 ж. қаңтардың 19 (+06)

== . ==

Сәлем. Менің саған айтар жақсы ұсынысым мен қояр сұрағым бар еді, Телеграм арқылы хабарласа аламыз ба? @Hisi19 [[Қатысушы:Лунный Онеми|Лунный Онеми]] ([[Қатысушы талқылауы:Лунный Онеми|талқылау]]) 18:10, 2026 ж. наурыздың 21 (+05)</text>
      <sha1>h5ay836ll963cwxfs3ukoufrt5jaxns</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620739</id>
      <parentid>3620738</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лунный Онеми</username>
        <id>177273</id>
      </contributor>
      <origin>3620739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1578" sha1="dibyzwkngs0cxd9fyr7nu2237rq2ail" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ernurbek}}

-- [[Қатысушы:Абылай|Абылай]] ([[Қатысушы талқылауы:Абылай|талқылауы]])  00:14, 2018 ж. ақпанның 13 (+06)

== Қазақ-бұқар соғысы ==

Қайырлы күн! Сіз &quot;Қазақ-Бұқар соғысы&quot; деген мақаланы өзіңіздің Қатысушы талқылауыңызға жаздыңыз. Мақаланы бұл жерге жазбайды, өйткені бұл бет сізбен сөйлесу/аты айтып тұрғандай талқылау жүргізетін бет. Ал сіз осы және өзге де мақалаларыңызды [[Уикипедия:Мақала шеберханасы/Дайын]] деген бетте бастай аласыз. Мақала жазудың ең басты шарттары:&lt;br /&gt;
1. Уикпедиялық талаптарға сай болуы қажет.&lt;br /&gt;
2. Бір-екі сөйлемнен тұрмауы қажет.&lt;br /&gt;
3. Беделді дереккөздер көрсетілуі қажет.&lt;br /&gt;
Сұрақтар туындап жатса осы жерге &lt;tt&gt;&lt;nowiki&gt;{{@|Nurtenge}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/tt&gt; деген сөзден бастап жазсаңыз немесе менің [[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]] бетіме жазсаңыз болады.--[[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылауы]]) 12:58, 2021 ж. қаңтардың 19 (+06)</text>
      <sha1>dibyzwkngs0cxd9fyr7nu2237rq2ail</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Динамо (футбол клубы, Загреб)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>597576</id>
    <revision>
      <id>3620706</id>
      <parentid>3502052</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:01:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жетістіктері */</comment>
      <origin>3620706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3910" sha1="gw18n5mh1mvt872g2zd0mjril1ac3s5" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы           = {{flagicon|Хорватия}} Динамо Загреб
 |ағымдағы маусым   = Футболдан Хорватия Чемпионаты 2017/18
 |логотипі        = Logo GNK Dinamo Zagreb (2019).svg
 |толық атауы     = Građanski nogometni klub Dinamo Zagreb
 |лақап аты       = 
 |құрылған        = [[1911 жыл]]
 |стадионы        =  Максимир
 |сыйымдылығы     = 38 923
 |иесі            = 
 |президенті   ={{flagicon|Хорватия}}  Велимир Заец
 |жаттықтырушы    = {{flagicon|Италия}} [[Фабио Каннаваро]]
 |капитаны        =  
 |рейтингі        = 
 |жарыс           =  [[Бірінші Лига]]
 |маусым          =  2023/24
 |орын            = 1 орын
|pattern_la1        =
|pattern_b1         =_thinwhitesides
|pattern_ra1        =
|pattern_sh1        =_nkdzg1112h
|leftarm1           =1C39BB
|body1              =1C39BB
|rightarm1          =1C39BB
|shorts1            =1C39BB
|socks1             =1C39BB
|pattern_so1        =_nkdzg1112h
|pattern_la2        =_navyborder
|pattern_b2         =_nkdzg1112a
|pattern_ra2        =_navyborder
|pattern_sh2        =_nkdzg1112a
|leftarm2           =f0e78c
|body2              =f0e78c
|rightarm2          =f0e78c
|shorts2            =f0e78c
|socks2             =f0e78c
|pattern_so2        =_nkdzg1112a
}}
'''«Динамо» Загреб''' (''хорв. Građanski nogometni klub Dinamo Zagreb'') — [[Хорватия]]дағы кәсіби футбол клубы. Хорватияның 25 дүркін және Югославияның 9 дүркін чемпионы. 

== Тарихы ==
[[1911 жыл]]ы құрылып, [[1945 жыл]]ға дейін &quot;Граждански&quot; деген атаумен ойнады. 1923 жылы тұңғыш рет мемлекет чемпионы атанды.  

1945 жылы Загребтің атақты үш клубымен бірге &quot;Граждански&quot; де таратылып, &quot;Динамо&quot; деген атпен қайта біріктірілді де, қазіргі атауына ие болды. Хорватия тәуелсіздік алғанша Югославия чемпионатында өнер көрсетті.  

Әуелі &quot;Кутурашка&quot; стадионында ойнап жүрді де, кейіндеу қазіргі &quot;Максимир&quot; стадионына көшті. 

== Жетістіктері ==

*'''Хорватия чемпионы (26)''': 1992–93, 1995–96, 1996–97, 1997–98, 1998–99, 1999–00, 2002–03, 2005–06, 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2009–10, 2010–11, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2014–15, 2015–16, 2017–18, 2018–19, 2019–20, 2020–21, 2021–22, 2022–23, 2023–24, 2025–26
*'''Хорватия кубогының иегері (17)''': 1993–94, 1995–96, 1996–97, 1997–98, 2000–01, 2001–02, 2003–04, 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2010–11, 2011–12, 2014–15, 2015–16, 2017–18, 2020–21, 2023-24
*'''Хорватия суперкубогын иегері (8)''': 2002, 2003, 2006, 2010, 2013, 2019, 2022, 2023
*'''Хорватия бірінші лигасының чемпионы (2)''': 1941, 1943
*'''Югославия чемпионы (9)''': 1923, 1926, 1928, 1936–37, 1939–40, 1947–48, 1953–54, 1957–58, 1981–82
*'''Югославия кубогының иегері (8)''': 1938, 1951, 1959–60, 1962–63, 1964–65, 1968–69, 1979–80, 1982–83
*1967 жылы '''УЕФА Жәрмеңкелер кубогын''' жеңіп алды.

==Сыртқы сілтемелер==
* [https://web.archive.org/web/20141217093519/http://gnkdinamo.hr/ Клубтың ресми сайты]

[[Санат:Хорватия футбол клубтары]]</text>
      <sha1>gw18n5mh1mvt872g2zd0mjril1ac3s5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620707</id>
      <parentid>3620706</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3620707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3912" sha1="m6ycqfevzuymzcerw2x9mtqdeqm2xyb" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы           = {{flagicon|Хорватия}} Динамо Загреб
 |ағымдағы маусым = Футболдан Хорватия Чемпионаты 2017/18
 |логотипі        = Logo GNK Dinamo Zagreb (2019).svg
 |толық атауы     = Građanski nogometni klub Dinamo Zagreb
 |лақап аты       = 
 |құрылған        = [[1911 жыл]]
 |стадионы        =  Максимир
 |сыйымдылығы     = 38 923
 |иесі            = 
 |президенті      = {{flagicon|Хорватия}}  Велимир Заец
 |жаттықтырушы    = {{flagicon|Италия}} [[Фабио Каннаваро]]
 |капитаны        =  
 |рейтингі        = 
 |жарыс           =  [[Бірінші Лига]]
 |маусым          =  2025/26
 |орын            = 1 орын
|pattern_la1        =
|pattern_b1         =_thinwhitesides
|pattern_ra1        =
|pattern_sh1        =_nkdzg1112h
|leftarm1           =1C39BB
|body1              =1C39BB
|rightarm1          =1C39BB
|shorts1            =1C39BB
|socks1             =1C39BB
|pattern_so1        =_nkdzg1112h
|pattern_la2        =_navyborder
|pattern_b2         =_nkdzg1112a
|pattern_ra2        =_navyborder
|pattern_sh2        =_nkdzg1112a
|leftarm2           =f0e78c
|body2              =f0e78c
|rightarm2          =f0e78c
|shorts2            =f0e78c
|socks2             =f0e78c
|pattern_so2        =_nkdzg1112a
}}
'''«Динамо» Загреб''' (''хорв. Građanski nogometni klub Dinamo Zagreb'') — [[Хорватия]]дағы кәсіби футбол клубы. Хорватияның 25 дүркін және Югославияның 9 дүркін чемпионы. 

== Тарихы ==
[[1911 жыл]]ы құрылып, [[1945 жыл]]ға дейін &quot;Граждански&quot; деген атаумен ойнады. 1923 жылы тұңғыш рет мемлекет чемпионы атанды.  

1945 жылы Загребтің атақты үш клубымен бірге &quot;Граждански&quot; де таратылып, &quot;Динамо&quot; деген атпен қайта біріктірілді де, қазіргі атауына ие болды. Хорватия тәуелсіздік алғанша Югославия чемпионатында өнер көрсетті.  

Әуелі &quot;Кутурашка&quot; стадионында ойнап жүрді де, кейіндеу қазіргі &quot;Максимир&quot; стадионына көшті. 

== Жетістіктері ==

*'''Хорватия чемпионы (26)''': 1992–93, 1995–96, 1996–97, 1997–98, 1998–99, 1999–00, 2002–03, 2005–06, 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2009–10, 2010–11, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2014–15, 2015–16, 2017–18, 2018–19, 2019–20, 2020–21, 2021–22, 2022–23, 2023–24, 2025–26
*'''Хорватия кубогының иегері (17)''': 1993–94, 1995–96, 1996–97, 1997–98, 2000–01, 2001–02, 2003–04, 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2010–11, 2011–12, 2014–15, 2015–16, 2017–18, 2020–21, 2023-24
*'''Хорватия суперкубогын иегері (8)''': 2002, 2003, 2006, 2010, 2013, 2019, 2022, 2023
*'''Хорватия бірінші лигасының чемпионы (2)''': 1941, 1943
*'''Югославия чемпионы (9)''': 1923, 1926, 1928, 1936–37, 1939–40, 1947–48, 1953–54, 1957–58, 1981–82
*'''Югославия кубогының иегері (8)''': 1938, 1951, 1959–60, 1962–63, 1964–65, 1968–69, 1979–80, 1982–83
*1967 жылы '''УЕФА Жәрмеңкелер кубогын''' жеңіп алды.

==Сыртқы сілтемелер==
* [https://web.archive.org/web/20141217093519/http://gnkdinamo.hr/ Клубтың ресми сайты]

[[Санат:Хорватия футбол клубтары]]</text>
      <sha1>m6ycqfevzuymzcerw2x9mtqdeqm2xyb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Риека (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>607117</id>
    <revision>
      <id>3620688</id>
      <parentid>3201768</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3620688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4899" sha1="1l5g8gce9a982dyt4aqxbdvqk8n5wm3" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы           = Риека ФК 
 |ағымдағы маусым   = 2018/19
 |логотипі        = 
 |толық атауы     = Hrvatski nogometni klub Rijeka
 |лақап аты       = ақтар, желдеткіштер
 |құрылған        = [[1904 жыл]]
 |таратылды       = 
 |стадионы        = Райвич стадионы
 |сыйымдылығы     = 8 279
 |иесі            = {{Flagicon|Италия}} Мурадали Тумарханов 
 |президенті      = {{Flagicon|Хорватия}} Дамир Мишкович
 |директоры       = 
 |бас директоры   = 
 |жаттықтырушы    = {{Flagicon|SLO}} Матьяж Кек
 |капитаны        = {{Flagicon|Хорватия}} Мате Малеж
 |рейтингі        = 
 |бюджеті         = 
 |жарыс           = Бірінші лига
 |маусым          = 2025/26
 |орын            = 4 орын
 |сайты           = 
 |pattern_la1=_rijeka1718h
|pattern_b1=_rijeka1718h
|pattern_ra1=_rijeka1718h
|pattern_sh1=_rijeka1718h
|pattern_so1=_rijeka1617h
|leftarm1=FFFFFF
|body1=FFFFFF
|rightarm1=FFFFFF
|shorts1=FFFFFF
|socks1=FFFFFF
|pattern_la2=_rijeka1718a
|pattern_b2=_rijeka1718a
|pattern_ra2=_rijeka1718a
|pattern_sh2=_rijeka1718a
|pattern_so2=_rijeka1617a
|leftarm2=
|body2=
|rightarm2=
|shorts2=
|socks2=1E90FF
|pattern_la3=_rijeka1617t
|pattern_b3=_rijeka1617t
|pattern_ra3=_rijeka1617t
|pattern_sh3=_rijeka1617t
|pattern_so3=_rijeka1617t
|leftarm3=
|body3=
|rightarm3=
|shorts3=
|socks3=800020
}}

«'''Риека'''» ({{lang-hr|Hrvatski nogometni klub Rijeka}}) — Хорватияның [[Риека]] қаласындағы кәсіпқой футбол клубы. [[1904 жыл|1904 жылы]] құрылған.  

Өз алаңындағы ойындарын Риека қаласындағы Райвич стадионында өткізеді. 

== Жетістіктері ==

=== Ұлттық ===

* '''Бірінші лига'''
** '''Чемпион''' (1): 2016/17
** '''Вице-чемпион''' (6): 1998/99, 2005/06, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2017/18
** '''Қола жүлдегер''' (4): 2003/04, 2008/09, 2012/13, 2019/20

* '''Югославия ІІ лигасы'''
** '''Чемпион''' (6): 1952, 1957/58, 1969/70, 1970/71, 1971/72, 1973/74

* '''Югославия кубогы'''
** '''Жеңімпаз''' (2): 1977/78, 1978/79
** '''Финалист''' (1): 1986/87

* '''Хорватия кубогы'''
** '''Жеңімпаз''' (4): 2004/05, 2005/06, 2013/14, 2016/17
** '''Финалист''' (1): 1993/94

* '''Хорватия суперкубогы'''
** '''Жеңімпаз''' (1): 2014
** '''Финалист''' (2): 2005, 2006

=== Халықаралық ===

* '''Балқан елдері кубогы'''
** '''Жеңімпаз''' (1): 1978
** '''Финалист''' (1): 1980

* '''Атлантика кубогы'''
** '''Жеңімпаз''' (1): 2017

== Соңғы 10 жылдағы бапкерлері ==

* Роберт Рубчич (қазан 2008 – қыркүйек 2009)
* Зоран Вулич (Хорватия, қыркүйек 2009 – қазан 2009)
* Нехад Грачан (Хорватия, қараша 2009 – қараша 2010)
* Элвис Скора (Хорватия, қараша 2010 – маусым 2011)
* Ален Хорват (Хорватия, маусым 2011 – қазан 2011)
* Иво Иштук (Босния және Герцеговина, қазан 2011 – наурыз 2012)
* Драган Скокич (Хорватия, наурыз 2012 – сәуір 2012)
* Младен Иваншич (Хорватия, сәуір 2012 – мамыр 2012) 
* Элвис Скора (Хорватия, мамыр 2012 – ақпан 2013)
* Матьяж Кек (Словения, ақпан 2013 – қазірге дейін)

== Сілтемелер ==
* [http://www.nk-rijeka.hr/ Ресми сайт]
* [http://www.armada-rijeka.hr/ Жанкүйерлер сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090801071501/http://www.armada-rijeka.hr/ |date=2009-08-01 }}
* [http://rus.worldfootball.net/teams/hnk-rijeka/ Профиль] 
* [https://www.transfermarkt.com/hnk-rijeka/startseite/verein/144/saison_id/2017 Профиль] 
* [http://www.footballdatabase.eu/football.club.rijeka.2017-2018.1434..en.html Профиль] 
* [https://www.soccerpunter.com/soccer-statistics/Croatia/1.-HNL-2017-2018/team_info_overall/480_HNK_Rijeka Профиль] 
* [http://int.soccerway.com/teams/croatia/hnk-rijeka/480/ Профиль] 
* [http://soccer365.ru/clubs/640/ Профиль] 
* [http://www.ceroacero.es/equipa.php?id=1855 Профиль]

[[Санат:Хорватия футбол клубтары]]
[[Санат:1946 жылы құрылған футбол клубтары]]</text>
      <sha1>1l5g8gce9a982dyt4aqxbdvqk8n5wm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>609030</id>
    <revision>
      <id>3620796</id>
      <parentid>3620452</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T19:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3620796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75698" sha1="6nudvgi2kvp1qn4q39iwsx66xa1m5xc" xml:space="preserve">{{Футбол құрамаларының жарысы |
  | өткізу орыны      = {{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{байрақ|Мексика}}&lt;br&gt;{{байрақ|Канада}}
  | қалалар     = 16
  | стадиондар   = 16
  | іріктеу мерзімі = 
  | финал мерзімі      = 2026 жыл
  | атауы   = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі
  | логотипі      =
  | қатысушылар саны = 
  | финалдағы қатысушылар = 
  | чемпион    = 
  | рет        = 
  | 2 орын    = 
  | 3 орын    = 
  | 4 орын    = 
  | финал өтетін орыны      = 
  | ойналған мачтар саны    = 
  | іріктеудегі ойындар     = 
  | голдар саны     = 
  | іріктеудегі голдар саны = 
  | келушілер_саны   = 
  | бомбардир  = 
  | бголдар     = 
  | бомбардирлерді іріктеу = 
  | іголдар    = 
  | үздік ойыншы     = 
  | үздік қақпашы    =
  | үздік жас ойыншы =
  |алд           = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]]
  |кел           =2030
}}
'''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді.

2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та).

== Өтетін жерді таңдау ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Елдер
!Бірінші тур
|-
| align=&quot;left&quot; |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}}
|-
| align=&quot;left&quot; |{{MAR}}
|65
|}

=== Өтінішін қайтарып алған елдер ===

* {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды.
* {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады.
* {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады..
* {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады.

== Қатысушылары==

=== Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу
|-
! width=&quot;90&quot; |Континент (конфедерация)
! width=&quot;80&quot; |Жалпы орын
! width=&quot;80&quot; |ФИФА мүшелерінің жалпы саны
! width=&quot;80&quot; |Бос орындар
! width=&quot;80&quot; |Барлық тіркелген командалар
! width=&quot;80&quot; |Финалға өтті
! width=&quot;80&quot; |Шығу мүмкіндігі барлар
! width=&quot;80&quot; |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты
! width=&quot;80&quot; |Ұтылды немесе шығарылды
! width=&quot;115&quot; |Іріктеу турнирінің басталуы
! width=&quot;115&quot; |Іріктеу турнирінің аяқталуы
|-
|Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]])
|'''8'''
|47
|8
|0
|0
|0
|0
|0
|қазан 2023
|қараша 2025
|-
|Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]])
|'''9'''
|54
|9
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
|Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]])
|'''6'''
|35
|3
|0
|3
|0
|0
|0
|
|
|-
|Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]])
|'''6'''
|10
|6
|0
|0
|0
|0
|0
|23 наурыз 2023
|
|-
|Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]])
|'''1'''
|11
|1
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
|Еуропа ([[УЕФА]])
|'''16'''
|55
|16
|0
|0
|0
|0
|0
|наурыз 2025
|наурыз 2026
|-
|Плей-офф
|'''2'''
|0
|2
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
!Барлығы
!48
!209+3
!45
!0
!3
!0
!0
!0
!
!
|}
[[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;

=== Финалдық турнирге жолдама алған ===
Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды:
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!Ұлттық құрама
!Біліктілік әдісі
!Біліктілік берілген күні
!Қатысуы
!Қатарынан
!Соңғы рет қатысқан
!Ең жақсы нәтиже
|-
|{{футбол|АҚШ}}
| rowspan=&quot;3&quot; |Ұйымдастырушы
| rowspan=&quot;3&quot; |13 маусым 2018 жылы
|12
| rowspan=&quot;2&quot; |2
| rowspan=&quot;3&quot; |2022
|3-орын (1930)
|-
|{{футбол|Канада}}
|3
|Топтық кезең (1986, 2022)
|-
|{{футбол|Мексика}}
|18
|9
|1/4 финалы (1970, 1986)
|}

== Топтар ==
=== Топтар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#DEF; border-width:0;&quot;
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | A тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | B тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | C тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | D тобы
|-
| {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}}
|-
| {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}}
|-
| {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}}
|-
| {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}}
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFF; border-width:0;&quot; |
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | E тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | F тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | G тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | H тобы
|-
| {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}}
|-
| {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}}
|-
| {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}}
|-
| {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}}
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFF; border-width:0;&quot; |
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | I тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | J тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | K тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | L тобы
|-
| {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}}
|-
| {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}}
|-
| {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}}
|-
| {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}}
|-
|}

== Топтық турнир ==
{{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті&lt;br&gt;{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}}
=== А тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|3|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|1|2|3|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|1|1|1|3}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|ОАР}}
| голдар1                   = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}&lt;br&gt;[[Рауль Хименес]] {{гол|67}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Чехия}}
| голдар1                   = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}&lt;br&gt;[[О Хён Гю]] {{гол|80}}
| голдар2                   = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}}
| стадион                   = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]]
| көрермендер               = 44 895
| төреші                    = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Чехия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|ОАР}}
| голдар1                   = [[Михал Садилек]] {{гол|6}}
| голдар2                   = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 67 442
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Оңтүстік Корея}}
| голдар1                   = [[Луис Ромо]] {{гол|50}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 45 522
| төреші                    = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Чехия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Мексика}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|ОАР}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Оңтүстік Корея}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== B тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Канада}} '''(Қ)'''|1|1|0|7|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Швейцария}}|1|1|0|5|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0|1|1|2|5|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|1|1|7}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Йово Лукич]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 002
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Катар}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Швейцария}}
| голдар1                   = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 67 966
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 4:1
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}&lt;br&gt;[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}&lt;br&gt;[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]])
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 026
| төреші                    = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 6:0
| команда2                  = {{футбол|Катар}}
| голдар1                   = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}&lt;br&gt;[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}&lt;br&gt;[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}&lt;br&gt;[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Канада}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Катар}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== C тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}|1|1|0|4|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}|1|1|0|2|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|1|1|1|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|4}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Ш — Шығып кетті}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}}
| голдар2                   = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Гаити}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Шотландия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Шотландия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Гаити}}
| голдар1                   = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}&lt;br&gt;[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Шотландия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Бразилия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Марокко}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Гаити}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== D тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|6|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}|1|0|1|2|4|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|3}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті; Ш — Шығып кетті}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 4:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}&lt;br&gt;[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}}
| голдар2                   = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустралия}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Түркия}}
| голдар1                   = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}&lt;br&gt;[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Аустралия}}
| голдар1                   = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Түркия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 827
| төреші                    = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Түркия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|АҚШ}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Парагвай}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Аустралия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== E тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}} '''(Ө)'''|2|0|0|9|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|0|1|1|0|1|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|1|1|7}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Ө — Келесі раундқа өтті}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 7:1
| команда2                  = {{футбол|Кюрасао}}
| голдар1                   = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}&lt;br&gt;[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}&lt;br&gt;[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}&lt;br&gt;[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}&lt;br&gt;[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}&lt;br&gt;[[Дениз Ундав]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 021
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Эквадор}}
| голдар1                   = [[Амад Диалло]] {{гол|90}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 274
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Кот-д'Ивуар}}
| голдар1                   = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}}
| голдар2                   = [[Франк Кессье]] {{гол|30}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Эквадор}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Кюрасао}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 68 598
| төреші                    = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кюрасао}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Кот-д'Ивуар}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Эквадор}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Германия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== F тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|1|1|0|7|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|1|0|6|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|0|1|6|6|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}} '''(Ш)'''|0|0|2|1|9}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Ш — Шығып кетті}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}&lt;br&gt;[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}}
| голдар2                   = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}&lt;br&gt;[[Даити Камада]] {{гол|88}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 69 285
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швеция}}
| есеп                      = 5:1
| команда2                  = {{футбол|Тунис}}
| голдар1                   = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}&lt;br&gt;[[Александер Исак]] {{гол|30}}&lt;br&gt;[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}&lt;br&gt;[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}}
| голдар2                   = [[Омар Рекик]] {{гол|43}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 50 987
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 5:1
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}&lt;br&gt;[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}&lt;br&gt;[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}}
| голдар2                   = [[Антони Эланга]] {{гол|59}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Тунис}}
| есеп                      = 0:4
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Даити Камада]] {{гол|4}}&lt;br&gt;[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}&lt;br&gt;[[Дзюня Ито]] {{гол|69}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 51 243
| төреші                    = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жапония}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Тунис}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Нидерланд}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== G тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Жаңа Зеландия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Жаңа Зеландия: 0; Иран: -1|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Иран}}{{efn|name=fairplay-nziran}}|0|1|0|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Бельгия}}{{efn|FIFA рейтингі: Бельгия 9-орында; Мысыр 29-орында|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=fifarank-belgiumegypt}}|0|1|0|1|1}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 775
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иран}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Жаңа Зеландия}}
| голдар1                   = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}&lt;br&gt;[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}}
| голдар2                   = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 108
| төреші                    = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Иран}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 317&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Финн Серман]] {{гол|15}}
| голдар2                   = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}&lt;br&gt;[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}&lt;br&gt;[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}}
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мысыр}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Иран}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Бельгия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]]
}}

=== H тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|1|1|0|4|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Уругвай}}|0|1|0|1|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|1|0|0|0|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}|0|1|1|1|5}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 67 640
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Уругвай}}
| голдар1                   = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}}
| голдар2                   = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 62 764
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 4:0
| команда2                  = {{футбол|Сауд Арабиясы}}
| голдар1                   = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}&lt;br&gt;[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Уругвай}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}&lt;br&gt;[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}}
| голдар2                   = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}&lt;br&gt;[[Элиу Варела]] {{гол|61}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 003
| төреші                    = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кабо-Верде}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Сауд Арабиясы}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Уругвай}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Испания}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== I тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Норвегия}}|1|0|0|4|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Франция}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|1|1|4}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}&lt;br&gt;[[Брадли Баркола]] {{гол|82}}
| голдар2                   = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 545
| төреші                    = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Ирак}}
| есеп                      = 1:4
| команда2                  = {{футбол|Норвегия}}
| голдар1                   = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}}
| голдар2                   = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}&lt;br&gt;[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}&lt;br&gt;[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 106
| төреші                    = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Ирак}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Франция}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Сенегал}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Ирак}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== J тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|1|0|0|3|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}|0|0|1|0|3}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 69 045
| төреші                    = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустрия}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Иордания}}
| голдар1                   = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}&lt;br&gt;[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Али Олуан]] {{гол|50}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 527
| төреші                    = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 649
| төреші                    = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иордания}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Алжир}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иордания}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Аргентина}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}


=== K тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Конго ДР: -1; Португалия: -3|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|1|1|3}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}}
| голдар2                   = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Өзбекстан}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Колумбия}}
| голдар1                   = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}}
| голдар2                   = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}&lt;br&gt;[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}&lt;br&gt;[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}}
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Өзбекстан}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Португалия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Өзбекстан}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}


=== L тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|1|0|0|4|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Гана}}|1|0|0|1|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Панама}}|0|0|1|0|1|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Хорватия}}|0|0|1|2|4}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 4:2
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}&lt;br&gt;[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}&lt;br&gt;[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}}
| голдар2                   = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}&lt;br&gt;[[Петар Муса]] {{гол|45+5}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 389
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Гана}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Панама}}
| голдар1                   = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 42 942
| төреші                    = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Панама}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Панама}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Англия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Хорватия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== 3-орын алғандар рейтингі ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Швеция}} (F)|1|0|1|6|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|1|1|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|0|1|2|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Бельгия: -2; Португалия: -3|name=fairplay-belgiportu}} (G)|0|1|0|1|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|5|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-belgiportu}} (K)|0|1|0|1|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|6|{{футбол|Испания}} (H)|0|1|0|0|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|7|{{футбол|Чехия}} (A)|0|1|1|2|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|8|{{футбол|Эквадор}} (E)|0|1|1|0|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|9|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|0|1|1|2|5}}
{{ФК-команда|10|{{футбол|Панама}} (L)|0|0|1|0|1}}
{{ФК-команда|11|{{футбол|Сенегал}}{{efn|FIFA рейтингі: Сенегал 15-орында; Иордания 63-орында|name=fifarank-senegjordan}} (I)|0|0|1|1|3}}
{{ФК-команда|12|{{футбол|Иордания}}{{efn|name=fifarank-senegjordan}} (J)|0|0|1|1|3}}
{{ФутболКестеСоңы}}

== Чемпионаттың ерекшеліктері ==
*Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді
*Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады.
*[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары).
*Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады

== Іріктеу турнирі ==

=== Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Континент (конфедерация)
!Бөлінетін 
орын
!Мүшелер 
саны
|-
|Азия (АФК)
|'''8'''
|46
|-
|Африка (КАФ)
|'''9'''
|54
|-
|Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ)
|'''6'''
|35
|-
|Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ)
|'''6'''
|10
|-
|Океания (ОФК)
|'''1'''
|11
|-
|Еуропа (УЕФА)
|'''16'''
|55
|-
|Плей-офф
|'''2'''
|0
|-
!Бары
!48
!208+3
|}

{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!Ұлттық құрама
!Біліктілік әдісі
!Біліктілік берілген күні
!Қатысуы
!Қатарынан
!Соңғы рет қатысқан
!Ең жақсы нәтиже
|-
|АҚШ
| rowspan=&quot;3&quot; |Ұйымдастырушы
| rowspan=&quot;3&quot; |13 маусым 2018 жылы
|12
| rowspan=&quot;2&quot; |2
| rowspan=&quot;3&quot; |2022
|3-ші орын (1930)
|-
|Канада
|3
|Топтық кезең (1986, 2022)
|-
|Мексика
|18
|9
|1/4 финалы (1970, 1986)
|}

== Қала мен стадиондары ==

: 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та):                                                                                                                                                                                  

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Мехико
!Нью-Йорк
!Даллас
!Канзас-Сити
!Хьюстон
|-
|[[Ацтека (стадион)|Ацтека]]
|[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]]
|[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]]
|[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]]
|[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]]
|-
|Сыйымдылығы: '''87 523'''
|Сыйымдылығы: '''82 500'''
|Сыйымдылығы: '''105 000'''
|Сыйымдылығы: '''76 416'''
|Сыйымдылығы: '''72 220'''
|-
|
|
|
|
|
|-
!Атланта
| colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;12&quot; |'''Атланта'''

'''Бостон'''

'''Даллас'''

'''Хьюстон'''

'''Канзас-Сити'''

'''Лос-Анджелес'''

'''Майами'''

'''Нью-Йорк'''

'''Филадельфия'''

'''Сан-Франциско'''

'''Сиэтл'''

'''Ванкувер'''

'''Торонто'''

'''Мехико'''

'''Монтеррей'''

'''Гвадалахара'''
!Лос-Анджелес
|-
|[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] 
|[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]]
|-
|Сыйымдылығы: '''83 000'''
|Сыйымдылығы: '''70 240'''
|-
|
|
|-
!Филадельфия
!Сиэтл
|-
|[[Линкольн Файненшел Филд]]
|[[Люмен Филд]]
|-
|Сыйымдылығы: '''69 796'''
|Сыйымдылығы: '''72 000'''
|-
|
|
|-
!Сан-Франциско
!Бостон
|-
|[[Ливайс (стадион)|Ливайс]]
|[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''75 000'''
|Сыйымдылығы: '''65 878'''
|-
|
|
|-
!Майами
!Ванкувер
!Монтеррей
!Гвадалахара
!Торонто
|-
|[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] 
|[[Би-Си Плэйс]]
|[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]]
|[[Акрон (стадион)|Акрон]]
|[[Бимо Филд]]
|-
|Сыйымдылығы: '''67,518'''
|Сыйымдылығы: '''54 500'''
|Сыйымдылығы: '''53 500'''
|Сыйымдылығы: '''49 850'''
|Сыйымдылығы: '''45 500'''
|-
|
|
|
|
|
|}
== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Футболдан әлем чемпионаттары}}
[[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
[[Санат:2026 жылғы футбол]]</text>
      <sha1>6nudvgi2kvp1qn4q39iwsx66xa1m5xc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620797</id>
      <parentid>3620796</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T19:38:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3620797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75487" sha1="rxe3c559nd0nk0v5x5u3q97nq339j2p" xml:space="preserve">{{Футбол құрамаларының жарысы |
  | өткізу орыны      = {{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{байрақ|Мексика}}&lt;br&gt;{{байрақ|Канада}}
  | қалалар     = 16
  | стадиондар   = 16
  | іріктеу мерзімі = 
  | финал мерзімі      = 2026 жыл
  | атауы   = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі
  | логотипі      =
  | қатысушылар саны = 
  | финалдағы қатысушылар = 
  | чемпион    = 
  | рет        = 
  | 2 орын    = 
  | 3 орын    = 
  | 4 орын    = 
  | финал өтетін орыны      = 
  | ойналған мачтар саны    = 
  | іріктеудегі ойындар     = 
  | голдар саны     = 
  | іріктеудегі голдар саны = 
  | келушілер_саны   = 
  | бомбардир  = 
  | бголдар     = 
  | бомбардирлерді іріктеу = 
  | іголдар    = 
  | үздік ойыншы     = 
  | үздік қақпашы    =
  | үздік жас ойыншы =
  |алд           = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]]
  |кел           =2030
}}
'''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді.

2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та).

== Өтетін жерді таңдау ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Елдер
!Бірінші тур
|-
| align=&quot;left&quot; |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}}
|-
| align=&quot;left&quot; |{{MAR}}
|65
|}

=== Өтінішін қайтарып алған елдер ===

* {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды.
* {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады.
* {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады..
* {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады.

== Қатысушылары==

=== Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу
|-
! width=&quot;90&quot; |Континент (конфедерация)
! width=&quot;80&quot; |Жалпы орын
! width=&quot;80&quot; |ФИФА мүшелерінің жалпы саны
! width=&quot;80&quot; |Бос орындар
! width=&quot;80&quot; |Барлық тіркелген командалар
! width=&quot;80&quot; |Финалға өтті
! width=&quot;80&quot; |Шығу мүмкіндігі барлар
! width=&quot;80&quot; |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты
! width=&quot;80&quot; |Ұтылды немесе шығарылды
! width=&quot;115&quot; |Іріктеу турнирінің басталуы
! width=&quot;115&quot; |Іріктеу турнирінің аяқталуы
|-
|Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]])
|'''8'''
|47
|8
|0
|0
|0
|0
|0
|қазан 2023
|қараша 2025
|-
|Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]])
|'''9'''
|54
|9
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
|Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]])
|'''6'''
|35
|3
|0
|3
|0
|0
|0
|
|
|-
|Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]])
|'''6'''
|10
|6
|0
|0
|0
|0
|0
|23 наурыз 2023
|
|-
|Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]])
|'''1'''
|11
|1
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
|Еуропа ([[УЕФА]])
|'''16'''
|55
|16
|0
|0
|0
|0
|0
|наурыз 2025
|наурыз 2026
|-
|Плей-офф
|'''2'''
|0
|2
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
!Барлығы
!48
!209+3
!45
!0
!3
!0
!0
!0
!
!
|}
[[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;

=== Финалдық турнирге жолдама алған ===
Қазіргі уақытта тек қабылдаушы командалар іріктеуден өтті. 45 орын бос қалды:
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!Ұлттық құрама
!Біліктілік әдісі
!Біліктілік берілген күні
!Қатысуы
!Қатарынан
!Соңғы рет қатысқан
!Ең жақсы нәтиже
|-
|{{футбол|АҚШ}}
| rowspan=&quot;3&quot; |Ұйымдастырушы
| rowspan=&quot;3&quot; |13 маусым 2018 жылы
|12
| rowspan=&quot;2&quot; |2
| rowspan=&quot;3&quot; |2022
|3-орын (1930)
|-
|{{футбол|Канада}}
|3
|Топтық кезең (1986, 2022)
|-
|{{футбол|Мексика}}
|18
|9
|1/4 финалы (1970, 1986)
|}

== Топтар ==
=== Топтар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#DEF; border-width:0;&quot;
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | A тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | B тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | C тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | D тобы
|-
| {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}}
|-
| {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}}
|-
| {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}}
|-
| {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}}
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFF; border-width:0;&quot; |
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | E тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | F тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | G тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | H тобы
|-
| {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}}
|-
| {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}}
|-
| {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}}
|-
| {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}}
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFF; border-width:0;&quot; |
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | I тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | J тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | K тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | L тобы
|-
| {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}}
|-
| {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}}
|-
| {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}}
|-
| {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}}
|-
|}

== Топтық турнир ==
{{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті&lt;br&gt;{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}}
=== А тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|3|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|1|2|3|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|1|1|1|3}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|ОАР}}
| голдар1                   = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}&lt;br&gt;[[Рауль Хименес]] {{гол|67}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Чехия}}
| голдар1                   = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}&lt;br&gt;[[О Хён Гю]] {{гол|80}}
| голдар2                   = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}}
| стадион                   = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]]
| көрермендер               = 44 895
| төреші                    = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Чехия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|ОАР}}
| голдар1                   = [[Михал Садилек]] {{гол|6}}
| голдар2                   = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 67 442
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Оңтүстік Корея}}
| голдар1                   = [[Луис Ромо]] {{гол|50}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 45 522
| төреші                    = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Чехия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Мексика}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|ОАР}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Оңтүстік Корея}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== B тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Канада}} '''(Қ)'''|1|1|0|7|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Швейцария}}|1|1|0|5|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0|1|1|2|5|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|1|1|7}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Йово Лукич]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 002
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Катар}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Швейцария}}
| голдар1                   = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 67 966
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 4:1
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}&lt;br&gt;[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}&lt;br&gt;[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]])
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 026
| төреші                    = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 6:0
| команда2                  = {{футбол|Катар}}
| голдар1                   = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}&lt;br&gt;[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}&lt;br&gt;[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}&lt;br&gt;[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Канада}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Катар}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== C тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}|1|1|0|4|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}|1|1|0|2|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|1|1|1|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|4}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Ш — Шығып кетті}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}}
| голдар2                   = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Гаити}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Шотландия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Шотландия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Гаити}}
| голдар1                   = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}&lt;br&gt;[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Шотландия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Бразилия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Марокко}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Гаити}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== D тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ, Ө)'''|2|0|0|6|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}|1|0|1|2|4|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}} '''(Ш)'''|0|0|2|0|3}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел; Ө — Келесі раундқа өтті; Ш — Шығып кетті}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 4:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}&lt;br&gt;[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}}
| голдар2                   = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустралия}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Түркия}}
| голдар1                   = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}&lt;br&gt;[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Аустралия}}
| голдар1                   = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Түркия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 827
| төреші                    = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Түркия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|АҚШ}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Парагвай}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Аустралия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== E тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}} '''(Ө)'''|2|0|0|9|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|0|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|0|1|1|0|1|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|1|1|7}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Ө — Келесі раундқа өтті}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 7:1
| команда2                  = {{футбол|Кюрасао}}
| голдар1                   = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}&lt;br&gt;[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}&lt;br&gt;[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}&lt;br&gt;[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}&lt;br&gt;[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}&lt;br&gt;[[Дениз Ундав]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 021
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Эквадор}}
| голдар1                   = [[Амад Диалло]] {{гол|90}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 274
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Кот-д'Ивуар}}
| голдар1                   = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}}
| голдар2                   = [[Франк Кессье]] {{гол|30}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Эквадор}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Кюрасао}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 68 598
| төреші                    = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кюрасао}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Кот-д'Ивуар}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Эквадор}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Германия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== F тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|1|1|0|7|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|1|0|6|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|0|1|6|6|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}} '''(Ш)'''|0|0|2|1|9}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Ш — Шығып кетті}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}&lt;br&gt;[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}}
| голдар2                   = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}&lt;br&gt;[[Даити Камада]] {{гол|88}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 69 285
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швеция}}
| есеп                      = 5:1
| команда2                  = {{футбол|Тунис}}
| голдар1                   = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}&lt;br&gt;[[Александер Исак]] {{гол|30}}&lt;br&gt;[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}&lt;br&gt;[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}}
| голдар2                   = [[Омар Рекик]] {{гол|43}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 50 987
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 5:1
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}&lt;br&gt;[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}&lt;br&gt;[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}}
| голдар2                   = [[Антони Эланга]] {{гол|59}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Тунис}}
| есеп                      = 0:4
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Даити Камада]] {{гол|4}}&lt;br&gt;[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}&lt;br&gt;[[Дзюня Ито]] {{гол|69}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 51 243
| төреші                    = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жапония}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Тунис}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Нидерланд}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== G тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Мысыр}}|1|1|0|4|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Иран}}|0|2|0|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Бельгия}}|0|2|0|1|1|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|1|3|5}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 775
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иран}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Жаңа Зеландия}}
| голдар1                   = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}&lt;br&gt;[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}}
| голдар2                   = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 108
| төреші                    = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Иран}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 317&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Финн Серман]] {{гол|15}}
| голдар2                   = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}&lt;br&gt;[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}&lt;br&gt;[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}}
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мысыр}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Иран}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Бельгия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]]
}}

=== H тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|1|1|0|4|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Уругвай}}|0|2|0|3|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|2|0|2|2|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}|0|1|1|1|5}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 67 640
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Уругвай}}
| голдар1                   = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}}
| голдар2                   = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 62 764
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 4:0
| команда2                  = {{футбол|Сауд Арабиясы}}
| голдар1                   = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}&lt;br&gt;[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Уругвай}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}&lt;br&gt;[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}}
| голдар2                   = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}&lt;br&gt;[[Элиу Варела]] {{гол|61}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 003
| төреші                    = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кабо-Верде}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Сауд Арабиясы}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Уругвай}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Испания}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== I тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Норвегия}}|1|0|0|4|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Франция}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|1|1|4}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}&lt;br&gt;[[Брадли Баркола]] {{гол|82}}
| голдар2                   = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 545
| төреші                    = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Ирак}}
| есеп                      = 1:4
| команда2                  = {{футбол|Норвегия}}
| голдар1                   = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}}
| голдар2                   = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}&lt;br&gt;[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}&lt;br&gt;[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 106
| төреші                    = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Ирак}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Франция}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Сенегал}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Ирак}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== J тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}} '''(Ө)'''|2|0|0|5|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}|1|0|1|3|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|1|1|3|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}|0|0|1|0|3}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Ө — Келесі раундқа өтті}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 69 045
| төреші                    = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустрия}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Иордания}}
| голдар1                   = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}&lt;br&gt;[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Али Олуан]] {{гол|50}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 527
| төреші                    = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 649
| төреші                    = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иордания}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Алжир}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иордания}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Аргентина}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}


=== K тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|1|0|0|3|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Конго ДР: -1; Португалия: -3|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-congoportug}}|0|1|0|1|1|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|1|1|3}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}}
| голдар2                   = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Өзбекстан}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Колумбия}}
| голдар1                   = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}}
| голдар2                   = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}&lt;br&gt;[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}&lt;br&gt;[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}}
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Өзбекстан}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Португалия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Өзбекстан}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}


=== L тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|1|0|0|4|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Гана}}|1|0|0|1|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Панама}}|0|0|1|0|1|түс=lightblue}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Хорватия}}|0|0|1|2|4}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 4:2
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}&lt;br&gt;[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}&lt;br&gt;[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}}
| голдар2                   = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}&lt;br&gt;[[Петар Муса]] {{гол|45+5}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 389
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Гана}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Панама}}
| голдар1                   = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 42 942
| төреші                    = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Панама}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Панама}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Англия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Хорватия}}
| есеп                      = 
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== 3-орын алғандар рейтингі ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Швеция}} (F)|1|0|1|6|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|1|1|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|0|1|2|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Fair Play ұпайлары: Бельгия: -2; Португалия: -3|name=fairplay-belgiportu}} (G)|0|1|0|1|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|5|{{футбол|Португалия}}{{efn|name=fairplay-belgiportu}} (K)|0|1|0|1|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|6|{{футбол|Испания}} (H)|0|1|0|0|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|7|{{футбол|Чехия}} (A)|0|1|1|2|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|8|{{футбол|Эквадор}} (E)|0|1|1|0|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|9|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|0|1|1|2|5}}
{{ФК-команда|10|{{футбол|Панама}} (L)|0|0|1|0|1}}
{{ФК-команда|11|{{футбол|Сенегал}}{{efn|FIFA рейтингі: Сенегал 15-орында; Иордания 63-орында|name=fifarank-senegjordan}} (I)|0|0|1|1|3}}
{{ФК-команда|12|{{футбол|Иордания}}{{efn|name=fifarank-senegjordan}} (J)|0|0|1|1|3}}
{{ФутболКестеСоңы}}

== Чемпионаттың ерекшеліктері ==
*Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді
*Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады.
*[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары).
*Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады

== Іріктеу турнирі ==

=== Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Континент (конфедерация)
!Бөлінетін 
орын
!Мүшелер 
саны
|-
|Азия (АФК)
|'''8'''
|46
|-
|Африка (КАФ)
|'''9'''
|54
|-
|Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ)
|'''6'''
|35
|-
|Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ)
|'''6'''
|10
|-
|Океания (ОФК)
|'''1'''
|11
|-
|Еуропа (УЕФА)
|'''16'''
|55
|-
|Плей-офф
|'''2'''
|0
|-
!Бары
!48
!208+3
|}

{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!Ұлттық құрама
!Біліктілік әдісі
!Біліктілік берілген күні
!Қатысуы
!Қатарынан
!Соңғы рет қатысқан
!Ең жақсы нәтиже
|-
|АҚШ
| rowspan=&quot;3&quot; |Ұйымдастырушы
| rowspan=&quot;3&quot; |13 маусым 2018 жылы
|12
| rowspan=&quot;2&quot; |2
| rowspan=&quot;3&quot; |2022
|3-ші орын (1930)
|-
|Канада
|3
|Топтық кезең (1986, 2022)
|-
|Мексика
|18
|9
|1/4 финалы (1970, 1986)
|}

== Қала мен стадиондары ==

: 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та):                                                                                                                                                                                  

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Мехико
!Нью-Йорк
!Даллас
!Канзас-Сити
!Хьюстон
|-
|[[Ацтека (стадион)|Ацтека]]
|[[Метлайф-стэдиум (стадион)|Метлайф-стэдиум]]
|[[Эй-ти-энд-ти (стадион)|Эй-ти-энд-ти]]
|[[Эрроухед (стадион)|Эрроухед]]
|[[Эн-ар-джи (стадион)|Эн-ар-джи]]
|-
|Сыйымдылығы: '''87 523'''
|Сыйымдылығы: '''82 500'''
|Сыйымдылығы: '''105 000'''
|Сыйымдылығы: '''76 416'''
|Сыйымдылығы: '''72 220'''
|-
|
|
|
|
|
|-
!Атланта
| colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;12&quot; |'''Атланта'''

'''Бостон'''

'''Даллас'''

'''Хьюстон'''

'''Канзас-Сити'''

'''Лос-Анджелес'''

'''Майами'''

'''Нью-Йорк'''

'''Филадельфия'''

'''Сан-Франциско'''

'''Сиэтл'''

'''Ванкувер'''

'''Торонто'''

'''Мехико'''

'''Монтеррей'''

'''Гвадалахара'''
!Лос-Анджелес
|-
|[[Мерседес-Бенц (стадион)|Мерседес-Бенц]] 
|[[Соу-Фай (стадион)|Соу-Фай]]
|-
|Сыйымдылығы: '''83 000'''
|Сыйымдылығы: '''70 240'''
|-
|
|
|-
!Филадельфия
!Сиэтл
|-
|[[Линкольн Файненшел Филд]]
|[[Люмен Филд]]
|-
|Сыйымдылығы: '''69 796'''
|Сыйымдылығы: '''72 000'''
|-
|
|
|-
!Сан-Франциско
!Бостон
|-
|[[Ливайс (стадион)|Ливайс]]
|[[Джиллетт (стадион)|Джиллетт Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''75 000'''
|Сыйымдылығы: '''65 878'''
|-
|
|
|-
!Майами
!Ванкувер
!Монтеррей
!Гвадалахара
!Торонто
|-
|[[Хард Рок (стадион)|Хард Рок]] 
|[[Би-Си Плэйс]]
|[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]]
|[[Акрон (стадион)|Акрон]]
|[[Бимо Филд]]
|-
|Сыйымдылығы: '''67,518'''
|Сыйымдылығы: '''54 500'''
|Сыйымдылығы: '''53 500'''
|Сыйымдылығы: '''49 850'''
|Сыйымдылығы: '''45 500'''
|-
|
|
|
|
|
|}
== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Футболдан әлем чемпионаттары}}
[[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
[[Санат:2026 жылғы футбол]]</text>
      <sha1>rxe3c559nd0nk0v5x5u3q97nq339j2p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көкбастау (тау)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>623649</id>
    <revision>
      <id>3620803</id>
      <parentid>3565415</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T22:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3620803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3442" sha1="ho8t9xvash7jhce0oc83refgzqu6247" xml:space="preserve">{{Тау
 |Түрі                     =  Тау сілемі
 |Атауы                =  Көкбастау тауы
  |Шынайы атауы  = 
 |Сурет             =     
  |Сурет ені     = 
  |Сурет атауы                =      
  |lat_dir = |lat_deg =  47|lat_min =  25|lat_sec = 42
  |lon_dir = |lon_deg =  82|lon_min =  48|lon_sec =09  
  |region                 =  
  |CoordScale             = 
 |Орналасуы            =  {{KAZ}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Тарбағатай ауданы]]   
  |Тау жүйесі         = [[Тарбағатай жотасы]]   
 |Пайда болған кезеңі     =     
 |Аумағы                 =  
  |Ұзындығы                  =  4
  |Ені                 = 2,5 
 |Ең биік шыңы      = 
  |Биіктігі                 = 1630 
 |Карта                   = 
 |Позициялық карта 1     = Қазақстан 
  |ПозКарта 1 ені     = 
  |crosses180             = 
 |Позициялық карта 2     =  Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы
  |ПозКарта 2 ені     = 
 |Ортаққордағы санаты = 
}} 
{{мағына|Көкбастау}}
'''Көкбастау''' – [[Тарбағатай жотасы]]ның солтүстігіндегі [[Қазаншат]] және [[Сарытолағай]] тауларының оңтүстігіндегі оқшауланған тау. 

== Географиялық орны ==
[[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Тарбағатай ауданы]]нда орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1630 м. Тебескі және Ақжал өзендерінің аралығында ендік бағытта жатқан таудың ұзындығы 4 км, енді жері 2,5 км. Оның жер бедері таулы үстірттерден тұрады, биіктігі 900- 1486 м аралығында, солтүстігі мен солтүстік-шығысы Қаратау жотасымен, батысы мен оңтүстігі Талас Алатауымен қоршалған&lt;ref&gt;[https://ust.kz/word/olkening_geografiy&amp;#x20;alyq_orny-115906.html Өлкенің географиялық орны]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Округтың аумағы Жуалы таулы үстірттерінің орталық бөлігінде орналасқан.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V20G00&amp;#x20;&amp;#x20;04665 Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Жер бедері, өсімдігі ==
Беткейлері көлбеу, сай-жыралармен тілімденген. Тау етегінің топырағы бозғылт қоңыр. Онда бұта аралас, бетеге, қоңырбас, селеу, т.б. өсімдіктер өседі. Таудың төңірегінде Тақиякеткен, Еспе қыстаулары, Ақжал фермасы орналасқан.&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Тарбағатай ауданы таулары]]</text>
      <sha1>ho8t9xvash7jhce0oc83refgzqu6247</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мамай (беклербек)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>624166</id>
    <revision>
      <id>3620907</id>
      <parentid>3614896</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3620907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19072" sha1="noniepv5il31t4e3vika5p4vy4cy4ue" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =
 | Қазақша есімі        = Мамай
 | Шынайы есімі         = Кіші Мұхаммед
 | Суреті               = Mamai.jpg
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның беклербегі 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1357 
 | Басқаруын аяқтады    = 1380
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] [[Наймандар|Найман]]
 | Ізбасары             = [[Қазаншы Баһадүр]] 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  
 | Туған күні         = 1320/1330
 | Туған жері         = Солхат (Қырым)
 | Қайтыс болған күні   = 1380
 | Қайтыс болған жері   = Кафа (Қырым)
 | Жерленді             = 
 | Династия              = 
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Алыш (Али)
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = Мансұр Қият
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
{{мағына|Мамай}}
'''Мамай''' (1320/1330 — 1380 ж.ж.) — [[Алтын Орда]] [[Беклербек|беклербегі]] және әскери қолбасшысы, [[Бердібек хан]]ның күйеу баласы. Мамайдың атамекен иелігі — [[Қырым]] түбегі, [[Қияттар|Қият]] тайпасының өкілі.&lt;ref&gt;Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku (пол.) / под ред. J. Wolff — Warszawa: 1895. — С. 77.&lt;/ref&gt;  

1361-1380 жылдар аралығында [[Ұлы дүрбелең|«Ұлы дүрбелең»]] (Алтын Ордадағы ұзаққа созылған азамат соғысы) кезеңінде ол [[Бату хан|Бату әулетінен]] шыққан қуыршақ хандардың атынан [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] батыс бөлігі – [[Мамай ордасы|Мамай Ордасын]] басқарды.&lt;ref&gt;''Почекаев Р. Ю.'' Мамай. История антигероя в истории. — СПб.: Евразия. 2010&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
=== Шығу тегі ===
Мамай 1320-1330 жылдар арасында дүниеге келген. Туылғандағы берілген есімі Кіші Мұхаммед, лақаб аты Мамай болып тарихта қалады. [[Өзбек хан]] кезеңінде [[Алтын Орда]] [[Беклер бегі|беклербегі]] болған әйгілі [[Исатай Қият|Исатай Қияттың]] немересі. Әкесі [[Алыш би]] де [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] [[Қарашы бек|қарашы бегі]] болған еді. Мамай 1357-1359 жылдары билік құрған [[Бердібек хан|Бердібек]] [[Бердібек хан|ханның]] құрдасы және бала күнгі досы болған.&lt;ref&gt;''Почекаев Р. Ю.'' Мамай. Взлёт и падение titanus'а // В кн.: Почекаев Р. Ю. Ханы Золотой Орды. — &lt;abbr&gt;СПб.&lt;/abbr&gt;: Евразия, 2010. — С. 201—233. — (Clio). — 2000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-91852-011-6&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

=== Беклербек атануы ===
Мамай 1350 жылдардың екінші жартысынан бастап [[Қырым]] мен Солтүстік Қара теңіз аймағының [[Қарашы бек|қарашы бегі]] болды. 1357 жылы [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек хан]] қайтыс болғаннан кейін [[Алтын Орда]] тағына Жәнібектің ұлы [[Бердібек хан]] болып тағайындалады. Бердібек билікке келген соң, [[Алтын Орда|Орданы]] басқарудағы ең маңызды қызметтің бірі [[Беклер бегі|беклербегі]] лауазымын, өзінің адал досы, және күйеу баласы Мамайға береді. Бұл лауазым жауапкершілігіне - әскер басшылығы, сыртқы істер және жоғарғы сот қызметі кірді. Ал Мамайға дейін [[Беклер бегі|беклербегі]] болған [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] [[Қырым|Қырымға]] [[ұлысбегі]] болып тағайындалып, Мамайдың жақтасы болып қалады.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том&lt;/ref&gt;

=== Ұлыс басында ===
1359 жылы [[Бердібек хан|Бердібек ханды]] [[Құлпа хан|Құлпа]] өлтіргеннен кейін, Мамай оған соғыс ашады. Ордада [[Ұлы Дүрбелең|«Ұлы дүрбелең»]] деп аталатын азамат соғысы басталды. Мамай [[Төре|Шыңғыс]] [[Төре|ұрпағы]] болмағандықтан ресми түрде өзі хан бола алмады. Сондықтан 1361 жылы тамызда, [[Бату хан|Бату әулетінен]] шыққан [[Абдулла хан|Абдолланы]] [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханы етіп жариялайды. Алайда бұған [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] бектер мен беделді рубасылары қарсы болып, [[Сарай-Берке|Сарайдағы]] билік үшін соғыс басталады. Бұл соғыста үш үлкен қарсылас тап айқындалады — Мамай басқарған [[Қияттар]], [[Моғұл Бұқа]] мен [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]] ([[Бердібек хан|Бердібек ханның]] туған әжесі) басқарған [[Қыпшақтар]], және Хорезмді билеген [[Нанғұдай|Нағанай би]] мен [[Құтлұқ Темір]] ұрпақтары бастаған [[Қоңырат|Қоңыраттар]]. Бұл таптар 1359-1380 жылдар арасында таққа таласқан 21 ханды ауыстырып үлгереді. 1366 жылға қарай Мамай [[Алтын Орда|Орданың]] батыс бөлігін ([[Қырым|Қырымнан]] [[Еділ|Еділдің]] оң жағалауына дейін) [[Мамай ордасы|өз қол астына алып]], сол арқылы орталық билікті әлсіретеді.&lt;ref&gt;Мамай // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.&lt;/ref&gt; 

Кей жылдары (1363, 1367-1368, 1372-1373) Мамай [[Еділ|Еділдің]] шығыс жағалауындағы астана [[Сарай-Берке|Сарайды]] да басып алады. Мамайдың өз ордасы [[Днепр|Днепрдің]] төменгі ағысындағы [[Замық|Замық қаласында]] орналасқан. Шығыс хандықтар арасында қолдау таппаған Мамайдың сыртқы саясаты еуропалық мемлекеттермен – [[Генуя Республикасы|Генуямен]], [[Литва|Литва Ұлы]] [[Литва|Княздігімен]], [[Венеция Республикасы|Венециямен]] жақындасуға бағытталды.

1370 жылы маусымда [[Абдулла хан|Абдолла]] [[Абдулла хан|хан]] қайтыс болды. Замандастары оны Мамай өлтірді деп болжаған. Алайда бұған сенімді дәлел табылмайды. 1370 жылы [[Мамай ордасы|Мамай Ордасының]] ханы болып [[Бату хан|Бату]] әулетінен шыққан сегіз жасар [[Мұхаммед Бұлақ хан|Мұхаммед Бұлақ]] жарияланады.

=== Мәскеумен қарым-қатынас ===
Мамайдың Мәскеумен қарым-қатынасы өте қарама-қайшы және құбылмалы болды. Билігінің басында Мамай Мәскеуді қолдайды. 1363 жылы жас [[Дмитрий Донской|князь Дмитрий]] тұсындағы [[Мәскеу княздігі|Мәскеу княздігінің]] іс жүзіндегі билеушісі митрополит Алексиймен князьдіктен алынатын алым-салықты азайту туралы қорытынды келісім жасалды. Бұған дейін Мамай Митрополит Алексийдің 1358-1359 жылдары болған [[Литва|Литвадағы]] түрмеден босатылуына үлес қосқан деген мәліметтер де бар. 

1363 жылы Мамай ұлы князьдік жарлығын жас [[Дмитрий Донской|Мәскеу князі Дмитрийге]] береді, осылайша князь өзінің [[Сарай-Берке|Сарайдан]] шыққан заңды хандарға емес, Мамайға және ол жариялаған [[Абдулла хан|хан Абдоллаға]] тәуелді екенін мойындады. Алайда 1370 жылы Мамай ұлы князьдікті [[Дмитрий Донской|Дмитрийден]] тартып алып, [[Михаил Тверской|Михаил Тверскойға]] берді. Бірақ 1371 жылы [[Дмитрий Донской|Дмитрий]] [[Мамай ордасы|Мамай Ордасына]] жеке өзі келіп, Мамай жариялаған жаңа хан [[Мұхаммед Бұлақ хан|Мұхаммед Бұлақтың]] қолынан ұлы князьдікке арналған жарлықты қайтарып сұрап алады. 

1374 жылы [[Мәскеу]] мен [[Мамай ордасы|Мамай Ордасы]] арасы суып, алым-салық төленбей, бұл 1380 жылы Куликово даласындағы [[Куликов шайқасы|үлкен қақтығысқа]] әкеледі.&lt;ref&gt;Куликовская битва 1380. Большая российская энциклопедия. &lt;nowiki&gt;https://bigenc.ru/c/kulikovskaia-bitva-1380-9eb2e9&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

=== Тоқтамыспен күресі ===
1377 жылы [[Шыңғыс хан әулеті|Шыңғыс ұрпағы]] [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]] әскерінің қолдауымен [[Алтын Орда|Алтын Ордада]] өз билігін орнату үшін үлкен жорық бастайды. 1378 жылдың көктемінде мемлекеттің [[Ақ Орда (мемлекет)|шығыс бөлігі (Ақ Орда)]] құлағаннан кейін, [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Мамай басқаратын [[Алтын Орда|Орданың]] [[Мамай ордасы|батыс бөлігіне]] басып кірді. 1380 жылдың сәуіріне қарай [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Солтүстік Азов аймағына дейінгі [[Алтын Орда|Алтын Орданы]], соның ішінде [[Азов қаласы|Азақ (Азов) қаласын]] да басып алады. Мамайдың қолында тек оның туған Солтүстік Қара теңіз аймағы мен [[Қырым]] қалады. 

1380 жылы 8 қыркүйекте [[Мәскеу княздігі|Мәскеу княздігіне]] қарсы жорық кезінде Мамай әскері [[Куликов шайқасы|Куликов шайқасында]] жеңіліс тапты. Оның үстіне, Мамай [[Мамай ордасы|өз ордасының]] ханы деп жариялаған [[Бату хан|Бату]] ұрпағынан шыққан [[Мұхаммед Бұлақ хан|Мұхаммед Бұлақ]], сол [[Куликов шайқасы|Куликов шақасында]] қайтыс болады. Бұл Мамайдың билігінің заңдылығына ұлкен нұқсан келтіреді. Куликов даласындағы жеңіліс Мамай үшін ауыр соққы болды, бірақ өлімге әкелген жоқ. Алайда бұл жағдайдың барлығы заңды хан [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] [[Алтын Орда]] тағына отыруына көмектесті. 

Сәлден кейін 1380 жылы қазан немесе қараша айларында Мамай мен [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] жасақтары арасында Калка өзені маңында шешуші қақтығыс орын алады. Алайда шындығында, шайқас болған жоқ, өйткені майдан даласында Мамай жасақтарының көпшілігі заңды хан деп мойындалған [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] жағына өтіп, оған ант берді. Мамай қалған адал серіктерімен қантөгіс жасамай, [[Қырым|Қырымға]] қашады, ал оның жанұясы мен әйелдерін [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] тұтқынға алады. Тоқтамыстың жеңісі мемлекетте заңды биліктің орнауына, ұзаққа созылған азамат соғысының ([[Ұлы Дүрбелең|«Ұлы дүрбелең»]]) аяқталуына және [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] уақытша нығайуына әкеледі.

[[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] әскерлерінен жеңіліс тапқаннан кейін Мамай [[Кафа|Кафаға]] (қазіргі Феодосия) қашып кетеді, бірақ Генуялықтар оны қалаға кіргізбейді. [[Солхат|Солхатқа]] да кірмекші болады, бірақ Тоқтамыстың жасақтары оның жолын кесіп, өлтіреді. Мамайды Тоқтамыс жалдаған жансыздар өлтірген деген де болжам бар.&lt;ref&gt;''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: АСТ, 2007. — 446 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-17-035804-0&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

Мамай [[шейх-Мамайда]] (қазіргі Қырымның Кировск ауданындағы Феодосия қаласына жақын Айвазовское ауылы) жерленген.

== Жанұясы ==
[[Бердібек хан|Бердібек ханның]] қызы [[Тұлынбек ханым|Тұлынбек ханымға]] үйленген. Артынан қалған ұрпақтары туралы мәлімет аз.

[[Глинский князьдері|Глинский князьдерінің]] отбасылық аңызына сәйкес, Мамай ұрпақтары [[Литва|Литва Ұлы]] [[Литва|Княздігінде]] қызметші княздері болған. Қазіргі Украинаның [[Полтава]] және [[Черкассы|Черкас]] облыстарының жерінде орналасқан [[Глинскийлер әулеті|Глинскийлер әулетінің]] тегі Мамайдың баласы болып саналатын [[Мансұр Қият|Мансұр Қияттан]] тараған делінеді. [[Михаил Глинский]] Литвада көтеріліс жасап, оның сәтсіздігінен кейін ол [[Мәскеу княздігі|Мәскеу]] [[Мәскеу княздігі|княздігіне]] қызмет ете бастайды. Оның жиені [[Елена Глинская]] [[IV Иван|Иван IV Грозныйдың]] анасы болған.&lt;ref&gt;Глинские // Большая советская энциклопедия. — Т. 6. — М.: Советская энциклопедия, 1971.&lt;/ref&gt; 

[[Днепр]] өлкесінің казак қауымының дамуында, [[Запорожье әскері]] мен оның қарамағындағы [[Запорожье|Запорожье жерлерінің]] қалыптасуында [[Глинский князьдері|Глинский князьдерінің]], Ружинский, Острожский, Дашкевич және Вишневецкий княздарының туыстары маңызды рөл атқарды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орта ғасырлар қолбасшылары]]
[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>noniepv5il31t4e3vika5p4vy4cy4ue</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620908</id>
      <parentid>3620907</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығу тегі */</comment>
      <origin>3620908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19069" sha1="4y6172k7tibskg3wtvigff7xi790jn8" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =
 | Қазақша есімі        = Мамай
 | Шынайы есімі         = Кіші Мұхаммед
 | Суреті               = Mamai.jpg
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның беклербегі 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1357 
 | Басқаруын аяқтады    = 1380
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] [[Наймандар|Найман]]
 | Ізбасары             = [[Қазаншы Баһадүр]] 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  
 | Туған күні         = 1320/1330
 | Туған жері         = Солхат (Қырым)
 | Қайтыс болған күні   = 1380
 | Қайтыс болған жері   = Кафа (Қырым)
 | Жерленді             = 
 | Династия              = 
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Алыш (Али)
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = Мансұр Қият
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
{{мағына|Мамай}}
'''Мамай''' (1320/1330 — 1380 ж.ж.) — [[Алтын Орда]] [[Беклербек|беклербегі]] және әскери қолбасшысы, [[Бердібек хан]]ның күйеу баласы. Мамайдың атамекен иелігі — [[Қырым]] түбегі, [[Қияттар|Қият]] тайпасының өкілі.&lt;ref&gt;Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku (пол.) / под ред. J. Wolff — Warszawa: 1895. — С. 77.&lt;/ref&gt;  

1361-1380 жылдар аралығында [[Ұлы дүрбелең|«Ұлы дүрбелең»]] (Алтын Ордадағы ұзаққа созылған азамат соғысы) кезеңінде ол [[Бату хан|Бату әулетінен]] шыққан қуыршақ хандардың атынан [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] батыс бөлігі – [[Мамай ордасы|Мамай Ордасын]] басқарды.&lt;ref&gt;''Почекаев Р. Ю.'' Мамай. История антигероя в истории. — СПб.: Евразия. 2010&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
=== Шығу тегі ===
Мамай 1320-1330 жылдар арасында дүниеге келген. Туылғандағы берілген есімі Кіші Мұхаммед, лақаб аты Мамай болып тарихта қалады. [[Өзбек хан]] кезеңінде [[Алтын Орда]] [[Беклербек|беклербегі]] болған әйгілі [[Исатай Қият|Исатай Қияттың]] немересі. Әкесі [[Алыш би]] де [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] [[Қарашы бек|қарашы бегі]] болған еді. Мамай 1357-1359 жылдары билік құрған [[Бердібек хан|Бердібек]] [[Бердібек хан|ханның]] құрдасы және бала күнгі досы болған.&lt;ref&gt;''Почекаев Р. Ю.'' Мамай. Взлёт и падение titanus'а // В кн.: Почекаев Р. Ю. Ханы Золотой Орды. — &lt;abbr&gt;СПб.&lt;/abbr&gt;: Евразия, 2010. — С. 201—233. — (Clio). — 2000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-91852-011-6&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

=== Беклербек атануы ===
Мамай 1350 жылдардың екінші жартысынан бастап [[Қырым]] мен Солтүстік Қара теңіз аймағының [[Қарашы бек|қарашы бегі]] болды. 1357 жылы [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек хан]] қайтыс болғаннан кейін [[Алтын Орда]] тағына Жәнібектің ұлы [[Бердібек хан]] болып тағайындалады. Бердібек билікке келген соң, [[Алтын Орда|Орданы]] басқарудағы ең маңызды қызметтің бірі [[Беклер бегі|беклербегі]] лауазымын, өзінің адал досы, және күйеу баласы Мамайға береді. Бұл лауазым жауапкершілігіне - әскер басшылығы, сыртқы істер және жоғарғы сот қызметі кірді. Ал Мамайға дейін [[Беклер бегі|беклербегі]] болған [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] [[Қырым|Қырымға]] [[ұлысбегі]] болып тағайындалып, Мамайдың жақтасы болып қалады.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том&lt;/ref&gt;

=== Ұлыс басында ===
1359 жылы [[Бердібек хан|Бердібек ханды]] [[Құлпа хан|Құлпа]] өлтіргеннен кейін, Мамай оған соғыс ашады. Ордада [[Ұлы Дүрбелең|«Ұлы дүрбелең»]] деп аталатын азамат соғысы басталды. Мамай [[Төре|Шыңғыс]] [[Төре|ұрпағы]] болмағандықтан ресми түрде өзі хан бола алмады. Сондықтан 1361 жылы тамызда, [[Бату хан|Бату әулетінен]] шыққан [[Абдулла хан|Абдолланы]] [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханы етіп жариялайды. Алайда бұған [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] бектер мен беделді рубасылары қарсы болып, [[Сарай-Берке|Сарайдағы]] билік үшін соғыс басталады. Бұл соғыста үш үлкен қарсылас тап айқындалады — Мамай басқарған [[Қияттар]], [[Моғұл Бұқа]] мен [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]] ([[Бердібек хан|Бердібек ханның]] туған әжесі) басқарған [[Қыпшақтар]], және Хорезмді билеген [[Нанғұдай|Нағанай би]] мен [[Құтлұқ Темір]] ұрпақтары бастаған [[Қоңырат|Қоңыраттар]]. Бұл таптар 1359-1380 жылдар арасында таққа таласқан 21 ханды ауыстырып үлгереді. 1366 жылға қарай Мамай [[Алтын Орда|Орданың]] батыс бөлігін ([[Қырым|Қырымнан]] [[Еділ|Еділдің]] оң жағалауына дейін) [[Мамай ордасы|өз қол астына алып]], сол арқылы орталық билікті әлсіретеді.&lt;ref&gt;Мамай // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.&lt;/ref&gt; 

Кей жылдары (1363, 1367-1368, 1372-1373) Мамай [[Еділ|Еділдің]] шығыс жағалауындағы астана [[Сарай-Берке|Сарайды]] да басып алады. Мамайдың өз ордасы [[Днепр|Днепрдің]] төменгі ағысындағы [[Замық|Замық қаласында]] орналасқан. Шығыс хандықтар арасында қолдау таппаған Мамайдың сыртқы саясаты еуропалық мемлекеттермен – [[Генуя Республикасы|Генуямен]], [[Литва|Литва Ұлы]] [[Литва|Княздігімен]], [[Венеция Республикасы|Венециямен]] жақындасуға бағытталды.

1370 жылы маусымда [[Абдулла хан|Абдолла]] [[Абдулла хан|хан]] қайтыс болды. Замандастары оны Мамай өлтірді деп болжаған. Алайда бұған сенімді дәлел табылмайды. 1370 жылы [[Мамай ордасы|Мамай Ордасының]] ханы болып [[Бату хан|Бату]] әулетінен шыққан сегіз жасар [[Мұхаммед Бұлақ хан|Мұхаммед Бұлақ]] жарияланады.

=== Мәскеумен қарым-қатынас ===
Мамайдың Мәскеумен қарым-қатынасы өте қарама-қайшы және құбылмалы болды. Билігінің басында Мамай Мәскеуді қолдайды. 1363 жылы жас [[Дмитрий Донской|князь Дмитрий]] тұсындағы [[Мәскеу княздігі|Мәскеу княздігінің]] іс жүзіндегі билеушісі митрополит Алексиймен князьдіктен алынатын алым-салықты азайту туралы қорытынды келісім жасалды. Бұған дейін Мамай Митрополит Алексийдің 1358-1359 жылдары болған [[Литва|Литвадағы]] түрмеден босатылуына үлес қосқан деген мәліметтер де бар. 

1363 жылы Мамай ұлы князьдік жарлығын жас [[Дмитрий Донской|Мәскеу князі Дмитрийге]] береді, осылайша князь өзінің [[Сарай-Берке|Сарайдан]] шыққан заңды хандарға емес, Мамайға және ол жариялаған [[Абдулла хан|хан Абдоллаға]] тәуелді екенін мойындады. Алайда 1370 жылы Мамай ұлы князьдікті [[Дмитрий Донской|Дмитрийден]] тартып алып, [[Михаил Тверской|Михаил Тверскойға]] берді. Бірақ 1371 жылы [[Дмитрий Донской|Дмитрий]] [[Мамай ордасы|Мамай Ордасына]] жеке өзі келіп, Мамай жариялаған жаңа хан [[Мұхаммед Бұлақ хан|Мұхаммед Бұлақтың]] қолынан ұлы князьдікке арналған жарлықты қайтарып сұрап алады. 

1374 жылы [[Мәскеу]] мен [[Мамай ордасы|Мамай Ордасы]] арасы суып, алым-салық төленбей, бұл 1380 жылы Куликово даласындағы [[Куликов шайқасы|үлкен қақтығысқа]] әкеледі.&lt;ref&gt;Куликовская битва 1380. Большая российская энциклопедия. &lt;nowiki&gt;https://bigenc.ru/c/kulikovskaia-bitva-1380-9eb2e9&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

=== Тоқтамыспен күресі ===
1377 жылы [[Шыңғыс хан әулеті|Шыңғыс ұрпағы]] [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]] әскерінің қолдауымен [[Алтын Орда|Алтын Ордада]] өз билігін орнату үшін үлкен жорық бастайды. 1378 жылдың көктемінде мемлекеттің [[Ақ Орда (мемлекет)|шығыс бөлігі (Ақ Орда)]] құлағаннан кейін, [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Мамай басқаратын [[Алтын Орда|Орданың]] [[Мамай ордасы|батыс бөлігіне]] басып кірді. 1380 жылдың сәуіріне қарай [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Солтүстік Азов аймағына дейінгі [[Алтын Орда|Алтын Орданы]], соның ішінде [[Азов қаласы|Азақ (Азов) қаласын]] да басып алады. Мамайдың қолында тек оның туған Солтүстік Қара теңіз аймағы мен [[Қырым]] қалады. 

1380 жылы 8 қыркүйекте [[Мәскеу княздігі|Мәскеу княздігіне]] қарсы жорық кезінде Мамай әскері [[Куликов шайқасы|Куликов шайқасында]] жеңіліс тапты. Оның үстіне, Мамай [[Мамай ордасы|өз ордасының]] ханы деп жариялаған [[Бату хан|Бату]] ұрпағынан шыққан [[Мұхаммед Бұлақ хан|Мұхаммед Бұлақ]], сол [[Куликов шайқасы|Куликов шақасында]] қайтыс болады. Бұл Мамайдың билігінің заңдылығына ұлкен нұқсан келтіреді. Куликов даласындағы жеңіліс Мамай үшін ауыр соққы болды, бірақ өлімге әкелген жоқ. Алайда бұл жағдайдың барлығы заңды хан [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] [[Алтын Орда]] тағына отыруына көмектесті. 

Сәлден кейін 1380 жылы қазан немесе қараша айларында Мамай мен [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] жасақтары арасында Калка өзені маңында шешуші қақтығыс орын алады. Алайда шындығында, шайқас болған жоқ, өйткені майдан даласында Мамай жасақтарының көпшілігі заңды хан деп мойындалған [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] жағына өтіп, оған ант берді. Мамай қалған адал серіктерімен қантөгіс жасамай, [[Қырым|Қырымға]] қашады, ал оның жанұясы мен әйелдерін [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] тұтқынға алады. Тоқтамыстың жеңісі мемлекетте заңды биліктің орнауына, ұзаққа созылған азамат соғысының ([[Ұлы Дүрбелең|«Ұлы дүрбелең»]]) аяқталуына және [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] уақытша нығайуына әкеледі.

[[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] әскерлерінен жеңіліс тапқаннан кейін Мамай [[Кафа|Кафаға]] (қазіргі Феодосия) қашып кетеді, бірақ Генуялықтар оны қалаға кіргізбейді. [[Солхат|Солхатқа]] да кірмекші болады, бірақ Тоқтамыстың жасақтары оның жолын кесіп, өлтіреді. Мамайды Тоқтамыс жалдаған жансыздар өлтірген деген де болжам бар.&lt;ref&gt;''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: АСТ, 2007. — 446 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-17-035804-0&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

Мамай [[шейх-Мамайда]] (қазіргі Қырымның Кировск ауданындағы Феодосия қаласына жақын Айвазовское ауылы) жерленген.

== Жанұясы ==
[[Бердібек хан|Бердібек ханның]] қызы [[Тұлынбек ханым|Тұлынбек ханымға]] үйленген. Артынан қалған ұрпақтары туралы мәлімет аз.

[[Глинский князьдері|Глинский князьдерінің]] отбасылық аңызына сәйкес, Мамай ұрпақтары [[Литва|Литва Ұлы]] [[Литва|Княздігінде]] қызметші княздері болған. Қазіргі Украинаның [[Полтава]] және [[Черкассы|Черкас]] облыстарының жерінде орналасқан [[Глинскийлер әулеті|Глинскийлер әулетінің]] тегі Мамайдың баласы болып саналатын [[Мансұр Қият|Мансұр Қияттан]] тараған делінеді. [[Михаил Глинский]] Литвада көтеріліс жасап, оның сәтсіздігінен кейін ол [[Мәскеу княздігі|Мәскеу]] [[Мәскеу княздігі|княздігіне]] қызмет ете бастайды. Оның жиені [[Елена Глинская]] [[IV Иван|Иван IV Грозныйдың]] анасы болған.&lt;ref&gt;Глинские // Большая советская энциклопедия. — Т. 6. — М.: Советская энциклопедия, 1971.&lt;/ref&gt; 

[[Днепр]] өлкесінің казак қауымының дамуында, [[Запорожье әскері]] мен оның қарамағындағы [[Запорожье|Запорожье жерлерінің]] қалыптасуында [[Глинский князьдері|Глинский князьдерінің]], Ружинский, Острожский, Дашкевич және Вишневецкий княздарының туыстары маңызды рөл атқарды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орта ғасырлар қолбасшылары]]
[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>4y6172k7tibskg3wtvigff7xi790jn8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620909</id>
      <parentid>3620908</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Беклербек атануы */</comment>
      <origin>3620909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19003" sha1="iu4vrj3i6k1fi5w6n5lx4uotfoatw52" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =
 | Қазақша есімі        = Мамай
 | Шынайы есімі         = Кіші Мұхаммед
 | Суреті               = Mamai.jpg
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның беклербегі 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1357 
 | Басқаруын аяқтады    = 1380
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] [[Наймандар|Найман]]
 | Ізбасары             = [[Қазаншы Баһадүр]] 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  
 | Туған күні         = 1320/1330
 | Туған жері         = Солхат (Қырым)
 | Қайтыс болған күні   = 1380
 | Қайтыс болған жері   = Кафа (Қырым)
 | Жерленді             = 
 | Династия              = 
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Алыш (Али)
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = Мансұр Қият
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
{{мағына|Мамай}}
'''Мамай''' (1320/1330 — 1380 ж.ж.) — [[Алтын Орда]] [[Беклербек|беклербегі]] және әскери қолбасшысы, [[Бердібек хан]]ның күйеу баласы. Мамайдың атамекен иелігі — [[Қырым]] түбегі, [[Қияттар|Қият]] тайпасының өкілі.&lt;ref&gt;Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku (пол.) / под ред. J. Wolff — Warszawa: 1895. — С. 77.&lt;/ref&gt;  

1361-1380 жылдар аралығында [[Ұлы дүрбелең|«Ұлы дүрбелең»]] (Алтын Ордадағы ұзаққа созылған азамат соғысы) кезеңінде ол [[Бату хан|Бату әулетінен]] шыққан қуыршақ хандардың атынан [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] батыс бөлігі – [[Мамай ордасы|Мамай Ордасын]] басқарды.&lt;ref&gt;''Почекаев Р. Ю.'' Мамай. История антигероя в истории. — СПб.: Евразия. 2010&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
=== Шығу тегі ===
Мамай 1320-1330 жылдар арасында дүниеге келген. Туылғандағы берілген есімі Кіші Мұхаммед, лақаб аты Мамай болып тарихта қалады. [[Өзбек хан]] кезеңінде [[Алтын Орда]] [[Беклербек|беклербегі]] болған әйгілі [[Исатай Қият|Исатай Қияттың]] немересі. Әкесі [[Алыш би]] де [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] [[Қарашы бек|қарашы бегі]] болған еді. Мамай 1357-1359 жылдары билік құрған [[Бердібек хан|Бердібек]] [[Бердібек хан|ханның]] құрдасы және бала күнгі досы болған.&lt;ref&gt;''Почекаев Р. Ю.'' Мамай. Взлёт и падение titanus'а // В кн.: Почекаев Р. Ю. Ханы Золотой Орды. — &lt;abbr&gt;СПб.&lt;/abbr&gt;: Евразия, 2010. — С. 201—233. — (Clio). — 2000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-91852-011-6&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

=== Беклербек атануы ===
Мамай 1350 жылдардың екінші жартысынан бастап Қырым мен Солтүстік Қара теңіз аймағының [[Қарашы бек|қарашы бегі]] болды. 1357 жылы [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек хан]] қайтыс болғаннан кейін Алтын Орда тағына Жәнібектің ұлы Бердібек хан болып тағайындалады. Бердібек билікке келген соң, [[Алтын Орда|Орданы]] басқарудағы ең маңызды қызметтің бірі беклербек лауазымын, өзінің адал досы, және күйеу баласы Мамайға береді. Бұл лауазым жауапкершілігіне - әскер басшылығы, сыртқы істер және жоғарғы сот қызметі кірді. Ал Мамайға дейін беклербегі болған [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] [[Қырым|Қырымға]] [[ұлысбегі]] болып тағайындалып, Мамайдың жақтасы болып қалады.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том&lt;/ref&gt;

=== Ұлыс басында ===
1359 жылы [[Бердібек хан|Бердібек ханды]] [[Құлпа хан|Құлпа]] өлтіргеннен кейін, Мамай оған соғыс ашады. Ордада [[Ұлы Дүрбелең|«Ұлы дүрбелең»]] деп аталатын азамат соғысы басталды. Мамай [[Төре|Шыңғыс]] [[Төре|ұрпағы]] болмағандықтан ресми түрде өзі хан бола алмады. Сондықтан 1361 жылы тамызда, [[Бату хан|Бату әулетінен]] шыққан [[Абдулла хан|Абдолланы]] [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханы етіп жариялайды. Алайда бұған [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] бектер мен беделді рубасылары қарсы болып, [[Сарай-Берке|Сарайдағы]] билік үшін соғыс басталады. Бұл соғыста үш үлкен қарсылас тап айқындалады — Мамай басқарған [[Қияттар]], [[Моғұл Бұқа]] мен [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]] ([[Бердібек хан|Бердібек ханның]] туған әжесі) басқарған [[Қыпшақтар]], және Хорезмді билеген [[Нанғұдай|Нағанай би]] мен [[Құтлұқ Темір]] ұрпақтары бастаған [[Қоңырат|Қоңыраттар]]. Бұл таптар 1359-1380 жылдар арасында таққа таласқан 21 ханды ауыстырып үлгереді. 1366 жылға қарай Мамай [[Алтын Орда|Орданың]] батыс бөлігін ([[Қырым|Қырымнан]] [[Еділ|Еділдің]] оң жағалауына дейін) [[Мамай ордасы|өз қол астына алып]], сол арқылы орталық билікті әлсіретеді.&lt;ref&gt;Мамай // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.&lt;/ref&gt; 

Кей жылдары (1363, 1367-1368, 1372-1373) Мамай [[Еділ|Еділдің]] шығыс жағалауындағы астана [[Сарай-Берке|Сарайды]] да басып алады. Мамайдың өз ордасы [[Днепр|Днепрдің]] төменгі ағысындағы [[Замық|Замық қаласында]] орналасқан. Шығыс хандықтар арасында қолдау таппаған Мамайдың сыртқы саясаты еуропалық мемлекеттермен – [[Генуя Республикасы|Генуямен]], [[Литва|Литва Ұлы]] [[Литва|Княздігімен]], [[Венеция Республикасы|Венециямен]] жақындасуға бағытталды.

1370 жылы маусымда [[Абдулла хан|Абдолла]] [[Абдулла хан|хан]] қайтыс болды. Замандастары оны Мамай өлтірді деп болжаған. Алайда бұған сенімді дәлел табылмайды. 1370 жылы [[Мамай ордасы|Мамай Ордасының]] ханы болып [[Бату хан|Бату]] әулетінен шыққан сегіз жасар [[Мұхаммед Бұлақ хан|Мұхаммед Бұлақ]] жарияланады.

=== Мәскеумен қарым-қатынас ===
Мамайдың Мәскеумен қарым-қатынасы өте қарама-қайшы және құбылмалы болды. Билігінің басында Мамай Мәскеуді қолдайды. 1363 жылы жас [[Дмитрий Донской|князь Дмитрий]] тұсындағы [[Мәскеу княздігі|Мәскеу княздігінің]] іс жүзіндегі билеушісі митрополит Алексиймен князьдіктен алынатын алым-салықты азайту туралы қорытынды келісім жасалды. Бұған дейін Мамай Митрополит Алексийдің 1358-1359 жылдары болған [[Литва|Литвадағы]] түрмеден босатылуына үлес қосқан деген мәліметтер де бар. 

1363 жылы Мамай ұлы князьдік жарлығын жас [[Дмитрий Донской|Мәскеу князі Дмитрийге]] береді, осылайша князь өзінің [[Сарай-Берке|Сарайдан]] шыққан заңды хандарға емес, Мамайға және ол жариялаған [[Абдулла хан|хан Абдоллаға]] тәуелді екенін мойындады. Алайда 1370 жылы Мамай ұлы князьдікті [[Дмитрий Донской|Дмитрийден]] тартып алып, [[Михаил Тверской|Михаил Тверскойға]] берді. Бірақ 1371 жылы [[Дмитрий Донской|Дмитрий]] [[Мамай ордасы|Мамай Ордасына]] жеке өзі келіп, Мамай жариялаған жаңа хан [[Мұхаммед Бұлақ хан|Мұхаммед Бұлақтың]] қолынан ұлы князьдікке арналған жарлықты қайтарып сұрап алады. 

1374 жылы [[Мәскеу]] мен [[Мамай ордасы|Мамай Ордасы]] арасы суып, алым-салық төленбей, бұл 1380 жылы Куликово даласындағы [[Куликов шайқасы|үлкен қақтығысқа]] әкеледі.&lt;ref&gt;Куликовская битва 1380. Большая российская энциклопедия. &lt;nowiki&gt;https://bigenc.ru/c/kulikovskaia-bitva-1380-9eb2e9&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

=== Тоқтамыспен күресі ===
1377 жылы [[Шыңғыс хан әулеті|Шыңғыс ұрпағы]] [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]] әскерінің қолдауымен [[Алтын Орда|Алтын Ордада]] өз билігін орнату үшін үлкен жорық бастайды. 1378 жылдың көктемінде мемлекеттің [[Ақ Орда (мемлекет)|шығыс бөлігі (Ақ Орда)]] құлағаннан кейін, [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Мамай басқаратын [[Алтын Орда|Орданың]] [[Мамай ордасы|батыс бөлігіне]] басып кірді. 1380 жылдың сәуіріне қарай [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Солтүстік Азов аймағына дейінгі [[Алтын Орда|Алтын Орданы]], соның ішінде [[Азов қаласы|Азақ (Азов) қаласын]] да басып алады. Мамайдың қолында тек оның туған Солтүстік Қара теңіз аймағы мен [[Қырым]] қалады. 

1380 жылы 8 қыркүйекте [[Мәскеу княздігі|Мәскеу княздігіне]] қарсы жорық кезінде Мамай әскері [[Куликов шайқасы|Куликов шайқасында]] жеңіліс тапты. Оның үстіне, Мамай [[Мамай ордасы|өз ордасының]] ханы деп жариялаған [[Бату хан|Бату]] ұрпағынан шыққан [[Мұхаммед Бұлақ хан|Мұхаммед Бұлақ]], сол [[Куликов шайқасы|Куликов шақасында]] қайтыс болады. Бұл Мамайдың билігінің заңдылығына ұлкен нұқсан келтіреді. Куликов даласындағы жеңіліс Мамай үшін ауыр соққы болды, бірақ өлімге әкелген жоқ. Алайда бұл жағдайдың барлығы заңды хан [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] [[Алтын Орда]] тағына отыруына көмектесті. 

Сәлден кейін 1380 жылы қазан немесе қараша айларында Мамай мен [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] жасақтары арасында Калка өзені маңында шешуші қақтығыс орын алады. Алайда шындығында, шайқас болған жоқ, өйткені майдан даласында Мамай жасақтарының көпшілігі заңды хан деп мойындалған [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] жағына өтіп, оған ант берді. Мамай қалған адал серіктерімен қантөгіс жасамай, [[Қырым|Қырымға]] қашады, ал оның жанұясы мен әйелдерін [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] тұтқынға алады. Тоқтамыстың жеңісі мемлекетте заңды биліктің орнауына, ұзаққа созылған азамат соғысының ([[Ұлы Дүрбелең|«Ұлы дүрбелең»]]) аяқталуына және [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] уақытша нығайуына әкеледі.

[[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] әскерлерінен жеңіліс тапқаннан кейін Мамай [[Кафа|Кафаға]] (қазіргі Феодосия) қашып кетеді, бірақ Генуялықтар оны қалаға кіргізбейді. [[Солхат|Солхатқа]] да кірмекші болады, бірақ Тоқтамыстың жасақтары оның жолын кесіп, өлтіреді. Мамайды Тоқтамыс жалдаған жансыздар өлтірген деген де болжам бар.&lt;ref&gt;''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: АСТ, 2007. — 446 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-17-035804-0&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

Мамай [[шейх-Мамайда]] (қазіргі Қырымның Кировск ауданындағы Феодосия қаласына жақын Айвазовское ауылы) жерленген.

== Жанұясы ==
[[Бердібек хан|Бердібек ханның]] қызы [[Тұлынбек ханым|Тұлынбек ханымға]] үйленген. Артынан қалған ұрпақтары туралы мәлімет аз.

[[Глинский князьдері|Глинский князьдерінің]] отбасылық аңызына сәйкес, Мамай ұрпақтары [[Литва|Литва Ұлы]] [[Литва|Княздігінде]] қызметші княздері болған. Қазіргі Украинаның [[Полтава]] және [[Черкассы|Черкас]] облыстарының жерінде орналасқан [[Глинскийлер әулеті|Глинскийлер әулетінің]] тегі Мамайдың баласы болып саналатын [[Мансұр Қият|Мансұр Қияттан]] тараған делінеді. [[Михаил Глинский]] Литвада көтеріліс жасап, оның сәтсіздігінен кейін ол [[Мәскеу княздігі|Мәскеу]] [[Мәскеу княздігі|княздігіне]] қызмет ете бастайды. Оның жиені [[Елена Глинская]] [[IV Иван|Иван IV Грозныйдың]] анасы болған.&lt;ref&gt;Глинские // Большая советская энциклопедия. — Т. 6. — М.: Советская энциклопедия, 1971.&lt;/ref&gt; 

[[Днепр]] өлкесінің казак қауымының дамуында, [[Запорожье әскері]] мен оның қарамағындағы [[Запорожье|Запорожье жерлерінің]] қалыптасуында [[Глинский князьдері|Глинский князьдерінің]], Ружинский, Острожский, Дашкевич және Вишневецкий княздарының туыстары маңызды рөл атқарды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орта ғасырлар қолбасшылары]]
[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>iu4vrj3i6k1fi5w6n5lx4uotfoatw52</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620910</id>
      <parentid>3620909</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ұлыс басында */</comment>
      <origin>3620910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19003" sha1="sjva25jndgg2kavbuj06m3hljv1hp9u" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =
 | Қазақша есімі        = Мамай
 | Шынайы есімі         = Кіші Мұхаммед
 | Суреті               = Mamai.jpg
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның беклербегі 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1357 
 | Басқаруын аяқтады    = 1380
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] [[Наймандар|Найман]]
 | Ізбасары             = [[Қазаншы Баһадүр]] 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  
 | Туған күні         = 1320/1330
 | Туған жері         = Солхат (Қырым)
 | Қайтыс болған күні   = 1380
 | Қайтыс болған жері   = Кафа (Қырым)
 | Жерленді             = 
 | Династия              = 
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Алыш (Али)
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = Мансұр Қият
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
{{мағына|Мамай}}
'''Мамай''' (1320/1330 — 1380 ж.ж.) — [[Алтын Орда]] [[Беклербек|беклербегі]] және әскери қолбасшысы, [[Бердібек хан]]ның күйеу баласы. Мамайдың атамекен иелігі — [[Қырым]] түбегі, [[Қияттар|Қият]] тайпасының өкілі.&lt;ref&gt;Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku (пол.) / под ред. J. Wolff — Warszawa: 1895. — С. 77.&lt;/ref&gt;  

1361-1380 жылдар аралығында [[Ұлы дүрбелең|«Ұлы дүрбелең»]] (Алтын Ордадағы ұзаққа созылған азамат соғысы) кезеңінде ол [[Бату хан|Бату әулетінен]] шыққан қуыршақ хандардың атынан [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] батыс бөлігі – [[Мамай ордасы|Мамай Ордасын]] басқарды.&lt;ref&gt;''Почекаев Р. Ю.'' Мамай. История антигероя в истории. — СПб.: Евразия. 2010&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
=== Шығу тегі ===
Мамай 1320-1330 жылдар арасында дүниеге келген. Туылғандағы берілген есімі Кіші Мұхаммед, лақаб аты Мамай болып тарихта қалады. [[Өзбек хан]] кезеңінде [[Алтын Орда]] [[Беклербек|беклербегі]] болған әйгілі [[Исатай Қият|Исатай Қияттың]] немересі. Әкесі [[Алыш би]] де [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] [[Қарашы бек|қарашы бегі]] болған еді. Мамай 1357-1359 жылдары билік құрған [[Бердібек хан|Бердібек]] [[Бердібек хан|ханның]] құрдасы және бала күнгі досы болған.&lt;ref&gt;''Почекаев Р. Ю.'' Мамай. Взлёт и падение titanus'а // В кн.: Почекаев Р. Ю. Ханы Золотой Орды. — &lt;abbr&gt;СПб.&lt;/abbr&gt;: Евразия, 2010. — С. 201—233. — (Clio). — 2000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-91852-011-6&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

=== Беклербек атануы ===
Мамай 1350 жылдардың екінші жартысынан бастап Қырым мен Солтүстік Қара теңіз аймағының [[Қарашы бек|қарашы бегі]] болды. 1357 жылы [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек хан]] қайтыс болғаннан кейін Алтын Орда тағына Жәнібектің ұлы Бердібек хан болып тағайындалады. Бердібек билікке келген соң, [[Алтын Орда|Орданы]] басқарудағы ең маңызды қызметтің бірі беклербек лауазымын, өзінің адал досы, және күйеу баласы Мамайға береді. Бұл лауазым жауапкершілігіне - әскер басшылығы, сыртқы істер және жоғарғы сот қызметі кірді. Ал Мамайға дейін беклербегі болған [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] [[Қырым|Қырымға]] [[ұлысбегі]] болып тағайындалып, Мамайдың жақтасы болып қалады.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том&lt;/ref&gt;

=== Ұлыс басында ===
1359 жылы [[Бердібек хан|Бердібек ханды]] [[Құлпа хан|Құлпа]] өлтіргеннен кейін, Мамай оған соғыс ашады. Ордада [[Ұлы дүрбелең|«Ұлы дүрбелең»]] деп аталатын азамат соғысы басталды. Мамай [[Төре|Шыңғыс]] [[Төре|ұрпағы]] болмағандықтан ресми түрде өзі хан бола алмады. Сондықтан 1361 жылы тамызда, [[Бату хан|Бату әулетінен]] шыққан [[Абдулла хан|Абдолланы]] [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханы етіп жариялайды. Алайда бұған [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] бектер мен беделді рубасылары қарсы болып, [[Сарай-Берке|Сарайдағы]] билік үшін соғыс басталады. Бұл соғыста үш үлкен қарсылас тап айқындалады — Мамай басқарған [[Қияттар]], [[Моғұл Бұқа]] мен [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]] ([[Бердібек хан|Бердібек ханның]] туған әжесі) басқарған [[Қыпшақтар]], және Хорезмді билеген [[Нанғұдай|Нағанай би]] мен [[Құтлұқ Темір]] ұрпақтары бастаған [[Қоңырат|Қоңыраттар]]. Бұл таптар 1359-1380 жылдар арасында таққа таласқан 21 ханды ауыстырып үлгереді. 1366 жылға қарай Мамай [[Алтын Орда|Орданың]] батыс бөлігін ([[Қырым|Қырымнан]] [[Еділ|Еділдің]] оң жағалауына дейін) [[Мамай ордасы|өз қол астына алып]], сол арқылы орталық билікті әлсіретеді.&lt;ref&gt;Мамай // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.&lt;/ref&gt; 

Кей жылдары (1363, 1367-1368, 1372-1373) Мамай [[Еділ|Еділдің]] шығыс жағалауындағы астана [[Сарай-Берке|Сарайды]] да басып алады. Мамайдың өз ордасы [[Днепр|Днепрдің]] төменгі ағысындағы [[Замық|Замық қаласында]] орналасқан. Шығыс хандықтар арасында қолдау таппаған Мамайдың сыртқы саясаты еуропалық мемлекеттермен – [[Генуя Республикасы|Генуямен]], [[Литва|Литва Ұлы]] [[Литва|Княздігімен]], [[Венеция Республикасы|Венециямен]] жақындасуға бағытталды.

1370 жылы маусымда [[Абдулла хан|Абдолла]] [[Абдулла хан|хан]] қайтыс болды. Замандастары оны Мамай өлтірді деп болжаған. Алайда бұған сенімді дәлел табылмайды. 1370 жылы [[Мамай ордасы|Мамай Ордасының]] ханы болып [[Бату хан|Бату]] әулетінен шыққан сегіз жасар [[Мұхаммед Бұлақ хан|Мұхаммед Бұлақ]] жарияланады.

=== Мәскеумен қарым-қатынас ===
Мамайдың Мәскеумен қарым-қатынасы өте қарама-қайшы және құбылмалы болды. Билігінің басында Мамай Мәскеуді қолдайды. 1363 жылы жас [[Дмитрий Донской|князь Дмитрий]] тұсындағы [[Мәскеу княздігі|Мәскеу княздігінің]] іс жүзіндегі билеушісі митрополит Алексиймен князьдіктен алынатын алым-салықты азайту туралы қорытынды келісім жасалды. Бұған дейін Мамай Митрополит Алексийдің 1358-1359 жылдары болған [[Литва|Литвадағы]] түрмеден босатылуына үлес қосқан деген мәліметтер де бар. 

1363 жылы Мамай ұлы князьдік жарлығын жас [[Дмитрий Донской|Мәскеу князі Дмитрийге]] береді, осылайша князь өзінің [[Сарай-Берке|Сарайдан]] шыққан заңды хандарға емес, Мамайға және ол жариялаған [[Абдулла хан|хан Абдоллаға]] тәуелді екенін мойындады. Алайда 1370 жылы Мамай ұлы князьдікті [[Дмитрий Донской|Дмитрийден]] тартып алып, [[Михаил Тверской|Михаил Тверскойға]] берді. Бірақ 1371 жылы [[Дмитрий Донской|Дмитрий]] [[Мамай ордасы|Мамай Ордасына]] жеке өзі келіп, Мамай жариялаған жаңа хан [[Мұхаммед Бұлақ хан|Мұхаммед Бұлақтың]] қолынан ұлы князьдікке арналған жарлықты қайтарып сұрап алады. 

1374 жылы [[Мәскеу]] мен [[Мамай ордасы|Мамай Ордасы]] арасы суып, алым-салық төленбей, бұл 1380 жылы Куликово даласындағы [[Куликов шайқасы|үлкен қақтығысқа]] әкеледі.&lt;ref&gt;Куликовская битва 1380. Большая российская энциклопедия. &lt;nowiki&gt;https://bigenc.ru/c/kulikovskaia-bitva-1380-9eb2e9&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

=== Тоқтамыспен күресі ===
1377 жылы [[Шыңғыс хан әулеті|Шыңғыс ұрпағы]] [[Тоқтамыс хан]] [[Әмір Темір]] әскерінің қолдауымен [[Алтын Орда|Алтын Ордада]] өз билігін орнату үшін үлкен жорық бастайды. 1378 жылдың көктемінде мемлекеттің [[Ақ Орда (мемлекет)|шығыс бөлігі (Ақ Орда)]] құлағаннан кейін, [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Мамай басқаратын [[Алтын Орда|Орданың]] [[Мамай ордасы|батыс бөлігіне]] басып кірді. 1380 жылдың сәуіріне қарай [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Солтүстік Азов аймағына дейінгі [[Алтын Орда|Алтын Орданы]], соның ішінде [[Азов қаласы|Азақ (Азов) қаласын]] да басып алады. Мамайдың қолында тек оның туған Солтүстік Қара теңіз аймағы мен [[Қырым]] қалады. 

1380 жылы 8 қыркүйекте [[Мәскеу княздігі|Мәскеу княздігіне]] қарсы жорық кезінде Мамай әскері [[Куликов шайқасы|Куликов шайқасында]] жеңіліс тапты. Оның үстіне, Мамай [[Мамай ордасы|өз ордасының]] ханы деп жариялаған [[Бату хан|Бату]] ұрпағынан шыққан [[Мұхаммед Бұлақ хан|Мұхаммед Бұлақ]], сол [[Куликов шайқасы|Куликов шақасында]] қайтыс болады. Бұл Мамайдың билігінің заңдылығына ұлкен нұқсан келтіреді. Куликов даласындағы жеңіліс Мамай үшін ауыр соққы болды, бірақ өлімге әкелген жоқ. Алайда бұл жағдайдың барлығы заңды хан [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] [[Алтын Орда]] тағына отыруына көмектесті. 

Сәлден кейін 1380 жылы қазан немесе қараша айларында Мамай мен [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] жасақтары арасында Калка өзені маңында шешуші қақтығыс орын алады. Алайда шындығында, шайқас болған жоқ, өйткені майдан даласында Мамай жасақтарының көпшілігі заңды хан деп мойындалған [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] жағына өтіп, оған ант берді. Мамай қалған адал серіктерімен қантөгіс жасамай, [[Қырым|Қырымға]] қашады, ал оның жанұясы мен әйелдерін [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] тұтқынға алады. Тоқтамыстың жеңісі мемлекетте заңды биліктің орнауына, ұзаққа созылған азамат соғысының ([[Ұлы Дүрбелең|«Ұлы дүрбелең»]]) аяқталуына және [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] уақытша нығайуына әкеледі.

[[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] әскерлерінен жеңіліс тапқаннан кейін Мамай [[Кафа|Кафаға]] (қазіргі Феодосия) қашып кетеді, бірақ Генуялықтар оны қалаға кіргізбейді. [[Солхат|Солхатқа]] да кірмекші болады, бірақ Тоқтамыстың жасақтары оның жолын кесіп, өлтіреді. Мамайды Тоқтамыс жалдаған жансыздар өлтірген деген де болжам бар.&lt;ref&gt;''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: АСТ, 2007. — 446 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-17-035804-0&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

Мамай [[шейх-Мамайда]] (қазіргі Қырымның Кировск ауданындағы Феодосия қаласына жақын Айвазовское ауылы) жерленген.

== Жанұясы ==
[[Бердібек хан|Бердібек ханның]] қызы [[Тұлынбек ханым|Тұлынбек ханымға]] үйленген. Артынан қалған ұрпақтары туралы мәлімет аз.

[[Глинский князьдері|Глинский князьдерінің]] отбасылық аңызына сәйкес, Мамай ұрпақтары [[Литва|Литва Ұлы]] [[Литва|Княздігінде]] қызметші княздері болған. Қазіргі Украинаның [[Полтава]] және [[Черкассы|Черкас]] облыстарының жерінде орналасқан [[Глинскийлер әулеті|Глинскийлер әулетінің]] тегі Мамайдың баласы болып саналатын [[Мансұр Қият|Мансұр Қияттан]] тараған делінеді. [[Михаил Глинский]] Литвада көтеріліс жасап, оның сәтсіздігінен кейін ол [[Мәскеу княздігі|Мәскеу]] [[Мәскеу княздігі|княздігіне]] қызмет ете бастайды. Оның жиені [[Елена Глинская]] [[IV Иван|Иван IV Грозныйдың]] анасы болған.&lt;ref&gt;Глинские // Большая советская энциклопедия. — Т. 6. — М.: Советская энциклопедия, 1971.&lt;/ref&gt; 

[[Днепр]] өлкесінің казак қауымының дамуында, [[Запорожье әскері]] мен оның қарамағындағы [[Запорожье|Запорожье жерлерінің]] қалыптасуында [[Глинский князьдері|Глинский князьдерінің]], Ружинский, Острожский, Дашкевич және Вишневецкий княздарының туыстары маңызды рөл атқарды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Орта ғасырлар қолбасшылары]]
[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>sjva25jndgg2kavbuj06m3hljv1hp9u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хайдук (футбол клубы, Сплит)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>629940</id>
    <revision>
      <id>3620699</id>
      <parentid>3600830</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3620699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3959" sha1="rzuekqygm6mwcwvi4x18n1qthuw7laj" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы           = {{flagicon|Хорватия}} Хайдук
 |ағымдағы маусым   = 
 |логотипі        = 
 |толық атауы     = 
 |лақап аты       = 
 |құрылған        = 1911
 |таратылды       = 
 |стадионы        = «[[Полюд]]»
 |сыйымдылығы     = 35000
 |иесі            = 
 |президенті      = 
 |директоры       = 
 |бас директоры   = 
 |жаттықтырушы    = 
 |капитаны        = 
 |рейтингі        = 
 |бюджеті         = 
 |жарыс           = [[Футболдан Хорватия чемпионаты]]
 |маусым          = 2025/26
 |орын            = '''2.'''
 |сайты           = 
| pattern_la1 = 
| pattern_b1  = _hajduk1617h
| pattern_ra1 = 
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = 
| leftarm1    = FFFFFF
| body1       = FFFFFF
| rightarm1   = FFFFFF
| shorts1     = 0000D2
| socks1      = 0000D2
| pattern_la2 = _hajduk1314a
| pattern_b2  = _hajduk1617a
| pattern_ra2 = _hajduk1314a
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = 
| leftarm2    = 0540A0
| body2       = 0540A0
| rightarm2   = 0540A0
| shorts2     = 0000D2
| socks2      = 0000D2
}}

'''«Хайдук»''' ({{lang-hr|Hrvatski nogometni klub Hajduk Split}}) — [[Хорватия]]ның [[Сплит]] қаласындағы футбол клубы, қазіргі күнде Хорватияның жоғары лигасында ойнайды. Хорватияның ең танымал клубтарының бірі, алты рет ел чемпионы атанған. Өз алаңындағы ойындарын &quot;Полюд&quot; стадионында өткізеді. Құрамында әр жылдары Стипе Плетикоса, [[Дарио Срна]], Нико Краньчар, [[Мирослав Блажевич|Мирослав Влажевич]], Бранко Зебец, Мирко Йозич, [[Влатко Маркович]], [[Марин Томасов]] секілді атақты футболшылар ойнады.
== Жетістіктері ==
=== Югославия чемпионаты / Чемпионат Хорватия чемпионаты ===

*'''Чемпион''' (15): 1927, 1929, 1950, 1952, 1954/55, 1970/71, 1973/74, 1974/75, 1978/79, 1992, 1993/94, 1994/95, 2000/01, 2003/04, 2004/05
*'''2-орын''' (23): 1923/24, 1927/28, 1931/32, 1932/33, 1936/37, 1947/48, 1952/53, 1975/76, 1980/81, 1982/83, 1984/85, 1992/93, 1995/96, 1996/97, 1997/98, 1999/00, 2001/02, 2002/03, 2006/07, 2008/09, 2009/10, 2011/12
* '''3-орын''' (12): 1929/30, 1948/49, 1951, 1956/57, 1960/61, 1977/78, 1981/82, 1998/99, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2017/18

=== Югославия кубогы / Хорватия кубогы === 

*'''Жеңімпаз''' (17): 1967, 1972, 1973, 1974, 1975/76, 1976/77, 1983/84, 1986/87, 1991, 1992/93, 1994/95, 1999/00, 2002/03, 2009/10, 2012/13, 2021/22, 2022/23
*'''Финалист''' (11): 1934, 1953, 1955, 1962/63, 1968/69, 1989/90, 2000/01, 2004/05, 2007/08, 2008/09, 2017/18

=== Хорватия суперкубогы (рекорд) ===

Жеңімпаз (5): 1992, 1993, 1994, 2004, 2005.
== Сілтемелер ==
* [http://www.hajduk.hr/ HNK Hajduk — Split — Službena stranica] Ресми сайт
* [http://www.torcida.org/ Stranica navijačke skupine Torcida] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907155427/http://www.torcida.org/ |date=2008-09-07 }} Фан-сайт
* [http://www.hnkhajduk.com/ HNK Hajduk Neslužbena stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050517002353/http://www.hnkhajduk.com/ |date=2005-05-17 }} Бейресми сайт
* [http://www.fanatical.hu/category/hajduk-split/ Videoblog — Navijači Hajduka] Фан-сайт
{{бастама}}
[[Санат:Хорватия футбол клубтары]]
[[Санат:Югославия футбол клубтары]]</text>
      <sha1>rzuekqygm6mwcwvi4x18n1qthuw7laj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэвид Кабуа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>634944</id>
    <revision>
      <id>3620971</id>
      <parentid>3608624</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3620971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8611" sha1="84bqf4cyuawzec0vwcxr9ydv18y0s5w" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|түс=мемлекет басшысы
|Шынайы есімі={{lang-en|David Kabua}}
|Суреті=David Kabua (16-06-2021).jpg
|Сурет ені=
|Атауы=Кабуа, 2021 жыл
|Қайтыс болған күні=
|Туған күні=1951
|Туған жері=[[Маршалл аралдары]]
|Қайтыс болған жері=
|Жерленді=
|Діні=
|Әкесі=[[Амата Кабуа]]
|Анасы=Эмлаин Кабуа
|Жұбайы=
|Балалары=
|Партиясы=[[Біріккен демократиялық партия (Маршалл аралдары)|Біріккен демократиялық партия]]&lt;br /&gt;[[Аелон Кейн Ад|AKA]]
|Білімі=
|Мамандығы=
|Қолтаңбасы=
|Сайты=
|Commons=David Kabua
|Қазақша есімі=Дэвид Кабуа
|Ізбасары=
|Титулы=[[Маршалл аралдары]]ның [[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|9]]-[[Маршалл аралдары президенті|Президент]]і
|Ту=Flag of the Marshall Islands.svg
|Ту2=Seal of the Marshall Islands.svg
|Басқара бастады=13 қаңтар 2020
|Басқаруын аяқтады=3 қаңтар 2024
|Ізашары=[[Хильда Хайн]]
|Марапаттары=
}}
'''Дэвид Кабуа''' ({{lang-en|David Kabua}}; [[1951 жыл|1951]] – [[8 сәуір]] [[2026 жыл|2026]])&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=mOw7zK9hHLoC&amp;pg=PA75&amp;lpg=PA75&amp;dq=David+Kabua+born+1951&amp;source=bl&amp;ots=yrLivr-suf&amp;sig=ACfU3U2OzDfZY84jyT2J8nQJjSdEfQtrUg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiN4erZ2u7mAhXBsHEKHe63CiAQ6AEwDHoECAkQAQ#v=onepage&amp;q=David%20Kabua%20born%201951&amp;f=false Profile of David Kabua]&lt;/ref&gt; — [[Маршалл аралдары]]ның саясаткері және министрі, Маршалл аралдарының [[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|тоғызыншы президенті]] (13 қаңтар 2020 – 3 қаңтар 2024). Ол [[Маршалл аралдары|Маршалл аралдарының]] тұңғыш президентінің ұлы [[Амата Кабуа]] мен оның әйелі Эмлен Кабуа.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rmiembassyus.org/Government.htm|title=Presidential Cabinet|publisher=Rmiembassyus.org|accessdate=2015-06-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150330065151/http://rmiembassyus.org/Government.htm|archivedate=2015-03-30|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Inc.2013&quot;&gt;{{книга|заглавие=Marshall Islands Land Ownership and Agricultural Laws Handbook - Strategic Information and Basic Laws|ссылка=https://books.google.com/books?id=Mfb_BgAAQBAJ&amp;pg=PA22|издательство=Lulu.com|isbn=978-1-4387-5952-4|страницы=22|ref=Inc.|язык=en|автор=Inc., IBP|день=4|месяц=4|год=2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=mOw7zK9hHLoC&amp;pg=PA75&amp;lpg=PA75&amp;dq=David+Kabua+born+1951&amp;source=bl&amp;ots=yrLivr-suf&amp;sig=ACfU3U2OzDfZY84jyT2J8nQJjSdEfQtrUg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiN4erZ2u7mAhXBsHEKHe63CiAQ6AEwDHoECAkQAQ#v=onepage&amp;q=David%20Kabua%20born%201951&amp;f=false Profile of David Kabua]&lt;/ref&gt; 2012 және 2013 жылдары денсаулық сақтау министрі, 2014 жылы ішкі істер министрі болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tfbmicronesia.com/articles/2014/3/19/kvfirs95parxwb0qjiahic2p4552tp|title=Marshall Islands - Marshall Islands President Christopher Loeak has defeated a second vote of no confidence last Tuesday, by a vote of 17-13|publisher=Tfbmicronesia.com|date=2014-03-19|accessdate=2015-06-02}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
6 қаңтарда Кабуа ұлттық заң шығарушы органмен бір қарсылықпен 20–12 дауыспен Маршалл аралдарының президенті болып сайланды. Ол екінші мерзімге үміткер болған Хилда Хейнді жеңіп алды, бірақ бірінші сессияда жеңіліп қалды. Кабуа климаттың өзгеруіне қарсы тұру,&lt;ref&gt;{{cite web|title=New president for Marshall Islands|url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/406763/new-president-for-marshall-islands|date=6 January 2020|accessdate=6 January 2020|publisher=[[Radio New Zealand]]}}&lt;/ref&gt; АҚШ-пен 2023 жылы аяқталатын қаржыландыру келісімшартын ұзарту туралы келіссөздер жүргізу және [[Рунит (остров)|Рунит]] күмбезі туралы мәселені оның президенттігінің басты басымдықтары ретінде қарастыру екенін айтты. Оның кеңсесі 2020 жылдың 13 қаңтарында басталды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Marshalls' president-elect anticipating challenging term|url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/406813/marshalls-president-elect-anticipating-challenging-term|date=6 January 2020|accessdate=6 January 2020|publisher=[[Radio New Zealand]]}}&lt;/ref&gt;

Бұл кәсіпкер, содан кейін саясатқа тыйым салатын уақыт; 2008 жылы ол [[Маршалл аралдарының заң шығарушы ассамблеясы|ұлттық парламентке]] [[Вото]] атоллының атынан сайланды. Ол 2012 жылы президент [[Кристофер Лоик]] пен денсаулық сақтау министрі, ал 2014 жылы ішкі істер министрі болып тағайындалды. 2016 жылы жаңа президент [[Хилда Хейн]] оны президенттің көмекшісі етіп тағайындады. Ол оған қарсы президенттікке [[6 қаңтар|6 қаңтарда]], [[2019 жыл Маршаллездің парламент сайлауы|2019 жылдың қараша айындағы парламент сайлаудан]] кейін, 2020 жылы президенттік сайлауға түсті. Ол тату, тату және келісімді адам ретінде, жиырма депутаттың дауысын, ондағы президент үшін он екіге қарсы жинады. Ол өзінің үкіметінің басымдықтары халықаралық қауымдастықты [[Ғаламдық жылыну|жаһандық жылынуға]] қарсы әрекет етуге жұмылдыруды жалғастыратындығын білдіреді; Америка Құрама Штаттарымен Маршалл аралдары еркін [[Тегін ассоциация туралы келісім|қауымдастығы туралы келісімнің]] 2023 жылы аяқталған кезде американдық экономикалық көмек көрсету туралы келіссөздер жүргізу; американдықтардың 1950 жылдардағы американдық ядролық сынақтарынан қалған [[Эниветок]] атоллында бірнеше тонна радиоактивті қалдықтарды сақтау алаңының қауіпсіздігі, сонымен қатар ол өзінің Қытай елінің ([[Қытай Республикасы|Тайвань]]) дипломатиялық мойындауын растайды , содан кейін Маршалл аралдары бұл мемлекетті мойындаған Мұхиттағы жалғыз төрт [[Қытай Республикасының сыртқы саясаты|мемлекеттің бірі болды]].

==Кабиент==
Кабуа мен оның кабинеті 2020 жылдың 13 қаңтарында Маршалл аралдары Жоғарғы сотының бас судьясы Карл Инграммен ант қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://marshallislandsjournal.com/new-rmi-leaders-sworn-in/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117183020/https://marshallislandsjournal.com/new-rmi-leaders-sworn-in/ |title=New RMI leaders sworn in |publisher=The Marshall Islands Journal |date=16 January 2020 |archive-date=17 January 2020}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Маршалл аралдары президенттері]]</text>
      <sha1>84bqf4cyuawzec0vwcxr9ydv18y0s5w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620972</id>
      <parentid>3620971</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3620972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8651" sha1="1sefivt80dxlcxor7sc0z7rmleldzzv" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|түс=мемлекет басшысы
|Шынайы есімі={{lang-en|David Kabua}}
|Суреті=David Kabua (16-06-2021).jpg
|Сурет ені=
|Атауы=Кабуа, 2021 жыл
|Қайтыс болған күні=8.4.2026
|Туған күні=1951
|Туған жері=[[Маршалл аралдары]]
|Қайтыс болған жері=
|Жерленді=
|Діні=
|Әкесі=[[Амата Кабуа]]
|Анасы=Эмлаин Кабуа
|Жұбайы=
|Балалары=
|Партиясы=[[Біріккен демократиялық партия (Маршалл аралдары)|Біріккен демократиялық партия]]&lt;br /&gt;[[Аелон Кейн Ад|AKA]]
|Білімі=
|Мамандығы=
|Қолтаңбасы=
|Сайты=
|Commons=David Kabua
|Қазақша есімі=Дэвид Кабуа
|Ізбасары=
|Титулы=[[Маршалл аралдары]]ның [[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|9]]-[[Маршалл аралдары президенті|Президент]]і
|Ту=Flag of the Marshall Islands.svg
|Ту2=Seal of the Marshall Islands.svg
|Басқара бастады=13 қаңтар 2020
|Басқаруын аяқтады=3 қаңтар 2024
|Ізашары=[[Хильда Хайн]]
|Марапаттары=
}}
'''Дэвид Кабуа''' ({{lang-en|David Kabua}}; [[1951 жыл|1951]] – [[8 сәуір]] [[2026 жыл|2026]])&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=mOw7zK9hHLoC&amp;pg=PA75&amp;lpg=PA75&amp;dq=David+Kabua+born+1951&amp;source=bl&amp;ots=yrLivr-suf&amp;sig=ACfU3U2OzDfZY84jyT2J8nQJjSdEfQtrUg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiN4erZ2u7mAhXBsHEKHe63CiAQ6AEwDHoECAkQAQ#v=onepage&amp;q=David%20Kabua%20born%201951&amp;f=false Profile of David Kabua]&lt;/ref&gt; — [[Маршалл аралдары]]ның саясаткері және министрі, Маршалл аралдарының [[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|тоғызыншы президенті]] (13 қаңтар 2020 – 3 қаңтар 2024). Ол [[Маршалл аралдары|Маршалл аралдарының]] тұңғыш президентінің ұлы [[Амата Кабуа]] мен оның әйелі Эмлен Кабуа.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rmiembassyus.org/Government.htm|title=Presidential Cabinet|publisher=Rmiembassyus.org|accessdate=2015-06-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150330065151/http://rmiembassyus.org/Government.htm|archivedate=2015-03-30|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Inc.2013&quot;&gt;{{книга|заглавие=Marshall Islands Land Ownership and Agricultural Laws Handbook - Strategic Information and Basic Laws|ссылка=https://books.google.com/books?id=Mfb_BgAAQBAJ&amp;pg=PA22|издательство=Lulu.com|isbn=978-1-4387-5952-4|страницы=22|ref=Inc.|язык=en|автор=Inc., IBP|день=4|месяц=4|год=2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=mOw7zK9hHLoC&amp;pg=PA75&amp;lpg=PA75&amp;dq=David+Kabua+born+1951&amp;source=bl&amp;ots=yrLivr-suf&amp;sig=ACfU3U2OzDfZY84jyT2J8nQJjSdEfQtrUg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiN4erZ2u7mAhXBsHEKHe63CiAQ6AEwDHoECAkQAQ#v=onepage&amp;q=David%20Kabua%20born%201951&amp;f=false Profile of David Kabua]&lt;/ref&gt; 2012 және 2013 жылдары денсаулық сақтау министрі, 2014 жылы ішкі істер министрі болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tfbmicronesia.com/articles/2014/3/19/kvfirs95parxwb0qjiahic2p4552tp|title=Marshall Islands - Marshall Islands President Christopher Loeak has defeated a second vote of no confidence last Tuesday, by a vote of 17-13|publisher=Tfbmicronesia.com|date=2014-03-19|accessdate=2015-06-02}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
6 қаңтарда Кабуа ұлттық заң шығарушы органмен бір қарсылықпен 20–12 дауыспен Маршалл аралдарының президенті болып сайланды. Ол екінші мерзімге үміткер болған Хилда Хейнді жеңіп алды, бірақ бірінші сессияда жеңіліп қалды. Кабуа климаттың өзгеруіне қарсы тұру,&lt;ref&gt;{{cite web|title=New president for Marshall Islands|url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/406763/new-president-for-marshall-islands|date=6 January 2020|accessdate=6 January 2020|publisher=[[Radio New Zealand]]}}&lt;/ref&gt; АҚШ-пен 2023 жылы аяқталатын қаржыландыру келісімшартын ұзарту туралы келіссөздер жүргізу және [[Рунит (остров)|Рунит]] күмбезі туралы мәселені оның президенттігінің басты басымдықтары ретінде қарастыру екенін айтты. Оның кеңсесі 2020 жылдың 13 қаңтарында басталды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Marshalls' president-elect anticipating challenging term|url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/406813/marshalls-president-elect-anticipating-challenging-term|date=6 January 2020|accessdate=6 January 2020|publisher=[[Radio New Zealand]]}}&lt;/ref&gt;

Бұл кәсіпкер, содан кейін саясатқа тыйым салатын уақыт; 2008 жылы ол [[Маршалл аралдарының заң шығарушы ассамблеясы|ұлттық парламентке]] [[Вото]] атоллының атынан сайланды. Ол 2012 жылы президент [[Кристофер Лоик]] пен денсаулық сақтау министрі, ал 2014 жылы ішкі істер министрі болып тағайындалды. 2016 жылы жаңа президент [[Хилда Хейн]] оны президенттің көмекшісі етіп тағайындады. Ол оған қарсы президенттікке [[6 қаңтар|6 қаңтарда]], [[2019 жыл Маршаллездің парламент сайлауы|2019 жылдың қараша айындағы парламент сайлаудан]] кейін, 2020 жылы президенттік сайлауға түсті. Ол тату, тату және келісімді адам ретінде, жиырма депутаттың дауысын, ондағы президент үшін он екіге қарсы жинады. Ол өзінің үкіметінің басымдықтары халықаралық қауымдастықты [[Ғаламдық жылыну|жаһандық жылынуға]] қарсы әрекет етуге жұмылдыруды жалғастыратындығын білдіреді; Америка Құрама Штаттарымен Маршалл аралдары еркін [[Тегін ассоциация туралы келісім|қауымдастығы туралы келісімнің]] 2023 жылы аяқталған кезде американдық экономикалық көмек көрсету туралы келіссөздер жүргізу; американдықтардың 1950 жылдардағы американдық ядролық сынақтарынан қалған [[Эниветок]] атоллында бірнеше тонна радиоактивті қалдықтарды сақтау алаңының қауіпсіздігі, сонымен қатар ол өзінің Қытай елінің ([[Қытай Республикасы|Тайвань]]) дипломатиялық мойындауын растайды , содан кейін Маршалл аралдары бұл мемлекетті мойындаған Мұхиттағы жалғыз төрт [[Қытай Республикасының сыртқы саясаты|мемлекеттің бірі болды]].

==Кабиент==
Кабуа мен оның кабинеті 2020 жылғы 13 қаңтарда Маршалл аралдары Жоғарғы сотының бас судьясы Карл Инграммен ант қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://marshallislandsjournal.com/new-rmi-leaders-sworn-in/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117183020/https://marshallislandsjournal.com/new-rmi-leaders-sworn-in/ |title=New RMI leaders sworn in |publisher=The Marshall Islands Journal |date=16 January 2020 |archive-date=17 January 2020}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Кабуа, Дэвид}}
[[Санат:Маршалл аралдары президенттері]]</text>
      <sha1>1sefivt80dxlcxor7sc0z7rmleldzzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айгүл Дүйсенбайқызы Бабаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>639929</id>
    <revision>
      <id>3620957</id>
      <parentid>3617661</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сілтелер */</comment>
      <origin>3620957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12285" sha1="cuuv2ko4eugwgdaaq4ogvt0w84i2esq" xml:space="preserve">{{Музыкант
|Есімі = Айгүл Бабаева
|Толық аты = Айгүл Дүйсенбайқызы Бабаева
|Туған күні = 01.11.1961
|Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
|Мемлекет = [[Қазақстан]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Мамандықтары = {{әнші|КСРО|Қазақстан}}, композитор
|Ұжымдары = &quot;Мистерия Буф&quot;, &quot;Гүлдер&quot; ансамблі, Бумеранг (джаз ансамблі), &quot;Варьете&quot;, &quot;Иссык&quot;
}}
'''Айгүл Дүйсенбайқызы Бабаева''' — [[Қазақстан]]дық әнші, композитор, ақын және тележүргізуші. Ол [[поп-музыка|поп]], [[джаз]] жанрларында жұмыс істейді, романстар мен халықтық өнер әндерін орындайды.

== Өмірбаяны ==
Бабаева Айгүл Дүйсенбайқызы - [[1961 жыл]]ы [[1 қараша]]да [[Алматы]] қаласында, мұғалімнің отбасында дүниеге келді. 1978 жылы № 115 орта мектебін бітірді, сол мектепті [[2001 жыл]]дың [[24 шілде]]сінде әкесі Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Дүйсен Бабаевтың есімімен атады. Оқуды бітіргеннен кейін Алматы музыкалық ансамбльдерінің қауымдастығына вокалист ретінде қабылданды. 1982 жылы РСФСР Мәдениет министрлігі эстрадалық ансамбльдің солисті және вокалисті, II санатпен марапатталды. Ол Ресейдің қалаларында [[Мәскеу]]дің «Мистерия Буф» тобымен бірге өнер көрсетті. 1983 жылы ол «[[Гүлдер(ансамбль)|Гүлдер]]» эстрадалық-жастар ансамбліне солист-вокалист ретінде қабылданып, Қазақстан қалаларын аралап көрді. 1987 жылы ол «Каспий достық теңізі» фестивалінің лауреаты атанды. Ол Алматы музыкалық ансамбльдер ассоциациясында Биг Сандерлі оркестрмен солист болды, оны[[Сейдолла Бәйтереков|Сейдулла Бәйтереков]] жүргізді. 1992 жылдан бастап «Есік» акционерлік қоғамында оркестрдің жетекшісі болды. Онда жас орындаушылармен жұмыс істеді.  

1997 жылы &quot;ТАҢ&quot; телеарнасы Айгүл Бабаеваға «Жыл әншісі» құрметті атағын берді. Сол жылы Жоғары ғылыми комиссияның шешімімен « [[Азия дауысы]] » халықаралық халық музыкасы фестивалінің әншісі ең жақсы ән - «Жалғыз әйел» үшін Қазақстан Республикасы Білім және мәдениет министрлігінің жүлдесіне ие болды. Ал «Халық банкі» әні ең жақсы ән конкурсында жеңіске жетті [[Қазақстан Халық банкі|Халық банкінің]] коммерциясы үшін.  

 Айгүл Бабаева - композитор Айдос Сағатовтың «Менің Қазақстаным» әнінің авторласы. Әнші әріптестеріне арнап көптеген әндер жазды. Айгүл Бабаева өзінің досы [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиеваға]] сыйға тартқан «Айғай-шыбық» әні - әншінің ең танымал шығармаларының бірі.  

1998 жылы наурызда ол [[Таңғы жұлдыз (телешоу)|«Таңғы жұлдыз»]] телевизиялық музыкалық бағдарламасында [[Мәскеу]]де қонақ болды [[Таңғы жұлдыз (телешоу)|.]] 1998 жылы 10 маусымда ол жаңа елорда - [[Астана]]ның тұсаукесеріне арналған гала-концертке қатысты. Онда ол алыс және жақын шетелдердің әртістерімен бірге өнер көрсетті.  

Сонымен қатар, Айгүл Бабаева осы альбомдағы барлық әндердің авторы, композиторы және орындаушысы болып табылатын &quot;Үміт Желі&quot; дебюттік дискісін шығарды. Олардың қатарында «Жалғыз әйел», «Үміт желі», «Маусым», «Жүрек пен жан» сияқты танымал шығармалар бар.

1998 ж. тамызында «[[Азия дауысы|Азия Дәуысы]]&lt;nowiki/&gt;» Халықаралық халық музыкасының фестивалінің Жоғары ғылыми комиссиясы әншіге ең жақсы ән - «Ойна, Патша» үшін Қазақстан Республикасы Білім және мәдениет министрлігінің сыйлығын берді. Ол қайырымдылық концерттеріне қатысты: Павлодар қаласындағы «Айналайын» балалар фестивалінде, Алматы қаласының сарайында «Қазақстанның мүгедектігі бар әйелдер қоғамы» өткізген концертке, сонымен қатар басқа қалалық және республикалық шараларға қатысты.

7 желтоқсан 2009 ж. Мемлекеттік академиялық орыс драма театрының ғимаратында М. Ю. Лермонтовта қазақ композиторы мен әншісі Айгүл Бабаеваның «Ауызша» жаңа альбомының алғашқы концерті және тұсаукесері өтті. Альбомның жазылуы Митрополис студиясында кәсіби музыканттар Митч Далтон, Джефф Гаскойн, Майкл Джанищ, Лондондағы Престон Хейманның қатысуымен өтті. Дискінде қазақ, қазіргі заман композиторлары [[Абай Құнанбайұлы|Абай]], [[Беркімбаев жейді|Естай]], [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]], Нұрғиса [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Тілендиевтің]] 11 шығармасы бар: «Желсіз түнде жарық ай» Абай, «Ата Толғауы» Нұрғиса Тілендиев, «Ақ Көгершін» Ахмет Жұбанов, «Қорлан» «Естай», халықтық әндер - «Сары бидай», «Бір бала», «Дайдидау», «Ақ бакай», «Ақ көгершін», «Дедім-ай ау», «Илигай», «Ахау Керім». Альбомда: [[Тамаша ән|ән айту]] және қазақтың ұлттық аспаптары - [[домбыра]], [[сазсырнай]], [[сыбызғы]], [[қылқобыз]], [[Шынқобыз|шыңқобыз]] болды.&lt;ref&gt;[http://www.izvestia.kz/node/12983/ Мечтать не вредно, вредно не мечтать | www.izvestia.kz]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;  

2011 жылдың қарашасында әнші өзінің елу жылдық мерейтойын атап өтті. Кешке жақын достар, туыстар және отандық және шетелдік эстрада жұлдыздарын шақырды. [[Абдуллин Сагнай]], Нағима Есқалиева, [[Абдуллин Нурлан|Абдуллин Нұрлан]], [[Мусин Коблан]] сияқты қазақ шоу-бизнесінің әртістері әндерін орындады, олардың авторы мен композиторы Айгүл Бабаева болды.&lt;ref&gt;[http://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html/ Айгуль Бабаева: без газу нет джазу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030053418/https://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html |date=2020-10-30 }}&lt;/ref&gt;  

Сол жылы КТК арнасында « [[Үйленейік (телешоу)|Үйленейік!»]] Жобасында, Айгүл Бабаева басты жүргізуші болды.

Айгүл Бабаева түрлі телебағдарламаларға қатысты, қонақ ретінде жұлдыз ретінде [[SuperStar KZ|Superstar KZ]], [[X Factor (Қазақстан)|X-Factor KZ]], [[Шәкен жұлдыздары|Shaken Stars]] [[SuperStar KZ|сынды]] телевизиялық байқаулардың қазылар алқасында қызмет етті.

== Телевизия ==
2010 жылы &quot;ЕЛ АРНА&quot; телеарнасы «Әйелдер кеңесі» жобасын бастады. Айгүл Бабаева Айгүл Мукейдің қызметімен қатар Лана және Светлана Велитченкомен бағдалама жүргізушісі болды. Жобаның тұжырымдамасы белсенді өмір салтымен танымал әр түрлі қызмет салаларындағы әйелдер өзекті мәселелерді талқылауында болды. 2011 жылы «[[КҚК|КТК]]&lt;nowiki/&gt;» телеарнасы Айгүл Бабаева жүргізетін «Үйленейік» атты бағдарламасын бастады.&lt;ref&gt;[http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/3/29/11949 «Давай поженимся» в Казахстане — Новости / КТК]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.caravan.kz/article/29130/ Газета «Караван» / Поженим всех прямо в эфире!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524003953/http://www.caravan.kz/article/29130 |date=2011-05-24 }}&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
Күйеуі— Романюк Михаил, бұрында танымал музыкант, бүгінгі күні — бизнесмен мен Айгулдің продюсері.

Қызы — Алисса.

== Сілтелер ==
* [http://vesti.kz/conference/53/ Vesti мақаласы]
* [http://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html/ zakon.kz мақаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030053418/https://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html |date=2020-10-30 }}
* [http://www.izvestia.kz/node/12983/ Армандау зиян емес, армандамау зиян]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20110518024257/http://atyrauobl.kz/ajgul-babaeva-ya-prezhde-vsego-patriot-svoej-strany/9265 Оралу соло концерті]
* [http://www.kazpravda.kz/print.php?lang=rus&amp;chapter=1102062596/ Казахстанская правда]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://www.1tv.kz/news/video/br1/
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:КСРО сазгерлері]]</text>
      <sha1>cuuv2ko4eugwgdaaq4ogvt0w84i2esq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620959</id>
      <parentid>3620957</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:58:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3620959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12283" sha1="4kktpmj8i014mkhy2yi8ye3rmzohxdh" xml:space="preserve">{{Музыкант
|Есімі = Айгүл Бабаева
|Толық аты = Айгүл Дүйсенбайқызы Бабаева
|Туған күні = 01.11.1961
|Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
|Мемлекет = [[Қазақстан]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Мамандықтары = {{әнші|КСРО|Қазақстан}}, композитор
|Ұжымдары = &quot;Мистерия Буф&quot;, &quot;Гүлдер&quot; ансамблі, Бумеранг (джаз ансамблі), &quot;Варьете&quot;, &quot;Иссык&quot;
}}
'''Айгүл Дүйсенбайқызы Бабаева''' — [[Қазақстан]]дық әнші, композитор, ақын және тележүргізуші. Ол [[поп-музыка|поп]], [[джаз]] жанрларында жұмыс істейді, романстар мен халықтық өнер әндерін орындайды.

== Өмірбаяны ==
Бабаева Айгүл Дүйсенбайқызы - [[1961 жыл]]ы [[1 қараша]]да [[Алматы]] қаласында, мұғалімнің отбасында дүниеге келді. 1978 жылы № 115 орта мектебін бітірді, сол мектепті [[2001 жыл]]дың [[24 шілде]]сінде әкесі Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Дүйсен Бабаевтың есімімен атады. Оқуды бітіргеннен кейін Алматы музыкалық ансамбльдерінің қауымдастығына вокалист ретінде қабылданды. 1982 жылы РСФСР Мәдениет министрлігі эстрадалық ансамбльдің солисті және вокалисті, II санатпен марапатталды. Ол Ресейдің қалаларында [[Мәскеу]]дің «Мистерия Буф» тобымен бірге өнер көрсетті. 1983 жылы ол «[[Гүлдер(ансамбль)|Гүлдер]]» эстрадалық-жастар ансамбліне солист-вокалист ретінде қабылданып, Қазақстан қалаларын аралап көрді. 1987 жылы ол «Каспий достық теңізі» фестивалінің лауреаты атанды. Ол Алматы музыкалық ансамбльдер ассоциациясында Биг Сандерлі оркестрмен солист болды, оны[[Сейдолла Бәйтереков|Сейдулла Бәйтереков]] жүргізді. 1992 жылдан бастап «Есік» акционерлік қоғамында оркестрдің жетекшісі болды. Онда жас орындаушылармен жұмыс істеді.  

1997 жылы &quot;ТАҢ&quot; телеарнасы Айгүл Бабаеваға «Жыл әншісі» құрметті атағын берді. Сол жылы Жоғары ғылыми комиссияның шешімімен « [[Азия дауысы]] » халықаралық халық музыкасы фестивалінің әншісі ең жақсы ән - «Жалғыз әйел» үшін Қазақстан Республикасы Білім және мәдениет министрлігінің жүлдесіне ие болды. Ал «Халық банкі» әні ең жақсы ән конкурсында жеңіске жетті [[Қазақстан Халық банкі|Халық банкінің]] коммерциясы үшін.  

Айгүл Бабаева - композитор Айдос Сағатовтың «Менің Қазақстаным» әнінің авторласы. Әнші әріптестеріне арнап көптеген әндер жазды. Айгүл Бабаева өзінің досы [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиеваға]] сыйға тартқан «Айғай-шыбық» әні - әншінің ең танымал шығармаларының бірі.  

1998 жылы наурызда ол [[Таңғы жұлдыз (телешоу)|«Таңғы жұлдыз»]] телевизиялық музыкалық бағдарламасында [[Мәскеу]]де қонақ болды [[Таңғы жұлдыз (телешоу)|.]] 1998 жылы 10 маусымда ол жаңа елорда - [[Астана]]ның тұсаукесеріне арналған гала-концертке қатысты. Онда ол алыс және жақын шетелдердің әртістерімен бірге өнер көрсетті.  

Сонымен қатар, Айгүл Бабаева осы альбомдағы барлық әндердің авторы, композиторы және орындаушысы болып табылатын &quot;Үміт Желі&quot; дебюттік дискісін шығарды. Олардың қатарында «Жалғыз әйел», «Үміт желі», «Маусым», «Жүрек пен жан» сияқты танымал шығармалар бар.

1998 ж. тамызында «[[Азия дауысы|Азия Дәуысы]]&lt;nowiki/&gt;» Халықаралық халық музыкасының фестивалінің Жоғары ғылыми комиссиясы әншіге ең жақсы ән - «Ойна, Патша» үшін Қазақстан Республикасы Білім және мәдениет министрлігінің сыйлығын берді. Ол қайырымдылық концерттеріне қатысты: Павлодар қаласындағы «Айналайын» балалар фестивалінде, Алматы қаласының сарайында «Қазақстанның мүгедектігі бар әйелдер қоғамы» өткізген концертке, сонымен қатар басқа қалалық және республикалық шараларға қатысты.

7 желтоқсан 2009 ж. Мемлекеттік академиялық орыс драма театрының ғимаратында М. Ю. Лермонтовта қазақ композиторы мен әншісі Айгүл Бабаеваның «Ауызша» жаңа альбомының алғашқы концерті және тұсаукесері өтті. Альбомның жазылуы Митрополис студиясында кәсіби музыканттар Митч Далтон, Джефф Гаскойн, Майкл Джанищ, Лондондағы Престон Хейманның қатысуымен өтті. Дискінде қазақ, қазіргі заман композиторлары [[Абай Құнанбайұлы|Абай]], [[Беркімбаев жейді|Естай]], [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]], Нұрғиса [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Тілендиевтің]] 11 шығармасы бар: «Желсіз түнде жарық ай» Абай, «Ата Толғауы» Нұрғиса Тілендиев, «Ақ Көгершін» Ахмет Жұбанов, «Қорлан» «Естай», халықтық әндер - «Сары бидай», «Бір бала», «Дайдидау», «Ақ бакай», «Ақ көгершін», «Дедім-ай ау», «Илигай», «Ахау Керім». Альбомда: [[Тамаша ән|ән айту]] және қазақтың ұлттық аспаптары - [[домбыра]], [[сазсырнай]], [[сыбызғы]], [[қылқобыз]], [[Шынқобыз|шыңқобыз]] болды.&lt;ref&gt;[http://www.izvestia.kz/node/12983/ Мечтать не вредно, вредно не мечтать | www.izvestia.kz]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;  

2011 жылдың қарашасында әнші өзінің елу жылдық мерейтойын атап өтті. Кешке жақын достар, туыстар және отандық және шетелдік эстрада жұлдыздарын шақырды. [[Абдуллин Сагнай]], Нағима Есқалиева, [[Абдуллин Нурлан|Абдуллин Нұрлан]], [[Мусин Коблан]] сияқты қазақ шоу-бизнесінің әртістері әндерін орындады, олардың авторы мен композиторы Айгүл Бабаева болды.&lt;ref&gt;[http://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html/ Айгуль Бабаева: без газу нет джазу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030053418/https://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html |date=2020-10-30 }}&lt;/ref&gt;  

Сол жылы КТК арнасында « [[Үйленейік (телешоу)|Үйленейік!»]] Жобасында, Айгүл Бабаева басты жүргізуші болды.

Айгүл Бабаева түрлі телебағдарламаларға қатысты, қонақ ретінде жұлдыз ретінде [[SuperStar KZ|Superstar KZ]], [[X Factor (Қазақстан)|X-Factor KZ]], [[Шәкен жұлдыздары|Shaken Stars]] [[SuperStar KZ|сынды]] телевизиялық байқаулардың қазылар алқасында қызмет етті.

== Телевизия ==
2010 жылы &quot;ЕЛ АРНА&quot; телеарнасы «Әйелдер кеңесі» жобасын бастады. Айгүл Бабаева Айгүл Мукейдің қызметімен қатар Лана және Светлана Велитченкомен бағдалама жүргізушісі болды. Жобаның тұжырымдамасы белсенді өмір салтымен танымал әр түрлі қызмет салаларындағы әйелдер өзекті мәселелерді талқылауында болды. 2011 жылы «[[КҚК|КТК]]&lt;nowiki/&gt;» телеарнасы Айгүл Бабаева жүргізетін «Үйленейік» атты бағдарламасын бастады.&lt;ref&gt;[http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/3/29/11949 «Давай поженимся» в Казахстане — Новости / КТК]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.caravan.kz/article/29130/ Газета «Караван» / Поженим всех прямо в эфире!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524003953/http://www.caravan.kz/article/29130 |date=2011-05-24 }}&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
Күйеуі— Романюк Михаил, бұрында танымал музыкант, бүгінгі күні — бизнесмен мен Айгулдің продюсері.

Қызы — Алисса.

== Сілтелер ==
* [http://vesti.kz/conference/53/ Vesti мақаласы]
* [http://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html/ zakon.kz мақаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030053418/https://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html |date=2020-10-30 }}
* [http://www.izvestia.kz/node/12983/ Армандау зиян емес, армандамау зиян]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20110518024257/http://atyrauobl.kz/ajgul-babaeva-ya-prezhde-vsego-patriot-svoej-strany/9265 Оралу соло концерті]
* [http://www.kazpravda.kz/print.php?lang=rus&amp;chapter=1102062596/ Казахстанская правда]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://www.1tv.kz/news/video/br1/
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:КСРО сазгерлері]]</text>
      <sha1>4kktpmj8i014mkhy2yi8ye3rmzohxdh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620960</id>
      <parentid>3620959</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:59:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3620960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12284" sha1="apy02ib0i7dcymj7zsfzldxzj6ylb82" xml:space="preserve">{{Музыкант
|Есімі = Айгүл Бабаева
|Толық аты = Айгүл Дүйсенбайқызы Бабаева
|Туған күні = 01.11.1961
|Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
|Мемлекет = [[Қазақстан]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Мамандықтары = {{әнші|КСРО|Қазақстан}}, композитор
|Ұжымдары = &quot;Мистерия Буф&quot;, &quot;Гүлдер&quot; ансамблі, Бумеранг (джаз ансамблі), &quot;Варьете&quot;, &quot;Иссык&quot;
}}
'''Айгүл Дүйсенбайқызы Бабаева''' — [[Қазақстан]]дық әнші, композитор, ақын және тележүргізуші. Ол [[поп-музыка|поп]], [[джаз]] жанрларында жұмыс істейді, романстар мен халықтық өнер әндерін орындайды.

== Өмірбаяны ==
Бабаева Айгүл Дүйсенбайқызы - [[1961 жыл]]ы [[1 қараша]]да [[Алматы]] қаласында, мұғалімнің отбасында дүниеге келді. 1978 жылы № 115 орта мектебін бітірді, сол мектепті [[2001 жыл]]дың [[24 шілде]]сінде әкесі Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Дүйсен Бабаевтың есімімен атады. Оқуды бітіргеннен кейін Алматы музыкалық ансамбльдерінің қауымдастығына вокалист ретінде қабылданды. 1982 жылы РСФСР Мәдениет министрлігі эстрадалық ансамбльдің солисті және вокалисті, II санатпен марапатталды. Ол Ресейдің қалаларында [[Мәскеу]]дің «Мистерия Буф» тобымен бірге өнер көрсетті. 1983 жылы ол «[[Гүлдер(ансамбль)|Гүлдер]]» эстрадалық-жастар ансамбліне солист-вокалист ретінде қабылданып, Қазақстан қалаларын аралап көрді. 1987 жылы ол «Каспий достық теңізі» фестивалінің лауреаты атанды. Ол Алматы музыкалық ансамбльдер ассоциациясында Биг Сандерлі оркестрмен солист болды, оны [[Сейдолла Бәйтереков|Сейдулла Бәйтереков]] жүргізді. 1992 жылдан бастап «Есік» акционерлік қоғамында оркестрдің жетекшісі болды. Онда жас орындаушылармен жұмыс істеді.  

1997 жылы &quot;ТАҢ&quot; телеарнасы Айгүл Бабаеваға «Жыл әншісі» құрметті атағын берді. Сол жылы Жоғары ғылыми комиссияның шешімімен « [[Азия дауысы]] » халықаралық халық музыкасы фестивалінің әншісі ең жақсы ән - «Жалғыз әйел» үшін Қазақстан Республикасы Білім және мәдениет министрлігінің жүлдесіне ие болды. Ал «Халық банкі» әні ең жақсы ән конкурсында жеңіске жетті [[Қазақстан Халық банкі|Халық банкінің]] коммерциясы үшін.  

Айгүл Бабаева - композитор Айдос Сағатовтың «Менің Қазақстаным» әнінің авторласы. Әнші әріптестеріне арнап көптеген әндер жазды. Айгүл Бабаева өзінің досы [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиеваға]] сыйға тартқан «Айғай-шыбық» әні - әншінің ең танымал шығармаларының бірі.  

1998 жылы наурызда ол [[Таңғы жұлдыз (телешоу)|«Таңғы жұлдыз»]] телевизиялық музыкалық бағдарламасында [[Мәскеу]]де қонақ болды [[Таңғы жұлдыз (телешоу)|.]] 1998 жылы 10 маусымда ол жаңа елорда - [[Астана]]ның тұсаукесеріне арналған гала-концертке қатысты. Онда ол алыс және жақын шетелдердің әртістерімен бірге өнер көрсетті.  

Сонымен қатар, Айгүл Бабаева осы альбомдағы барлық әндердің авторы, композиторы және орындаушысы болып табылатын &quot;Үміт Желі&quot; дебюттік дискісін шығарды. Олардың қатарында «Жалғыз әйел», «Үміт желі», «Маусым», «Жүрек пен жан» сияқты танымал шығармалар бар.

1998 ж. тамызында «[[Азия дауысы|Азия Дәуысы]]&lt;nowiki/&gt;» Халықаралық халық музыкасының фестивалінің Жоғары ғылыми комиссиясы әншіге ең жақсы ән - «Ойна, Патша» үшін Қазақстан Республикасы Білім және мәдениет министрлігінің сыйлығын берді. Ол қайырымдылық концерттеріне қатысты: Павлодар қаласындағы «Айналайын» балалар фестивалінде, Алматы қаласының сарайында «Қазақстанның мүгедектігі бар әйелдер қоғамы» өткізген концертке, сонымен қатар басқа қалалық және республикалық шараларға қатысты.

7 желтоқсан 2009 ж. Мемлекеттік академиялық орыс драма театрының ғимаратында М. Ю. Лермонтовта қазақ композиторы мен әншісі Айгүл Бабаеваның «Ауызша» жаңа альбомының алғашқы концерті және тұсаукесері өтті. Альбомның жазылуы Митрополис студиясында кәсіби музыканттар Митч Далтон, Джефф Гаскойн, Майкл Джанищ, Лондондағы Престон Хейманның қатысуымен өтті. Дискінде қазақ, қазіргі заман композиторлары [[Абай Құнанбайұлы|Абай]], [[Беркімбаев жейді|Естай]], [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]], Нұрғиса [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Тілендиевтің]] 11 шығармасы бар: «Желсіз түнде жарық ай» Абай, «Ата Толғауы» Нұрғиса Тілендиев, «Ақ Көгершін» Ахмет Жұбанов, «Қорлан» «Естай», халықтық әндер - «Сары бидай», «Бір бала», «Дайдидау», «Ақ бакай», «Ақ көгершін», «Дедім-ай ау», «Илигай», «Ахау Керім». Альбомда: [[Тамаша ән|ән айту]] және қазақтың ұлттық аспаптары - [[домбыра]], [[сазсырнай]], [[сыбызғы]], [[қылқобыз]], [[Шынқобыз|шыңқобыз]] болды.&lt;ref&gt;[http://www.izvestia.kz/node/12983/ Мечтать не вредно, вредно не мечтать | www.izvestia.kz]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;  

2011 жылдың қарашасында әнші өзінің елу жылдық мерейтойын атап өтті. Кешке жақын достар, туыстар және отандық және шетелдік эстрада жұлдыздарын шақырды. [[Абдуллин Сагнай]], Нағима Есқалиева, [[Абдуллин Нурлан|Абдуллин Нұрлан]], [[Мусин Коблан]] сияқты қазақ шоу-бизнесінің әртістері әндерін орындады, олардың авторы мен композиторы Айгүл Бабаева болды.&lt;ref&gt;[http://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html/ Айгуль Бабаева: без газу нет джазу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030053418/https://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html |date=2020-10-30 }}&lt;/ref&gt;  

Сол жылы КТК арнасында « [[Үйленейік (телешоу)|Үйленейік!»]] Жобасында, Айгүл Бабаева басты жүргізуші болды.

Айгүл Бабаева түрлі телебағдарламаларға қатысты, қонақ ретінде жұлдыз ретінде [[SuperStar KZ|Superstar KZ]], [[X Factor (Қазақстан)|X-Factor KZ]], [[Шәкен жұлдыздары|Shaken Stars]] [[SuperStar KZ|сынды]] телевизиялық байқаулардың қазылар алқасында қызмет етті.

== Телевизия ==
2010 жылы &quot;ЕЛ АРНА&quot; телеарнасы «Әйелдер кеңесі» жобасын бастады. Айгүл Бабаева Айгүл Мукейдің қызметімен қатар Лана және Светлана Велитченкомен бағдалама жүргізушісі болды. Жобаның тұжырымдамасы белсенді өмір салтымен танымал әр түрлі қызмет салаларындағы әйелдер өзекті мәселелерді талқылауында болды. 2011 жылы «[[КҚК|КТК]]&lt;nowiki/&gt;» телеарнасы Айгүл Бабаева жүргізетін «Үйленейік» атты бағдарламасын бастады.&lt;ref&gt;[http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/3/29/11949 «Давай поженимся» в Казахстане — Новости / КТК]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.caravan.kz/article/29130/ Газета «Караван» / Поженим всех прямо в эфире!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524003953/http://www.caravan.kz/article/29130 |date=2011-05-24 }}&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
Күйеуі— Романюк Михаил, бұрында танымал музыкант, бүгінгі күні — бизнесмен мен Айгулдің продюсері.

Қызы — Алисса.

== Сілтелер ==
* [http://vesti.kz/conference/53/ Vesti мақаласы]
* [http://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html/ zakon.kz мақаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030053418/https://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html |date=2020-10-30 }}
* [http://www.izvestia.kz/node/12983/ Армандау зиян емес, армандамау зиян]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20110518024257/http://atyrauobl.kz/ajgul-babaeva-ya-prezhde-vsego-patriot-svoej-strany/9265 Оралу соло концерті]
* [http://www.kazpravda.kz/print.php?lang=rus&amp;chapter=1102062596/ Казахстанская правда]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://www.1tv.kz/news/video/br1/
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:КСРО сазгерлері]]</text>
      <sha1>apy02ib0i7dcymj7zsfzldxzj6ylb82</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620962</id>
      <parentid>3620960</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:00:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3620962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12132" sha1="hpo08gxgk3qxvk9jmur5pi8h5ljs8tc" xml:space="preserve">{{Музыкант
|Есімі = Айгүл Бабаева
|Толық аты = Айгүл Дүйсенбайқызы Бабаева
|Туған күні = 01.11.1961
|Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
|Мемлекет = [[Қазақстан]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Мамандықтары = {{әнші|КСРО|Қазақстан}}, композитор
|Ұжымдары = &quot;Мистерия Буф&quot;, &quot;Гүлдер&quot; ансамблі, Бумеранг (джаз ансамблі), &quot;Варьете&quot;, &quot;Иссык&quot;
}}
'''Айгүл Дүйсенбайқызы Бабаева''' — [[Қазақстан]]дық әнші, композитор, ақын және тележүргізуші. Ол [[поп-музыка|поп]], [[джаз]] жанрларында жұмыс істейді, романстар мен халықтық өнер әндерін орындайды.

== Өмірбаяны ==
Бабаева Айгүл Дүйсенбайқызы - [[1961 жыл]]ы [[1 қараша]]да [[Алматы]] қаласында, мұғалімнің отбасында дүниеге келді. 1978 жылы № 115 орта мектебін бітірді, сол мектепті [[2001 жыл]]дың [[24 шілде]]сінде әкесі Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Дүйсен Бабаевтың есімімен атады. Оқуды бітіргеннен кейін Алматы музыкалық ансамбльдерінің қауымдастығына вокалист ретінде қабылданды. 1982 жылы РСФСР Мәдениет министрлігі эстрадалық ансамбльдің солисті және вокалисті, II санатпен марапатталды. Ол Ресейдің қалаларында [[Мәскеу]]дің «Мистерия Буф» тобымен бірге өнер көрсетті. 1983 жылы ол «[[Гүлдер(ансамбль)|Гүлдер]]» эстрадалық-жастар ансамбліне солист-вокалист ретінде қабылданып, Қазақстан қалаларын аралап көрді. 1987 жылы ол «Каспий достық теңізі» фестивалінің лауреаты атанды. Ол Алматы музыкалық ансамбльдер ассоциациясында Биг Сандерлі оркестрмен солист болды, оны [[Сейдолла Бәйтереков|Сейдулла Бәйтереков]] жүргізді. 1992 жылдан бастап «Есік» акционерлік қоғамында оркестрдің жетекшісі болды. Онда жас орындаушылармен жұмыс істеді.  

1997 жылы &quot;ТАҢ&quot; телеарнасы Айгүл Бабаеваға «Жыл әншісі» құрметті атағын берді. Сол жылы Жоғары ғылыми комиссияның шешімімен « [[Азия дауысы]] » халықаралық халық музыкасы фестивалінің әншісі ең жақсы ән - «Жалғыз әйел» үшін Қазақстан Республикасы Білім және мәдениет министрлігінің жүлдесіне ие болды. Ал «Халық банкі» әні ең жақсы ән конкурсында жеңіске жетті [[Қазақстан Халық банкі|Халық банкінің]] коммерциясы үшін.  

Айгүл Бабаева - композитор Айдос Сағатовтың «Менің Қазақстаным» әнінің авторласы. Әнші әріптестеріне арнап көптеген әндер жазды. Айгүл Бабаева өзінің досы [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиеваға]] сыйға тартқан «Айғай-шыбық» әні - әншінің ең танымал шығармаларының бірі.  

1998 жылы наурызда ол [[Таңғы жұлдыз (телешоу)|«Таңғы жұлдыз»]] телевизиялық музыкалық бағдарламасында [[Мәскеу]]де қонақ болды [[Таңғы жұлдыз (телешоу)|.]] 1998 жылы 10 маусымда ол жаңа елорда - [[Астана]]ның тұсаукесеріне арналған гала-концертке қатысты. Онда ол алыс және жақын шетелдердің әртістерімен бірге өнер көрсетті.  

Сонымен қатар, Айгүл Бабаева осы альбомдағы барлық әндердің авторы, композиторы және орындаушысы болып табылатын &quot;Үміт Желі&quot; дебюттік дискісін шығарды. Олардың қатарында «Жалғыз әйел», «Үміт желі», «Маусым», «Жүрек пен жан» сияқты танымал шығармалар бар.

1998 ж. тамызында «[[Азия дауысы|Азия Дәуысы]]&lt;nowiki/&gt;» Халықаралық халық музыкасының фестивалінің Жоғары ғылыми комиссиясы әншіге ең жақсы ән - «Ойна, Патша» үшін Қазақстан Республикасы Білім және мәдениет министрлігінің сыйлығын берді. Ол қайырымдылық концерттеріне қатысты: Павлодар қаласындағы «Айналайын» балалар фестивалінде, Алматы қаласының сарайында «Қазақстанның мүгедектігі бар әйелдер қоғамы» өткізген концертке, сонымен қатар басқа қалалық және республикалық шараларға қатысты.

7 желтоқсан 2009 ж. Мемлекеттік академиялық орыс драма театрының ғимаратында М. Ю. Лермонтовта қазақ композиторы мен әншісі Айгүл Бабаеваның «Ауызша» жаңа альбомының алғашқы концерті және тұсаукесері өтті. Альбомның жазылуы Митрополис студиясында кәсіби музыканттар Митч Далтон, Джефф Гаскойн, Майкл Джанищ, Лондондағы Престон Хейманның қатысуымен өтті. Дискінде қазақ, қазіргі заман композиторлары [[Абай Құнанбайұлы|Абай]], [[Беркімбаев жейді|Естай]], [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]], Нұрғиса [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Тілендиевтің]] 11 шығармасы бар: «Желсіз түнде жарық ай» Абай, «Ата Толғауы» Нұрғиса Тілендиев, «Ақ Көгершін» Ахмет Жұбанов, «Қорлан» «Естай», халықтық әндер - «Сары бидай», «Бір бала», «Дайдидау», «Ақ бакай», «Ақ көгершін», «Дедім-ай ау», «Илигай», «Ахау Керім». Альбомда: [[Тамаша ән|ән айту]] және қазақтың ұлттық аспаптары - [[домбыра]], [[сазсырнай]], [[сыбызғы]], [[қылқобыз]], [[Шынқобыз|шыңқобыз]] болды.&lt;ref&gt;[http://www.izvestia.kz/node/12983/ Мечтать не вредно, вредно не мечтать | www.izvestia.kz]&lt;/ref&gt;  

2011 жылдың қарашасында әнші өзінің елу жылдық мерейтойын атап өтті. Кешке жақын достар, туыстар және отандық және шетелдік эстрада жұлдыздарын шақырды. [[Абдуллин Сагнай]], Нағима Есқалиева, [[Абдуллин Нурлан|Абдуллин Нұрлан]], [[Мусин Коблан]] сияқты қазақ шоу-бизнесінің әртістері әндерін орындады, олардың авторы мен композиторы Айгүл Бабаева болды.&lt;ref&gt;[http://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html/ Айгуль Бабаева: без газу нет джазу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030053418/https://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html |date=2020-10-30 }}&lt;/ref&gt;  

Сол жылы КТК арнасында « [[Үйленейік (телешоу)|Үйленейік!»]] Жобасында, Айгүл Бабаева басты жүргізуші болды.

Айгүл Бабаева түрлі телебағдарламаларға қатысты, қонақ ретінде жұлдыз ретінде [[SuperStar KZ|Superstar KZ]], [[X Factor (Қазақстан)|X-Factor KZ]], [[Шәкен жұлдыздары|Shaken Stars]] [[SuperStar KZ|сынды]] телевизиялық байқаулардың қазылар алқасында қызмет етті.

== Телевизия ==
2010 жылы &quot;ЕЛ АРНА&quot; телеарнасы «Әйелдер кеңесі» жобасын бастады. Айгүл Бабаева Айгүл Мукейдің қызметімен қатар Лана және Светлана Велитченкомен бағдалама жүргізушісі болды. Жобаның тұжырымдамасы белсенді өмір салтымен танымал әр түрлі қызмет салаларындағы әйелдер өзекті мәселелерді талқылауында болды. 2011 жылы «[[КҚК|КТК]]&lt;nowiki/&gt;» телеарнасы Айгүл Бабаева жүргізетін «Үйленейік» атты бағдарламасын бастады.&lt;ref&gt;[http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/3/29/11949 «Давай поженимся» в Казахстане — Новости / КТК]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.caravan.kz/article/29130/ Газета «Караван» / Поженим всех прямо в эфире!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524003953/http://www.caravan.kz/article/29130 |date=2011-05-24 }}&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
Күйеуі— Романюк Михаил, бұрында танымал музыкант, бүгінгі күні — бизнесмен мен Айгулдің продюсері.

Қызы — Алисса.

== Сілтелер ==
* [http://vesti.kz/conference/53/ Vesti мақаласы]
* [http://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html/ zakon.kz мақаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030053418/https://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html |date=2020-10-30 }}
* [http://www.izvestia.kz/node/12983/ Армандау зиян емес, армандамау зиян]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20110518024257/http://atyrauobl.kz/ajgul-babaeva-ya-prezhde-vsego-patriot-svoej-strany/9265 Оралу соло концерті]
* [http://www.kazpravda.kz/print.php?lang=rus&amp;chapter=1102062596/ Казахстанская правда]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://www.1tv.kz/news/video/br1/
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:КСРО сазгерлері]]</text>
      <sha1>hpo08gxgk3qxvk9jmur5pi8h5ljs8tc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620963</id>
      <parentid>3620962</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3620963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12115" sha1="fkyo4mrbfwvemrpmi69qpng2paml1sa" xml:space="preserve">{{Музыкант
|Есімі = Айгүл Бабаева
|Толық аты = Айгүл Дүйсенбайқызы Бабаева
|Туған күні = 01.11.1961
|Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
|Мемлекет = [[Қазақстан]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Мамандықтары = {{әнші|КСРО|Қазақстан}}, композитор
|Ұжымдары = &quot;Мистерия Буф&quot;, &quot;Гүлдер&quot; ансамблі, Бумеранг (джаз ансамблі), &quot;Варьете&quot;, &quot;Иссык&quot;
}}
'''Айгүл Дүйсенбайқызы Бабаева''' — [[Қазақстан]]дық әнші, композитор, ақын және тележүргізуші. Ол [[поп-музыка|поп]], [[джаз]] жанрларында жұмыс істейді, романстар мен халықтық өнер әндерін орындайды.

== Өмірбаяны ==
Бабаева Айгүл Дүйсенбайқызы - [[1961 жыл]]ы [[1 қараша]]да [[Алматы]] қаласында, мұғалімнің отбасында дүниеге келді. 1978 жылы № 115 орта мектебін бітірді, сол мектепті [[2001 жыл]]дың [[24 шілде]]сінде әкесі Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Дүйсен Бабаевтың есімімен атады. Оқуды бітіргеннен кейін Алматы музыкалық ансамбльдерінің қауымдастығына вокалист ретінде қабылданды. 1982 жылы РСФСР Мәдениет министрлігі эстрадалық ансамбльдің солисті және вокалисті, II санатпен марапатталды. Ол Ресейдің қалаларында [[Мәскеу]]дің «Мистерия Буф» тобымен бірге өнер көрсетті. 1983 жылы ол «[[Гүлдер(ансамбль)|Гүлдер]]» эстрадалық-жастар ансамбліне солист-вокалист ретінде қабылданып, Қазақстан қалаларын аралап көрді. 1987 жылы ол «Каспий достық теңізі» фестивалінің лауреаты атанды. Ол Алматы музыкалық ансамбльдер ассоциациясында Биг Сандерлі оркестрмен солист болды, оны [[Сейдолла Бәйтереков|Сейдулла Бәйтереков]] жүргізді. 1992 жылдан бастап «Есік» акционерлік қоғамында оркестрдің жетекшісі болды. Онда жас орындаушылармен жұмыс істеді.  

1997 жылы &quot;ТАҢ&quot; телеарнасы Айгүл Бабаеваға «Жыл әншісі» құрметті атағын берді. Сол жылы Жоғары ғылыми комиссияның шешімімен « [[Азия дауысы]] » халықаралық халық музыкасы фестивалінің әншісі ең жақсы ән - «Жалғыз әйел» үшін Қазақстан Республикасы Білім және мәдениет министрлігінің жүлдесіне ие болды. Ал «Халық банкі» әні ең жақсы ән конкурсында жеңіске жетті [[Қазақстан Халық банкі|Халық банкінің]] коммерциясы үшін.  

Айгүл Бабаева - композитор Айдос Сағатовтың «Менің Қазақстаным» әнінің авторласы. Әнші әріптестеріне арнап көптеген әндер жазды. Айгүл Бабаева өзінің досы [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиеваға]] сыйға тартқан «Айғай-шыбық» әні - әншінің ең танымал шығармаларының бірі.  

1998 жылы наурызда ол [[Таңғы жұлдыз (телешоу)|«Таңғы жұлдыз»]] телевизиялық музыкалық бағдарламасында [[Мәскеу]]де қонақ болды [[Таңғы жұлдыз (телешоу)|.]] 1998 жылы 10 маусымда ол жаңа елорда - [[Астана]]ның тұсаукесеріне арналған гала-концертке қатысты. Онда ол алыс және жақын шетелдердің әртістерімен бірге өнер көрсетті.  

Сонымен қатар, Айгүл Бабаева осы альбомдағы барлық әндердің авторы, композиторы және орындаушысы болып табылатын &quot;Үміт Желі&quot; дебюттік дискісін шығарды. Олардың қатарында «Жалғыз әйел», «Үміт желі», «Маусым», «Жүрек пен жан» сияқты танымал шығармалар бар.

1998 ж. тамызында «[[Азия дауысы|Азия Дәуысы]]&lt;nowiki/&gt;» Халықаралық халық музыкасының фестивалінің Жоғары ғылыми комиссиясы әншіге ең жақсы ән - «Ойна, Патша» үшін Қазақстан Республикасы Білім және мәдениет министрлігінің сыйлығын берді. Ол қайырымдылық концерттеріне қатысты: Павлодар қаласындағы «Айналайын» балалар фестивалінде, Алматы қаласының сарайында «Қазақстанның мүгедектігі бар әйелдер қоғамы» өткізген концертке, сонымен қатар басқа қалалық және республикалық шараларға қатысты.

7 желтоқсан 2009 ж. Мемлекеттік академиялық орыс драма театрының ғимаратында М. Ю. Лермонтовта қазақ композиторы мен әншісі Айгүл Бабаеваның «Ауызша» жаңа альбомының алғашқы концерті және тұсаукесері өтті. Альбомның жазылуы Митрополис студиясында кәсіби музыканттар Митч Далтон, Джефф Гаскойн, Майкл Джанищ, Лондондағы Престон Хейманның қатысуымен өтті. Дискінде қазақ, қазіргі заман композиторлары [[Абай Құнанбайұлы|Абай]], [[Беркімбаев жейді|Естай]], [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]], Нұрғиса [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Тілендиевтің]] 11 шығармасы бар: «Желсіз түнде жарық ай» Абай, «Ата Толғауы» Нұрғиса Тілендиев, «Ақ Көгершін» Ахмет Жұбанов, «Қорлан» «Естай», халықтық әндер - «Сары бидай», «Бір бала», «Дайдидау», «Ақ бакай», «Ақ көгершін», «Дедім-ай ау», «Илигай», «Ахау Керім». Альбомда: [[Тамаша ән|ән айту]] және қазақтың ұлттық аспаптары - [[домбыра]], [[сазсырнай]], [[сыбызғы]], [[қылқобыз]], [[шаңқобыз]] болды.&lt;ref&gt;[http://www.izvestia.kz/node/12983/ Мечтать не вредно, вредно не мечтать | www.izvestia.kz]&lt;/ref&gt;  

2011 жылдың қарашасында әнші өзінің елу жылдық мерейтойын атап өтті. Кешке жақын достар, туыстар және отандық және шетелдік эстрада жұлдыздарын шақырды. [[Абдуллин Сагнай]], Нағима Есқалиева, [[Абдуллин Нурлан|Абдуллин Нұрлан]], [[Мусин Коблан]] сияқты қазақ шоу-бизнесінің әртістері әндерін орындады, олардың авторы мен композиторы Айгүл Бабаева болды.&lt;ref&gt;[http://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html/ Айгуль Бабаева: без газу нет джазу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030053418/https://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html |date=2020-10-30 }}&lt;/ref&gt;  

Сол жылы КТК арнасында « [[Үйленейік (телешоу)|Үйленейік!»]] Жобасында, Айгүл Бабаева басты жүргізуші болды.

Айгүл Бабаева түрлі телебағдарламаларға қатысты, қонақ ретінде жұлдыз ретінде [[SuperStar KZ|Superstar KZ]], [[X Factor (Қазақстан)|X-Factor KZ]], [[Шәкен жұлдыздары|Shaken Stars]] [[SuperStar KZ|сынды]] телевизиялық байқаулардың қазылар алқасында қызмет етті.

== Телевизия ==
2010 жылы &quot;ЕЛ АРНА&quot; телеарнасы «Әйелдер кеңесі» жобасын бастады. Айгүл Бабаева Айгүл Мукейдің қызметімен қатар Лана және Светлана Велитченкомен бағдалама жүргізушісі болды. Жобаның тұжырымдамасы белсенді өмір салтымен танымал әр түрлі қызмет салаларындағы әйелдер өзекті мәселелерді талқылауында болды. 2011 жылы «[[КҚК|КТК]]&lt;nowiki/&gt;» телеарнасы Айгүл Бабаева жүргізетін «Үйленейік» атты бағдарламасын бастады.&lt;ref&gt;[http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/3/29/11949 «Давай поженимся» в Казахстане — Новости / КТК]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.caravan.kz/article/29130/ Газета «Караван» / Поженим всех прямо в эфире!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524003953/http://www.caravan.kz/article/29130 |date=2011-05-24 }}&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
Күйеуі— Романюк Михаил, бұрында танымал музыкант, бүгінгі күні — бизнесмен мен Айгулдің продюсері.

Қызы — Алисса.

== Сілтелер ==
* [http://vesti.kz/conference/53/ Vesti мақаласы]
* [http://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html/ zakon.kz мақаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030053418/https://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html |date=2020-10-30 }}
* [http://www.izvestia.kz/node/12983/ Армандау зиян емес, армандамау зиян]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20110518024257/http://atyrauobl.kz/ajgul-babaeva-ya-prezhde-vsego-patriot-svoej-strany/9265 Оралу соло концерті]
* [http://www.kazpravda.kz/print.php?lang=rus&amp;chapter=1102062596/ Казахстанская правда]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://www.1tv.kz/news/video/br1/
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:КСРО сазгерлері]]</text>
      <sha1>fkyo4mrbfwvemrpmi69qpng2paml1sa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Байрақ/Перу</title>
    <ns>10</ns>
    <id>643284</id>
    <revision>
      <id>3621107</id>
      <parentid>3614586</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:16:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Flag_of_Peru_(state).svg]]» деген «[[:File:War_flag_of_Peru.svg]]» дегенмен алмастырылды.</comment>
      <origin>3621107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="670" sha1="e22ye6crak7souab2uqd2bgdl5to7fy" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|байрақ/ту&lt;/noinclude&gt;}}}
| өлшемі = {{{өлшемі|}}}
| alias = Перу
| flag alias = War flag of Peru.svg
| flag alias-1825 = Flag of Peru (1825–1950).svg
| flag alias-1822 = Flag of Peru (1822–1825).svg
| flag alias-1822-наурыз = Flag of Peru (1822).svg
| flag alias-1820 = Flag of Peru (1821-1822).svg
| flag alias-ӘТК = War flag of Peru.svg
| flag alias-әскері = State flag of Peru.svg
| flag alias-сауда = Flag of Peru.svg
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1825
| var2 = 1822
| var3 = 1822-наурыз
| var4 = 1820
| var5 = ӘТК
| var6 = әскері
| var7 = сауда
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>e22ye6crak7souab2uqd2bgdl5to7fy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Локомотива</title>
    <ns>0</ns>
    <id>648224</id>
    <revision>
      <id>3620678</id>
      <parentid>2879283</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T12:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3620678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2760" sha1="232i0nafhym5979q8f1ehatgbu2ulu2" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы           = {{ту|Хорватия}} Локомотива
 |ағымдағы маусым   = 
 |логотипі        = 
 |толық атауы     = ''Nogometni klub Lokomotiva Zagreb''
 |лақап аты       = 
 |құрылған        = [[1 мамыр]] [[1914 жыл]]
 |таратылды       = 
 |стадионы        = Краньчевичева
 |сыйымдылығы     = 
 |иесі            = 
 |президенті      = 
 |директоры       = 
 |бас директоры   = 
 |жаттықтырушы    = {{ту|Хорватия}} Горан Томич
 |капитаны        = 
 |рейтингі        = 
 |бюджеті         = 
 |жарыс           = [[Футболдан Хорватия чемпионаты|Бірінші лига]]
 |маусым          = 2025/26
 |орын            = 5.
 |сайты           = 
|pattern_la1=|pattern_b1=_whitestripes|pattern_ra1=
|leftarm1=000060|body1=000060|rightarm1=000060|shorts1=000060|socks1=000060
|pattern_la2=|pattern_b2=|pattern_ra2=
|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF
}}
'''«Локомотива»''' ({{lang-hr|Nogometni klub Lokomotiva Zagreb}}) — [[Хорватия|Хорватияның]] [[Загреб]] қаласындағы футбол клубы. [[1914 жыл|1914 жылы]] құрылған.

== Тарихы ==

=== Атаулары ===

* 1914: ''«Виктория»''
* 1919: ''«Железничар»''
* 1941: ''ХЖШК''
* 1945: ''«Локомотива»''
* 1946: ''«Црвена Локомотива»''
* 1947: ''«Локомотива»''

== Жетістіктері ==

* Хорватия чемпионатының күміс жүлдегері (2): 2012/13, 2019/20
* Хорватия кубогының финалисі (2): 2012/13, 2019/20
* Югославия чемпионатының қола жүлдегері: 1952

== Атақты ойыншылары ==

* Франьо Андрочец
* Отто Барич
* Отто Бобек
* Звонимир Цимерманчич
* Владимир Чонч
* Альдо Дросина
* Мишо Этлингер

* Владимир Фирм
* Драго Хмелина
* Твртко Кале
* Силвио Марич
* Анте Младинич
* Йосип Оджак

* Иван Ожегович
* Златко Папец
* Ивица Райсс
* Желько Сопич
* Райко Видович
* Божидар Влашич

== Сілтемелер ==

* http://www.nklokomotiva.hr/

{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:1914 жылы құрылған футбол клубтары]]

[[Санат:Хорватия футбол клубтары]]</text>
      <sha1>232i0nafhym5979q8f1ehatgbu2ulu2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шыңғы-Тұра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>652413</id>
    <revision>
      <id>3620837</id>
      <parentid>3619788</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Шыңғы-Тура]] бетін [[Шыңғы-Тұра]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3619788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8085" sha1="knl4ocyvvb0aarijyyr4yeger4nsexi" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Шыңғы-Тура
|сурет         = Caravane Marco Polo.jpg
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = 
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = Ескер жұрты, [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]]
|Қалануы       = 
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 1375 жыл
|Басқаша атаулары = Цимке-Тора, Чингидин, Чимги-Тура, Жанги-тура
|Халық саны    = 
|Қиралды       = 1586 жыл
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Шыңғы-Тура''', кейде '''Тура''' ([[Сыбырлар|сіб.-тат]]''.'' ''Цимкетора; Чингидин; Чингий; Чимги-Тура; Цымге-Тура; Жанги-Тура'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Тюмень'') — [[Алтын Орда]] құрамындағы Түмен ұлысының, кейін [[Әбілхайыр хандығы|«көшпелі өзбектер мемлекетінің»]], [[Ұлы Орда|Ұлы Орданың]], [[Сібір хандығы|Сібір (Түмен) хандығының]] астанасы. Бүгінде  [[Түмен (қала)|Түмен]] қаласындағы «Патша қалашығы» (орыс. «''Царево городище''») атты археологиялық ескерткіш.

==Атауы==

Ғылымға белгілі құжаттарға сәйкес қала алғаш рет Каталон атласында 1375 жылы ''Singuj'' атауымен Түмен уәлаятының&lt;ref&gt;''Зубков К. И.'' Русский путь в Сибирь: (Опыт геополитического анализа) // Верхотурский край в истории России. — Екатеринбург, 1997. — С. 5-6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Шашков А. Т.'' К истории Тайбугидской легенды // V Уральские археографические чтения. — Екатеринбург, 1998. — С. 73.&lt;/ref&gt; орталығы ретінде кездеседі. XVI ғасырдың ортасында құрастырылған карталарда қала ''Түмен'' деп аталады: Антони Видтың картасында (шамамен 1537 жыл) - TYMENWILKY, Августин Хиршфогельдің картасында (1546 жыл) - ''Tumen''. 

Заманауи тарих ғылымында қала атауының пайда болуына қатысты төмендегідей болжамдар кездеседі:
* түркі тілдерінде кездесетін шың/''чинг/шинг'' - «жар»&lt;ref&gt;''Розен М. Ф., Малолетко А. М.'' Географические термины Западной Сибири. — Томск: Том. ун-т, 1986. — С. 181&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Малолетко А. М.'' Палеотопонимика. — Томск: Том ун-т, 1992. — С. 228.&lt;/ref&gt;, яғни &quot;жарда орналасқан, нығайтылған қала&quot;;
* түркінің ''чинг/чынг'' - «ылғал»;
* парсының ''чин'' - өзен, судың көзі;
* фин-угордың ''тим/чим'' - «өзеннің сағасы»;&lt;ref&gt;''Фролов Н.'' Об истории географического названия Тюмень // Сибирское богатство. — Тюмень, 1999. № 1. — С. 215—217.&lt;/ref&gt;
* қимақтың ''шим'' (қыпшақтың ''цым'') - «шым», яғни «шым қала» немесе «шым бекініс».&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ipdn.ru/rics/va/_private/a7/C_143-157-Belich.pdf |title=''Белич И. В.'' К этимологии, семантике и истории происхождения средневекового имени г. Тюмени // Вестник археологии, антропологии и этнографии (издание ИПОС СО РАН), 2007, № 7. — С. 143, 150. |accessdate=2009-07-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150714030554/http://www.ipdn.ru/rics/va/_private/a7/C_143-157-Belich.pdf |archivedate=2015-07-14 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;

==Қаланың тарихы==

===Гүлденуі===

1224 жылы болашақ Алтын Орда, Жошы ұлысы құрылғаннан кейін, оның құрамында астанасы Шыңғы-Тұра қаласы болған Түмен ұлысы пайда болды.

1396-1406 жылдары Әмір Темірден жеңілгеннен кейін осында қашып келген әйгілі Тоқтамыс хан Түмен (Шыңғы-Тұра) ханы атанды.

1428 жылы Шыңғы-Тұра Әбілхайыр хандығының алғашқы астанасына айналды. Алайда 1446 жылы ханның ордасы [[Сығанақ|Сығанаққа]] көшті. Әбілхайырдың өлімінен кейін ноғай мырзаларының қолдауына ие болған [[Ибақ Хан|Ибақ хан]] Түмен хандығындағы билікті басып алды. 1469 жылы майдан даласында жеңіске жеткен Ибақ Көшпелі өзбектер мемлекетінен тәуелсіздік алды. 1480 жылы Алтын Ордаға қарсы күресу үшін ол Мәскеу Ұлы Кінәздігімен одақ құрып, 1481 жылы Ахмет ханды өлтірген. Осыдан кейін Ибақ өзін Ұлы Орданың ханы деп жариялады, ал оның астанасы етіп Шыңғы-Тұра қаласын жариялады. Қала 1481-1495 жылдары Ұлы Орданың астанасы болды (үзілістермен).

Түмен археологы Наталья Петровна Матвеева Шыңғы-Тұра жайлы былай деп жазады:

''«Мұнда олар соғыс жариялап, бейбітшілік орнатты, шетелдік елшілерді қабылдады, сарай қастықтарын тоқыды. Мұнда Бұхара және Самарқанд елшілерінің керуендері келді, елшілік миссиялар келді, исламның уағызшы шейхтері – Шығыс жазуы мен әдебиетінің білгірлері келді. Үш, мүмкін төрт ғасыр ол Батыс Сібірдегі мұсылман мәдениетінің  форпосттарының бірі болды.»''

'''Құлдырауы'''

Ермактың жорығы кезінде қала тоналып, өртеніп кеткен деп есептеледі. Бірақ Шыңғы-Тұраның өртенгенін нақты айту мүмкін емес, өйткені археологиялық қазба жұмыстары жүргізілмеген.

1586 жылы Шыңғы-Тұра орнында Түмен қаласы құрылды. Ал ХХ ғасырда қалашықтың орнында «Тюмень ФК» стадионы салынды, қалашықтың мәдени қабаты құрылыс кезінде келмеске кетті. Түмен археологтары ерлі-зайыпты Н. П. мен А. В. Матвеевтердің айтуынша, Шыңғы-Тұра цитаделі қазіргі Коммуна мен Энгельс көшелерінің орнында болған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Түмен облысы]]</text>
      <sha1>knl4ocyvvb0aarijyyr4yeger4nsexi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620839</id>
      <parentid>3620837</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;[[Шыңғы-Тұра]]&quot; бетін қорғады ([Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі))</comment>
      <origin>3619788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8085" sha1="knl4ocyvvb0aarijyyr4yeger4nsexi" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Шыңғы-Тура
|сурет         = Caravane Marco Polo.jpg
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = 
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = Ескер жұрты, [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]]
|Қалануы       = 
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 1375 жыл
|Басқаша атаулары = Цимке-Тора, Чингидин, Чимги-Тура, Жанги-тура
|Халық саны    = 
|Қиралды       = 1586 жыл
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Шыңғы-Тура''', кейде '''Тура''' ([[Сыбырлар|сіб.-тат]]''.'' ''Цимкетора; Чингидин; Чингий; Чимги-Тура; Цымге-Тура; Жанги-Тура'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Тюмень'') — [[Алтын Орда]] құрамындағы Түмен ұлысының, кейін [[Әбілхайыр хандығы|«көшпелі өзбектер мемлекетінің»]], [[Ұлы Орда|Ұлы Орданың]], [[Сібір хандығы|Сібір (Түмен) хандығының]] астанасы. Бүгінде  [[Түмен (қала)|Түмен]] қаласындағы «Патша қалашығы» (орыс. «''Царево городище''») атты археологиялық ескерткіш.

==Атауы==

Ғылымға белгілі құжаттарға сәйкес қала алғаш рет Каталон атласында 1375 жылы ''Singuj'' атауымен Түмен уәлаятының&lt;ref&gt;''Зубков К. И.'' Русский путь в Сибирь: (Опыт геополитического анализа) // Верхотурский край в истории России. — Екатеринбург, 1997. — С. 5-6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Шашков А. Т.'' К истории Тайбугидской легенды // V Уральские археографические чтения. — Екатеринбург, 1998. — С. 73.&lt;/ref&gt; орталығы ретінде кездеседі. XVI ғасырдың ортасында құрастырылған карталарда қала ''Түмен'' деп аталады: Антони Видтың картасында (шамамен 1537 жыл) - TYMENWILKY, Августин Хиршфогельдің картасында (1546 жыл) - ''Tumen''. 

Заманауи тарих ғылымында қала атауының пайда болуына қатысты төмендегідей болжамдар кездеседі:
* түркі тілдерінде кездесетін шың/''чинг/шинг'' - «жар»&lt;ref&gt;''Розен М. Ф., Малолетко А. М.'' Географические термины Западной Сибири. — Томск: Том. ун-т, 1986. — С. 181&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Малолетко А. М.'' Палеотопонимика. — Томск: Том ун-т, 1992. — С. 228.&lt;/ref&gt;, яғни &quot;жарда орналасқан, нығайтылған қала&quot;;
* түркінің ''чинг/чынг'' - «ылғал»;
* парсының ''чин'' - өзен, судың көзі;
* фин-угордың ''тим/чим'' - «өзеннің сағасы»;&lt;ref&gt;''Фролов Н.'' Об истории географического названия Тюмень // Сибирское богатство. — Тюмень, 1999. № 1. — С. 215—217.&lt;/ref&gt;
* қимақтың ''шим'' (қыпшақтың ''цым'') - «шым», яғни «шым қала» немесе «шым бекініс».&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ipdn.ru/rics/va/_private/a7/C_143-157-Belich.pdf |title=''Белич И. В.'' К этимологии, семантике и истории происхождения средневекового имени г. Тюмени // Вестник археологии, антропологии и этнографии (издание ИПОС СО РАН), 2007, № 7. — С. 143, 150. |accessdate=2009-07-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150714030554/http://www.ipdn.ru/rics/va/_private/a7/C_143-157-Belich.pdf |archivedate=2015-07-14 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;

==Қаланың тарихы==

===Гүлденуі===

1224 жылы болашақ Алтын Орда, Жошы ұлысы құрылғаннан кейін, оның құрамында астанасы Шыңғы-Тұра қаласы болған Түмен ұлысы пайда болды.

1396-1406 жылдары Әмір Темірден жеңілгеннен кейін осында қашып келген әйгілі Тоқтамыс хан Түмен (Шыңғы-Тұра) ханы атанды.

1428 жылы Шыңғы-Тұра Әбілхайыр хандығының алғашқы астанасына айналды. Алайда 1446 жылы ханның ордасы [[Сығанақ|Сығанаққа]] көшті. Әбілхайырдың өлімінен кейін ноғай мырзаларының қолдауына ие болған [[Ибақ Хан|Ибақ хан]] Түмен хандығындағы билікті басып алды. 1469 жылы майдан даласында жеңіске жеткен Ибақ Көшпелі өзбектер мемлекетінен тәуелсіздік алды. 1480 жылы Алтын Ордаға қарсы күресу үшін ол Мәскеу Ұлы Кінәздігімен одақ құрып, 1481 жылы Ахмет ханды өлтірген. Осыдан кейін Ибақ өзін Ұлы Орданың ханы деп жариялады, ал оның астанасы етіп Шыңғы-Тұра қаласын жариялады. Қала 1481-1495 жылдары Ұлы Орданың астанасы болды (үзілістермен).

Түмен археологы Наталья Петровна Матвеева Шыңғы-Тұра жайлы былай деп жазады:

''«Мұнда олар соғыс жариялап, бейбітшілік орнатты, шетелдік елшілерді қабылдады, сарай қастықтарын тоқыды. Мұнда Бұхара және Самарқанд елшілерінің керуендері келді, елшілік миссиялар келді, исламның уағызшы шейхтері – Шығыс жазуы мен әдебиетінің білгірлері келді. Үш, мүмкін төрт ғасыр ол Батыс Сібірдегі мұсылман мәдениетінің  форпосттарының бірі болды.»''

'''Құлдырауы'''

Ермактың жорығы кезінде қала тоналып, өртеніп кеткен деп есептеледі. Бірақ Шыңғы-Тұраның өртенгенін нақты айту мүмкін емес, өйткені археологиялық қазба жұмыстары жүргізілмеген.

1586 жылы Шыңғы-Тұра орнында Түмен қаласы құрылды. Ал ХХ ғасырда қалашықтың орнында «Тюмень ФК» стадионы салынды, қалашықтың мәдени қабаты құрылыс кезінде келмеске кетті. Түмен археологтары ерлі-зайыпты Н. П. мен А. В. Матвеевтердің айтуынша, Шыңғы-Тұра цитаделі қазіргі Коммуна мен Энгельс көшелерінің орнында болған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Түмен облысы]]</text>
      <sha1>knl4ocyvvb0aarijyyr4yeger4nsexi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621032</id>
      <parentid>3620839</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:50:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8061" sha1="f26m1cxv0iyqwf08zp1meq5r4piblcj" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Шыңғы-Тура
|сурет         = Caravane Marco Polo.jpg
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = 
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = Ескер жұрты, [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]]
|Қалануы       = 
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 1375 жыл
|Басқаша атаулары = Цимке-Тора, Чингидин, Чимги-Тура, Жанги-тура
|Халық саны    = 
|Қиралды       = 1586 жыл
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Шыңғы-Тура''', кейде '''Тура''' ([[Сыбырлар|сіб.-тат]]''.'' ''Цимкетора; Чингидин; Чингий; Чимги-Тура; Цымге-Тура; Жанги-Тура'', {{lang-ru|Тюмень}}) — [[Алтын Орда]] құрамындағы Түмен ұлысының, кейін [[Әбілхайыр хандығы|«көшпелі өзбектер мемлекетінің»]], [[Ұлы Орда|Ұлы Орданың]], [[Сібір хандығы|Сібір (Түмен) хандығының]] астанасы. Бүгінде  [[Түмен (қала)|Түмен]] қаласындағы «Патша қалашығы» (орыс. «''Царево городище''») атты археологиялық ескерткіш.

==Атауы==

Ғылымға белгілі құжаттарға сәйкес қала алғаш рет Каталон атласында 1375 жылы ''Singuj'' атауымен Түмен уәлаятының&lt;ref&gt;''Зубков К. И.'' Русский путь в Сибирь: (Опыт геополитического анализа) // Верхотурский край в истории России. — Екатеринбург, 1997. — С. 5-6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Шашков А. Т.'' К истории Тайбугидской легенды // V Уральские археографические чтения. — Екатеринбург, 1998. — С. 73.&lt;/ref&gt; орталығы ретінде кездеседі. XVI ғасырдың ортасында құрастырылған карталарда қала ''Түмен'' деп аталады: Антони Видтың картасында (шамамен 1537 жыл) - TYMENWILKY, Августин Хиршфогельдің картасында (1546 жыл) - ''Tumen''. 

Заманауи тарих ғылымында қала атауының пайда болуына қатысты төмендегідей болжамдар кездеседі:
* түркі тілдерінде кездесетін шың/''чинг/шинг'' - «жар»&lt;ref&gt;''Розен М. Ф., Малолетко А. М.'' Географические термины Западной Сибири. — Томск: Том. ун-т, 1986. — С. 181&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Малолетко А. М.'' Палеотопонимика. — Томск: Том ун-т, 1992. — С. 228.&lt;/ref&gt;, яғни &quot;жарда орналасқан, нығайтылған қала&quot;;
* түркінің ''чинг/чынг'' - «ылғал»;
* парсының ''чин'' - өзен, судың көзі;
* фин-угордың ''тим/чим'' - «өзеннің сағасы»;&lt;ref&gt;''Фролов Н.'' Об истории географического названия Тюмень // Сибирское богатство. — Тюмень, 1999. № 1. — С. 215—217.&lt;/ref&gt;
* қимақтың ''шим'' (қыпшақтың ''цым'') - «шым», яғни «шым қала» немесе «шым бекініс».&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ipdn.ru/rics/va/_private/a7/C_143-157-Belich.pdf |title=''Белич И. В.'' К этимологии, семантике и истории происхождения средневекового имени г. Тюмени // Вестник археологии, антропологии и этнографии (издание ИПОС СО РАН), 2007, № 7. — С. 143, 150. |accessdate=2009-07-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150714030554/http://www.ipdn.ru/rics/va/_private/a7/C_143-157-Belich.pdf |archivedate=2015-07-14 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;

==Қаланың тарихы==

===Гүлденуі===

1224 жылы болашақ Алтын Орда, Жошы ұлысы құрылғаннан кейін, оның құрамында астанасы Шыңғы-Тұра қаласы болған Түмен ұлысы пайда болды.

1396-1406 жылдары Әмір Темірден жеңілгеннен кейін осында қашып келген әйгілі Тоқтамыс хан Түмен (Шыңғы-Тұра) ханы атанды.

1428 жылы Шыңғы-Тұра Әбілхайыр хандығының алғашқы астанасына айналды. Алайда 1446 жылы ханның ордасы [[Сығанақ|Сығанаққа]] көшті. Әбілхайырдың өлімінен кейін ноғай мырзаларының қолдауына ие болған [[Ибақ Хан|Ибақ хан]] Түмен хандығындағы билікті басып алды. 1469 жылы майдан даласында жеңіске жеткен Ибақ Көшпелі өзбектер мемлекетінен тәуелсіздік алды. 1480 жылы Алтын Ордаға қарсы күресу үшін ол Мәскеу Ұлы Кінәздігімен одақ құрып, 1481 жылы Ахмет ханды өлтірген. Осыдан кейін Ибақ өзін Ұлы Орданың ханы деп жариялады, ал оның астанасы етіп Шыңғы-Тұра қаласын жариялады. Қала 1481-1495 жылдары Ұлы Орданың астанасы болды (үзілістермен).

Түмен археологы Наталья Петровна Матвеева Шыңғы-Тұра жайлы былай деп жазады:

''«Мұнда олар соғыс жариялап, бейбітшілік орнатты, шетелдік елшілерді қабылдады, сарай қастықтарын тоқыды. Мұнда Бұхара және Самарқанд елшілерінің керуендері келді, елшілік миссиялар келді, исламның уағызшы шейхтері – Шығыс жазуы мен әдебиетінің білгірлері келді. Үш, мүмкін төрт ғасыр ол Батыс Сібірдегі мұсылман мәдениетінің  форпосттарының бірі болды.»''

'''Құлдырауы'''

Ермактың жорығы кезінде қала тоналып, өртеніп кеткен деп есептеледі. Бірақ Шыңғы-Тұраның өртенгенін нақты айту мүмкін емес, өйткені археологиялық қазба жұмыстары жүргізілмеген.

1586 жылы Шыңғы-Тұра орнында Түмен қаласы құрылды. Ал ХХ ғасырда қалашықтың орнында «Тюмень ФК» стадионы салынды, қалашықтың мәдени қабаты құрылыс кезінде келмеске кетті. Түмен археологтары ерлі-зайыпты Н. П. мен А. В. Матвеевтердің айтуынша, Шыңғы-Тұра цитаделі қазіргі Коммуна мен Энгельс көшелерінің орнында болған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Түмен облысы]]</text>
      <sha1>f26m1cxv0iyqwf08zp1meq5r4piblcj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ескер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>652461</id>
    <revision>
      <id>3620914</id>
      <parentid>3585024</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Ескер (ортағасырлық қала)]] бетін [[Ескер]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3585024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8474" sha1="kgbd9qlc2wq5vyjvo8bkcnh6aarbpr0" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Ескер
|сурет         = 
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = Көшім қалашығы. Ремезовтың «Сібірдің хорографиялық кітабы»
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = Ескер жұрты, [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]]
|Қалануы       = 
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 1367 жыл
|Басқаша атаулары = Сибир, Сибер, Қашлық, Көшім қалашығы
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVII ғ.
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Ескер''', кейде '''Көшім қалашығы, Қашлық, Сібір''' (''[[сыбырлар|сіб.-тат.]]'' Сибир, Ескер, ''[[татар тілі|тат.]]'' Искәр, ''[[орыс тілі|орыс.]]'' Кучюмово городище) — ортағасырлық қала, Ескер жұртының, кейіннен [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] астанасы. Қазіргі [[Ресей|Ресей Федерациясындағы]] Тобольск қаласынан 17 шақырым қашықтықта, [[Ертіс|Ертістің]] оң жақ жағалауында Сибирка өзеніне құятын жерінде орналасқан. Бүгінде «Көшім қалашығы» деп аталатын археологиялық ескерткіш орны. 

== Тарихы ==

Ескер қаласы моңғол шапқыншылығына дейін пайда болды. XIII ғасырдың басына қарай қала ірі қоныс орнына айналды. Кей деректердің мәлімдеуінше, [[Шыңғыс хан]] Қашлықты 1224 жылы өзге иеліктермен қоса [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] құрамына қосты. Ш. Марджанидің тұжырымына сәйкес XIII ғасырда Қашлықта Жошының бесінші ұлы Шибанның ордасы орналасқан. Қала алғаш рет ''Sebur'' атауымен ағайынды Франциско және Доменико Пиццаганилердің 1367 жылғы картасында аталып өтті. 1375 жылы тура сол атаумен Каталон атласында кездеседі.
Сібір хандығында қоныстанған халықтардың алуан түрлілігі қала атауына әсер етті:
* Кашлык (түркі) - бекініс, нығайтылған елді-мекен. Сібір татарларының тілінде «Кышлык» сөзі «қысқы» немесе «қыстау» мағынасында қолданылады.
* Искер (об-угор) - ''ийс'' - «ескі» және ''кер (кар)'' - «қала» мағынасында. Мысалы, Сыктывкар, Кудымкар және т.б.
* Сибир - моңғолдың ''сибэр'' - «таза», «әдемі» немесе ''шибир'' - «батпақ» сөздерінен.
1582 жылдың 26 қазанында қаланы [[Көшім хан|Көшім ханның]] әскерін талқандаған атаман [[Ермак]] басып алды. Ермактың өлімінен кейін Қазақ хандығынан қолдау тапқан тайбұғалық Сейіт-Ахмет (Сейтек, Сейдақ) Қашлықта өз билігін орнатуды көздеді. Алайда, [[Сейтек (Сібір хандығы)|Сейіт-Ахмет]] пен «[[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасының]] ханзадасы» Ораз Мұхаммед 1588 жылы тұтқынға түсуі қаланың дағдарысы мен құлдырауына алып келді.

== Зерттеу жұмыстары ==

Қалашықтың тұңғыш сипаттасы 1675 жылға сәйкес келеді. Ал 1703 жылы археологиялық ескерткіштің сұлбасы дайындалды. Қалашықтың аумағындағы бұйымдар мен заттарды тобылдық суретші әрі өлкетанушы М.С. Знаменкий жинақтай бастады. 1880-ші жылдардың ортасында жүргізілген қазба жұмыстарынң қорытындысы бойынша табылған заттар Знаменскийдің өлімінен кейін сатылып, Фин ұлттық мұражайына түскен. Ескерде табылған заттардың бір бөлігі Тобыл губернилық мұражайында жинақтала бастады. 1915 жылдың мамырында В.Н. Пигнатти бастаған қазба жұмыстарының нәтижесі бойынша мұражай 334 данамен толықты. Ескер туралы ғылыми түсінікті қалыптастырудың келесі кезеңі Б.Б. Овчинникованың 1968 жылғы және А.П. Зыковтың 1988, 1993 дылдары жүргізген қазба жұмыстарымен байланысты. Алайда, табылған заттардың саны ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы табылған заттармен салыстырғанда әлдеқайда аз болды.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |[[File:CEM-15-Asia-Mercator-1595-Russia-2533.jpg|thumb|left|Меркатордың картасындағы Сібір иелігі мен Сібір қаласы (''Sibier'')]]
 |[[File: Caravane Marco Polo.jpg|left|thumb|Каталон атласындағы ''Sebur'' қаласы (1375)]]
 |[[File: Көшім қалашығы.jpg|left|thumb|С.У. Ремезовтың атласындағы Көшім қалашығы (Ескер)]]
 |}

== Дереккөздер ==

* ''Адамов А. А.'' Кучумово городище – столичный город в Сибири или исторический миф (археологические факты и исторические предположения) // Золотоордынское обозрение. – 2021. – Т. 9, № 2. – C. 359–373. – DOI: 10.22378/2313-6197.2021-9-2.359-373.
* ''Атласи Х.'' [http://protatar.narod.ru/Kitaplar/HadiAtlasi/SibHis14.html#141 История Сибири. — С. 43.]
* ''Зыков А. П., Косинцев П. А., Трепавлов В. В.'' Город Сибир – городище Искер (историко-археологическое исследование). – М. : Наука : Восточная литература, 2017. – 456 с. 
* Искер — столица Сибирского ханства / Исхаков Д.М. Казань: Ин-т истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. 228 с. 
* ''Левашова В. П.'' О городищах Сибирского юрта // Советская археология, 1950. № 13. — Стр. 341—351.
* ''Маслюженко Д. Н., Татауров С. Ф.'' Искер как мифологема в изучении истории Сибирского ханства // Золотоордынское обозрение. – 2015. – № 4. – С. 135–150. 
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. – Изд. 2-е, доп. – М. : Восточная литература РАН, 1999. – Т. 1. – 630 с. 
* ''Татауров С. Ф., Татауров Ф. С.'' Археологические коллекции с Искера: новый взгляд на памятник // Вестник археологии, антропологии и этнографии. – 2016. – № 2 (33). – С. 75–85. – DOI: 10.20874/2071-0437-2016-33-2-077-085. 

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Түмен облысы]]</text>
      <sha1>kgbd9qlc2wq5vyjvo8bkcnh6aarbpr0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620916</id>
      <parentid>3620914</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:05:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;[[Ескер]]&quot; бетін қорғады ([Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі))</comment>
      <origin>3585024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8474" sha1="kgbd9qlc2wq5vyjvo8bkcnh6aarbpr0" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Ескер
|сурет         = 
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = Көшім қалашығы. Ремезовтың «Сібірдің хорографиялық кітабы»
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = Ескер жұрты, [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]]
|Қалануы       = 
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 1367 жыл
|Басқаша атаулары = Сибир, Сибер, Қашлық, Көшім қалашығы
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVII ғ.
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Ескер''', кейде '''Көшім қалашығы, Қашлық, Сібір''' (''[[сыбырлар|сіб.-тат.]]'' Сибир, Ескер, ''[[татар тілі|тат.]]'' Искәр, ''[[орыс тілі|орыс.]]'' Кучюмово городище) — ортағасырлық қала, Ескер жұртының, кейіннен [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] астанасы. Қазіргі [[Ресей|Ресей Федерациясындағы]] Тобольск қаласынан 17 шақырым қашықтықта, [[Ертіс|Ертістің]] оң жақ жағалауында Сибирка өзеніне құятын жерінде орналасқан. Бүгінде «Көшім қалашығы» деп аталатын археологиялық ескерткіш орны. 

== Тарихы ==

Ескер қаласы моңғол шапқыншылығына дейін пайда болды. XIII ғасырдың басына қарай қала ірі қоныс орнына айналды. Кей деректердің мәлімдеуінше, [[Шыңғыс хан]] Қашлықты 1224 жылы өзге иеліктермен қоса [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] құрамына қосты. Ш. Марджанидің тұжырымына сәйкес XIII ғасырда Қашлықта Жошының бесінші ұлы Шибанның ордасы орналасқан. Қала алғаш рет ''Sebur'' атауымен ағайынды Франциско және Доменико Пиццаганилердің 1367 жылғы картасында аталып өтті. 1375 жылы тура сол атаумен Каталон атласында кездеседі.
Сібір хандығында қоныстанған халықтардың алуан түрлілігі қала атауына әсер етті:
* Кашлык (түркі) - бекініс, нығайтылған елді-мекен. Сібір татарларының тілінде «Кышлык» сөзі «қысқы» немесе «қыстау» мағынасында қолданылады.
* Искер (об-угор) - ''ийс'' - «ескі» және ''кер (кар)'' - «қала» мағынасында. Мысалы, Сыктывкар, Кудымкар және т.б.
* Сибир - моңғолдың ''сибэр'' - «таза», «әдемі» немесе ''шибир'' - «батпақ» сөздерінен.
1582 жылдың 26 қазанында қаланы [[Көшім хан|Көшім ханның]] әскерін талқандаған атаман [[Ермак]] басып алды. Ермактың өлімінен кейін Қазақ хандығынан қолдау тапқан тайбұғалық Сейіт-Ахмет (Сейтек, Сейдақ) Қашлықта өз билігін орнатуды көздеді. Алайда, [[Сейтек (Сібір хандығы)|Сейіт-Ахмет]] пен «[[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасының]] ханзадасы» Ораз Мұхаммед 1588 жылы тұтқынға түсуі қаланың дағдарысы мен құлдырауына алып келді.

== Зерттеу жұмыстары ==

Қалашықтың тұңғыш сипаттасы 1675 жылға сәйкес келеді. Ал 1703 жылы археологиялық ескерткіштің сұлбасы дайындалды. Қалашықтың аумағындағы бұйымдар мен заттарды тобылдық суретші әрі өлкетанушы М.С. Знаменкий жинақтай бастады. 1880-ші жылдардың ортасында жүргізілген қазба жұмыстарынң қорытындысы бойынша табылған заттар Знаменскийдің өлімінен кейін сатылып, Фин ұлттық мұражайына түскен. Ескерде табылған заттардың бір бөлігі Тобыл губернилық мұражайында жинақтала бастады. 1915 жылдың мамырында В.Н. Пигнатти бастаған қазба жұмыстарының нәтижесі бойынша мұражай 334 данамен толықты. Ескер туралы ғылыми түсінікті қалыптастырудың келесі кезеңі Б.Б. Овчинникованың 1968 жылғы және А.П. Зыковтың 1988, 1993 дылдары жүргізген қазба жұмыстарымен байланысты. Алайда, табылған заттардың саны ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы табылған заттармен салыстырғанда әлдеқайда аз болды.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |[[File:CEM-15-Asia-Mercator-1595-Russia-2533.jpg|thumb|left|Меркатордың картасындағы Сібір иелігі мен Сібір қаласы (''Sibier'')]]
 |[[File: Caravane Marco Polo.jpg|left|thumb|Каталон атласындағы ''Sebur'' қаласы (1375)]]
 |[[File: Көшім қалашығы.jpg|left|thumb|С.У. Ремезовтың атласындағы Көшім қалашығы (Ескер)]]
 |}

== Дереккөздер ==

* ''Адамов А. А.'' Кучумово городище – столичный город в Сибири или исторический миф (археологические факты и исторические предположения) // Золотоордынское обозрение. – 2021. – Т. 9, № 2. – C. 359–373. – DOI: 10.22378/2313-6197.2021-9-2.359-373.
* ''Атласи Х.'' [http://protatar.narod.ru/Kitaplar/HadiAtlasi/SibHis14.html#141 История Сибири. — С. 43.]
* ''Зыков А. П., Косинцев П. А., Трепавлов В. В.'' Город Сибир – городище Искер (историко-археологическое исследование). – М. : Наука : Восточная литература, 2017. – 456 с. 
* Искер — столица Сибирского ханства / Исхаков Д.М. Казань: Ин-т истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. 228 с. 
* ''Левашова В. П.'' О городищах Сибирского юрта // Советская археология, 1950. № 13. — Стр. 341—351.
* ''Маслюженко Д. Н., Татауров С. Ф.'' Искер как мифологема в изучении истории Сибирского ханства // Золотоордынское обозрение. – 2015. – № 4. – С. 135–150. 
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. – Изд. 2-е, доп. – М. : Восточная литература РАН, 1999. – Т. 1. – 630 с. 
* ''Татауров С. Ф., Татауров Ф. С.'' Археологические коллекции с Искера: новый взгляд на памятник // Вестник археологии, антропологии и этнографии. – 2016. – № 2 (33). – С. 75–85. – DOI: 10.20874/2071-0437-2016-33-2-077-085. 

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Түмен облысы]]</text>
      <sha1>kgbd9qlc2wq5vyjvo8bkcnh6aarbpr0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621011</id>
      <parentid>3620916</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8465" sha1="imwm3ckulnh05ql37v3rmqgrl4yttsy" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Ескер
|сурет         = 
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = Көшім қалашығы. Ремезовтың «Сібірдің хорографиялық кітабы»
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = Ескер жұрты, [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]]
|Қалануы       = 
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 1367 жыл
|Басқаша атаулары = Сибир, Сибер, Қашлық, Көшім қалашығы
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVII ғ.
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Ескер''', кейде '''Көшім қалашығы, Қашлық, Сібір''' (''[[сыбырлар|сіб.-тат.]]'' Сибир, Ескер, ''[[татар тілі|тат.]]'' Искәр, ''[[орыс тілі|орыс.]]'' Кучюмово городище) — ортағасырлық қала, Ескер жұртының, кейіннен [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] астанасы. Қазіргі [[Ресей|Ресей Федерациясындағы]] Тобольск қаласынан 17 шақырым қашықтықта, [[Ертіс|Ертістің]] оң жақ жағалауында Сибирка өзеніне құятын жерінде орналасқан. Бүгінде «Көшім қалашығы» деп аталатын археологиялық ескерткіш орны. 

== Тарихы ==

Ескер қаласы моңғол шапқыншылығына дейін пайда болды. XIII ғасырдың басына қарай қала ірі қоныс орнына айналды. Кей деректердің мәлімдеуінше, [[Шыңғыс хан]] Қашлықты 1224 жылы өзге иеліктермен қоса [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] құрамына қосты. Ш. Марджанидің тұжырымына сәйкес XIII ғасырда Қашлықта Жошының бесінші ұлы Шибанның ордасы орналасқан. Қала алғаш рет ''Sebur'' атауымен ағайынды Франциско және Доменико Пиццаганилердің 1367 жылғы картасында аталып өтті. 1375 жылы тура сол атаумен Каталон атласында кездеседі.
Сібір хандығында қоныстанған халықтардың алуан түрлілігі қала атауына әсер етті:
* Кашлык (түркі) - бекініс, нығайтылған елді-мекен. Сібір татарларының тілінде «Кышлык» сөзі «қысқы» немесе «қыстау» мағынасында қолданылады.
* Искер (об-угор) - ''ийс'' - «ескі» және ''кер (кар)'' - «қала» мағынасында. Мысалы, Сыктывкар, Кудымкар және т.б.
* Сибир - моңғолдың ''сибэр'' - «таза», «әдемі» немесе ''шибир'' - «батпақ» сөздерінен.
1582 жылдың 26 қазанында қаланы [[Көшім хан|Көшім ханның]] әскерін талқандаған атаман [[Ермак]] басып алды. Ермактың өлімінен кейін Қазақ хандығынан қолдау тапқан тайбұғалық Сейіт-Ахмет (Сейтек, Сейдақ) Қашлықта өз билігін орнатуды көздеді. Алайда, [[Сейтек (Сібір хандығы)|Сейіт-Ахмет]] пен «[[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасының]] ханзадасы» Ораз Мұхаммед 1588 жылы тұтқынға түсуі қаланың дағдарысы мен құлдырауына алып келді.

== Зерттеу жұмыстары ==

Қалашықтың тұңғыш сипаттасы 1675 жылға сәйкес келеді. Ал 1703 жылы археологиялық ескерткіштің сұлбасы дайындалды. Қалашықтың аумағындағы бұйымдар мен заттарды тобылдық суретші әрі өлкетанушы М.С. Знаменкий жинақтай бастады. 1880-ші жылдардың ортасында жүргізілген қазба жұмыстарынң қорытындысы бойынша табылған заттар Знаменскийдің өлімінен кейін сатылып, Фин ұлттық мұражайына түскен. Ескерде табылған заттардың бір бөлігі Тобыл губернилық мұражайында жинақтала бастады. 1915 жылдың мамырында В.Н. Пигнатти бастаған қазба жұмыстарының нәтижесі бойынша мұражай 334 данамен толықты. Ескер туралы ғылыми түсінікті қалыптастырудың келесі кезеңі Б.Б. Овчинникованың 1968 жылғы және А.П. Зыковтың 1988, 1993 дылдары жүргізген қазба жұмыстарымен байланысты. Алайда, табылған заттардың саны ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы табылған заттармен салыстырғанда әлдеқайда аз болды.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |[[File:CEM-15-Asia-Mercator-1595-Russia-2533.jpg|thumb|left|Меркатордың картасындағы Сібір иелігі мен Сібір қаласы (''Sibier'')]]
 |[[File: Caravane Marco Polo.jpg|left|thumb|Каталон атласындағы ''Sebur'' қаласы (1375)]]
 |[[File: Көшім қалашығы.jpg|left|thumb|С.У. Ремезовтың атласындағы Көшім қалашығы (Ескер)]]
 |}

== Әдебиет ==
* ''Адамов А. А.'' Кучумово городище – столичный город в Сибири или исторический миф (археологические факты и исторические предположения) // Золотоордынское обозрение. – 2021. – Т. 9, № 2. – C. 359–373. – DOI: 10.22378/2313-6197.2021-9-2.359-373.
* ''Атласи Х.'' [http://protatar.narod.ru/Kitaplar/HadiAtlasi/SibHis14.html#141 История Сибири. — С. 43.]
* ''Зыков А. П., Косинцев П. А., Трепавлов В. В.'' Город Сибир – городище Искер (историко-археологическое исследование). – М. : Наука : Восточная литература, 2017. – 456 с. 
* Искер — столица Сибирского ханства / Исхаков Д.М. Казань: Ин-т истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. 228 с. 
* ''Левашова В. П.'' О городищах Сибирского юрта // Советская археология, 1950. № 13. — Стр. 341—351.
* ''Маслюженко Д. Н., Татауров С. Ф.'' Искер как мифологема в изучении истории Сибирского ханства // Золотоордынское обозрение. – 2015. – № 4. – С. 135–150. 
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. – Изд. 2-е, доп. – М. : Восточная литература РАН, 1999. – Т. 1. – 630 с. 
* ''Татауров С. Ф., Татауров Ф. С.'' Археологические коллекции с Искера: новый взгляд на памятник // Вестник археологии, антропологии и этнографии. – 2016. – № 2 (33). – С. 75–85. – DOI: 10.20874/2071-0437-2016-33-2-077-085. 

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Түмен облысы]]</text>
      <sha1>imwm3ckulnh05ql37v3rmqgrl4yttsy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621013</id>
      <parentid>3621011</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8447" sha1="56drwhjrdxzqtvshxgb14grcqds2j4p" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Ескер
|сурет         = 
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = Көшім қалашығы. Ремезовтың «Сібірдің хорографиялық кітабы»
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = Ескер жұрты, [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]]
|Қалануы       = 
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 1367 жыл
|Басқаша атаулары = Сибир, Сибер, Қашлық, Көшім қалашығы
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVII ғасыр
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Ескер''', кейде '''Көшім қалашығы, Қашлық, Сібір''' (''[[сыбырлар|сіб.-тат.]]'' Сибир, Ескер, ''[[татар тілі|тат.]]'' Искәр, {{lang-ru|Кучюмово городище}}) — ортағасырлық қала, Ескер жұртының, кейіннен [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] астанасы. Қазіргі [[Ресей|Ресей Федерациясындағы]] Тобольск қаласынан 17 шақырым қашықтықта, [[Ертіс|Ертістің]] оң жақ жағалауында Сибирка өзеніне құятын жерінде орналасқан. Бүгінде «Көшім қалашығы» деп аталатын археологиялық ескерткіш орны.

== Тарихы ==

Ескер қаласы моңғол шапқыншылығына дейін пайда болды. XIII ғасырдың басына қарай қала ірі қоныс орнына айналды. Кей деректердің мәлімдеуінше, [[Шыңғыс хан]] Қашлықты 1224 жылы өзге иеліктермен қоса [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] құрамына қосты. Ш. Марджанидің тұжырымына сәйкес XIII ғасырда Қашлықта Жошының бесінші ұлы Шибанның ордасы орналасқан. Қала алғаш рет ''Sebur'' атауымен ағайынды Франциско және Доменико Пиццаганилердің 1367 жылғы картасында аталып өтті. 1375 жылы тура сол атаумен Каталон атласында кездеседі.
Сібір хандығында қоныстанған халықтардың алуан түрлілігі қала атауына әсер етті:
* Кашлык (түркі) - бекініс, нығайтылған елді-мекен. Сібір татарларының тілінде «Кышлык» сөзі «қысқы» немесе «қыстау» мағынасында қолданылады.
* Искер (об-угор) - ''ийс'' - «ескі» және ''кер (кар)'' - «қала» мағынасында. Мысалы, Сыктывкар, Кудымкар және т.б.
* Сибир - моңғолдың ''сибэр'' - «таза», «әдемі» немесе ''шибир'' - «батпақ» сөздерінен.
1582 жылдың 26 қазанында қаланы [[Көшім хан|Көшім ханның]] әскерін талқандаған атаман [[Ермак]] басып алды. Ермактың өлімінен кейін Қазақ хандығынан қолдау тапқан тайбұғалық Сейіт-Ахмет (Сейтек, Сейдақ) Қашлықта өз билігін орнатуды көздеді. Алайда, [[Сейтек (Сібір хандығы)|Сейіт-Ахмет]] пен «[[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасының]] ханзадасы» Ораз Мұхаммед 1588 жылы тұтқынға түсуі қаланың дағдарысы мен құлдырауына алып келді.

== Зерттеу жұмыстары ==

Қалашықтың тұңғыш сипаттасы 1675 жылға сәйкес келеді. Ал 1703 жылы археологиялық ескерткіштің сұлбасы дайындалды. Қалашықтың аумағындағы бұйымдар мен заттарды тобылдық суретші әрі өлкетанушы М.С. Знаменкий жинақтай бастады. 1880-ші жылдардың ортасында жүргізілген қазба жұмыстарынң қорытындысы бойынша табылған заттар Знаменскийдің өлімінен кейін сатылып, Фин ұлттық мұражайына түскен. Ескерде табылған заттардың бір бөлігі Тобыл губернилық мұражайында жинақтала бастады. 1915 жылдың мамырында В.Н. Пигнатти бастаған қазба жұмыстарының нәтижесі бойынша мұражай 334 данамен толықты. Ескер туралы ғылыми түсінікті қалыптастырудың келесі кезеңі Б.Б. Овчинникованың 1968 жылғы және А.П. Зыковтың 1988, 1993 дылдары жүргізген қазба жұмыстарымен байланысты. Алайда, табылған заттардың саны ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы табылған заттармен салыстырғанда әлдеқайда аз болды.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |[[File:CEM-15-Asia-Mercator-1595-Russia-2533.jpg|thumb|left|Меркатордың картасындағы Сібір иелігі мен Сібір қаласы (''Sibier'')]]
 |[[File: Caravane Marco Polo.jpg|left|thumb|Каталон атласындағы ''Sebur'' қаласы (1375)]]
 |[[File: Көшім қалашығы.jpg|left|thumb|С.У. Ремезовтың атласындағы Көшім қалашығы (Ескер)]]
 |}

== Әдебиет ==
* ''Адамов А. А.'' Кучумово городище – столичный город в Сибири или исторический миф (археологические факты и исторические предположения) // Золотоордынское обозрение. – 2021. – Т. 9, № 2. – C. 359–373. – DOI: 10.22378/2313-6197.2021-9-2.359-373.
* ''Атласи Х.'' [http://protatar.narod.ru/Kitaplar/HadiAtlasi/SibHis14.html#141 История Сибири. — С. 43.]
* ''Зыков А. П., Косинцев П. А., Трепавлов В. В.'' Город Сибир – городище Искер (историко-археологическое исследование). – М. : Наука : Восточная литература, 2017. – 456 с. 
* Искер — столица Сибирского ханства / Исхаков Д.М. Казань: Ин-т истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. 228 с. 
* ''Левашова В. П.'' О городищах Сибирского юрта // Советская археология, 1950. № 13. — Стр. 341—351.
* ''Маслюженко Д. Н., Татауров С. Ф.'' Искер как мифологема в изучении истории Сибирского ханства // Золотоордынское обозрение. – 2015. – № 4. – С. 135–150. 
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. – Изд. 2-е, доп. – М. : Восточная литература РАН, 1999. – Т. 1. – 630 с. 
* ''Татауров С. Ф., Татауров Ф. С.'' Археологические коллекции с Искера: новый взгляд на памятник // Вестник археологии, антропологии и этнографии. – 2016. – № 2 (33). – С. 75–85. – DOI: 10.20874/2071-0437-2016-33-2-077-085. 

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Түмен облысы]]</text>
      <sha1>56drwhjrdxzqtvshxgb14grcqds2j4p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621016</id>
      <parentid>3621013</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:42:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8411" sha1="bouglnhzuzhn23wjo6hpx7fkhj5f25o" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Ескер
|сурет         = 
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = Көшім қалашығы. Ремезовтың «Сібірдің хорографиялық кітабы»
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = Ескер жұрты, [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]]
|Қалануы       = 
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 1367 жыл
|Басқаша атаулары = Сибир, Сибер, Қашлық, Көшім қалашығы
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVII ғасыр
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Ескер''', кейде '''Көшім қалашығы, Қашлық, Сібір''' (''[[сыбырлар|сіб.-тат.]]'' Сибир, Ескер, ''[[татар тілі|тат.]]'' Искәр, {{lang-ru|Кучюмово городище}}) — ортағасырлық қала, Ескер жұртының, кейіннен [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] астанасы. Қазіргі [[Ресей|Ресей Федерациясындағы]] Тобольск қаласынан 17 шақырым қашықтықта, [[Ертіс|Ертістің]] оң жақ жағалауында Сибирка өзеніне құятын жерінде орналасқан. Бүгінде «Көшім қалашығы» деп аталатын археологиялық ескерткіш орны.

== Тарихы ==
Ескер қаласы моңғол шапқыншылығына дейін пайда болды. XIII ғасырдың басына қарай қала ірі қоныс орнына айналды. Кей деректердің мәлімдеуінше, [[Шыңғыс хан]] Қашлықты 1224 жылы өзге иеліктермен қоса [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] құрамына қосты. Ш. Марджанидің тұжырымына сәйкес XIII ғасырда Қашлықта Жошының бесінші ұлы Шибанның ордасы орналасқан. Қала алғаш рет ''Sebur'' атауымен ағайынды Франциско және Доменико Пиццаганилердің 1367 жылғы картасында аталып өтті. 1375 жылы тура сол атаумен Каталон атласында кездеседі.
Сібір хандығында қоныстанған халықтардың алуан түрлілігі қала атауына әсер етті:
* Кашлык (түркі) - бекініс, нығайтылған елді-мекен. Сібір татарларының тілінде «Кышлык» сөзі «қысқы» немесе «қыстау» мағынасында қолданылады.
* Искер (об-угор) - ''ийс'' - «ескі» және ''кер (кар)'' - «қала» мағынасында. Мысалы, Сыктывкар, Кудымкар және т.б.
* Сибир - моңғолдың ''сибэр'' - «таза», «әдемі» немесе ''шибир'' - «батпақ» сөздерінен.
1582 жылдың 26 қазанында қаланы [[Көшім хан|Көшім ханның]] әскерін талқандаған атаман [[Ермак]] басып алды. Ермактың өлімінен кейін Қазақ хандығынан қолдау тапқан тайбұғалық Сейіт-Ахмет (Сейтек, Сейдақ) Қашлықта өз билігін орнатуды көздеді. Алайда, [[Сейтек (Сібір хандығы)|Сейіт-Ахмет]] пен «[[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасының]] ханзадасы» Ораз Мұхаммед 1588 жылы тұтқынға түсуі қаланың дағдарысы мен құлдырауына алып келді.

== Зерттеу жұмыстары ==
Қалашықтың тұңғыш сипаттасы 1675 жылға сәйкес келеді. Ал 1703 жылы археологиялық ескерткіштің сұлбасы дайындалды. Қалашықтың аумағындағы бұйымдар мен заттарды тобылдық суретші әрі өлкетанушы М.С. Знаменкий жинақтай бастады. 1880-жылдардың ортасында жүргізілген қазба жұмыстарынң қорытындысы бойынша табылған заттар Знаменскийдің өлімінен кейін сатылып, Фин ұлттық мұражайына түскен. Ескерде табылған заттардың бір бөлігі Тобыл губернилық мұражайында жинақтала бастады. 1915 жылдың мамырында В.Н. Пигнатти бастаған қазба жұмыстарының нәтижесі бойынша мұражай 334 данамен толықты. Ескер туралы ғылыми түсінікті қалыптастырудың келесі кезеңі Б.Б. Овчинникованың 1968 жылғы және А.П. Зыковтың 1988, 1993 дылдары жүргізген қазба жұмыстарымен байланысты. Алайда, табылған заттардың саны ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы табылған заттармен салыстырғанда әлдеқайда аз болды.

== Галерея ==
{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |[[File:CEM-15-Asia-Mercator-1595-Russia-2533.jpg|thumb|left|Меркатордың картасындағы Сібір иелігі мен Сібір қаласы (''Sibier'')]]
 |[[File: Caravane Marco Polo.jpg|left|thumb|Каталон атласындағы ''Sebur'' қаласы (1375)]]
 |[[File: Көшім қалашығы.jpg|left|thumb|С.У. Ремезовтың атласындағы Көшім қалашығы (Ескер)]]
 |}

== Әдебиет ==
* Адамов А. А. Кучумово городище – столичный город в Сибири или исторический миф (археологические факты и исторические предположения) // Золотоордынское обозрение. – 2021. – Т. 9, № 2. – C. 359–373. – DOI: 10.22378/2313-6197.2021-9-2.359-373.
* Атласи Х. [http://protatar.narod.ru/Kitaplar/HadiAtlasi/SibHis14.html#141 История Сибири. — С. 43.]
* Зыков А. П., Косинцев П. А., Трепавлов В. В. Город Сибир – городище Искер (историко-археологическое исследование). – М. : Наука : Восточная литература, 2017. – 456 с. 
* Искер — столица Сибирского ханства / Исхаков Д.М. Казань: Ин-т истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. 228 с. 
* Левашова В. П. О городищах Сибирского юрта // Советская археология, 1950. № 13. — Стр. 341—351.
* Маслюженко Д. Н., Татауров С. Ф. Искер как мифологема в изучении истории Сибирского ханства // Золотоордынское обозрение. – 2015. – № 4. – С. 135–150. 
* Миллер Г. Ф. История Сибири. – Изд. 2-е, доп. – М. : Восточная литература РАН, 1999. – Т. 1. – 630 с. 
* Татауров С. Ф., Татауров Ф. С. Археологические коллекции с Искера: новый взгляд на памятник // Вестник археологии, антропологии и этнографии. – 2016. – № 2 (33). – С. 75–85. – DOI: 10.20874/2071-0437-2016-33-2-077-085. 

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Түмен облысы]]</text>
      <sha1>bouglnhzuzhn23wjo6hpx7fkhj5f25o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абай (Көксу тармағы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>654270</id>
    <revision>
      <id>3620696</id>
      <parentid>2839867</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:33:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3620696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3628" sha1="j3oiq3ns6m4xyn4cqb8854pbol4qrvh" xml:space="preserve">{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Өзен
 |атауы                   = Абай
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 51
 |су алабының ауданы     = 782
 |су алабы               = 
 |өзендердің су алабы    = [[Көксу (өзен, Алтай Республикасы)|Көксу]]/[[Қатын өзені|Қатын]]/[[Обь]]/[[Кар теңізі]]
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 50|s_lat_min = 43|s_lat_sec = 04
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 85|s_lon_min = 11|s_lon_sec = 16
 |сағасы                 = [[Көксу (өзен, Алтай Республикасы)|Көксу]]
  |сағасының орны        = Сағасынан сол жағалауға 55 км
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 50|m_lat_min = 23|m_lat_sec = 44
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 85|m_lon_min = 06|m_lon_sec = 18
 |еңістігі               = 
 |ел                     = {{RUS}}
  |аймақ                  = [[Алтай Республикасы]]
 |ортаққордағы санаты    = 
}}
'''Абай''' — [[Алтай таулары|Орталық Алтайдағы]] өзен ([[Ресей]], [[Алтай Республикасы]]). Қатын өзені су алабында орналасқан. Өзен сағасы [[Көксу (өзен, Алтай Республикасы)|Көксу]] өзенінің сол жағалауы бойында сағасынан 55 км қашықтықта орналасқан. Өзеннің ұзындығы — 51 км, ал су жиналатын жері — 782 км² құрайды.

== Этимологиясы ==
Гидроним атауы әдетте алттайлықтан алынған абаай, бұл «аға (әкенің ағасы/інісі)» немесе «әйелдің үлкен ағасы (қайынаға)» деп аударылады, сондай-ақ «әйелге құрметпен жүгіну» (алтай фольклорында) мағынасын бере алады. Тағы бір нұсқа бойынша өзеннің атауы алтайлық еркектерге арналған Абай есімінен шыққан.

== Салалары ==
* 8 км: [[Ұрмалық]]
* 13 км: [[Талда (Абая тармағы)|Талда]]
* 31 км: [[Суғаш]]
* 36 км: [[Аққарасу]]
* 39 км: [[Тұрылу]]

== Су регистрі туралы мәліметтер ==
Ресейдің мемлекеттік су тізілімінің мәліметтері бойынша ол Жоғарғы Об су алабы округіне, өзеннің су шаруашылығы бөлімі - [[Қатын өзені|Қатынға]], өзеннің суб-бассейні - Бия мен Қатынға жатады. Өзеннің өзендік су алабы - (Жоғарғы) Обь Ертіс тоғысқанға дейін.

[[Санат:Қан ауданы өзендері]]
[[Санат:Көксу ауданы өзендері]]
[[Санат:Көксу өзені (Алтай Республикасы) тармақтары]]</text>
      <sha1>j3oiq3ns6m4xyn4cqb8854pbol4qrvh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Kaiyr/Керей</title>
    <ns>2</ns>
    <id>663670</id>
    <revision>
      <id>3620948</id>
      <parentid>3394715</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:24:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3620948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="941" sha1="jgit52clwxb5pp8b8imsd7x0pzypz4u" xml:space="preserve">;Қазақ:
# [[Тұрғақ]]
# [[Есенбақты-Керей болысы]]
# [[Қотыркөл болысы]]
# [[Асылхан Жұмабайұлы Игібаев]]
# [[Бек Берді батыр Жүкейұлы]]
# [[Мұхаммед Тайбұға]]
# [[Тайбұға жұрты]]
# [[Тайбұғалықтар]]
# [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)]]
;Дополнение:
# [[Қатаркөл]]
# [[Тайбұға]]
# [[Щучинск]]
# [[Сейтек (тайбұғалық мырза)]]
# [[Керей (тайпа)]]
# [[Қазақ_рулары#Орта_жүз_рулары]]
;Орыс:
# [[:ru:Котыркольская волость]]
# [[:ru:Исенбакты-Кириевская волость]]
# [[:ru:Тургак]]
# [[:ru:Бек-Булат (тайбугинский мурза)]]
# [[:ru:Сейд Ахмед]]

;Дополнение:
# [[:ru:Тайбугины]]
# [[:ru:Щучинск]]</text>
      <sha1>jgit52clwxb5pp8b8imsd7x0pzypz4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ мемлекеттігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>665725</id>
    <revision>
      <id>3620952</id>
      <parentid>3573877</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:32:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алтын Орда (1242-1481) */</comment>
      <origin>3620952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="442940" sha1="h7qr4qa4h7ukvyadtn2nctn7wcbsw3f" xml:space="preserve">'''Қазақ мемлекеттігі''' — әр жылдарда қазіргі Қазақстан аумағында мекендеген [[мемлекет]]тер, тұтастай алғанда мемлекеттің қалыптасу кезеңдері.

== Қазақстанның көне тарихы ==
=== Сақтар (б.з.д. VIII-III ғғ.) ===
{{Толық мақала|Сақтар}}
Қазақстандағы өмір сүрген тайпалардың ішінде аты-жөні жақсы сақталған тайпалардың бірі - [[сақтар]]. Археологиялық зерттерлеуге және жазба деректерге қарағанда б.з.б. VII-IV ғғ. сақ тайпалары [[Орта Азия]] және [[Қазақстан]] жерін мекендеген. Парсы жазба деректері бойынша, Орта Азия мен Қазақстан территориясында мекендейтін көшпелі тайпаларды жалпы атпен сақтар деп атаса, ал гректің атақты тарихшысы [[Геродот]] (б.з.б. V ғ.) сақтарды «азиялық скифтер» деп атаған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://e-history.kz/kz/history-of-kazakhstan/show/8637/|title=Сақтардың тайпалық одақтары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:PazyrikHorseman.JPG|нобай|солға|200px|Орта Азиядан шыққан сақ шабандозы, б.з.д. 300 ж.]] [[Сурет:Mapofsaks.jpg|thumb|оңға|300px|Сақтар мекендеген жерлер.]]
Сақтар [[жылқы]] өсірген. Екі тұқымы болғаны анықталды, оның біреуі басы үлкен, аяғы жуан, денесі шомбал, жатаған жылқы, ал екіншісі шоқтығы биік бойшаң, сымбатты жылқы, оны қарулы жауынгерлер мінетін болған. Қой бағумен де айналысқан, олар қазақтың кәзіргі құйрықты қойлары тұқымына жақын болған. [[Түйе]] шаруашылығы да кең дамыды. Ал сиырдың көшпелі тіршілікке бейімделген мұндай тұқымының өзгеден айырмасы — өнімділігі төмен, тірілей салмағы аз, жемшөпті көп талғамайтын. Суықта сыр бермейтін, жүні қалың, тебін малы болды.

Қыстау маңындағы [[егіншілік]] сақтарды астықпен қамтамасыз еткен. Олар [[тары]], [[арпа]], [[бидай]] еккен. Оңтүстік Сырдария алқабында сақтардың [[Шірік-Рабат]], [[Бәбіш Молда]], [[Баланды күмбезі|Баланды]] секілді қоңыстарында табылған.

Сақ тайпалары арасында металл өндіру және оны өңдеу, әсіресе қола құюға байланысты кәсіпшіліктері дамыған. Б.э.д. 1 мыңжылдықта Қазақстан және Орта Азияны мекендеген сақ тайпалары темірден заттар жасауды меңгерді. [[Темір]] мен [[мыс]], [[қалайы]] мен [[қорғасын]], [[алтын]] мен [[күміс]] өндіру жоғары дәрежеде дамыған. Мәселен, Имантау кен орнында 3 млн. пұт мыс рудасы, ал Жезқазған мен Успенскіден 10 мың және 26 мың пұт руда өндірілген, сонда сол руданың көбісі сақтар заманында өндірілгені анықталды. Сақ зергерлері қоладан қанжарлар, оқ жебелері мен сүңгі ұштарын, аттың қайыс әбзелдерін, әшекейлер мен айна, қазандар мен құрбандық ыдыстарын жасаған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://qazbrand.info/all/374/sa-tar/|title=Сақтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

Сақтардың археологиялық ескерткіштерінің бірі – [[Бәбіш Молда]] қаласы. [[Шірік-Рабат]] – апасиактардың («су жағасын мекендеген сақтар») астанасы. Бұл қала қазіргі [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] шөлінде, жерді алып жатқан төбеде орналасқан. Қаланың орнынан көптеген дуал, мұнара құрылыстар табылған. Алматы облысындағы [[Есік обасы]] – б. з. б. VIII-III ғғ. сақ моласы. Бұл молада әрі жауынгер, әрі малшы, әрі абыз адам жерленген. Ол алтын адам деп аталған. Онымен бірге қару-жарақ, басқа да шаруашылық құралдар көмілген.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://martebe.kz/sa-tar-olardy-o-amdy-rylymy-men-m-denieti/|title=Сақтар. Олардың қоғамдық құрылымы мен мәдениеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Массагеттер (б.з.д. VIII-III ғғ.) ===
{{Толық мақала|Массагеттер}}
Массагеттерді қазіргі тарихшылар Орталық Азияның көшпелі тайпаларының одағы ретінде қабылдайды. Массагеттер [[сақтар]]дың тайпалық одағымен тығыз байланысты болды. Археология ғылымында осы тайпалардың мәдениетін жалпы «сако-массагет шеңберінің мәдениеті» деген атпен біріктіру дәстүрге айналған. Тілдік және мәдени жағынан массагеттер [[скифтер]]мен туыстас болды. Бұл тайпалық бірлестіктің сақтарға жақын орналасуын ескере отырып, оның қоныс аудару аумағын дәл анықтау мүмкін емес, бірақ сако-массагет шеңбері мәдениеттерінің негізгі таралу орталықтары Орталық және Шығыс аймақтары, [[Қазақстан]], [[Жетісу]], Арал аймағы және Памир болды. 
[[Сурет:Tomiris.jpg|нобай|оңға|300px|Томирис патшайым Кирдің басы алдында.]]
Ежелгі деректерге сүйенсек, массагеттер [[Каспий теңізі|Каспийден]] [[Әмудария]] өзеніне дейін өмір сүрген. [[Геродот]] оларды батыл жауынгерлердің үлкен тайпасы ретінде сипаттайды. Оның айтуынша, массагеттер садақтармен, найзалармен және айбалталармен қаруланған, олар [[мыс]] пен [[алтын]]нан бұйымдар жасаған. 
Олардың негізгі кәсібі - [[мал шаруашылығы]] және [[балық аулау]] болған. Геродот көбінесе массагеттерді скифтермен салыстырады, олар ұқсас киім киіп, ұқсас өмір салтын ұстанған. Олардың жалғыз құдайы - күн. Олар жылқыларды күн үшін құрбандыққа шалған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://xn--e1adcaacuhnujm.xn--p1ai/massagety.html|title=Жер тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

Ежелгі дәуірде Орта Азия мен Қазақстан жерінде тайпа бірлестіктерінің ең күштісі массагеттер болды. Олар әрдайым көрші патшалықтармен қарым-қатынаста болып, жауласқанмен жағаласып, тойласқанымен табысып отырды. Көшпенді де еркін, ержүрек халықты табанына таптау үшін талай рет парсы, грек, қытай патшалары жорық жасаған. Жаулардың ешқайсысына да берілмей қайта өздеріне айықпас соққы беріп отырған. Скифтердің әйелдері де батыр, қайсарлықтарымен тарихта өз аттарын қалдырып отырды. Соның бірі, әйгілі әйел патшайым –[[Тұмар ханша|Томирис]]. Массагеттер патшасы Томирис өз кезегінде ешкім тоқтата алмаған парсы патшасы Кирге қатты соққы беріп, әскерін талқандап, өзін қолға түсіріп басын алады.

Әлемнің жартысын жаулап алып, төрткүл дүниеге қаталдығымен, жойқын жаугершілігімен танымал болған Кир және одан кейінгі “жеңілмес” патшалар: Дари, Ескендір Зұлқайнар массагеттер даласына келгенде таулары шағылып, кері қайтып отырған. Қайсар-батырлықтың арқасында сақ-скиф, массагеттер кең байтақ Евразия даласын ешкімге бермей жайлап жатты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kitaphana.kz/refkaz/235-madeniettanu/3407-koshpendi-madeniet.html|title=Қазақстан аумағындағы ертедегі көшпенділер мәдениеті мен өнері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Қаңлылар (б.з.д. III ғ. - б.з. IV ғ.) ===
{{Толық мақала|Қаңлылар}}
Б. з. б. II ғасырдың екінші жартысындағы «Халықтардың ұлы қоныс аударуы» деп аталып кеткен тарихи оқиғалардың нәтижесінде [[Орталық Азия]]да жаңа мемлекеттік бірлестіктер, соның ішінде [[Үйсін]], [[Янцай]], [[Қаңлы]] мемлекеттері қалыптасады. Қазіргі Қазақстан Республикасы аумағындағы жерлерде бірінші болып, б.з.б. IV ғасырдан бұрын біріккен Қаңлы мемлекеті болған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://edq.kz/2022/04/22/%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96-%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96/|title=Қаңлы мемлекеті – Қазақ мемлекеттілігінің негізі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt; [[Сурет:Kangju tamga.png|thumb|солға|200px|Қаңлы тамгасы]]
[[Сурет:Territory of the Kangju in 200 CE.jpg|нобай|оңға|300px|Қаңлы аумағы]]
Тарихнаманың ауқымды болғанына қарамастан, қаңлылардың зерттелуі әлі де қанағаттандырмайды. Бұған жазбаша деректемелердің мейлінше шектеулілігі себеп болды, оның үстіне деректер үздік-создық және қарама-қайшы, мұның езі мәселенің әркелкі түсіндірілуін туғызады. Мемлекеттің аумағы ұланбайтақ жерді: [[Ташкент]] жазирасы мен [[Сырдария]], [[Жаңадария (ескі арна)|Жаңадария]], [[Қуаңдария]] алабының ежелгі арналарын және [[Жетісу]]дың онтүстік-батыс бөлігін қоса Оңтүстік Қазақстанды алып жатты. Ең құдіретті кезінде оған Сусе, Фумо, Юйни, Цзи, Юйцзянь сияқты бес «шағын иелік», сондай-ақ Янцай бағынды. Алайда олардың орналасуы даулы болып қалып отыр. Айтылған аймақта археологтар сол уақыттағы негізгі үш мәдениетті - қаңлы мәдениетіне баланатын Қауыншы, Отырар-Қаратау, Жетіасар мәдениетін атап көрсетеді. Осы мәдениеттерді 70—80-жылдары белсенді түрде өрістетілген зерттеу қаңлы тұрғындарының материалдық мәдениетінің сипаты, шаруашылығы, қоленері туралы деректерді едәуір толықтыра түседі.

[[Қытай]]дың тарихи хроникалық деректерінің ерекшеліктері мынадай: тек соларға ғана қарап бұл мемлекеттің пайда болған уақытын, оның нақты шекарасын, астанасы Битянь қаласының қайда екенін, тәуелді бес иеліктің қалай орналасқанын және басқа да көптеген нәрселерді айқын анықтау мүмкін емес.

Қаңлы мемлекеті мен оның иеліктерінің орналасу мәселелерінің тарихы И. Бичуриннен басталады, ол оның орналасқан жерін Сырдария өзенінің солтүстік жағындағы далалар деп белгілеген. «Шицзи» мәтініне «Давань туралы хикаяда» берген түсініктемесінде ол «Кангюй иелігі қазір қазақтың [[Ұлы жүз]]і мен [[Орта жүз]]і кешіп жүрген Сырдарияның солтүстік жағындағы далаларды алып жатыр» деп атап өткен. «Шицзиде» қаңлының орналасуы туралы былай делінген: «[[Қаңлы]] Даванның солтүстік-батысында шамамен алғанда 2000 ли жерде жатыр. Бұл — әдетте 20 000 әскері бар юечжиліктерге ұқсайтын көшпелі иелік. Кангюй Даваньмен шектес және күшінің аз болуына қарай оңтүстікте юечжилердің билігін, шығысында ғұндардың билігін таниды».

Қаңлы мемлекеті б.з. IІІ ғасырынан бастап құлдырады. Соған байланысты Қаңлы мемлекетінің вассалы болған, қаңлы князьдары билеген оңтүстік өңірдегі қала-қыстақтық аймақтар дербес елге айнала бастады. Сондай-ақ, олардың тіршілік және тұрмыстық формасының ерекшеленуіне байланысты олардың рухани мәдениеті өзіндік даму үрдісіне түсті. Сонымен, қаңлының оңтүстігі мен солтүстігіндегі тұрғындардың этникалық ерекшеліктері айшықтала түсті. Ал қаңлының солтүстігінде көшпенді немесе жартылай көшпенді өмір сүрген тұрғындардың дамуы үйсіндерге жақындасу бағытында болды. Демек, әлеуметтік өндіріс тіршілік формасындағы айырмашылықтардың алшақтауы ел ішіндегі біртұтастықты әлсіретті. Соның салдарынан Қаңлы мемлекеті б.з. V ғасырында ыдырай бастады, VI ғасырда Түрік қағанатының құрамына қосылды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nauryz.ucoz.com/load/aza_sha_referattar/aza_stan_tarikhy/a_ly_memleketi/10-1-0-68|title=Қаңлы мемлекеті |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Үйсіндер (б.з.д. III ғ.-б.з. III ғ.) ===
{{Толық мақала|Үйсін мемлекеті}}
'''Үйсін мемлекеті''' - (б.з.д. VIIIғ - б.з. V ғасырда) [[Қазақстан]]ды мекендеген тайпаларда [[мемлекет]]тіктің алғашқы белгілері болды.
[[Сурет:ZhangQianTravel.jpg|нобай|300px|right|Үйсіндер тұрған жер]]
Бұлар сақтардың этномәдени мұрагерлері [[үйсіндер]] болатын. Қазақ мемлекеттігінің тағы бір қайнар көзі '''үйсіндер''' мемлекеті болып есептеледі. Үйсіндерде ежелгі өркениетке тән дамудың барлық белгілері байқалды. Бұл қалыпты даму белгілеріне мемлекеттік билік жүйесін, жазудың болғандығын, тұрақты әскерді, елшілік жоралғыларын және т.б. жатқызуға болады. Сақ дәуірінде болған малға, еңбек құралдарына және тұрмыс бұйымдарына деген жеке меншік үйсіндерде де кең қанат жайды. Қоғамның билеуші және бағынышты топтарға бөлінуі мейлінше айқын байқалды. Қоғам — ру ақсүйектері мен тәуелді ұсақ өндірушілер, жартылай тәуелді [[құл]]дарға бөлінді. Жерді жеке иеленумен қатар [[иерархия]]лық иелену түрі де дамыды (рулық, тайпалық, қауымдық). Ежелгі үйсіндерде әлеуметтік-экономикалық қатынастар өтпелі кезеңге тән сипатта болды. Дамудың мұндай ерекше түрінің болу себебі экономикалық кұрылысқа байланысты. Жартылай көшпелі және жартылай отырықшы үйсін коғамында өндірістің екі негізгі түрі болды: '''мал''' және '''жер'''. Мал түріндегі байлықтың жиналуы, мал-мүлік, жиһазға жеке меншіктің, тауар алмасудың дамуына әкелді. Әйтсе де көшпелі қоғам ерекшелігіне сай — әлеуметтік қатынастар аса ірі және шағын дәулетті мал иелерінің жеке меншік қатынастары түрінде дамыды. Рулық құрылыстың ыдырауы барысында туындаған таптық қатынастар құлиеленушілік сипатқа ие болды. Дегенмен ежелгі үйсін қоғамында құлдың еңбегін пайдалану өзіндік ерекше түрде дамыды; яғни, құл еңбегі өндірістің негізгі тірегіне айналған жоқ, ал құл иелену классикалық түрге жете алмады. Жазбаша және археологиялық деректерден ежелгі үйсін қоғамында б.з.д. II—I ғасырлардың өзінде-ақ жекелеген адамдардың қолында байлықтың шоғырланғандығы байқалды. Қытай деректерінде: &quot;Үйсіндерде жылқы көп. Олардың ең бай адамдарында төрт-бес мың жылқы болады&quot;, — деп көрсетілген.

Үйсін мемлекеті толассыз соғыстардан, ушыға түскен тақ таласы әсерінен әлсірей түсті. Нәтижесінде, үйсін жұрты VI ғасырдың орта шенінде құрылған Түрік қағандығының құрамына енді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://temirtautynysy.kz/jsin-memleketi/|title=Үйсін мемлекеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Сарматтар (б.з.д. VII ғ.-б.з. IV ғ.) ===
{{Толық мақала|Сарматтар}}
Сармат тайпалары [[Батыс Қазақстан аймағы]]нда өмір сүрген. Көне деректерде б.з.б. III ғасырдан бастап «Сармат» атауы кездеседі. Б.з.б. II ғасырда олар қазіргі Батыс Қазақстан жеріне еніп, [[Қара теңіз]]дің солтүстік аймақтарына дейін жеткен. Сарматтар [[Жайық]], [[Тобыл]] өзендерінің солтүстік сағаларынан [[Жем (өзен)|Жем өзені]] мен Солтүстік Каспий маңы құмдарына дейін, [[Мұғалжар тауы]]нан Дон өзеніне дейінгі орасан зор аумақты мекендеді. Сармат тайпалар одағына - роксоландар, [[аорсылар]], сирактар және [[аландар]] жатады. Сармат тайпалары жөнінде деректер грек, рим тарихшылары Диодордың, [[Геродот]]тың, Үлкен Плиний мен [[Полибий]]дің еңбектерінде кездеседі. Мәселен, грек тарихшысы Диодордың айтуы бойынша «Сарматтар скифтердің жеріне басып кіреді де, жер-суын иемденіп, халқын қырғынға ұшыратады» делінген. Дегенмен, жазба деректерде сармат тайпалары жөнінде мәліметтер өте аз. Геродот «сарматтарды әйелдер басқарған» деп жазса, қазба ескерткіштер де сармат қоғамында әйелдердің үстемдік құрғанын нақтылай түседі. Барлық көшпелі тайпаларға тән тұрғындар санының өсуі тіршілік ету аясын кеңейтуді қажет етті. Осындай жағдайда олар өз көршілері скифтерге қарағанда Алдыңғы Азия, Солтүстік Кавказ бен [[Парфия]]ға сәтті басқыншылық жорықтар жасаған.  Б.з.б. I ғасырда Сармат тайпалар одағының бірі роксоландар сонау [[Мидия]] шекараларына дейін жетсе, кейіннен олардың ізін [[Арал теңізі]]нің солтүстігін мекендеген [[аландар]] басып өткен.

[[Сурет:Sarmatian-8.jpg|нобай|солға|150px|Сармат]]     
[[Сурет:Gdańsk HotGS 03.jpg|нобай|оңға|200px|Атырау облысы Аралтөбе қорымынан табылған сармат көсемі]]
Сарматтар жаулап алған елдердің саяси өміріне өз ықпалын жүргізіп отырды. Мәселен, роксоландар [[Понтий патшалығы|Понтия патшасы]] Митридатпен соғыста скифтерді жақтап, кейін Митридатпен одақтасып Римге қарсы соғысады. Жаулап алу барысында сармат тайпаларының бірі [[аорсылар]] римдіктерге көмектесіп, сирактарды талқандауға қатысқан. Ал сирактар ол кезде [[Боспор патшалығы]]ның одақтасы болатын. Алан тайпалары халықтардың ұлы қоныс аударуы кезінде ғұндарға қосылып, Испанияға дейін барды. Ғұндар Батыс Қазақстанды мекендей бастаған кезде сармат тайпалары олармен араласып, біріге бастады. Сарматтар иран тілді ел болған, алайда ғұндардың келуімен олар түркі тілінің ықпалына көшеді. Сарматтар жайлы жазба деректерге қарағанда жан-жақты, көлемді мәліметтерді негізінен археологиялық ескерткіштер береді.
[[Сурет:Сарматский меч.2-1 вв. до н.э.jpg|нобай|солға|100px|Сармат қылышы]]
'''Археологиялық ескерткіштері.''' Сарматтардың археологиялық ескерткіштеріне Сынтас, Целинный, [[Бесоба қорымы|Бесоба]], Ақжар, Лебедевка, Володарка, [[Аралтөбе (көне қорым)|Аралтөбе]] т.б. қорымдар жатады. Сармат ескерткіштері негізінен – қорымдар мен жекелеген [[обалар]]дан тұрған. Оларда диаметрі - 60 метр,  биіктігі – 4 метрден астам обалар жиі кездеседі. Б.з.б VII ғасырға жататын Орал өңіріндегі Целинный ескерткішіне қазба жұмысын жүргізу барысында 100-ден астам оба табылды. Бұл обаларда мәйіттің басын батысқа қарата, дөңгелек қабір шұңқырға бірінің үстіне бірін шалқасынан жатқызып, екі деңгейде жерлеу тәсілімен қойған. Сармат ескерткіштерінің тағы бір жақсы зерттелгені [[Елек]] өзені бойындағы – Сынтас қорымы. Қорымдағы бөренелерден салынған шатыр тәрізді құрылыстың ішінен 3 сармат жауынгерінің денесі және аң бейнесімен безендірілген сүйек қасықтар табылды. Мұндағы айырмашылықтар, ерте сармат кезеңінде мәйіттің басын оңтүстікке қаратып жерлесе, орта кезеңде мәйітті қабірде қиғаштап жерледі, ал соңғы кезеңде мәйіттің басы солтүстікке қаратылып, шалқасынан жерленген. Сармат ескерткіштері арасындағы биіктігі 2 метрге жуық [[Бесоба қорымы|Бесоба]] бастарын оңтүстік-батысқа қаратып, жатқызған абыз әйелдер жерленген. Сонымен қатар Батыс Қазақстан облысы [[Шыңғырлау ауданы]] Лебедевка қорымынан басы солтүстікке қаратылып, шалқасынан жерленген бай сармат әйелінің қабірі табылды. Әйелдің жанына ыдыс-аяқ, қару-жарақ пен еңбек құралдары және табиғат құдайы Дионистің басы бейнеленген мыс құмыра қойылған.

1999 жылы Атырау облысындағы [[Жем (өзен)|Жем өзенінің]] сол жағалауына орналасқан б.з.б. II ғасырға жататын [[Аралтөбе (көне қорым)|Аралтөбе]] қорымындағы қабірлер зерттелді. Қабірден өте бай салтанатты киімдер кигізіліп, айрықша құрметпен жерленген сармат көсемі мен әйелінің қаңқасы табылды. Олармен бірге қабірдің ішіне 2 жылқы, қару-жарақ пен ыдыс-аяқ, темірден жасалып, алтын оқамен оралған және ежелгі ұзын құлақ екі иттің басымен безендірілген аса таяқтың сынығы қойылған. Табылған заттардың ішінде ең маңыздысы – гректер жасаған қола [[құмыра]] және қыш [[амфора]]. Сонымен қатар түрлі пішіндегі алтын жалтырауықтар табылды. Алтын жалтырауықпен негізінен көшпелі ақсүйектер мен патшаның салтанатты және жерлеу киімдері әшекейленген. Аралтөбе қорғанындағы сармат көсемі қазақ жерінен табылған екінші [[Атыраудың алтын адамы|алтын адам]] болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://e-history.kz/media/scorm/189/115/text/text.htm|title=Сармат тайпасының қоныстануы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Ғұндар (370-469) ===
{{Толық мақала|Ғұндар мемлекеті}}
Біздің заманымызға дейінгі 4-3 ғасырларда [[Қытай]]дың солтүстігі мен [[Орталық Азия]] жерін мекендеген тайпалық бірлестік ғұндар деп аталды. Олар көшпелі, жауынгер халық болған. Ғұндардың кезінде патриархалды-рулық қарым-қатынастық белгілері өте күшті болды. Ғұндар ішінара 24 [[ру]]ға бөлінген және әр рудың басында ағамандар тұрған. Сол уақытта ағамандар кеңесі мен халық жиналысы жұмыс істеген. 
[[Сурет:Hunnish - Bracelet - Walters 571082 - Detail Front.jpg|thumb|солға|150px|Алтыннан жасалған Ғұн білезігі]]
Ғұндар ер азаматтардың барлығын қатардағы жауынгер деп саналған. Жазба деректерде ғұндар билеушісінің [[Тәңірқұт|шаньюй]] деп аталғаны көрсетілген. Елді шаньюй билесе, олардан кейін түменбасылар тұрған.

Ғұн мемлекеті б.з.д. III ғасырда көшпенді ғұн тайпаларын біріктірген Мөде хан кезінде Еуразиядағы ең мықты мемлекет болды. Тарихи деректерде, б.з.д 209 жылы Мөде хан әкесін өлтіріп, таққа өзі отырған делінеді. Мөде хан билікке келгелі ғұндар қатты күшейіп, аумағын кеңейте бастайды.
[[Сурет:Hsiung-nu-Empire.png|нобай|оңға|250px|Ғұндардың орналасуы]]
Жазба деректерге сүйенсек, ғұндар біздің заманымызға дейін 188 жылы қытай императоры Гао-Диды бағындырып, содан хань династиясы ғұндарға салық төлеп тұруға мәжбүр болған. Тарихта жауынгер халық ретінде аты қалған ғұндар бұдан басқа [[юечжа]], ловфань, байянь, үйсін тағы да басқа тайпалардың жерін тартып алып, үстемдік еткен.

Қытаймен ғұндар арасындағы соғыс 300 жылға созылды. Б.з.д III ғасырда Қытай мемлекеті ғұндардан қорғану үшін [[Ұлы Қытай қорғаны]]н сала бастады.

Сол замандарда ғұндардың әскер басы 300-400 мыңға жететін. Олар [[Байкал]]дан [[Тибет]]ке, [[Шығыс Түркістан]]нан [[Хуанхэ]] өзеніне дейінгі жерді иелік етіп, мемлекет құрған. Алайда, ғұндардың билеушісі Мөде қайтыс болғаннан кейін елде өзара қақтығыс орын ала бастайды. Содан біздің заманымызға дейін 47 жылы Хулагу билігі кезінде ғұндар оңтүстік және солтүстік болып екіге бөлініп кетеді. Оңтүстік ғұндар Қытайға бодан болуға көнсе, солтүстік ғұндар орталық азия тайпаларымен одақтасып батысқа қоныс аударып, өз тәуелсіздіктерін сақтап қалады.

[[Сурет:Klosz Gyorgy hun.jpg|нобай|солға|150px|Ғұн қазаны]]
Дегенмен, Қытай үнемі қысым көрсете бергендіктен, ғұндар Тянь-Шань тауынан асып өтіп, қаңлы жеріне қоныстанады. Осылайша, кезінде ұзан-ғайыр жерді мекендеген ғұндар [[Орта Азия]] мен [[Қазақстан]]ға алғаш рет қоныс аударып келеді.

Ал, біздің заманымыздың 1 ғасырында ғұндардың екінші рет қоныс аударуы болды. 93 жылы қытайлардан қысым көрген солтүстік ғұндар өз жерінен ығыстырылып, тағы да батысқа қарай көшуге мәжбүр болады. Осылайша, ғұндар қазақ жері арқылы батысқа жылжиды. Ал олардың Қазақстан аумағына келуіне байланысты қаңлы тайпалары түркі тілін үйрене бастайды.

Ғұндар жалпы көшпелі [[мал шаруашылығы]]мен айналысқан тайпа. Олар әсіресе [[жылқы]] өсіріп, қой ұстаған. Оның ішінде асыл тұқымды жылқыларды қолда өсіріп, ат баптауды жетік меңгерген. Сонымен бірге,ғұндар аң аулап, отрықшылықпен айналысып, егін еккен. Ғұндар дәнді дақылдың ішінде [[тары]]ны көп өсірген.

Ғұндар жауынгер ғана емес, сондай-ақ керемет қолөнер шебері болған. Оларда қолөнер мен бейнелеу өнері жоғары деңгейде дамыған. Соның арқасында көшпелі халық зергерлік өнердегі полихром стилін дүниеге әкеледі. Ғұндар өмір сүрген заманда сауда қатынасы мен қолөнер жақсы дамыды. Олар металдан, сүйек пен мүйізден, тас пен саздан, ағаштан, керамикадан бұйымдар жасап, [[қолөнер]]мен айналысқан.

Сондай-ақ, ғұндар ат үсті ойындарының негізін салған тайпа ретінде тарихта қалды. Жауынгер тайпаның халқы көктәңіріне табынып, ата-бабасының рухына сиынған. Тіпті, өздерінің дәстүрлі құқық жүйесін де қалыптастырған. Ғұндар қоғамында мал мен жерді жеке меншік ретінде пайдалану, алым-салық, жазу-сызудың пайда болауы таптық қоғам мен мемлекеттің пайда болуын туғызды.

Б.з. 1 мыңжылдығының басында ғұндар жергілікті тайпаларды бағындырып, [[Сырдария]] бойымен Арал өңіріне, орталық және батыс Қазақстан аймақтарына көшіп барады. Ал біздің заманымыздың 4 ғасырында Шығыс және Орталық Еуропа жеріне келеді. Сөйтіп, олар үш ғасыр уақыт ішінде [[Еуропа]] жеріне енеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stan.kz/gundar-turaly-derekter/|title=Ғұндар туралы деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Жужандар (402-552) ===
{{Толық мақала|Жужан қағанаты}}
Жүржан елі III ғасырдың соңында Үйсүн империясының Орта Азия аймағын басып алып өз билігін орнатты. Яғни, «аталарына тиесілі болған билікті қайтарып алды». Осылайша IV ғасырдың басында қазіргі [[Қазақстан]] мен [[Орта Азия]]да Жүржан мемлекеті (қытайша «жужан») пайда болды. Үйсүн империясы билеушілері қазіргі Шыңжан аймағында ғана өз биліктерін сақтап қалды және Солтүстік Қытай билігін де қолдарына алды. Олардың басты әскери күші табын тайпасы болған (қытайша «табгачи» немесе «тоба»). 
[[Сурет:Ruiruiguo Rouruan in 王会图, circa 650 CE.jpg|нобай|солға|150px|Руоран тайпасы өкілі]]
[[Сурет:Rouran500.png|нобай|оңға|300px|Жужан Қағанаты б.з.д. 500 ж.]]
Жүржандар (жужан)  IV ғасырдың екінші жартысында (367 жылы) сол шығыс аймақты да жаулай бастады. Осы тұста «тоба мен жужандар соғысы» деген атауға ие тарихи оқиғалар орын алды. Ресейліктер тобгачтар мен жужандар сяньби халқынан, яғни маңғол тілділер деп бұрмалады. Қытайлық «Ляншу» дерегі мен «Наньши» дерегі жужандар хуньдарға туыс тайпа дейді, ал «Вэйшу» дерегі «жужандар суншу тайпасы» деп көрсетеді. Қытай жазбалары хуньдарды «сюнну» деп те атаған.

Жужан-гунн заманында хұңзақ халқының абар тайпасы [[Кавказ]]ға орнықты (қазіргі [[Аварлар|авар ұлты]] солардан қалыптасты). Маңғыстаулық маңғы тайпасының бір тобы Закавказеге сол заманда барды, олардың екінші үлкен бөлігі қазіргі [[Моңғолия]] аймағын мекендеді. [[Шыңғысхан]] заманындағы маңғы тайпасы сол жужандар заманында [[Маңғыстау түбегі|Маңғыстау]]дан барған маңғы тайпасы болатын (Шыңғысхан заманында маңғыл тайпасында тайджут руы болды, ал ол адайжұрт атауының қытайша жазбаға түскен нұсқасы болатын). Жужан-гунндердің Кавказдағы әскері абар мен маңғы тайпалары, қазіргі Маңғолия аймағындағы әскері маңғы мен жергілікті теле (деле) тайпасы болғанын тарихи жазбалар растайды.

Қол астындағы қидан-халхалар ықпалымен манжурлар «жужандық» түркілік тілін жоғалтты. Алайда, оларда қазақы белгілер әлі де бар деседі. Кейінгі IX-XI ғасырларда [[Қидан мемлекетінің тарихы|Қидан мемлекетін]] билеген сол манжур-жужандық династия. Оларды қытай дерегі «сяо» деп көрсетеді, дұрысы – «асұя» (Асылұя атауының қысқарған нұсқасы). Ал XVI ғасырда Қытайды басып алып, Манжур-Цинь империясын орнатқан ру «журжен» деп аталған. Олардың әскері қидан-халхалар болды, қазір маңғол санатындағы сол [[халхалар]] Маңғолияға XVI ғасырда ғана келіп орнықты. Оған дейін бұл аймақты тек [[қазақ]] тайпалары иеленді. Осы деректер жужандардың дұрыс атауы «жүржан» екенін, Шыңғысхан заманындағы «маңғыл» тайпасы Каспийден барған «маңғы» тайпасы екенін дәлелдейді (тайджут руы – адайжұрт, яғни адай руы). Шыңғысхан заманындағы маңғыл тайпасы мен қазіргі халха-маңғолдардың еш туыстық байланысы жоқ. Десе де, оларды билеген топтар өзара туыс және журжандық Асылұяның ұрпақтары болып табылады. Қытай дерегі қидандардың солтүстігінде татаб (татар) тайпасы отырғанын айтады. Олардың солтүстік шығысқа барғандары [[саха]] (якут-жахұт) халқын қалыптастырды, қалғаны – Шыңғысхан заманындағы татар тайпасы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://abai.kz/post/72477|title=Асылұя - Еуразияны билеген династия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Эфталиттар (Ақ ғұндар) (?-565) ===
{{Толық мақала|Ақ ғұндар}}
Эфталиттер – V-VI ғасырларда барлық [[Орталық Азия]] аймағын біріктіріп тұрған қуатты мемлекет. Қазіргі кездегі барлық заманауи ғылым мен баспа беттері эфталиттердің Орталық Азиядағы өте үлкен империяны құрған батыл көшпенді тайпа болғандығын растайды. Оның шекарасы [[Каспий теңізі]]нен [[Қашқар]]ға дейін және [[Арал теңізі]]нен [[Үндістан]]ға дейін созылып жатты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.qazaqtv.com/kz/programms/viewArchive?id=21558|title=Эфталиттер түркі халықтарынан тараған ба?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Hephthalite horseman on British Museum bowl 460-479 CE.jpg|нобай|солға|200px|Эфталиттік шабандоз (тостағандағы сурет)]]
[[Сурет:Эфталитское государство.png|нобай|оңға|300px|Эфталит мемлекеті]]
Жазбаша дереккөздердегі эфталиттер туралы мәліметтер өте көп; олар туралы латын, грек, сирия, армян, қытай, араб, орта және жаңа парсы дереккөздері, бұл жаңалықтардың көпшілігі Орта Азиядағы эфталиттердің үстемдік ету уақытына, V-VI ғасырларға жатады. Эфталиттердің пайда болу мәселесі өте күрделі. Дереккөздерде қарастырылып отырған кезеңдегі Орта Азияның көшпелі тайпаларына жататын бірнеше атаулар бар.Олардың ішіндегі ең маңыздылары -эфталиттер, хиониттер, кидариттер және [[ақ ғұндар]]. Бұл тайпалардың немесе халықтардың өзара, сондай-ақ кушандармен қарым-қатынасы әлі де айқын емес. Эфталиттер шығу тегі бойынша Орталық Азияның жергілікті көшпелі халқымен байланысты. Қытай дереккөздерінің мәліметінше, ол юэчжи тайпасынан шыққан. Эфталиттердің алғашқы қоныстанған жерлері, қытай дереккөздері бойынша Алтайдың оңтүстігінде және [[Хотан]]ның шығысында, яғни Юэчжи қонысының шығысында орналасқан. Рас, Қытай дереккөздері эфталиттердің пайда болуының басқа нұсқасына да сілтеме жасайды, оған сәйкес олар гаогу тайпасының, яғни [[ұйғырлар]]дың саласы болған, бірақ олардың тілі гаогу немесе түркі тілдеріне (яғни моңғол және түркі тілдеріне) ұқсамайтындығы айтылған. Сондықтан эфталиттер Шығыс Иран диалектілерінде сөйлейтін Шығыс [[массагет]] тайпаларының тобы болды деп болжауға болады.
[[Сурет:HunCoinDerivedFromSassanianDesign5thCE.JPG|нобай|солға|200px|Эфталит монетасы]]
Эфталиттердің әлеуметтік-экономикалық құрылымы туралы салыстырмалы түрде мәлімет аз. Қытай дереккөздері бойынша олар көшпенділер ретінде болған, эфталиттердің қалалары болмаған, олар шөпке бай жерлерде, киіз үйлерде өмір сүрді. Орталық Азияға кіру қарсаңында оларда [[алғашқы қауым]]дық жүйе болды. Олардың неке салты өте көне болды, халықтың қалың бұқарасы арасында [[полиандрия]] (көп күйеулілік) басым болды, бірнеше ағайындылардың бір әйелі болған. Әйелдің қанша күйеуі болғанын оның бас киіміндегі бұрыштар санынан білуге болады.

Таптық жіктелу жерлеу рәсімдерінде де байқалады: [[Бай (ауқатты)|байлар]] тас жертөлеге жерленген, ал [[Кедейлік|кедейлер]] жерге көмілген. Алғашқы қауымдық жүйенің ыдырау кезеңінде танымал эфталиттер 20 және одан да көп адамнан тұратын отрядтарға ие болды, отрядтар көшбасшымен бірге тамақтанды, онымен шайқастарға қатысты, онымен бірдей олжа алу құқығына ие болды, ол қайтыс болған жағдайда олар онымен бірге жерленді.
Көшпелі эфталиттер жүйесінде таптық қоғамның қалыптасу процесі олардың Орта Азияны жаулап алғаннан кейін едәуір жеделдеді. Эфталиттердің ішінде таптық қоғамның дамуы феодализация жолымен жүрді. Эфталит мемлекеті - Орта Азияның алғашқы ерте феодалдық бірлестігі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st133.shtml|title=Азия даласының көшпенділері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Юебан (Иобан мемлекеті) (160-490) ===
Юебан - қазіргі Қазақстанның оңтүстігінің орталық бөлігіндегі хунну халқының ежелгі мемлекеті. Біздің заманымыздың 160-шы жылдары құрылған. Қытайдағы қазақ тарихына қатысты ежелгі жылнамаларда Қытай зерттеушілері синолог Го Шиляңның сөздігіне сүйеніп, бұл атауды Йұрпан (Юебан) деп алып отыр. Йұрпан елі туралы Қытай деректерінде: «Йұрпан елі Үйсіннің солтүстік батысында... Олардың арғы аталары ғұндардың Теріскей Ғұн тәңірқұтына қарасты ұлыстан еді. Хән әулетінің арбалы-аттылары Доу Шян қуа соққылап Теріскей ғұн [[тәңірқұт]]ын Жин-уей (Алтай) тауынан батысқа Қангуға (қаңғаларға) қарай асырғанда олардың еліне ілесе алмаған аш-арық адамдары Күсәннің солтүстік аймақтарын мекендеп қалды. Бұлар 200 мыңдай адам еді. Игілігіндегі жері мыңдаған ли келетін. Бұлардың тұрмыс салты және тілі қаңғылардікімен бірдей болды. Ал олардың адамдары өздерін хулардың қай-қайсысынан таза ұстайтын еді. Олар шаштарының ұзындығын қас сызығына дейін теңестіріп қиып, оның үстіне тортасы айырылған сарымай жағу арқылы жылтыратады. Әр күні үш мәрте жуынып ауыз шайқайды...». [[Сурет:Юебань.png|thumb|оңға|300px|Юебан шекарасы]]
Қазақстандық зерттеуші Ю.А.Зуев Қытай жылнамаларын зерттеген [[Қытайтану|синологтардың]] еңбектеріне сүйене отырып, Йұрпан (ол бұл елді Юебань деп атайды) еліне қытайлық қолбасылардың тұтқиылдан және әртүрлі жолдармен шабуыл жасап, олардың [[Тәңірқұт|шаньюйін]] үш мың лиден астам жерге дейін қуғындап, киіз үйлерін өртеп, он адамды, яғни басшыларын жерге тірідей көміп, ханшасының қолына кісен салып, думанды айғай шумен кейін оралғандарын» жазады.

Мұнан аңғаратынымыз, ежелгі Йұрпан (Юебан) елі қытайлықтардың ата жауы болған. [[Қытай]] сияқты үлкен елмен көрші болу оларға оңай тие қойған жоқ, олар Солтүстік Қытай мемлекеттерімен жауласып қана қоймай, елшілік қатынастар да орнатты. Тіптен олармен жужандарға қарсы әскери одақ құрып, келісімшарттар да жасады. Нығмет Мыңжан Иобан (Юебан) мемлекеті деп атайды. Оның түсіндіруінше «батысқа қарай босқан ғұндер алдымен үйсін жеріне келген, одан соң қаңлы еліне ауып барған. Осы барыста ғұндардың талай тайпасы үйсін елінде қалып қойған. Осы үйсін жерінде қалған ғұн тайпалары оңтүстік, солтүстік патшалықтары дәуірінде (V-VI ғасырларда) дамып, 200 мыңдай жан саны бар Иобан мемлекетін құрған. Бұл тарихи фактілер 200 мыңнан астам халқы бар, ұланбайтақ өңірге орналасқан Иобан мемлекетінің іргесін үйсін жерінде қалған ғұн тайпалары қалағандығын анықтайды.

Иобан мемлекетінің географиялық орны жөнінде «Солтүстік патшалықтар тарихы, батыс өңір шежіресі, Иобан мемлекеті тарауында» былай дейді: «Иобан мемлекеті үйсіндердің батыс солтүстігінде 10 мың 930 шақырым жерде Күшардың солтүстігінде орналасқан». Осы екі елдің арасын асқар тау бөліп тұрған, бұл таудың оңтүстігінде Күшар елі, солтүстігінде Иобан елі. Күшар мен Иобанның арасындағы асқар тау [[Тянь-Шань]] тауы екендігі анық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/55302|title=«Ана тілі» газеті, 14-қараша 2009 ж. Әлмерек абыз: кеше және бүгін|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Гаогюй (Телеуіттер) (480-540) ===
{{Толық мақала|Телеуіттер}}
Гаогюй — Қытай тілінен аударғанда бұл «биік арбалар» деген мағынаны білдіреді. Бұл одаққа Сиейанто тайпасы кіреді. Сейанто тайпасы туралы мәліметтер аз, олар [[шаньюй]] Халатоу бастаған 350-ші жылдары Раная Ян мемлекетінің аумағына қоныс аударған 35 мың [[хунну]] отбасы туралы айтылады. Бұл тайпа екі тайпаның - сие мен янтоның бірігуі арқылы пайда болғандығы да белгілі. 
[[Сурет:Гаогюй.png|нобай|оңға|300px|Гаогюй шекарасы]]

Ғасырдың соңында Ертісте Гаогюдің күшейгені соншалық, олардың билеушісі Афучжило мен оның ағасы Цюнки өз мемлекетінің құрылғанындығын жариялады. Шайқастар Гаогюй атты әскерінің мықтылығын көрсетеді, Моңғолияның солтүстік-батысы түгелдей дерлік оларға бағынады және олар шығыс Түркістандағы Тарим бассейні үстінен билік үшін жужандармен сәтті бәсекелеседі. Гаогюй бұрынғы сюзерендермен ғана емес, сонымен бірге Қытайдың [[Солтүстік вэй|Тоба-Вэй]] мемлекетімен және орта азиялық [[Ақ ғұндар|эфталиттермен]] де соғысады. Мұның бәрі VI ғасырдың басында Гаогюй одағы әлсіреп, қайтадан [[Жужан қағанаты|жужандарға]] бағыныштылығына әкеледі.

Осы уақыттан бастап қытай шежірелерінің беттерінен &quot;гаогюй&quot; атауы жоғалып, &quot;арба&quot; сөзінің түркі баламасы - теле пайда болды. Бұл атаудың шығу тегі туралы мәселені Л.П.Потапов көтеріп, ол терминді &quot;динлин&quot; этнонимінен алады. XIX ғасырда Қытайдағы орыс рухани миссиясының басшысы Иакинф Бичурин де осындай көзқараста болды. Осыған байланысты С.Г.Кляшторныйдың «теле» терминінің «тегрег» сөзімен байланысы туралы тұжырымы әділірек: түрік тілінен - «арба», арбаның қарақалпақша атауы «телеген» сияқты естіледі, сондықтан орыс тіліндегі нұсқасы да -арба.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://eurasica.ru/articles/kypchak/sirskiy_kaganat_ot_hunnu_do_syeyanto/ |title=Сириск қағанаты. Хуннудан Сеянтоға дейін.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Әдет-ғұрыптары:''' Олар көшпелі, далада жүреді, былғары киім киеді. Жужанжардан айырмашылығы көп спицалы биік дөңгелекті [[арба]]лармен ерекшеленеді. Қытайлықтардың пікірі бойынша гаогюйлер дөрекі, қатал болды, оларға патша өкіметі ұнамаған. Тума-туыстарымен тату-тәтті өмір сүреді, бір-біріне барлық жағынан көмектеседі. Шайқасқа түсер алдында сына түрінде кіріп, содан кейін шегініп, күрт бұрылып, қайтадан шабуылдайды. Күн күркіреген кезде олар қуанышты түрде айқайлап, белгілі бір жерден аспанға оқ жаудырады.

Күзде олар құрбандыққа қошқар шалады және [[дұға]] оқиды, ер адамдар айнала атқа мінеді, содан кейін талдың бұтақтарын алып, үстіне [[қымыз]] құйып, сол жерге қояды. Жерлеу кезінде ер адамдар қабір қазып, оған қолында [[садақ]], белбеуде [[семсер]] және қолтық астына [[найза]]сы бар мәйітті қояды, бірақ қабірді көмбейді. Апаттар кезінде олар рухтарға жаппай дұға етіп, құрбандыққа қошқар шалады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1291775|title=Гаоцзюй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Қазақстанның ерте және орта ғасырлардағы мемлекеттері ==
=== Түрік қағанаты (552-603) ===
{{Толық мақала|Түрік қағанаты}}

Қытай деректері бойынша түркілер алғашында Қытай шекарасының батысында, [[Алтай таулары]]ның етегінде өмір сүрді. Кейін түрік тайпаларының көсемі [[Бумын қаған|Бумынның]] басшылығымен иеліктерін [[Хуанхэ]] жағалауларына дейін кеңейтті. Қытай деректерінде түркілерге қатысты алғашқы мәліметтер 542 жылдан бастап кездеседі. Түркілер жужан қағанына салықты темір түрінде төлеген. Түркілер Алтайдан Хуанхэ жағалауларына дейін жеткен кезде Бумын ордасына 545 жылы Қытай елшілігі келеді. Осы сәттен бастап түркілер сол замандағы ірі мемлекеттердің бірі ретінде танылып, тарих сахнасына шығады. 
Қытай елімен бейбіт қарым-қатынас орнатқаннан кейін [[жужандар]]дың тепкісін көрген түркілер оларға қарсы бас көтере бастайды. Бумын қалың қолмен жужандарға шабуыл жасайды. 552 жылы жужандар әскері талқандалады. Бумын түркі елінің қағаны болып жарияланады. Орталық Азиядағы жаңа мемлекет — Түрік қағанаты осылай пайда болды. 
[[Сурет:Тюркский каганат.png|оңға|400px]]
Түрік қағанаты [[Маньчжурия]]дан Босфорға және [[Сібір]]ден Парсыға ([[Иран]]) дейінгі жерді алып жатты. Осындай орасан зор аумақты бағындырып қана қоймай, оған иелік ету қажет еді. [[Қаған]]дар тек қолбасшы ғана емес, аса көрнекті билеушілер болды. Түрік қағанатында егіншілік пен қолөнер дамыды, түрлі діндер бір-бірімен үйлесім тапты. Қаған мемлекетті басқарды, жоғарғы сот міндетін атқарды, әскерге басшылық етті. Мемлекетті басқаруда тайпаның [[ақсүйек]] қауымына сүйенді. Әскери және азаматтық қызметтерді басқаратын шенеуніктер аппараты — [[ябғу]], [[шад]] т.б. құрылды. Билеуші әулеттің жасы жағынан ең үлкені қаған сайланды. Мұның өзі кәмелетке жетпеген ханзаданы таққа отырғызудан сақтап, елдің қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Билік үнемі тәжірибелі адамдардың қолында болды. Ұлы қаған ордасы түркілердің байырғы қонысы — Алтайда орналасты. Түрік мемлекетінде қарапайым халық [[бодун]] (мемлекеттің қатардағы құрамы) аталды. Үстем тап, яғни «бектер» ақсүйектер билік тобын құрады. Қаған [[ашина]] руынан шыққан түркі еліндегі ақсүйек қауымының ең таңдаулы өкілі саналды.
[[Сурет:Pınarbaşı 16.JPG|thumb|солға|200px|Қағанаттың негізін қалаушы Бум-қағанның мүсіні. Түркия]]
Түркілердің шыққан тегі бір болғандықтан, олардың жерге және соғыстан түскен олжаға құқықтары бірдей еді. Қауым ішіндегі бірлік таптық қарама-қайшылықтарды болдырмады. Ғалымдар түркілер тарихын зерттей келе, қатардағы бодундардың қаған билігіне қарсы көтерілген бірде-бір оқиғасын кездестіре алмаған. Түркі қоғамының бірлігі берік еді. Соғыста ерлік көрсеткендерге қатардағы жауынгер немесе ақсүйек тобынан болсын «ер» (жауынгер) атағы берілді. Бектің ерлерден тұратын тұрақты жасағы құрылды. Тіпті ең кедей ердің өзі бектің алдында еркіндігін сақтап қалды. Түркі тайпалары өз мемлекетінің шегарасында бірігіп, жаңа түркі халықтарының қалыптасу ошағына айналды.

Жаулап алғанға дейін бөлек жүрген тайпалар бейбіт өмірге көшіп, шаруашылығын дамытуға мүмкіндік алды. Түрік қағанатында дала тайпалары мен қала тұрғындары, [[будда]], [[Христиандық|христиан]] дінін ұстанғандар және [[тәңір]]ге табынушылар бейбіт өмір сүрді.

VI ғасырдың соңы — VII ғасырдың басында Қытайдың күшеюі билік басындағы түркі әулетінің өз ішінде қырқыстың басталуымен және даладағы сұрапыл жұтпен тұспа-тұс келді. Мұның бәрі қағанатты дағдарысқа ұрындырды. Түркілердің қарсылығын әскери күшпен жеңе алмаған Қытай 603 жылы дипломатиялық жолмен қағанаттың ыдырауына қол жеткізді. Біртұтас мемлекет Батыс Түрік және Шығыс Түрік қағанаттарына бөлінді. Қағанат ыдырағанмен қуатты мемлекет болып қала берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ikaz.info/vi-ix-gasyrlardagy-kazakstan/|title=Түрік қағанаты: құрылуы және қалыптасу тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Батыс Түрік қағанаты (603-704) ===
{{Толық мақала|Батыс Түрік қағанаты}}
Ұлы Түрік қағандығы (552-603) ыдырап, оның екіге бөлінуі нәтижесінде пайда болған ерте ортағасырлық түркілер мемлекетінің бірі – Батыс Түрік қағандығы (603-704). Ұлы Түрік қағандығында саяси-әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуі, оның дербестікке ұмтылған жеке бөліктерінде оқшалану үрдісінің күшеюі Шығыс және Батыс қағандықтардың құрылуына алып келді (603). Жылнамашылардың жазбаларында Батыс Түрік қағандығы негізінен бұрынғы үйсін жерлерінде құрылған, демек, оның аумағы ендік бағытта Қаратаудың шығыс баурайынан Жоңғарияға дейінгі жерді алып жатты. Қағанаттың негізгі этникалық-саяси ұйытқысы – «он тайпа» он оқ бодунның мекендеген жері де осы еді. Сонымен қатар, ол Түрік қағанатының [[Шығыс Түркістан]] мен [[Орта Азия]]дағы ([[Самарқан]], Маймург, Кеш, Нахшеб, Иштихан, Кушания, [[Бұхара]], Амуль және Андхой) отырықшы-егіншілік жұрттарындағы басып алған барлық жерлерінің мұрагері болды. Батыс түріктеріне тәуелді деген аты ғана болған [[Соғды]] мен Бұхарада да қағанның өкілдері болды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан тарихы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы= |жыл=1996 |томы=1 |беттері=300 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Qianling Mausoleum, dignitary with braids.jpg|thumb|солға|200px|Батыс Түрік қағанының мүсіні]]
Батыс Түрік қағандығының іргесін қалаған жоғарғы қаған – [[Бумын қаған|Бумын]]ның інісі Истеми (Естеми, Естемі) жабғу қаған болды. Истеми 552-553 жылдардан бастап батысқа жорық жасаған түрік әскерлерінің қолбасшысы еді. Ол осы жорығында Жоңғария мен Жетісу өңіріндегі және Сырдария алқабындағы түркі тілдес тайпалар мен ұлыстарды өзіне бағындырды. 558 жылы түріктер аварларды жеңіп, Еділ алабы мен Орал маңындағы бұлғар (болгар) мен өзге де түрік тайпаларын құрамына енгізді. 
[[Сурет:Батыс Түрік Қағанаты.png|оңға|350px]]
Батыс Түрік қағандығының территориясы: [[Алтай тауы]]нан Тянь-Шань тауына дейін, шығыста Баркөлден бастап Батыста [[Арал теңізі]] мен [[Каспий теңізі]]не дейін созылған кең алқапты алып жатты. Осы ұлан-байтақ территорияны мекендеген түркі тілдес тайпалар: үйсін, қаңлы, дулат, түркеш, теле, басмыл, қыпшақ, оғыз, баһа (жайма) тағы басқа тайпалар Батыс Түрік қағандығының құрамына қосылды. Қағандық құрамына әр кезеңде [[қарлұқтар]], [[Енисей қырғыздары]], жікілдер (шығылдар), чомулдар, тухсилер тағы басқа тайпалар енді. Оның бас ордасы Шу өзенінің бойындағы [[Суяб]] қаласында (кәзіргі Тоқмақ қаласының маңы), жазғы ордасы Мыңбұлақта (кәзіргі Түркістанның маңы) болды. Жегу–жабғу қаған (610-618), [[Тон қаған|Тон-жабғу қаған]] (618-630) билік құрған кездерде қағандық қуатты елге айналды. Тохарыстан мен Кансуға (қәзіргі Ауғаныстан) жасалған жорықтарда қағандық шекарасы [[Үндістан]]ға дейін созылды. Тон-жабғу қағанының баласы Тырду–Шадтың ордасы Құндыздыда болды.

Көшпелі түрік халқы 10 әскери – әкімшілік бөлікке («оққа») біріктірілді. Әрбір бөлік қолбасшысымен (шат), бір [[түмен]] (10 мың) атты әскер шығарды. 10 бөлік бес-бестен территориялық бірлестікке топтастырылды. [[Суяб]]тан шығысқа қарай Дулудың (Дулаттың) бес бөлігінің жері, батысқа қарай Нушибидің бес бөлігінің жері алып жатты.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақ ССР. қысқаша энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл= |томы=1 |беттері=90 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;
Жетісу аймағында әскери-тайпалық ұйымдарды ондық санмен атау ежелгі үйсіндер кезінен немесе б.з.б III ғасырдан бастап әдетке айналған. Қарапайым халық «қара бодун», ал, әлеуметтік құрылымның ең төменгі сатысының тәуелді тобы «тат» деп аталған .

Батыс Түрік қағандығында үй жұмыстарына жұмсалатын құлдар да болған. Бұлар көбінесе соғыс тұтқындары еді. Батыс Түрік қағандығындағы шаруашылықтың басым саласы көшпелі [[мал шаруашылығы]] еді, сонымен бірге, [[Іле]], [[Шу]], [[Талас (өзен)|Талас]] өзендерінің алқаптарында, Алатаудың баурайында егіншілік алқаптары да болды. Олар көбіне [[тары]] мен бидай екті, халықтың бір бөлігі бақшашылықпен шұғылданып, жеміс-жидек, жүзім өсірді. Көшпелі мал шаруашылығымен шұғылданған тайпалар арасында патриархалдық қатынас үстем орында болды. Ал, отырықшы-егінші аудандарда феодалдық қатынас қалыптасты.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Н.Мыңжан |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақтың қысқаша тарихы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы= |жыл=1994 |томы= |беттері=113 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

Түркілердің басты қатынас көлігі [[жылқы]] болды. Сондықтан олар ат әбзелдерінің жақсы жасалуына ерекше көңіл бөлген. Мал ұстауға арқан, көген, желі, бұйда, шылбыр, құрық сияқты құралдарды пайдаланған. Оның халқы Көк Тәңірге, [[Ұмай ана]]ға, Жер Анаға, Су Анаға табынды.
Халқының құрамы алуан түрлі тайпалардан тұрған қағандықта 630 жылдардан бастап, билік үшін талас-тартыстар басталып, Батыс Түрік қағандығының екі тайпалар одағы -дулу мен [[нушиби]] арасындағы тайпалық соғысқа әкеліп соқты. Олар 634 жылы [[Сырдария]]дан батысқа қарай созылған – иеліктерінен айырылды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақ Совет энциклопедиясы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл= |томы=1 |беттері=232 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

Батыс Түрік қағанатының әлсіреген жағдайын біржола пайдаланып қалуды ойлаған [[Қытай]] мемлекеті 659 жылы Жетісуға басып кіреді. Қағандық өзінің тәуелсіздігінен айырылды. Батыс Түрік қағандығын құраған тайпалар кейіннен [[қазақ]] халқының, өзге де түркі халықтарының құрамына енді, негізін қалады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ortalyq.kz/220820200015-2/|title=Батыс Түрік қағандығы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Түргеш қағанаты (704-756) ===
{{Толық мақала|Түргеш қағанаты}}

Түрік тектес түргеш тайпалары VI-ғасырда [[Тянь-Шань]] таулы аймақтарын мекендеген, ал VII-ғасырда Жетісудың орталық аймақтарын қоныс еткен. Олар өзінен бүрынғы өмір сүрген Батыс түрік қағанаты құрамындағы халқы көп тайпалардың бірі болған. Түргеш тайпалары жөніндегі алғашқы мәліметтер [[Күлтегін ескерткіші]]нде және Қытай жазба деректерінде кездеседі. Ал түргештердің жеке қағандық болып құрылуы туралы дерек [[Тоныкөк жазба ескерткіші|«Тоныкөк» жазуында]] айтылған.

Түргеш қағанаты халқының этникалық қүрамы негізінен сары және қара түргеш тайпаларынан тұрған. Жазба деректердің керсетуі бойынша олар [[Шу (өзен)|Шу]], [[Талас (өзен)|Талас]], Іле бойларын жайлаған. Шу бойындағы түргештер сары, ал Талас аймағындағы түргештер қара түргештер деп аталған.
[[Сурет:Тюркешский каганат.png|оңға|300px]]
Түргеш қағанаты 704-756 жылдар аралығында өмір сүрді. Бұл кезде Жетісу аймағында араб басқыншыларына қарсы күрес жүріп жатқан болатын. Жетісуда Түргеш қағанаты билеушілерінің негізін қалаушы Үшелік-қаған. Оның билік жүргізген кезі - 699-706 жылдар. Ол Жетісудан Батыс түрік билеушісі Бөрішадты қуып, [[Ташкент]]тен [[Турфан мемлекеті|Турфанға]] және Бесбалыққа дейін өзінің өкіметін орнатты. Оның басты саяси орталығы - Шу өзені бойындағы [[Суяб]] қаласы. Екінші орталығы - Іле өзені бойымдағы Күнгүт қаласы. [[Үшлік қаған|Үшелік]] елді 20 ұлысқа /бөлікке/ бөліп, олардың әр қайсысында 7 мыңнан әскер ұстады.

705 жылы арабтар шабуыл жасап, Әмударияның шығысындағы [[Мәуереннаһр|Мәуеренахрды]] жаулап алуға кірісті. Хорасанды билеуші Күтеиб-ибн-Мүсілім Балхы жерін басып алып, Бұхараға аттанады. Осындай қиын кезенде түргештер [[Соғды]] /Согдиана/ еліне көмекке келеді, онымен бірігіп Күтеибке тойтарыс береді. 709 жылы Күтеиб Мәуеренахрға қайтадан жорық ұйымдастырады. Ол Согдиана патшасы Тархунды алдап, оны түріктердің көмегінен бастартуға мәжбүр етеді, сөйтіп [[Бұхара]]ны басып алады

Түргеш қағанатында [[Үшлік қаған|Үшелік]] өлгеннен кейін билік оның баласы [[Сақал қаған]]ға көшті. Оның ел билеген кезі 706-711 жылдар. Бұл кезде елдің ішкі және сыртқы жағдайы өте күрделі болды, бірлік болмады. Қаған билігі үшін сары және қара түргеш тайпаларының арасында талас-тартыс басталды, Батыста түргештер соғдылармен бірігіп арабтарға қарсы күрес жүргізді. Оңтүстіктен оған Қытайдың Тан империясы, шығыстан Орталық Азия түріктері қауіп төнгізді. 711 жылы Шығыс түрік қағаны Қалаған Жоңғария жерінде /Бөлісу жанында/ түргештерге соққы беріп, Сырдариядан өтті. Бұл кезде арабтарға қарсы самарқандықтар мен Орталық Азия түріктері көтерілді. 712-713 жылдары арабтарға қарсы түріктер, соғдылар Шаш /Ташкент/ қаласы тұрғындары және ферғаналықтар бірігіп күш керсетті. Мәуеренахрдағы араб иелігіие төніп отырған қауіпті түсінген Күтеиб Шаш қаласын өртеді, 714 жылы ол [[Исфиджаб]]қа шабуыл ұйымдастырды.
[[Сурет:BezeklikSogdianMerchants.jpg|thumb|солға|250px|Соғды көпестері]]
Көптеген қиындықтардан кейін, яғни екі тайпаның арасындағы тартыста қара түргештер жеңіске жетеді, олар қолдаған [[Сұлу қаған]] болады. Түргеш қағанаты Сұлу қағанның /715-738 жж./ тұсында қайта күшейе бастады. Бұл кезде өкімет қара түргеш тайпаларының қолына көшіп, мемлекет орталығы Талас (Тараз) қаласына ауысты. Айлалы саясаткер және күшті әскери қолбасшы Сұлу екі майданда: батыста арабтарға қарсы, шығыста Батыс түрік қағандары мирасқорларын (Шығыс Түркістанда орныққан) қолдаған Тан империясымен күрес жүргізді. 723 жылы түргештер Ферғана [[қарлұқтар]]ымен және Шаш тұрғындарымен бірігіп, арабтарға күйрете соққы берді. Дегенмен арабтар 732 жылы өз әскерлерін біріктіріп, түргештерді қирата жеңіп, Бұхара қаласын басып алды. 737 жылы Сұлу арабтарға қарсы жорық ұйымдастырып, Тохарстанға дейін жетті, бірақ кейін жеңіліп қалды. Қайтып келе жатқанда, оны өзінің әскери басшысы [[Баға тархан]] өлтірді. Сұлу қаған қаза болғаннан кейін билік үшін &quot;сары&quot; және &quot;қара&quot; түргештердің арасында ұзаққа созылған күрес жүрді. Түргеш мемлекеті өз ішіндегі күрестің нәтижесінде едәуір әлсіреді, мұны Тан /Қытай/ империясы ұтымды пайдаланды. Оның Шығыс Түркістан жеріндегі билеушісі 748 жылы түргештердің басты қаласы [[Суяб]]қа әскер жіберіп, оны басып алды, Шаш қаласының билеушісі өлтірілді. Оның баласы арабтардан көмек сұрады. 751 жылы Тараздың касындағы Атлах қаласы жанында Зияд-ибн-Салых бастаған араб әскерлері мен Гао-Сяньчжи басқарған Қытай әскерлерінің арасында 5 күнге созылған қырғын соғыс жүрді. Қытайлықтарға қарсы оның тылындағы қарлұқтар көтерілді. Нәтижесінде Қытай әскерлері жеңіліске ұшырады. Олар Жетісуды ғана емес, ұйғырлар мен тибеттердің қысымымен Шығыс Түркістан жерін тастап кетуге мәжбүр болды. Сондай-ақ, арабтар да Талас жерін қалдырып, Шаш қаласына шегінді. Бірақ, өз ішінен әбден әлсіреген Түргеш мемлекеті де 756 жылы құлады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://referat.resurs.kz/ref/kazakstan-respublikasinin--aumagindagi-ertefeodaldik-monarhiyalar/1/|title=Қазақстан Республикасының аумағындағы ерте феодалдық монархиялар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

Түргеш қағанаты Батыс түрік қағанатының мемлекеттік-әкімшілік, әскери және әлеуметтік-мәдени дәстүрлерін жалғастыра берді. Археологиялық зерттеу жұмытарының кезінде Тараз, [[Баласағұн]] қалаларынан Түргеш қағанатының Қытай жазуымен жазылған төрт бұрышты ортасында тесігі бар, теңгенің табылуы Қытаймен сауда қатынасының дамығандығын көрсетеді. Олай болса, сондай ауыр талас – тартысқа, соғыстарға қарамастан, Қазақстан жерінде түркі дәуірінде өмір сүрген бұл қағандықтардан тарихи із қалған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://testent.ru/index/kazakhstan_territorijasyndagy_erte_zhene_damygan_orta_gasyrdagy_memleketter/0-611|title=Қазақстан территориясындағы ерте және дамыған орта ғасырдағы мемлекеттер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Қарлұқ қағанаты (756-940) ===
{{Толық мақала|Қарлұқ қағанаты}}
'''Қарлұқ мемлекеті'''(756-940 жж.) — [[Жетісу]] жеріндегі ежелгі мемлекет. Қарлұқтардың дербестікке ұмтылуы олардың Ұйғыр қағанатынан бөлініп шығуына жеткізді. 746 жылы қарлұқтар Жетісуға қоныс аударды, ал онда саяси жағдай тым күрделі болатын. Өзара қырқысқан күресте түргеш қағандары өздерінің бұрынғы Қарлұқ тайпаларының мекені күш-құдіретінен айырылды. Соның салдарынан бытырап кеткен түргеш тайпалары қарлұқтарға лайықты қарсылық көрсете алмады.
[[Сурет:Қарлұқтар.png|thumb|оңға|350px|Қарлұқ қағанаты шекарасы]]
Қайшылықтың шиеленіскен түйіні 751 жылы екі империялық күш арасындағы шешуші шайқас барысында шешілді, оның нәтижесінде тань әскерлері зор шығынға ұшырады. Араб тарихшысы [[Ибн әл-Асир]]дің мәліметтеріне қарағанда, Атлах қаласынын түбінде 50 мың қытай өлтіріліп, 20 мындайы тұтқынға алынған. Қытай әскерлері Жетісу шегінен ғана емес, [[ұйғырлар]] мен тибеттіктердің қысымымен Шығыс Түркістаннан да кетті. Талас аңғарында арабтар да тұрақтап қала алмай, Шашқа шегінді. Соның нәтижесінде қарлұқтар өз жағдайын нығайтып алды. 766 жылы Түргештердің екі қағанының ордалары —Тараз және Суябпен қоса бүкіл Жетісу қарлұқтар жабғуының қолына көшті. Сол арқылы саяси және әлеуметтік биліктердің қарлұқ көсемдерінің қолына көшуі Жетісуда Қарлұк мемлекетінің біржола қалыптасуына жеткізді. Қарлұктар өздеріне бағынышты жерлердіц шекарасын одан әрі кеңейте берді. 766—775 жылдары қарлұқтардың бір тармағы [[Қашқар|Қашғарияны]] басып алды, ал VIII ғасырдың аяғында олардың басқа бір тобы [[Ферғана]]ға өз ықпалын таратты. 
[[Сурет:Balasagun ruins.jpg|thumb|солға|300px|Баласағұн қирандылары: Қарлұқ мемлекетінің астанасы [[Баласағұн]] қаласының орны]]
Қарлұқтар туралы деректер 5 ғасырға жатады. Ол «бұлақ» деген атпен белгілі. Түркі руна ескерткіштерінде «үш қарлұқ» атын [[алтай тауы]] мен [[Балқаш көлі]]нің шығыс жағалауы арасын қоныс еткен көшпелі тайпалар бірлестігіне айтады. 7 ғ. ортасында қарлұқ бірлестігі құрамына бұлақ, шігіл мен ташлық кірген. Көсемдері Елтабар деп аталған. 766 жылы түргеш қағандарының қос ордасы Тараз бен [[Суяб]]ты қоса, бүкіл Жетісу қарлұқ жабғысының қоластына көшеді. Олар ерте феодалдық мемлекет құрады. Араф географы Әл-Марвази (12 ғ.) қарлұқтар құрамында 9 тайпа болғанын айтады.

Қарлұқ конфедерациясына Жетісу мен оңтүстік Қазақстанның тухси, шігілдер, әзкіштер, халаджылар, чаруктер, барысхандар, т.б. түркі тілдес тайпалар кірген. 8-10 ғғ. Қарлұқ тайпалары Қазақстанның [[Жоңғар Алатауы]]нан бастап, [[Сырдария|Сырдың]] орта ағысына дейінгі территорияны қоныс етеді. Балқаш пен Ыстықкөл арасы, Шу, Іле, Талас өзендері бойында, Отырарға дейін көшіп жүреді. Олардың билеушісі джабғу, 840 жылдан бастап [[қаған]] атағын алды. Көшпелі тайпалардың билеуші ақсүйек топтарының қолында жайылымдар мен құнарлы жер ғана емес, қала орталықтары да болды. Қарлұқтар елінде 25 қала мен қыстақ болған. Олардың ішінде Тараз, Құлан, Мерке, Атлалық, Тұзын, Балық, Барысқан және т.б. Қарлұқ қалалары [[Ұлы Жібек жолы]] бойында орналасты.

940 (942) ж. Қарлұқ мемлекетінің астанасын – [[Баласағұн]]ды – Шығыс Түркістандағы түріктер – Тянь-Шянь жағынан қоныс аударған чығыл және ягма тайпалары – жаулап алады. Осыдан кейін Жетісуда билік қараханидтерге тап болады. Сонымен, 940 жылы қарлұқ мемлекеті өмір сүруін тоқтатты.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін) |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Атамұра |орны=Алматы |баспасы= |жыл=2010 |томы=1 |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=59ISBN 978-601-282-027-0,1-т |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

=== Қаңғар одағы (659-750) ===
'''Қаңғарлар''' — қазіргі кезде [[қазақтар]], [[башқұрттар]], [[ноғайлар]], [[өзбектер]] мен [[қарақалпақтар]] құрамына кіретін ерте ортағасырлық қаңлылар. Қаңғарлардың батыс тармағы қыпшақтардан жеңілгеннен кейін Венгр (мажарлар) халқына қосылды. Одақтың орталығы Ұлытауда орналасты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://media-inform.com/1524207/1/kangarskiy-soyuz.html|title=Қаңғар одағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Қаңғарлар.png|оңға|400px]]
Қаңғарлар [[Қытай]]ға қарсы саясатты ұстанды. Сонымен, олар Ферғана алқабындағы Даван княздігіне және Қытаймен соғыстарында Кіші гунмо үйсіндерге көмектесті. Барлық ғалымдар қаңғарларды Сырдария мен Батыс Жетісудың аралығына орналастырады. Бұл [[локализация]] тарихи әдебиетте кең таралған қаңғар тайпаларының негізгі территориясының шығыста Талас пен Шу арасындағы ауылшаруашылық аудандарына сәйкес келуі туралы [[гипотеза]]ның негізі болды. Соңғы жылдардағы археологиялық бақылаулар бұл көзқарасты одан әрі нығайтты. Алайда жазбаша дереккөздер қаңғарлардың тіршілік ету ортасын едәуір кеңейтеді, Қытай шежіресі &quot;Динлиннің иеліктері Кангюйдің солтүстігінде&quot; дейді.

Динлиндердің Оңтүстік Сібірде өмір сүргені белгілі. Сондықтан Қаңғар көшпенділері оңтүстікке, дәлірек айтқанда, оңтүстік -батысқа қарай - Орталық және [[Шығыс Қазақстан]] далаларында орналасуы керек. Қытай тарихнамашысы Жакинф Бичурин де &quot;Қаңлы иелігі қазір үлкен және орта казак ордалары көшіп жүрген Сырдариядан солтүстікке қарай даланы басып алған&quot; дейді. Егер Сырдария алқабында тұрақты тұрғын үйлері, егістіктері, бекіністі қалашықтары бар қанғарлардың қысқы көшпелілері, ал солтүстікте, [[Орталық Қазақстан]]ның далаларында жазғы қоныстары болған деп болжасақ, жазбаша дереккөздердің археологиялық дереккөздермен қайшылығы оңай шешілетін болады.

Мұның бәрі қаңғарлардың негізгі кәсібі жартылай көшпелі [[мал шаруашылығы]] болғанын көрсетеді. Қытайлықтар Кангюйді «көшпелі иелік» деп атаған. Сырдария алқабында қаңғарлар [[егіншілік]]пен айналысты, [[астық]], бақша-бақша дақылдарын өсірді, [[қой]], [[түйе]], [[жылқы]] өсірді, отырықшы қаңғарлар — [[ешкі]], [[сиыр]] өсірді. Қаңғарлардың этникалық құрамына қатысты екі көзқарас бар. Кейбір зерттеушілер оларды иран тілділер деп есептесе, басқалары түркі тілдес этностарға жатқызады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.elimai.kz/gosudarstvo-kangarov-alany.html|title=Қаңғар мемлекеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

Біздің эраның басындағы қаңғарлар мемлекетінде өзінің ақша жүйесі қалыптасады, әміршінің таңбасы бар меншікті [[Мәнет|монетасы]] соғыла бастаған, бұл әлеуметтік-экономикалық қатынастарды жеткілікті түрде дамыған мемлекеттік-құқықтық реттеуді көрсетеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://studbooks.net/971753/pravo/gosudarstvo_usuney_kangarov|title=Уйсіндар мен қаңғарлар мемлекеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Хазар қағанаты (650-969) ===
{{Толық мақала|Хазар қағандығы}}
Хазар қағанаты (VII-X ғғ.) Батыс Түрік қағанатының ыдырауы нәтижесінде Каспий маңы даласында VII ғ. ортасына қарай пайда болған Еуропаның шығысындағы алғашқы ерте феодалдық мемлекет болды. Сирия тарихшысы Захари Митиленскийдің айтуынша, V-VI ғасырлар тоғысында [[Каспий теңізі]]нің солтүстік-батысында 13 түркі тілді тайпалар мекендеді, олардың арасында савирлер, [[аварлар]], болгарлар, хазарлар болды. Хазарлар савирлермен бірге Кавказдағы Византия мен Иран иеліктеріне жорықтар жасап, өздерін көрнекті әскери күш ретінде көрсетті. Батыс Түрік қағанаты әлсіреп, ыдырағаннан кейін хазарлар жаңа тайпалар одағы - Хазар қағанатын құрып, [[Солтүстік Кавказ]]дың ірі және ықпалды тайпаларының бірі болып шықты. Қағанаттағы билікті [[Ашина]] түрік (түркі) әулеті өз қолына алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://history-doc.ru/xazarskij-kaganat/|title=Хазар қағанаты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Tamga of Ashina.png|thumb|солға|100px|Ашина тайпасының таңбасы]]
[[Сурет:Chasaren.jpg|thumb|оңға|300px|Хазар қағанатының аумағы]]
Хазарлар хандығы VII-IX ғасырлар арасында үздіксіз өсіп ұлғая берді, хандықтың шығыс шекарасы [[Жайық]] өзенінен бастап, батысқа Дон өзеніне дейін, ал солтүстікте [[Мәскеу]] маңынан, оңтүстіктегі [[Арал]]ға дейін созылып жатты. Бұл аумақтың ішінде [[бұлғарлар]], [[мажарлар]], толып жатқан фин қауымдары, [[славяндар]], кавказдық құрама халықтар т.б. тайпалар аралас-құралас тіршілік етті. Сонысына қарамай, сол бір заманда аталмыш ұлан-байтақ өңірде біршама тыныштық, жайлы өмір сүру мүмкіндігі жасалған болатын.

Хазар халқы мен хазар мемлекеті 7 ғасырдан 10 ғасырға дейін [[Еділ]]дің төменгі сағасында өмір сүрді. Бұл батыл әрі жауынгер тайпа болды. Хазарлар елі [[Қара теңіз]]ден Каспий теңізіне дейінгі аумақты алып жатты. Хазарлар [[түріктер]] болды және алғашқы уақытта олар Батыс түрік қағанатының құрамына енді. Кейін олардың қарауынан шығып, олар өз елдерін құрды.

Хазарлар Еуразияда араб [[экспансия]]сымен түйісіп қалған бірінші мемелекет болды. Кавказда 642 жылы арабтармен бірінші шайқас өтті. Бірінші соғыс кезінде арабтардың әскербасы мерт болып, хазарлар жеңіп кетеді. Шайқас Баланжир деген жерде өтеді, бұл хазар ханының ордасы тұрған жер еді. Кейінірек хазарлар ордасы орын ауыстырып Самандарға көшеді, содан кейін Еділ (Итиль) бойына қоныстанады.
[[Сурет:Khazar coin Spillings Hoard.jpg|thumb|солға|150px|Хазар күміс монетасы]] [[Сурет:Khazar 1.gif|thumb|оңға|250px|Хазар]]
Арабтар мен хазарлардың екінші соғысы 772-773 жылдары болады, бұл жерде хазарлардың жолы болмай, олар жеңіліс табады.

IX ғасырдағы орыс жылнамаларында Днепр бойындағы тайпалар хазарларға сансыз ақ терілермен немесе қарулармен, қылыштармен алым-салық төледі делінген, ал X ғасырда сол алым-салық олардан ақшалай алынған. Исламдық (арабтық) жазбаларда хазарлар тамаша егіншілер және шебер балықшылар деп айтылады. Соларда хазарлар жері кең және су қоймаларына бай, әсіресе қыста судың молдығы соншалықты, [[балық]] пен жануарларға бай сансыз көлдер пайда болады. Су тартылған көктем мен жазда хазарлар [[астық]] себеді. Сөйтіп, бір жерден хазарлар екі өнім: қыста — балық, жазда — бидай жинады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://martebe.kz/hazar-khagandygynyn-khurylymy-men-sharuashylygy/|title=Хазар қағандығының құрылымы мен шаруашылығы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бүгінде тарихшылар Хазар қағанатының құлауының себептерін әртүрлі түсіндіреді. Кейбіреулер бұл мемлекет айналасындағы жаулармен үнемі соғыстардың нәтижесінде әлсіреді деп санайды. Басқалары хазарлардың [[иудаизм]]ді — бейбіт дінді қабылдауы көшпелі соғыс тайпаларының жауынгерлік рухын төмендетуге ықпал етті деп сендіреді. Бүгінде мұны еврейлер өз діндерімен Хазарды &quot;жауынгер ұлтынан&quot; &quot;саудагер ұлтына&quot; айналдырған деп түсіндіретін тарихшылар бар. Хазарлар көп ұзамай қираған астанасы [[Итиль]]ге оралды, оны қалпына келтірді, бірақ араб тарихшылары атап өткендей, яһудилер емес, [[мұсылмандар]] өмір сүрді. X ғасырдың аяғында Святославтың ұлы Владимир қайтадан хазарларға барып, елді иемденіп, оларға салық салды. Тағы да Хазар қалалары қирады, астанасы қирандыға айналды тек қан Қырымда және Азов теңізінің жағасында ғана Хазар иеліктері аман қалды. 1016 жылы гректер мен славяндар Қырымдағы соңғы Хазар бекіністерін қиратып, қаған Джордж Цулуды тұтқындады. Кейбір зерттеушілер қазір Хазар қағанаты оныншы ғасырдың соңында ыдырамады, бірақ моңғол шапқыншылығына дейін тәуелсіз, шағын мемлекет ретінде өмір сүруді жалғастырды деп санайды. Кейінгі ғасырлардағы еврей саяхатшыларының сипаттамаларында ғана [[Қырым түбегі]] Хазария деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ujew.com.ua/istoriya-hazarskogo-kaganata|title=Хазар қағанатының тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Қимақ қағанаты (750-1035) ===
{{Толық мақала|Қимақ қағанаты}}
Қимақ тайпалары туралы алғашқы деректер VIII ғасырдан бастап кездеседі. Бұл кезде имақ деп аталған тайпалар қазіргі Шығыс Қазақстан аумағын мекендеген. VIII ғасырда имақтар [[түргештер]]ге бағынышты болды, бірақ көп ұзамай олардан тәуелсіздігін алады. Бұл деректердің көпшілігі орта ғасырлық парсы-араб жазбалары, сонымен қатар «Худуд әл-алам» мен Махмут Қашқаридың еңбектері болып келеді. Гардизу, [[Рашид әд-Дин]] еңбектерінде қимақтар бірлестігіндегі жеті тайпа — эймур, имақ, [[татар]], [[баяндүр]], [[қыпшақ]], ланиказ, ажлад туралы айтылады. Алғашқы бес тайпа туралы мәліметтер басқа жазба деректерінде кездескенімен ланиказ және ажлад тайпалары туралы мәліметтер кейінгі деректерде кездеспейді.

Махмут Қашқари қимақтар мен қыпшақтардың бір тілде сөйлейтінін айтса, «Худу әл-аламда» қимақтардың астанасы Имақия болғандығы туралы деректер келтіріледі.
[[Сурет:Bayundur.svg|thumb|солға|200px|Баяндүр тайпасының таңбасы]]
[[Енисей қырғыздары]]ның 840 жылы Ұйғыр қағанатын талқандауы қимақтар тарихындағы бетбұрыс кезеңдердің бірі болды. Осы кезде эймур, байандур және татарлар қимақтар бірлестігіне қосылады. Бұған дейін тоғызтатарлар Ұйғыр қағанатына кірсе, байандурлардың көп бөлігі [[оғыздар]]дың құрамында болатын. 840 жылы Ұйғыр қағанаты құлағаннан кейін оның құрамына кірген көптеген тайпалар қимақтарға қосылады.

Қимақтар X ғасырда бүкіл Шығыс және [[Орталық Қазақстан]]ды және [[Батыс Қазақстан]]ды қамтыған күшті мемлекетке айналды. Қимақтар бұл кезде Батыс Алтайдан Оңтүстік [[Орал тауы]]ның оңтүстік шығысына дейін, батыста [[Арал теңізі]] маңына дейін және Солтүстік-Шығыс Жетісу мен [[Сырдария]]ның Иқан, [[Сауран]] қалаларына дейінгі кеңістікті алып жатты.

Қимақтардың жоғары билеушісі қақан деп аталды. Олардың көптеген қалалары болған, солардың бірі Имақия қимақтардың астанасына айналды. [[Әл-Идриси]] қимақтардың 16 қаласы болғандығы және қала тұрғындарының тұрмысы туралы айтады. Автордың айтуынша бұл қалалардың көпшілігі [[Ертіс]] жағалауында орналасқан. Елді қақан мен оның аймақтағы басқарушылары биледі.

Әл-Идрисидің айтуынша қақан билігіне сол әулеттен шыққан адам ғана [[мұрагер]] бола алды. Аймақ басқарушыларының билігі де мұрагерлік бойынша берілді, олардың иелігіндегі жерлер де басқарушылардың ұрпақтарына мұра болып қалдырылды. Аймақ басшылары әскери көсемдер қызметін де қоса атқарады. Олар қақанға әскер жасақтап беріп отырды. Бұл қызметтері үшін қақаннан тиісінше үлес алды. Кейбірі ірі тайпа көсемдері күшейіп қақанға жартылай ғана тәуелді болды, олар өздерін «патшалар» деп те атай бастады. Бұл туралы Әл-Идриси «патшалар» басқарған жартылай дербес аймақтардың болғандығын айтады.
[[Сурет:Қимақтар.png||thumb|оңға|350px|Қимақ қағанаты аумағы]]
Қимақтар мен қыпшақтар өзара туыстас [[түрік тілі]]нде сөйледі. Қазақстанның кең байтақ аумағын мекендеген қимақтардың негізгі кәсібі көшпелі [[мал шаруашылығы]] болды. Көшпелі тұрмысқа негізделген қимақтардың [[қолөнер]] кәсібі де жақсы дамыды. Көшпелі мал шаруашылығымен қатар [[егіншілік]] те дамыды. Өзендер мен көлдерде және ормандарда [[балық]] пен аң аулады. Қала мәдениеті мен сауда дамыды. [[Темір]]ден, [[қола]]дан, [[алтын]]нан, [[күміс]]тен қару-жарақ, тұрмыс заттары және зергерлік бұйымдар жасалды. Қазіргі уақытта табылып отырған археологиялық материалдар бұл мәліметтерді дәлелдей түседі.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ikaz.info/ima-a-andy-y/|title=Қимақ қағандығы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қимақтар жазуды білген. Олар ежелгі көне түрік жазуын пайдаланып, қамыс қаламмен жазған. Қимақтар табиғаттың әр түрлі күштері мен құбылыстарын пір тұтқан, көк тәңірісі ата-бабаларына сиынған. Олар күнге, жұлдыздарға, аруақтарға да табынған. Ертіс өзенін қасиет тұтып, &quot;өзен – адамның тәңірі” деген. Өлгендерді өртеп жіберген. Оларға тас мүсін қойып, оған [[табыну]] салты кеңінен тараған.

XI ғасырдың бас кезінде [[Орталық Азия]]дан шыққан тайпалардың бірінен соң бірінің шабуыл жасауы Қимақ мемлекетін әлсіретті. Бұдан басқа қағанаттың өз ішінде де билік үшін талас-тартыс күшейді. Сондықтан оның құрамына кірген қыпшақтар өзінің қоныстанған жерлерін тастап, [[Сырдария]] бойындағы, [[Арал]]дың батысы мен Каспийдің солтүстік өңіріндегі оғыздарды орындарынан қозғап, оларды оңтүстікке және Қара теңіз далаларына көшуге мәжбүр етті. Осы оқиғалардың барысында қимақтар саяси үстемдігінен айырылып қана қойған жоқ, сонымен қатар қыпшақтарға тәуелді болып шықты. Қимақтардың бір бөлігі [[Ертіс]]те қалып, екінші бөлігі Түркістан және Орта Азия аймағына қоныс аударды, енді біразы қыпшақ тайпаларымен батысқа, оңтүстік орыс далаларына қарай қозғалды. Сөйтіп, қыпшақтар қимақ мемлекетінің орнын басты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://everything.kz/article/138242-kimak-aanaty-ix-xi-basy|title= Қимақ қағанаты (IX-XI ғғ. басы)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Оғыз мемлекеті (756-1055) ===
{{Толық мақала|Оғыз мемлекеті}}
Араб деректерінің мәліметтеріне қарағанда, IX ғасырдың соңы – X ғасырдың басында оғыздарда мемлекет қалыптасты. Оғыз [[конфедерация]]сына қаңғар, [[печенегтер]], Арал, Каспийдің солтүстік төңірегінің тайпалары енді. Оғыздармен бірге Сырдарияға көшкен халаж, қарлұқ тайпалары, Шу мен Талас аңғарын мекендеуші жағыр, шарұқ тайпалары да кірді. Шығыс Түрік тайпаларының кейбір топтары да болды. Олардың ішінде имек тайпалары, байандұрлар, имурлер, кай тайпалары бар.
[[Сурет:Оғыз даласы.png|thumb|оңға|350px|Оғыз мемлекетінің аумағы]] 
Махмұд Қашғари «Диуани лұғат – ат түрікте» XI ғасырда оғыздарда 22 тайпа болды деп, олардың тізімін береді. [[Әл-Марвази Шариф аз-Заман Тахир|Әл-Марвази]] 12 тайпадан тұрды деген пікірді ұстанады. Келесі бір дерек «Джами ат– Тауарих» оғыздар екі үлкен тайпалық топтан-бұзұқтар мен ұшұқтардан тұрғандығын мәлімдейді. Оғыз мемлекеті кең байтақ аумақты алып жатты. Батыста [[Ырғыз]], [[Жайық]], [[Жем (өзен)|Жем]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], Арал маңын, Шығыста [[Балқаш көлі]]нің оңтүстігіне дейінгі жерлерді, Сырдария аңғарын, Қаратау баурайын, Шу өңірін мекендеді. Оңтүстікте [[Хорезм]], Мәуереннахр, Хорасанмен шектесті. Оғыз мемлекетінің астанасы [[Янгикент]] немесе Жаңа Гузия қаласы болды. Янгикент өте қолайлы жерде орналасқан қала еді. Қала Хорезм, Мәуереннахрмен шектесіп, Кимектер даласы арқылы Сарысу, Кеңгір, Есіл, Нұра бойларына баратын маңызды керуен жолының үстінде орналасты. Оғыз мемлекетінің билеушісі «жабғу» лауазымына ие болды.
[[Сурет:KorkytAta Memorial Karmakshi 07.jpg|thumb|солға|200px|Янгикенттің орнынан табылған ыдыс-аяқтар.]]
Мүліктік теңсіздік малға жеке меншікке негізделді. [[Ибн Фадлан]] «бай оғыз он мың бас жылқысы бар оғыз»,- деп көрсетеді. Деректерде мұндай бай топтар [[бай]], [[бек]], әмірлер деп аталады. Кедей топ М.Қашғаридің «Диуани лұғат –ат түрікінде» ерлер деп аталған. Олар малға қарау, киім тігу, тамақ даярлау сияқты үй жұмыстарымен айналысқан. Кедей ауырып қалған жағдайда, оларды құлдар сияқты қараусыз далада қалдырған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://qazbrand.info/all/428/o-yz-memleketi/|title=Оғыз мемлекеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

Оғыз мемлекеті Еуразияның саяси әскери тарихында елеулі роль атқарды. 965 жылы оғыз жабғуы мен Киев князі Святослав арасында Хазарларға қарсы әскери одақ құрылып, Хазар қағанатын талқандайды. Бұл одақ екі жақтың да көздеген мақсаттарынан, сауда-экономикалық мүдделерінен туындады. Егер Хазар мемлекетін талқандау орыс көпестері үшін Шығыс елдерінің бай базарларына жол ашса, оғыздар үшін Дон, [[Қара теңіз]] маңындағы далалар мен мал жайылымдары қажет болды. 985 жылы князь Владимирмен одақтасып, [[Еділ бұлғарлары]]н талқандауға қатысады. X ғасырдың соңы - XI ғасырдың басында оғыз мемлекеті құлдырай бастады. Бұл, бір жағынан, Әлихан тұсындағы алым-салықтың өсуіне халық наразылығының күшеюімен, екінші жағынан, Шығыстан төнген селжұқ тайпаларының толассыз шабуылдарымен түсіндіріледі. Әлиханның мұрагері Шах Мәлік тұсында Оғыз мемлекеті қайта күшейді. Тіпті 1041 жылы Хорезмді басып алды. Ішкі талас-тартыс, селжұқтарға қарсы сыртқы шабуылдар оғыз мемлекетін әлсіретті. Осы тұста солтүстік-шығыста қыпшақ тайпаларының шабуылдары күшейді. Бұл оғыз мемлекетінің өмір сүруін тоқтатуына алып келді. Араб деректерінде «Мафазат әл –Ғұз» деп аталған Оғыздар даласы [[Дешті-қыпшақ мемлекеті|Дешті Қыпшақ]] құрамына енді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://wikizero.com/kk/%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 |title=Оғыз мемлекеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Қараханидтер мемлекеті (942-1212) ===
{{Толық мақала|Қарахан мемлекеті}}
Қарахан мемлекеті жайлы деректер араб және парсы авторларының еңбектерінде көптеп кездеседі. Онда [[қарлұқтар]] арасынан түркі тайпаларына билік еткен «қағандардың қағаны» шыққанын айтады.
[[Сурет:Flag of the Kara-Khanids.svg|thumb|солға|200px|Қарахандар туы]]
Қарахан әулетінің шығу тегі [[Қашқар|Қашғарияда]] өмір сүрген қарлұқтармен байланысты. 940 жылы Қашғарияның қарлұқ тайпалары [[Баласағұн]]ды басып алып, [[Әбділкәрім Сатұқ Қарахан|Сатұқ Боғра хан]] басқарған жаңа әулеттің негізін қалады. Осылайша, ғылымда Қарахан мемлекеті аталған жаңа Түркі империясы құрылды. Болжам бойынша Қарахан әулеті атауы осы билеуші ұрпақтың арғы атасы Қараханнан шыққан. 999 жылы қарахандықтар Орта Азиядағы Самани мемлекетін талқандады. Өз билігін [[Әмудария]]ға дейін жүргізді. Бұл өзен Қарахан мемлекеті мен Газнауилер арасындағы шекара болды.
[[Сурет:Karahanide.jpg|оңға|400px]]
X ғасырдың соңына қарай қағанаттың жер аумағы қалыптасты. Қарахан мемлекеті мен Қыпшақ хандығы арасындағы солтүстік шекара [[Балқаш]] және Алакөл көлдерінің бойымен өтті. Қарахандықтар иеліктері батысында Мауараннахрды (Әмудария мен Сырдария аралығы), Жетісу жерін және шығысында [[Қашқар]]ды қамтыды.

Қарахан мемлекетіндегі билік екі тайпалық топ — жігіл және яғма ақсүйектері арасында бөлінді. Елді шығыс және батыс бөліктерге бөлінген өз қағандары басқарды. Шығыс бөлігінің [[қаған]]ы жоғары билеуші саналды. Оның ордасы [[Баласағұн]] қаласында орналасты. Батыс кіші қағанның ордасы [[Бұхара]]да, кейін [[Самарқан]]да болды. Осылайша, Қарахан мемлекетінде биліктің қосарлы немесе тең құқықты қосарлы жүйесі қалыптасты.

Қарахан мемлекетінде жер иеленудің иқталық жүйесі орнықты. Қағандар өз маңайындағыларға қызметтері үшін жер үлестерін бөліп берді. Олар аймақ немесе қала тұрғындарынан салық алу құқығына ие болды. Мұндай жер үлестері [[иқта]], ал иқтаны ұстаушылар иқтадар деп аталды.

Иқта және иқталық жүйе Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан өмірінде маңызды рөл атқарды. Феодалдық қатынастардың дамуына ықпал етті. Иқталық жүйе жаңа [[ақсүйек]] қауымын қалыптастырды. Олар байып алып, қағандарға бағынбады. Кейбір жеке жер иелері өз теңгесін шығарып, көрші елдермен дипломатиялық қатынас жүргізді. Мұның бәрі келіспеушілікке, өзара қырқысқа алып келді. XI ғасырдың 30-жылдарының соңында мемлекет екіге бөлінді: Мауараннахрдағы батыс бөлігі және құрамына Жетісу мен Қашғар енген шығыс бөлігі. Екі қағанаттың арасындағы шекара [[Сырдария]] өзені бойымен өтті.
[[Сурет:UzgenMausoleum.jpg|thumb|солға|300px|XI-XII ғасырлардағы Қараханид кесенесі]]
Исламды қабылдау қарахандықтар дәуіріндегі ірі оқиға болды. Шығыстанушы В.В. Бартольд: «X ғасырдағы араб географтары түркілерді исламға мүлдем жат халық ретінде сипаттайды» — деп жазды. Алайда X ғасырда түбегейлі өзгерістер болды. Исламның таралуы Қарахан қағаны [[Әбділкәрім Сатұқ Қарахан|Сатұқ Боғра хан]] есімімен байланыстырылады. Ол түркілердің [[ислам]]ға өтуіне дейін-ақ жаңа дінді қабылдаған болатын. Оның ұлы тақ мұрагері Мұса 960 жылы исламды мемлекеттік дін деп жариялады.

Қарахандықтардың екі бөлігі арасындағы өзара қырқыстар мен орталық биліктің әлсіреуін көшпелі [[қарақытай]] (қидан) тайпалары пайдаланды. XII ғасырдың бас кезінен бастап Жетісу үнемі қидандардың шапқыншылығына ұшырай бастады. 1141 жылы Жетісудың негізгі аумағындағы саяси билік қарақытайлар қолына өтіп, олар қарахандық билеушілерді өздеріне тәуелді етті. Алайда қарақытайлар тек салық алумен ғана шектелді. Олар өз бодандарының мемлекеттік құрылымына, дініне, мәдениетіне тиіспей, мұрагерлік қаған билігін де сақтады. Соған қарамастан қарақытай үстемдігі қарахандардың саяси құлдырауының бастамасы болды.

1210 жылы наймандармен күресте Шығыс Қарахан әулеті талқандалды. 1212 жылы Самарқанда Хорезм шахы Мұхаммед Батыс Қарахан әулетінің соңғы өкілін тағынан тайдырды. Бір кездегі аса қуатты Қарахан мемлекетінің тарихы осылайша аяқталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ikaz.info/karahan-memleketini-kuryluy-men-kulauy/|title=Қарахан мемлекетінің құрылуы мен құлауы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Қарлұқ хандығы (960-1224) ===
{{Толық мақала|Қарлұқ қағанаты}}
1130 жылға дейін Қарахан, кейін [[Қарақытай]], [[Моңғол империясы]]ның [[Вассалдық|вассалы]] (боданы) болған мемлекет. 1200 жылы тәуелсіз хандық болды. 1211 жылы [[Арыслан хан]] мен [[Бұзар хан]]дар Шыңғыс ханмен одақтасып [[Күшлік хан]]ға қарсы күрес жүргізді. Шыңғыс хан ұлдары арасында ұлысқа бөлісу кезінде, Қойлық иелігі Жошы ұлысына, Алмалық иелігі Шағатай ұлысының құрамына кіреді.
Хандары: Арыслан хан (ордасы Қойлық қаласы), Бұзар хан (ордасы Алмалық қаласы), Сукнак хан (1218—1222, Бұзар хан баласы.)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://wikizero.com/kk/%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B|title=Қарлұқ хандығы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Қарлұқтар.png|thumb|оңға|300px|Қарлұқ хандығы аумағы]]
Жалпы, қарлұқтар туралы шежіреде біздің заманымыздың V ғасырынан бері белгілі, олар қазіргі [[Қазақстан]] мен ішінара [[Ресей]] аумағын - [[Балқаш]] көлі мен [[Алтай таулары]]ның арасын алып жатты.

Қарлұқтар өздерінің туыс халықтары - [[түріктер]]мен - [[ұйғырлар]]мен, басмылдармен, [[түргештер]]мен, [[Енисей қырғыздары]]мен өте қиын қарым -қатынаста болды. Олар басқа түріктерге қарсы одақ құрды, немесе бір -бірімен шайқасты. Қарлұқтар тіпті Мавераннахр үшін (арабтар мен қытайлар арасындағы) шайқасқа қатысты. Арабтардың жағына шығып, олар ұрыстың нәтижесін шешіп, жеңіске жетті. Бұл үшін оларға лайықты территория түрінде үлес алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://zen.yandex.ru/media/etnomi/kuda-ischezli-karluki--belye-kochevnikitiurki-608e64ffc235fb60b6c8f5d5 |title=Қарлұқтар — ақ көшпелі түріктер қайда жоғалып кетті?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қарлұқтар аңшы, көшпенді малшылар және диқандар болған. Олар керуен жолдарының бойындағы сауда бекеттеріне шоғырланған ауылда және қалаларда қоныстанды. Әр түрлі халық әртүрлі діни нанымдарды ұстанды. Қарлұқтар мен көптеген түркі халықтары [[Христиандық|христиандар]] мен [[мұсылмандар]] шаманизм мен пұтқа табынушылық деп санаған тәңіршілдікті ұстанды. Сауда қарым -қатынасы арқылы мұсылман мәдениетінің бейбіт түрде енуі маңызды рөл атқарды. Саудагерлердің соңынан әр түрлі конфессиялардың миссионерлері, оның ішінде христиандар келді. Түркістанның көптеген қалаларында христиандық шіркеулер болды. Түріктер [[Қастек жотасы|Қастек тауларын]] құдайдың мекені деп санап, киелі санаған. Әр дін өзінің ұстамымен жүрді, нәтижесінде түркі рунасы, соғды, сирия, кейінірек ұйғыр сияқты түрлі жазулар қолданылды. Қарлұқтар Бұхара мен Самарқандта пайдаланған Хорезмнің түркі әдеби тілін қабылдады және дамытты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.hmong.press/wiki/Karluks|title=Қарлұқтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Батыс Қараханидтер хандығы (1042-1212) ===
{{Толық мақала|Батыс Қарахан қағандығы}}
'''Батыс Қарахан хандығы''' (сондай-ақ қағанат) — Орта Азиядағы ортағасырлық түрік мұсылман мемлекеті, [[Қарахан мемлекеті]]нің екіге бөлінуі нәтижесінде пайда болды. Қарахан мемлекетінің екіге бөлінуі: Шығыс және Батыс хандықтары 1040 жылы Қараханидтер мемлекетінде ханның ұлдары арасындағы билік үшін күрестің нәтижесінде болды. [[Әли ибн Мұса|Әли Арслан]] («Алидтердің» аға буыны) және Хасан Богра («Хасанидтердің» кіші тобының мүшелері).
[[Сурет:Kalon Minaret.jpg|thumb|солға|200px|Қараханид Арслан-ханның қаражатына салынған Қалан мұнарасы.]] 
Батыс Қарахан қағанатының негізін қалаушы &quot;Алид&quot; — Ибрахим Буритакин немесе Ибрахим б.Наср Табгач хан (1040-1068) болды. Басшы Хакан атағын алды. Батыс Қарахан қағанатының құрамына [[Ферғана]] батыс бөлігінің Мавераннахра аумағы кірді. Шығыс Қарахан хандығы &quot;Хасанидтерге&quot; қалды. Екі қағанаттың шекарасы [[Сырдария]] ауданында өтті және бұл жерлер олардың тұрақты күресінің алаңы болды. Оларды иелену толығымен қағанаттардың әскери-саяси күшіне байланысты болды. Алдымен мемлекеттің астанасы [[Өзген]] болды, содан кейін Ибрахим Буритакин [[Самарқан]] қаласын астана етіп сайлады. Дереккөздер көрсеткендей, оның билік ету кезеңі елдің экономикалық және мәдени өміріндегі өрлеумен сипатталады. Ибрагим тамгач-хан мемлекеттегі сыбайлас жемқорлық пен қылмыспен аяусыз күрескен. Ол ел нарықтарындағы өнімдердің бағасына қатаң бақылау орнатты.

1089 жылы Селжук сұлтан Мәлік-Шахво үлкен әскерімен қағанатқа басып кіріп, Самарқанды басып алды. Ахмед Хан б.Хызр өзін Мәлік шахтың [[Вассалдық|вассалы]] (боданы) ретінде тануға мәжбүр болды. Сөйтіп мемлекет [[Селжүктер]]дің билігіне өтті, олар өздерінің қолбасшыларын Қараханидтер арасынан хакан тағына тағайындады. 1102 жылы Тараз билеушісі Жибрайыл Қадыр хан Мавераннахрдағы Селжүктердің саяси үстемдігіне қарсы шықты. Алайда селжұқтардан жеңіліп, Қадыр ханның өзі қаза тапты. Махмуд ибн Мұхаммед (1132-1141) билігі кезінде қағанат аумағына [[қарақытай]]лар басып кірді. 1141 жылы Катван жазығындағы шайқаста Батыс қағанатының Селжүк сұлтанның біріккен әскері Қарақытайдан жеңіліске ұшырап қағанат олардың вассалына айналды. Батыс қағанаттағы билік тікелей әкеден ұлға өтті. Сол кезде де, 1040 ж. және әулет құлағанға дейін 1212 ж. Самарқан хандары Ибраһим Табгач-ханның ұрпағынан шыққан.
[[Сурет:Magok-i-Attari mosque 01.jpg|thumb|оңға|200px|Қараханидтер дәуіріндегі Бұхарадағы Магоки-Аттари мешіті.]]
'''Сәулет өнері.''' 1078-1079 жылдары Шамс әл-мулк Рабат Мәлік үлкен керуен сарай салды (қазіргі Навои қаласының маңында). Қараханидтер [[Самарқан]]да бірқатар үлкен сәулет құрылыстарын салды. Қараханидтердің Самарқандағы ең әйгілі ғимараты 1040 жылғы Ибраһим ибн Наср Табгач-хан [[медресе]]сі, сондай-ақ Ибрагим Хусейннің (1178-1202) үлкен сарайы болды. Қарахан дәуірінен Бұхарада сақталған көне ескерткіштер : Калаян мұнарасы, Магоки-Атарии Намазгох және Түркі-джанди мешіттері.

Күйдірілген кірпішті белсенді қолданудың арқасында қараханидтік сәулет өзінің сәулеттік формаларына байлығымен ерекшеленді. Қараханидтік сәулет өнерінде доғалы құрылымдар мен [[күмбез]]дер кеңінен қолданылды. Сыртқы қабырғалар мен күмбездерді безендіру үшін өрнекті және жылтыр кірпіш қолданылған. Қабырғаны әрлеуге ою және шойын әшекейлері, сондай-ақ, парис (ганч) гипсі кеңінен таралды. Сегіз қырлы пішіндер мен кілем тәрізді өрнектер жиі қолданыды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://wiki2.org/ru/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE|title=Батыс Қарахан хандығы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Шығыс Қараханидтер хандығы (1042-1212) ===
{{Толық мақала|Шығыс Қарахан қағандығы}}
'''Шығыс Қарахан хандығы''' — Қараханидтер мемлекетінің екі бөлікке бөлінуі нәтижесінде пайда болған феодалдық мемлекет. Алдымен, 1130 жылға дейін Шығыс хандығының астанасы Баласағұн болды, Баласағұнды [[қарақытай]]лар басып алғаннан кейін ол [[Қашқар]] қаласы болды. 1141 жылы [[Ибраһим ибн Хусейн|Хусейн хан]] өзін хан деп жариялады және сол кезден бастап хандық екіге бөлінді. [[Сурет:Babazhi Khatun Mausoleum.JPG|thumb|солға|200px|XI-XII ғасырда салынған Бабажы-қатын кесенесі]]
[[Сурет:Aisha Bibi2.jpg|thumb|оңға|200px|Тараз маңындағы Айша-бибі кесенесі]]
Шығыс хандығы – [[Жетісу]] мен [[Шығыс Түркістан]] аумағын қамтыды, қалалары -[[Тараз]], [[Испиджаб]], Шаша, [[Ферғана]]. Билеушісі -Арслан Сүлеймен хан болды. XI ғ. екі хандықтың арасындағы шекара [[Сырдария]] өзені арқылы өтті.

Басқа мемлекеттерден айырмашылығы-әскери басқару әкімшіліктен бөлінді. Әскери-әкімшілік құрылым [[иерархия]]лық принцип бойынша құрылды.
'''Икта''' -салық жинау құқығы, ал оның иесі – иктадар деп аталды. Хандар өздерінің туыстары мен жақын адамдарына аудан немесе қала тұрғындарынан мемлекет пайдасына өндіріп алынғанға дейін салық алу құқығын берді. Сатук Бограханның баласы Мұса ханның тұсында Қараханидтер [[ислам]]ды мемлекеттік дін деп жариялады. Мұсылман діні көне түрік руникалық жазуын ығыстырып, араб жазуына негізделген жаңа түрік жазуын қалыптастыруға ықпал етті. «Басқа мемлекеттерден айырмашылығы, Қараханидтер хандығында рухани мәдениеттің тез өсуі байқалды. Түркі тілінде мұсылман әдебиеті пайда болды, оның өкілдері [[Жүсіп Баласағұни]], [[Махмұд Қашқари]] болды.

Қараханидтер сәулет өнерінің кейбір үлгілері Сырдария маңындағы [[Тараз]]да, [[Айша бибі кесенесі|Айша бибі]], [[Аяққамыр күмбезі|Аяққамыр]], [[Бабажы-қатын кесенесі]] және т.б.орналасқан.

Арслан ханның мемлекеттік өкімет билігін орталықтандыруға ұмтылуы діни, әскери, зайырлы ақсүйектердің қарсылығына ұшырады. Арслан хан Санжар сұлтанды көмекке шақырды, ол өз әскерлерімен Мауераннахрға шабуыл жасап, 1130 ж. Самарқандты алды. Ауыр науқасқа шалдыққан Арслан хан көп ұзамай қайтыс болды. Қарақытайлардың [[Жетісу]] мен [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] баса-көктеп кіруі Шығыс Қарахан қағандығының құлауын жеделдете түсті. Өзара тақ таласынан әрі қарақытайлардың шабуылынан әбден әлсірген Шығыс Қарахан хандығына 13 ғасырдың бас кезінде Хорезм мемлекеті қауіп төндірді. 1212 ж. Хорезм шахы Мұхаммедпен болған шайқаста соңғы билеушісінен айрылған Шығыс Қарахан қағандығы мемлекет ретінде біржолата жойылды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://poisk-ru.ru/s35469t8.html|title=Қарахан хандығының тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Қарақытайлар мемлекеті (1128-1213) ===
{{Толық мақала|Қарақытай мемлекеті}}
1125 жылы Қытайдың біріккен күштері мен оның одақтастары [[Қидан мемлекетінің тарихы|Қидан мемлекетін]] талқандады. Қидандардың бір бөлігі жаулап алушыларға бағынды, ал қалған бөлігі [[Елюй даши|Елюй Дашидың]] басшылығымен батысқа жылжып, Жетісудың солтүстік-шығысына енді. Осында қидандар жергілікті түркі халқымен араласып, [[қарақытай]]лар деген атпен белгілі болды. 
[[Сурет:MongolHuntersSong.jpg|thumb|солға|200px|Қарақытайлар (10-ғасыр)]]
Бастапқы кезеңде [[Жетісу]]ға қоныстанған қидандар жергілікті билеушілерге бағынатындықтарын білдірді. 1128 жылы Баласағұн билеушісі қидандарды бағынбаған тайпаларға қарсы шығуға одақтас ретінде шақырды. Олар одақтас болудың орнына өздері [[Баласағұн]] қаласын басып алды. Сол жылы қидандар Жетісуда Қарақытай деген атпен, ордасы Ғұзорда болған өз мемлекетінің негізін қалады. Мемлекеттің негізін қалаушы Елюй Даши 1141 жылы [[Самарқан]]ға жақын маңда біріккен салжұқ-қарахан әскерін талқандады. Қарақытайлар [[Бұхара]]ны және бүкіл орталық [[Мәуереннаһр|Мауараннахрды]] басып алды. [[Хорезмшах мемлекеті]]нің билеушісі жеңіліске ұшырап, қарақытайларға жыл сайын алым-салық төлеуге мәжбүр болды.
[[Сурет:KaraKhitaiAD1200.png|thumb|оңға|300px|Қарақытай мемлекетінің аумағы. 1200 жылдар]]
Жетісу, Мауараннахр және Шығые Түркістан Қарақытай мемлекетінің құрамына енді. Алайда қарақытайлық гурхан қарахандықтар әулетін жойған жоқ. Өзінің [[Вассалдық|вассалдары]] (бодан) етіп, алым-салық алумен шектелді. Қарақытайлар қарахандықтардың басқару жүйесіне өзгеріс енгізбеді және өлке экономикасына, қоғамдық өмірі мен мәдениетіне ықпал еткен жоқ.

Қидандар билеушісі [[гурхан]] лауазымын иеленді. Бұл «хандардың ханы» мағынасын білдірді. Бас ордасы Баласағұнға жақын жерде, Шу өзенінің бойында орналасты. Гурхан қатаң салық енгізді. Өз маңайындағыларға енші жер бермеді себебі өзара маңайындағыларға енші жер бермеді себебі өзара қырқыстан және олардың күшейіп кетуінен қауіптенді. Қарақытайлар әскерінде тәртіп күшейтілді. Гурханның өкілетті басқарушылары өздерінің бағыныштыларына бақылау жасап қана қоймай, салық жинаумен де айналысты. Әр отбасынан бір динардан салық алды.

XII ғасырдың ортасынан бастап қарақытайлар өздерінің салық саясатын өзгертіп, ашық тонауға көшті. Қарақытайлар [[ислам]]ға түсіністікпен қарады, алайда XII ғасыр соңында [[мұсылман]]дарды қудалау басталды. Жетісуда қарақытайларға қарсы мұсылман қозғалысы күшейе түсті.

Бейбіт тұрғындарды тонаушылық, шапқыншылық және мұсылмандарды ығыстыру қарақытайлардың Жетісудағы билігінің одан әрі әлсіреуіне әкелді. Қарақытайлар Хорезмшахтар мемлекетінің билеушісі Мұхаммедпен соғысты бастап, жеңіліске ұшырады. Самарқан билеушісімен одақтаса отырып, [[Хорезмшах мемлекеті]]нің әскері Таласқа жақын маңда қарақытайлықтарды талқандады.

1208 жылы Монғолиядан Шыңғысхан ығыстырған Күшлік басқарған наймандар Жетісуға келеді. Олардың келуімен Жетісудағы жағдай күрт өзгерді. Қарақытайлар Жетісудағы саяси ықпалынан айырылды. [[Күшлік Хан]] және оның одақтастары қарақытай билеушісін тұтқындады. 1212 жылы Қарақытай мемлекеті өмір сүруін тоқтатты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ikaz.info/karakytaj-memleketi-kuryluy-kurylymy-kulauy/|title=Қарақытай мемлекеті (құрылуы, құрылымы, құлауы)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Қыпшақ хандығы (1030-1219) ===
{{Толық мақала|Қыпшақ хандығы}}
Сыртқы жауларының соққысынан құлаған Қимақ қағанатының жері XI ғ. жаңа құрылған Қыпшақ хандығының қолына толығымен көшеді. Ол жерлер шығыста Алтай мен Ертістен басталып, батысында Еділ мен Оңтүстік Оралға дейінгі, солтүстігінде Құланды даласынан, оңтүстігінде Балқаш көлі мен Жоңғар Алатауына дейінгі кең-байтақ аймақты алып жатты.
[[Сурет:Қазақстан және Орта Азия(1213 жылға дейін).PNG|thumb|оңға|300px|Қыпшақ хандығы]]
Қыпшақ хандығы күшейе бастаған кезінде оңтүстік жағындағы шекарасын кеңейтіп, Сырдарияның орта және төменгі бөлігін, Арал мен Каспий өңірі далаларын өздеріне қаратқан. Қыпшақтар Есіл мен Тобыл, Нұра, Елек пен Сарысу өңірінде көшіп-қонып жүрген. Олар Маңғыстау мен Үстіртте қыстап, жаз айларында Жем, Сағыз, Ойыл, Қобда, Жайық өзендерінің аңғарларын жайлаған. Араб деректеріне қарағанда, қыпшақтардың тарихи қалыптасқан көшу бағыттары болған.

Қыпшақтардың этникалық құрамына кірген тайпалардан қыпшақ халқы қалыптаса бастады. Бұл тайпалардан тіл, наным-сенім, қоғамдық құрылыстары, шаруашылықты жүргізу жағы бір-біріне ұқсас болды. Әрине тіл жағынан кейбір жергілікті диалектілер сақталған. Бірақ ол бірыңғай қыпшақ халқы болып қалыптасуға кедергі болмаған. Оны Плано Карпинидің «қаңлылар қыпшақша сөйлейді екен» дегені толық дәлелдейді. Тайпалар бірлестігінің ішінде мұндай жақындасу жағдайлары тығыз жүріп жатты. Сондықтан да Дешті Қыпшақта (Қыпшақтар даласында) қыпшақ халқының қалыптасуы заңды құбылыс еді.

Қыпшақ хандығының қоғамдық құрылысы тікелей Қимақ қағанатының қоғамдық құрылысының жалғасы болды. Бұл хандық та да билік әкеден – балаға мұрагерлікпен беріліп отырды. Мұндағы бір ерекшелік, хан тағына елбөрілі тайпасының белгілі өкілдері ғана сайланып отырған. Сондықтан да тарихшы Жүзжани бұл хандар әулетінің тайпасы деп атаған.

Хандық биліктің орталығы «орда» деп аталды. Ордада хандық өкіметті билеушілер тұрды. Әскери басқару жүйесі бұрыннан қалыптасып келе жатқан дәстүр бойынша оң және сол қанат болып бөлінді. Күші және беделі басым оң қанаттың ордасы Жайық өзені бойындағы Сарайшық қаласының орнында болса, ал сол қанаттың орталығы Сырдария бойындағы Сығанақ қаласында орналасты. Әскери басқару жүйесінің екі қанатқа бөлінуі оң қанаттың батыстағы, сол қанаттың шығыстағы билікті мызғытпай ұстап отыруы үшін жасалған еді.

Қыпшақ хандығының әлеуметтік-экономикалық тегі таптық құрылыс болды. Ақсүйек-шонжарларға хандар, оның туған-туыстары, тархандар, басқақтар, бектер, байлар және ру-тайпа көсемдері жатты. Ал қарапайым бұқара халық малы жоқ кедейлерден тұрды. Кедейлердің ішінде жер өңдеумен айналысатын жатақтары да болды. Қыпшақ қоғамында құлдар да еңбек етті. Мұндай басыбайлы құлдыққа малы жоқ кедейлер, қолға түскен тұтқындар түсіп отырған. 
[[Сурет:Baba 010.jpg|thumb|солға|200px|Қыпшақ мүсіні]]
XI ғ. бастап Қазақстанның Жетісудан басқа жерлерінің барлығына қыпшақтар ие болды. Хандықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайының нығаюы жерін кеңейтуді талап етті. Әсіресе қыпшақтарға Қазақстанның оңтүстігіндегі қалаларға, Орта Азияның базарына, Орыс елінің оңтүстік далалы аудандарына шығу қажет болды. Алайда бұл жерлерге шығу оңай емес еді. Өйткені арада оғыздар мемлекетінің билігі жүріп тұрған. X ғ. аяғы – XI ғ. басында Оғыз хандығының жағдайы нашарлай бастайды. Бұл жағдайды Қыпшақ хандығы дер кезінде пайдаланып, оғыздарға солтүстік және солттүстік-шығыстан басып кіреді. Сөйтіп қыпшақтар өздерінің шекарасын Сырдарияның орта ағысынан Арал теңізіне дейін кеңейтеді.

Қыпшақтар Хорезм елімен де қатынасты жақсартуға әрекет жасайды. Алайда Хорезм шахы қыпшақтардың күшеюінен және олардың өз шекараларына жақындауынан қауіптене бастаған болатын. Сондықтан да шах әр түрлі саяси қулықтар жасауға тырысады. Ондай әрекеттерге кезінде Хорезм шахының мұрагері Атсыз да барған болатын. Бұлардың арасындағы саяси жағдай да өте тұрақсыз болды. Хорезм шахы кез-келген мүмкіндікті өз пайдасына шешуге тырысып отырды.

Кейбір жазба деректерге қарағанда, Атсыз қыпшақтардың қол астындағы оғыздардың жеріне бірнеше рет шабуыл да жасаған. 1133 ж. қыпшақтар жеңіліп те қалған. Бірақ Хорезм мемлекеті ешбір нәтижелі жеңіске жете алмаған. Дегенмен осы жеңілістен кейін қыпшақтар екіге бөлініп, әлсірей бастаған. Ашық майданда жеңіске жете алмайтындықтарын білген хорезмдіктер енді қыпшақтардың ішкі қайшылықтарын пайдалануды көздеді. Мәселен, қыпшақтардың ақсүйек-шонжарларын өз жақтарына қызметке тартып, сый-сияпат жасап, олардың арасынан әскери топтар құрып, өздеріне қарсы қоюға тырысқан. Қыпшақтардың арасына ислам дінін таратумен де айналысады. Сөйтіп, олардың ішіне іріткі салып, қыпшақтарды өздеріне тәуелді етуге әрекет жасайды.

Ал XIII ғ. басында Сыр бойындағы қалалар үшін Хорезм шахы Мұхаммед пен Қыпшақ хандығының арасында бірнеше шайқастар болып өтеді. Бұл шайқастарда қыпшақтар өз ішіндегі алауыздықтың кесірінен жеңіліп, солтүстікке қарай шегінеді. Бірақ олардың арасындағы жауласушылық мұнымен бітпейді. Отырар, Сығанақ, Арал теңізінің аумағы бұл екі ел үшін ұзақ жылдар бойына қақтығыс көзіне айналады. Билік үшін бәсеке тек монғолдар екі елді де жаулап алғаннан кейін ғана біржола тынады.

Қыпшақ хандығы құлағанымен, оның халқы мүлде жойылып кеткен жоқ. Олар өздерінің тарихи дамуын жалғастырумен болды. Ақыр соңында олар қазақ халқының басты этникалық құрамының біріне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stud.baribar.kz/7578/qypshaq-khandyghy-khi-khiii-gh-basy/|title=Қыпшақ хандығы (XI-XIII ғ. басы)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Хорезмшах империясы (1097-1231) ===
{{Толық мақала|Хорезмшах мемлекеті}}
Сұлтан [[Мәлік шах I|Мәлік Шах]] тұсында Ануштегін Қарши Хорезмнің билеушісі болды. Ол жергілікті [[ануштегіндер]] билеушілерінің әулетін құрды. Олар бірте -бірте ықпалын күшейтіп, [[Салжұқ сұлтандығы|Селжұқ]] сұлтандарынан тәуелсіз саясат жүргізе бастады.

1097 жылы Хорезмді басып алған селжұқтар Ануштегіннің ұлы Құтуббиддин Мұхаммед I таққа отырды. Құтуббиддин Мұхаммед таққа отырған 1097 жылы Қорасан әміршісі Хабаши бин Алтунтак Селжұқ мемлекетіне көтеріліс жасап, жеңіліске ұшырады. Қорасанның жаңа әміршісі болып тағайындалған [[Санжар сұлтан]] да Хорезм билігін Құтуббиддин Мұхаммедке сеніп тапсырды. Осы кезде теріскейдегі түркі (қыпшақтар) хандары Хорезм өлкесіне жорықтар жасап, Үргенішті өздеріне бағынышты еткісі келді. Бірақ, Санжар сұлтан мен Құтуббиддин Мұхаммедтің екеуара ауызбіршілігінің арқасында Хорезм өлкесі ешкімнің талауына түскен жоқ. Құтуббиддин Мұхаммед [[қыпшақтар]]дың шабуылын дер кезінде тойтарып отырды. 
[[Сурет:Khwarezmian Empire 1190 - 1220 (AD).PNG|thumb|оңға|300px|Хорезмшах мемлекеті 1217 ж.]]
Құтуббиддин Мұхаммед 1128 жылы қайтыс болып, орнына ұлы Қызыл Арслан [[Атсыз]] Хорезм билігін қолына алды. Жастайынан ел басқару ісіне араласып, жан-жақты пісіп жетілген Қызыл Арслан Атсыз алғашқыда Санжар сұлтанға адал қызмет етті. Ол Хорезмге ұдайы қауіп төндірген қыпшақтар мекендеген Маңғысау мен Жент өңіріне жеңісті әскери жорықтар жасап, Хорезм әмірлігінің аясын кеңейте  түсті. Қызыл Арслан Атсыздың алғырлығы сарай уәзірлерінде шошытып, олар Санжар сұлтан  мен Қызыл Арслан Атсыздың арасына от тастап, екеуін шағыстырды. Бұл тайталастың ақыры Қызыл Арслан Атсыздың Хорезмді Селжұқ мемлекетінен бөліп әкетуіне мәжбүрледі. Ол 1138 жылы Қорасанмен байланысатын есіктердің бәрін жауып, Хорезімдегі Селжұқ өкілдерін зынданға салып, өзінің дербес билеуші екенін жариялады.

Хорезім әміршісінің қылығына қатты ашуланған Санжар сұлтан Балх қаласынан қалың қолмен Хорезмге аттанды. Қызыл Арслан Атсыз Хазарасип қаласының маңына әскерін жинап, Селжұқ әскерімен бетпе-бет келмей, оларды шөлмен жүргізіп, біраз әуре-сарсаңға салғанымен, соңында жеңіліске ұшырады. [[Санжар сұлтан]] қолға түскен Атсыздың ұлы Атлықты өлім құштырып, қолға түскен қыпшақ жасақтарын [[Мерв]]ке айдады. 
[[Сурет:Il-Arslan Mausoleum (42486914261).jpg|thumb|солға|200px|Хорезмшах Арслан кесенесі,]] [[Сурет:Urgench.jpg|thumb|оңға|200px|Хорезмшах Текеш кесенесі]]  [[Сурет:Ala Al-Din Muhammad Khwarazmshah gold coin.jpg|thumb|оңға|200px|Мұхаммед II-нің алтын динары]]
Хорезм халқына селжұқтардың жаңа әскери кеңестен тұратын билік жүйесі ұнай қойған жоқ. Халыққа керісінше өктем болса да, Қызыл Арслан Атсыздың ержүректілігі мен алғырлығы ұнайтын еді. Көп ұзамай 1140 жылы халық селжұқ бектеріне қарсы көтеріліске шықты. Сүлеймен бин Мұхаммед пен оның қызметкерлері Хорезмді тастап қашты. Қызыл Арслан Атсыз қайтадан Хорезм билігін қолына алды. Бірақ, 1141 жылы қайтадан Санжар сұлтанның билігін мойындауға мәжбүр болды. Дегенмен, 1141 жылы шығыстан келген [[қарақытай]]лар (Батыс Лиау патшалығы) «Катауан» соғысында Санжар сұлтанды тас-талқан етіп жеңгеннен кейін Қызыл Арслан Атсыз селжұқ мемлекетінен тәуелсіз екенін тағыда жария етті. Ол Хорезмді тәуелсіз деп ғана қоймай, әскерін бастап Қорасанға шабуыл жасады

Қызыл Арслан Атсыз келер жылы Селжұқтарға қарайтын Нишабур қаласын келіп қоршауға алды. Қаланы ала алмағанмен, халық Қызыл Арслан Атсызға салық төлеуге мәжбүр болды. Әрі Нишабур мінберінде Санжар сұлтанның атына емес, Хорезм шахының атына құтпа оқылды. Қызыл Арслан Нишабурге өзінің бауыры Йынал Тегінді [[әмірші]] етіп тағайындады. Алайда, Нишабур халқы оның билігін мойындай қоймады.

Осы кезде Термезді орталық ете отырып қайта күшейген Санжар сұлтан 1143 жылы Хорезмді өзінің уысынан шығармас үшін Қызыл Арслан Атсызға екінші рет соғыс ашты. Хорезм әскері жеңіліске ұшырап, Сарахс мен Мерв қалаларынан тонап алған қазыналарды қайтарып беріп, Селжұқ мемлекетіне жылына 30 мың динар салық төлеп, қайтадан бағынды.  
[[Сурет:Mort de Muhammad Hwârazmshâh.jpeg|thumb|солға|300px|Хорезмшах Мұхаммедтің II өлімі.]]
Қызыл Арслан Атсызға жыл сайын 30 мың динар салық төлеу оңайға соққан жоқ. Отар ел болудан құтылу үшін селжұқтарға қарсы астыртын әзірлік жүргізуге көшті. Бірақ, Санжар сұлтан Үргенішке жіберген тыңшылары арқылы Қызыр Арслан Атсыздың астыртын дайындығынан хабардар болды. Күшеймей тұрғанда басып қалу үшін Санжар сұлтан 1147 жылы үшінші рет [[Хорезм]]ге жорыққа шықты. Екі тараптың әскерлері екі ай бойы соғысып, ақырында селжұқ жасағы Хазариресп қаласын басып алды. Артынша [[Үргеніш]]те қоршауға алды. Бірақ, Захид Ахупуш атты дәруіш-сопы араға түсіп, Үргенішті аман сақтап қалды. Осы жолы Қызыл Арслан Атсыз тізесін иіп тұрып Санжарға сұлтанға қарсы шықпаймын деп ант берді. Санжар сұлтан оған Хорезм билігін қайта табыстады.

Бұдан кейін Қызыл Арслан Атсыз күшейіп, Сыр бойындағы Қыпшақтарға 1152 жылы қасиетті жорық ([[ғазауат]]) жасап, [[Сығанақ]] пен [[Жент (қала)|Жент]] қалаларын басып алды. Аталған өңірге ұлы Ел-Тегінді әмірші етіп тағайындады.  Бұл кезде Санжар сұлтанға қарсы оғыздар көтеріліске шығып, Селжұқ мемлекеті құлдырау кезеңін басынан кешірді. Оғыздар Санжар сұлтанды қолға түсіріп үш жыл қапаста (1153-1156)  ұстады. Қызыл Арслан Атсыз оғыздарға қарсы 1156 жылы Қорасанға әскер кіргізіп, Санжар сұлтанды босатуын сұрағанмен, одан еш нәтиже шықпады. Өзі осы жорықта қайтыс болды. Бірақ, Селжұқ мемлекетінің күйреуімен, Хорезмшах мемлекеті толық тәуелсіздікке қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kazislam.kz/khorezmshakh-t-rki-islam-memleketi/?lang=ru|title=Хорезмшах түркі-ислам мемлекеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

1215 жылы Ирандағы Керман Хорезмшахтардың иеліктеріне қосылды, ал 1217 жылға қарай Иран, Мазандаран, Арран, Әзірбайжан, Ширван, Фарс, Мекран, Маңғышлақ, Кеш, Сиджистан, Гур, Газна – толлық бағынышты болды. [[Мұхаммед Хорезмшах|Хорезмшах Мұхаммед]] өзін әлемнің ұлы билеушісі ретінде көрді, өйткені Әзірбайжан, Ширван және Арранды бағындырып, Грузияға жорыққа 50 мың әскер дайындап, Анадолы мен Сирияға әскер жіберуді ұйғарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://history.wikireading.ru/216756|title=Хорезмшах|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Найман хандығы (1210-1218) ===
{{Толық мақала|Найман мемлекеті}}
Наймандардың арғы бабалары IV-V ғасырларда байырғы хұндардың ұрпақтары болып табылатын Теле тайпалық одақтары құрамында көшіп-қонып жүрді. Ал VII ғасырда олар Қыпшақтардың байырғы бабалары үстемдік жасаған Сеянто хандығына бағынды. Тарихи деректер олардың VIII-IX ғасырларда-ақ айтарлықтай сауатты болғандарынан хабардар етеді. Олар алғаш барлық түркітілдестер тәрізді [[Көне түркі жазуы|Орхон жазуын]] пайдаланса, ал кейіннен Оғыз бірлестіктеріне Ұйғырлар үстемдігі орнаған тұста [[көне ұйғыр жазуы]]н қолданатын болды.
[[Сурет:Найманская держава при Инанч хане.jpg|thumb|оңға|350px|Найман мемлекеті (ортасында) және көрші елдер.]] [[Сурет:Miskin. Miniature from Rashid al'Din Jami-al-Tavarikh. 1596. The David Collection..jpg|thumb|солға|200px|Таян хан]]
1125 жылы Қидандар мемлекетін Чжурчжендердің (Шүршіттердің бабаларының) талқандауы [[Найман]]дардың тәуелсіздік алуларына жол ашты. Зерттеушілер тәуелсіз Найман мемлекетінің құрылуын 1143 жылдан, яғни [[Инаныш Білге Бұқа|Инанш Білге]] ханның билік жасаған жылдарынан бастайды. Әсіресе, күшті Қидан мемлекетін құрған тарихи тұлға [[Елюй Даши]]дің өлімі Наймандардың тәуелсіз хандық құруларына жол ашты. Қидан империясының қиранды орнында жаңа хандықтар, солардың қатарында Найман және Керейт хандықтары еңсе көтерді. Бұл екі туыстас хандықтарды географиялық бекет Ханғай (Өтікен) таулары бөліп жатты. Жаңа қалыптаса бастаған Найман хандығының шығыстағы көршілері Керейттер болса, ал оңтүстік-батыста олар Қарақытайлармен шектесті. Солтүстіктегі Найман мемлекетінің шекарасы [[Балқаш]] көліне дейін созылып, [[Шу (өзен)|Шу өзенін]] бойлай жалғасты.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Талас Омарбеков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Найман хандығы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=«Ана тілі» газеті |жыл=02.06.2011|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

Найман мемлекеті 12 ғасырдың аяғында билік еткен [[Инанш Білге Бұқа]] хан тұсында нығайды. Ұлы Жібек жолында орналасқан Найман мемлекетінің көрші елдермен саяси, сауда байланыстары жақсарды. [[Рашид әд-Дин]] “Наймандардың хандары қадірлі, қуатты, олардың халқының саны көп, әскері де қуатты болды” деп жазды. Найман мемлекетінің хандары мұрагерлік жолмен сайланды. Белгілі тайпа билеушілері, батыр, қолбасшылары хан кеңесінің құрамына кірді. Хан ұлыс жасағының бас қолбасшысы болды. Ұлыста іс қағаздары жүргізіліп, хан жарлықтары хатқа түсіріліп, оған ханның төрт бұрышты алтын мөрі (таңба) басылған. 12 ғасырдың аяғынан бастап Найман мемлекетінің хандары “Бұйрық”, “Күшлік” деп аталды. Инанш Білге өлген соң, оның екі ұлы Таян хан мен Бұйрық хан таққа таласып, Найман мемлекетін екіге бөлді. Екі иелікке бөлінген ұлыстың әрқайсысы өз алдына дербес әрекет етіп, өзара қырқысты. Бұл ішкі саяси дағдарыс Шыңғыс хан әскери күшінің артуымен тұстас келді. Шыңғыс хан және керейлер ханы [[Тоғорыл хан|Тоғрыл]] (Уаң хан) бастаған қол 1199 жылы Бұйрық ханның, 1204 жылы Таян ханның ұлысын басып алды. Олардың [[Жамұқа]] бастаған тайпалар одағының күшімен бірігіп, моңғолдарға қарсы тұрмақ болған әрекеттері нәтижесіз аяқталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.ppt-online.org/620579|title=Найман мемлекеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

Найман мемлекетінің күйреуі атамекендерінде қалың отырған бұл елдің құрамына кірген рулардың жан-жаққа кең ыдырап кетуіне, басқа тайпалар арасына сіңуіне әсер етті. Олардың біраз бөлігі байырғы қоныстарына жақын Ертіс, Алтай алқабында орнығып қалып, Шыңғыс ханның баласы Үгедей ханның қол астына қарады. Шапқыншылықтан ығысқандары [[Балқаш]] төңірегіне, [[Алакөл]] маңына, Сыр, Ырғыз алқабына орналасты, оңтүстікте [[Орта Азия]] хандықтары жеріне дейін жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://qazbrand.info/all/449/najman/|title=Найман|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Қазақстанның орта ғасырдағы мемлекеттері == 
=== Моңғол империясы (1205-1291) ===
'''''Қараңыз: [[Моңғол империясы]]'''''

Біртұтас монғол мемлекетінің құрылуы [[Шыңғыс хан|Темужіннің]] (Темучин) (1162-1227) атымен байланысты. Темужін атақты бай рудан шыққан. Жастайынан Темужін өте қайратты және өжет болып өседі. Әкесі [[Есугей баһадүр|Есугей]] батыр қайтыс болғаннан кейін, Темужін анасы және бауырларымен бірге көп қиындық көрді. Әкесінің нөкерлері мен руластары бұлардан бөлініп кетті. Темужін бала күнінен әуелі отбасын асырау үшін, кейін нөкерлер мен туыстарын қайтару үшін көп күш жұмсады. [[Сурет:Flag of the Mongol Empire.svg|thumb|солға|200px|туы]]
[[Сурет:Mongol Empire map 2.gif|thumb|оңға|300px|Моңғол империясы 1206 жылдан 1294 жылға дейін]]
1206 жылы Онон өзенінің бойында өткен Құрылтайда монғол нояндары Темужінді «Шыңғысхан» деген атпен ұлы хан етіп көтерді. Шыңғысхан бүкіл монғол тайпаларының басшысы болады. XIII ғасырдың басында Шыңғысхан Сібір халықтарының жері мен Қытай елін жаулап алып, Ұлы Моңғол империясын құрды.

Шыңғысхан бүкіл Моңғол жерін [[сол қанат]] және [[оң қанат]] деп бөлді. Бұлай бөлу [[ғұндар]] дәуірінен қалған дәстүр еді. Әрбір қанат түмендіктерге, ал олар мыңдықтарға, жүздіктерге, ондықтарға бөлінді. Осылайша, әскери-әкімшілік жүйенің төменгісі он жауынгер жасақтай алатын отбасылар болды, ең жоғарғысы -қағанның он мың әскер жасақтай алуына мүмкіндік беретін иеліктер еді. Өте қатал тәртібі, берік құрылымы бар әскерді монғолдардың феодалдық жоғарғы тобының өкілдері — нояндар, баһадүрлер, мергендер басқарды.
[[Сурет:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|солға|200px|Шыңғыс хан]]
'''Шыңғысханның жаулап алушылық жорықтары.''' Моңғол тайпаларын біріктіргеннен кейін, Шыңғысхан танғұттардың [[Таңғұт|Батыс Ся]] мемлекетіне шабуыл жасайды. 1207 жылы Енисей жағалауындағы [[ойраттар]] т.б. тайпалар бағындырылды. 1211 жылы моңғолдар Солтүстік Қытайдағы Цзинь мемлекетіне шабуыл жасады. 1215 жылы ұзақ соғыстан кейін Шыңғысхан әскерлері [[Пекин]]ді алды. Солтүстік Қытайда әскербасы Мұқалиды (Мұқылай) 23 мың әскермен қалдырды. Шыңғысхан Моңғолияға қайтып келіп, 1218 жылы Жетісуда бекіген наймандарды бағындырды. 1219 жылы монғолдар [[Қазақстан]] мен Орта [[Азия]]ны жаулауды бастайды.

1219 жылдың күзінде моңғол әскері [[Отырар]] қаласына келеді. Отырар әмірі [[Қайыр хан]] 20 мың әскерімен қаланы қорғауға дайындалды. Отырарды қоршап алған моңғол әскерлері бірнеше ай қаланы ала алмайды. Алты айға созылған соғыстан кейін Отырар қаласы құлайды. Моңғолдар халықты қырып, қаланы жермен-жексен етеді.

1220 жылы Хорезм мемлекетінің астанасы [[Бұхара]]ны, одан кейін [[Самарқан]]ды қоршап, оны да басып алды. 1221 жылы Орта Азияның соңғы қаласы [[Мерв]] монғолдарға қатты қарсылық көрсеткенмен, ол да жеңіліс тапты. Сөйтіп, Орта Азияны жаулау аяқталады. Жебе мен Сүбедей қолбасшылар басқарған моңғолдар [[Әзірбайжан]] мен [[Грузия]]ны талқандап, [[Қырым]]ға жетті. 1223 жылы Қалқа өзенінде қыпшақтар мен орыстар да жеңіліс тапты. 1226 жылы Шыңғысхан Батыс Ся мемлекетіне тағы да жорық жасап, 1227 жылы бұл елді де біржолата бағындырды. Шыңғысхан сол жылы 72 жасында қайтыс болды.

'''Жаңа жерлерді бағындыру'''. 1229 жылы құрылтай өткізіліп, Шыңғысханның үшінші ұлы [[Үгедей хан|Үгедей]] ұлы хан болып сайланды. 1236 жылдың соңында моңғолдардың батысқа жорығы басталды. Ол жорықты Жошының баласы [[Бату хан|Бату]] басқарды. Бату әскерлері Еділ өзенінің жағасындағы Бұлғар елін жаулап алды.
[[Сурет:CoronationOfOgodei1229.jpg|thumb|солға|200px|Үгедей ханның таққа отыруы]] 
1237 жылы [[Еділ]] мен Дон өзендерінің аралығындағы [[қыпшақтар]]ды тізе бүктіріп, 120-140 мың әскермен орыс жеріне шабуылға дайындалады. Моңғол-татар шапқыншылығы қарсаңында орыс жері бытыраңқы болатын. Бытыраңқы князьдіктер Бату әскерлеріне қарсы тұра алмады. Әскери күші жағынан да моңғол-татарлар орыстарға қарағанда анағұрлым алға кеткен болатын. Әсіресе монғол-татарлардың атты әскері өте қуатты күш еді. Бату әскерлері соғыс жүргізудің сол заманғы неше түрлі айла-тәсілдерін меңгерді. Батудың соғыс жүргізу өнерінде бұрыннан қолданып келе жатқан, қала бекіністерін бұзатын жеңіл құралдары болды. Орыс қалалары ағаштан салынғандықтан бұзу қиынға түспеген еді.
[[Сурет:Bagdad1258.jpg|thumb|оңға|250px|Бағдадты алу кезі]]
1237 жылдың қысында Бату көп әскерімен Еділ өзенінен өтіп, Рязань қаласына келіп жетті. Рязань және [[Мәскеу]] қалаларын алды. 1238   жылы ақпанда Бату Владимир қаласын қоршап, үш күннен кейін қаланы алды. Осы қарқынмен монғол-татар әскерлері орыстардың 14 қаласын — [[Дондағы Ростов|Ростов]], [[Суздаль]], Ярославль, Кострома, Углич, [[Тверь (қала)|Тверь]] т.б. қалаларды бағындырып, Владимир князьдігінен Новгородқа қарай беттейді. Көктемнің ерте шығуы, орманды және батпақты Новгород жері алға қарай жүруге қиындық тудырады. Сондықтан Бату әскерін оңтүстікке қарай бұрады.

Бату жолында кездескен қалалар мен елді мекендерді жаулап алып, 1240 жылы [[Киев]] қаласына келіп жетеді. Даниил және Дмитрий князьдер Киев қаласын қорғауды өз қолдарына алады. Қала халқы қаласын сегіз күн ерлікпен қорғайды. Дегенмен моңғол-татар әскері күшінің басымдылығы, орыс князьдіктерінің дер кезінде күш біріктіре алмауы Киев князьдігінің жеңілуіне әкеп соқтырады.

'''Батудың Еуропаға жорығы.''' Киев қаласын алғаннан кейін Бату әскерлері Галич-Волынь князьдігіне аттанады. Батыс орыс жерін жаулап алған соң [[Польша]]ға, [[Чехия]] мен [[Венгрия]] жеріне баса-көктеп кіреді. 1241 жылы Бату мен Сүбедей бастаған моңғол әскері Венгрияға, екінші тобы Польшаға келеді. Моңғолдар Польша мен Силезияны бағындырып, [[Лигниц түбіндегі шайқас|Лигнецы маңында]] поляк және неміс князьдерінің жасақтарын талқандады. Польшаның біраз бөлігі бұл шапқыншылықтан зардап шекті.

1241-1242 жылдары Венгрия да моңғол-татарлардың шапқыншылығына тап болды. Венгр королі IV Белла Бату ханның берілу туралы талабын орындамағаннан кейін, монғолдар үш топпен Венгрияға басып кірді. Венгр королінің Батыстан, яғни Пападан көмек сұрауынан еш нәтиже шықпаған соң, барлық ауыртпалықты өздері көрді. Венгр әскерлері Сайо өзенінде талқандалды. Король өз сарайымен Далмацияға қашты. Моңғолдар корольдіктің астанасы Пешт және басқа қалаларды жаулап алып талқандады. Елдің солтүстігінен оңтүстігіне қарай заулап өтіп, монғолдар кейін шығысқа қайтады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ikaz.info/shynyshan-zhane-mongol-imperiyasy/|title=Шыңғысхан және Моңғол империяс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Жошы ұлысы (1224-1242) ===
{{Толық мақала|Жошы Ұлысы}}
Шыңғыс хан 1218-1222 жылдары қазіргі бүкіл Орта Азия мен Қазақ жерін толық жаулап біткен еді. Әлем әміршісі өзінің тұяғы тиген жерлерінің бәрін көзі тірісінде төрт баласына бөліп жіберді. Үлкені [[Жошы хан|Жошыға]] Дешті Қыпшақ даласы, Хорезм жері, Русь, Кавказ және Еуропаның ат тұяғы жеткен жерлерінің барлығын құзыретіне берді. Жошыны Дешті Қыпшақ даласына тағайындап, тек соның ғана құзыретінде болатынын [[Шыңғыс хан]] көзі тірісінде табыстап берген болатын. Тіптен, бұл дегеніңіз ешқандай мемлекетте болмаған кең-байтақ территория болатын. Жошы ханға да осы арқалы сары дала қатты ұнағаны соншалық, ол бұл даладай өмірінде тамаша жер көрмегенін айтқан екен дейтін деректер де бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://z-taraz.kz/zhoshy-lysy-zh-ne-ypsha-dalasy/|title=Жошы ұлысы және Қыпшақ даласы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-27|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:GoldenHorde1300.png|thumb|оңға|300px|Жошы ұлысы]]
Шыңғысханның ұлдарының арасында Жошының әскери қабілеті жоғары екені бірден байқалады. Әрі төрт ұлына жүктеген әскери тапсырмалардың арасында Жошы бастаған жасақ қашанда жеңіске жетіп, олжалы оралып жүрді. Бұған, бір жағы, Жошының үнемі Жебе мен [[Сүбедей]] секілді даңқты қолбасшылармен бірге жүруінің де себебі тигені анық. Кейде тәжірибелі қолбасшылардың кеңестері мен жоспары билік тарапынан мақұлданбай, дәрменсіз қалатын кездер тарихта жетерлік. Дегенмен мұндай жағдай Жошы тарапынан кездеспейді. Соған қарағанда Жошы «менмендікке» бармай, барлығын ақылға салып, қолбасшыларымен кеңесіп шешетін сабыр иесі болғанға ұқсайды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Орынбай Ошанов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Жошы хан және оның ұлысы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=«Астана ақшамы» газеті|орны= |баспасы= |жыл=06.04.2020 |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Жошы хан.jpeg|thumb|солға|200px|Жошы хан]]
Монғолдар 1219-1224 жылдардағы Хорезм жорығының нәтижесінде Ертістен Жетісудың батысы Сыр бойы, Үстірт, Әзербайжан, Грузин, бүкіл Қапқазды, қазақтың Сарыарқасы, Еділ, Дон, Дунай, Азов бойы кейін, 1238-1240 жылдары бүкіл Русь жері Киевпен қоса, Болғарияға дейінгі алып аймақ Жошы ханның иелігіне өтіп, сөйтіп әлемде '''«Жошы-Қыпшақ ұлысы»''' дейтін үлкен [[империя]] пайда болды.

Кейін Жошы-Қыпшақ ұлысының батыс қанаты бұрынғы Еділдің төменгі сағасы Ахтуба бойындағы Сарай, одан соң [[Берке хан]] заманында Еділ дариясының жоғарғы сағасына қоныс аударып, [[Сарай-Берке]] атанды.

Жошы-Қыпшақ мемлекеті елін әскери-әкімшілік 10 аймаққа бөліп басқарғаны туралы Египеттегі Мамлюк мемлекетінің ең соңғы энциклопедиясын жасаған ғалым Абул-Аббас Ахмед Шихабад дин әл-Мисри әл-Калкашанди жазып қалдырған.

'''I. Хорезм аймағы.''' Қият, Үргенш, Кіші Үргенш (Хиуа), Замахшар, Хазарасп, Дарған, Фараб (Отырар), Мыңқышлақ. Солтүстік шекарасы Ақтау, шығыс солтүстігі Қаратаумен шектелген. Негізгі халқы [[түркілер]].

'''II. Дешт-Қыпшақ.''' Бұл аймақтың жер көлемі Хорезм аймағының территориясының 3/1 тең. Негізгі халқы қыпшақтар. Хан ордасы орналасқан Сарай қаласы. Мұнда [[қыпшақ]], [[моңғол]], русь, алан, черкес, грек, бұлғар өмір сүріп, Мысыр, Иран, Сирия, Римнің саудагерлері мен саяхатшылары қаптаған қала болған.

'''III. Хазар.''' Мұнда Дағыстан жеріндегі хазарлардың ежелгі астанасы Баланжар болған дегеннен басқа мәлімет жоқ. Негізгі халқы қыпшақтар.

'''IV. Қырым.''' Бұл аймаққа Қырым, Солхат (байырғы Қырым), Судақ, Қафа (Феодосия), Үкек қалаларымен қатар Азов бойының батыс жағының біраз жері қамтылған. Негізгі халқы қыпшақтар, аздаған орыстар. Жошы-Қыпшақ мемлекетінің сыртқы қатынас, сауда-саттықтың күре жолы болғандықтан хан ордасын жағалайтын аристократтар, қыпшақтар және әр түрлі ұлттың өкілдері осында өмір сүрген.

'''V. Азов аймағы.''' Жер көлемі Қырым аймағының жер көлемінің 4/1 тең. Бұл аймақтың қарамағына Азов, Керчь қалалары болған.

'''VI. Черкес аймағы.''' Жер көлемі Дешт-Қыпшақ пен Азов аймағының территориясын қосқанмен тең. Халқы қыпшақтар.

'''VII. Бұлғар аймағы.''' Жер көлемі Дешт-Қыпшақ пен Қырым аймағының территориясын қосқанмен тең. Хан Ордасы бұл қаланы Ақча-Керман (бүгінгі Днестровскийдегі Белгород қаласы). Екінші үлкен қаласы Сары Керман, [[Қырым түбегі]]нің батыс оңтүстігіндегі ежелгі гректердің қала-ұлыс жұртына орналасқан.

'''VIII. Улак немесе Валакия.''' Румынияның Волахин княздігі. 1324 жылдары тәуелсіз өмір сүрген.

'''IX. Ас немесе Алан аймағы.''' Қырым түбегіндегі Жошының батыс Ордасының қарашалары (крепостной) көптеп орналасқан. Негізгі халқы парсы тілді, христиан дінді. Олардың басшысы түмен нояндарының дәрежесінде хан аталады. Олар бүгінгі [[осетиндер]]дің бабалары. Өзбек хан билігі аяқталғанға дейін аландар тау шатқалдарында шеткері өмір сүрген.

'''X. Орос аймағы.''' Жошы-Қыпшақ ұлысының мұсылман аймақтарының батыс, батыс солтүстік жағына орналасқан. Бұл аймақтың шекарасы батыста франклер немесе Батыс Еуропамен, шығысы Бұлғар аймағымен, шығыс солтүстігі Холман жерімен шектеседі. Орыс тілді, христиан дінді.

«Жошы-қыпшақ ұлысы» - бұл атау жайлы араб саяхатшылары мен тарихшылары жазып қалдырған 26 түпнұсқада, парсы саяхатшылары мен тарихшыларының 13 тарихи түпнұсқаларында, түріктердің 3 түпнұсқасында барлығы 19-мәрте «Жошы-қыпшақ ұлысы» деп белгілеген болса, 69 мәрте «Қыпшақ мамлакаты (мемлекеті)», «Қыпшақ елі» деп жазып қалдырыпты. Орысша әдебиеттерде «Қыпшақ хандығы» атаса, Плано Карпин «Қыпшақ елі» (Страна Команов), моңғолдың көне шежіресі «Алтын товчида (Алтын шежіре)» «Қыпшақ елі», қытай тарихшысы Б.Сайшаал «Қыпшақ хандығы» деп ресми түрде жазып, дәлелдеп келген.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dasturkb.kz/%D0%B6%D0%BE%D1%88%D1%8B-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B-%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/2019/|title=Жошы-Қыпшақ ұлысы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Шағатай ұлысы (1224-1346) ===
{{Толық мақала|Шағатай қағанаты}}

Шағатай ұлысы - Шығыс Түркістан, Жетісу, [[Мәуереннаһр|Мәуереннахр]] аумағында салтанат құрған көшпелілер мемлекеті. Бұл ұлыс Шыңғыс ханның екінші ұлы - [[Шағатай хан|Шағатай]] иелігі негізінде пайда болған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.uniface.kz/interfacts/index.php?post=article&amp;id=62|title=Шағатай ұлысы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

Ол 1183 жылы қаралтым қоян жылы Тэмужиннің бәйбішесі [[Бөрте]]ден туған. Шыңғыс хан ұлдарына енші бөліп, әрқайсысының басына орда тігіп беріп, аттандырғанда әрқайысына 4 мыңнан жасақ бөліп, иелігіндегі жергілікті жұрттың есебінде әскерінің санын толықтырып, ұлыстың іргесін әрдайым кеңейтіп отыруды тапсырған. Оған қоса Шағатайға 8 мың отбасы, тиесілі жайылым жер бөлініп, &quot;Ұлыс билеушісі&quot; деген жарлық таңба мөрін қолына ұстатқан.
[[Сурет:ChagataiKhanate1300.png|thumb|оңға|300px|Шағатай ұлысы. XIII ғ.]]
Шағатайға тиген иелік жер Шығыс Түркістаннан [[Самарқан]], [[Бұқара]], Оңтүстік Алтайдан [[Амудария]]ға дейінгі алқапты қамтиды. Шағатай ұлысының орталығы [[Құлжа]] өлкесі, Іле өзенінің оңтүстігіне қарай орналақан [[Құяш]] қаласы болды. Осыған байланысты В.В.Бартольд Құяш қаласы &quot;Барыс ханның сыртында&quot; орналасқан екен, бұл Қаяс немесе Құяс тухсилермен шігілдердің барлық жерін қамтиды, онда Сабылық – Құяс, Урунг - Құяс (Өрөнгө өзені бойындағы), Қара-Құяс (Қара Ертіс бойындағы қала) атты үш қамал бар деген [[Махмұд Қашқари|М.Қашқаридың]] анықтамасын келтіреді.

XIII ғасыр соңынан, [[Хайду]] ханның тұсында қырғыздар қазіргі мекеніне жер ауып келгенге дейін осы өңірді (Жетісу) ежелден мекендеп келе жатқан үйсін, қаңлы, дулат, албан тайпалары да Шағатай ұлысының билігінде болды. Аталған тайпалар негізінде қазақтың [[Ұлы жүз]] тобын құрады.

Гуюг қағандық құрған тұста (1246-1251 жж.) Орталық Азиядағы Шағатай әулетінің билігі артып, Шағатай ұлысының жер көлемі Ақ Орда жері есебінен кеңейе түсті. Баты ханға бет бұрып кеткен Масуд Бек қайтып оралып, 1246 жылғы құрылтай шешімімен бұрынғысынша &quot;Мауереннахр, Түркістан және сол маңдағы отырықшы өлкелердің өкілетті билеушісі&quot; болып қайта тағайындалды.

Империя көлеміндегі алым-салық жүйесі әсіресе Шағатай ұлысы билігіндегі отырықшы жұрт үшін аса ауыр тиді. Алым-салық империялық және жергілікті екі сатыдан құралды. Империялық орталық үшін алынатын алм-салыққа хан-оғландар немесе ұлыс хандары араласпайды, олар тек тиісті салықты жинап, орталыққа жөнелтуге міндетті. Бұл істі жергілікті жерлерде қағанның әдейі тағайындаған жергілікті өкілдері - Даругачылар жауаптанды. Мысалы Шағатай ұлысы құрамындағы Мауеренахрды [[Махмұд Ялавач]] [[Ходжент]]тен басқарып жиналған алым-салықты тура [[Қарақорым қаласы|Қарақорымға]] жөнелтіп тұрды. Тек Өгөдей билігінің соңғы жылдарында Мауеренахр өлкесі Шағатайдың меншігіне (Өмчу-інжу) берілді.
[[Сурет:CoronationOfOgodei1229.jpg|thumb|солға|200px|Шағатай хан]]
Салық жүйесі 1218 жылғы ұлы құрылтайдың шешіміне орай Өгөдейдің 1231 жылғы ұлы жарлығы бойынша реттелді. Жарлық бойынша отырықшылардан өнімнің 10 пайызы, көшпенділерден әрбір 100 мал басынан 1 мал гувчуур алынды. Оның үстіне әскер жасақтау және басқадай міндеттерді атқару үшін жергілікті салық жиналды. Саудадан Кеден салығы алынды. Қол өнер кәсібімен айналысатындар әскерлерге ер-тұрман жабдықтап, қару-жарақ жасап беруге міндетті болды. Онымен қоймай отырықшылар жер айдап, егін еккені үшін &quot;Қалан&quot; деп аталатын жер салығын төледі. Өйткені Ұлы жасақ заңы бойынша жер қағанның жеке меншігі саналады. Сондықтан Шағатай ұлысы билігіндегі отырықшы егінжай жерлер дихандарға жалға беріліп, ол үшін төлем ақы алынып отырады. Осыған байланысты тек отар халықтары ғана емес, моңғолдың өз халқының аянышты ахуалы туралы кезінде [[Рашид әд-Дин]], [[Джованни Плано Карпини|Плано Карпини]] және басқалар жазды.

Шағатай ұлысының саяси тарихы аса күрделі жағдайда қалыптасты. Олай болуының бір себебі Шыңғыс хан ұлдарының арасында орын алған мүдде қайшылықтары салдарынан Шағатай ұлысы мен Жошы-Қыпшақ ұлысы арасындағы бақталастық тоқтамады. Бұл қарама-қайшылық екі ұлысты соғыс жағдайына әкелген тұстары да болды. Екінші бір себебі, бір ұлыс шеңберінде көшпенді қауымды хан-оғландар, ал отырықшы жұртты тікелей империя өкілдері басқаратын биліктің екі ұшты жүйесі қалыптасуында еді. Екі жүйе кейде бір-бірімен қайшылықтарға ұрынып отырды.

1248 жылы Гуюг қаған өліп, Жошы ұлдарының қолдауымен империяның ұлы қаған тағына [[Төле|Тулуйдың]] ұлы Мөңке (1251-1259) келуіне байланысты Шағатай ұлысы билігінде дағдарыс басталды. 1251 жылы Мөңкені қаған сайлаған ұлы Құрылтай кезінде [[Қарақорым қаласы|Қарақорымда]] болып, Мөңке билігін жақтаған Қара-Хүлэг Мөңке қаған жарлығымен Шағатай ұлысының ханы деп танылып, Есун-Мөңкенің көзін жою туралы тапсырма алып, еліне қайтып келе жатқан жолында Алтайда көз жұмады. Сөйтіп ел билігін әлі де ат жалын тартып міне қоймаған Мүбәрәк-шахтың атынан Қара-Хүлэгтің бәйбішесі (Мүбәрәк-шахтың анасы) Эргэнэ хатун қолына алады да, Есун-Мөңкені өлтіреді. Мөңке қаған тұсында Өгөдей, Шағатай әулеті хандары Мөңкеге қарсы шыққандықтан көпшілігінің басы алынып, Шағатай ұлысының саяси ықпалы құлдырап кетті. Бұрын Шағатай ұлысының қарамағында болған бірер өлке Баты хан бастаған Жошы-Қыпшақ ұлысының билігіне өтті. Осы жайларды ескерген тарихшылар 1250-1260 жылдарды Шағатай ұлысының саяси дағдарысқа ұшыраған кезеңі деп таниды.

1294 жылы [[Құбылай хан]] өлген соң таққа отырған Темір батыс әскери тобының қолбасшысы етіп Тутуктің ұлы Жуанурды тағайындайды. 1299-1301 жыл арасындағы Жуанур мен Хайду қолы арасында болған үш ірі шайқаста жеңіс пен жеңіліс алма-кезек болады. Ақыры Жуанур қолы оңтүстік Алтайда [[Хайду]] және [[Дува]]ның біріккен қолына ауыр соққы береді.

1303 жылы Хайду хан өлген соң Хайду ұлысы хан ордасында тақ таласы басталады. Дува ханның тікелей көмегімен Хайдудың тұңғыш ұлы Жапар Емильде хандық билікке көтеріледі. Бірақ түрлі қарсылық әрекеттердің салдарынан билікті ұстап тұра алмаған Хайду әулеті хандары Дуваның бас билігін мойындауға мәжбүр болады.
[[Сурет:Funérailles de Tchaghataï.jpeg|thumb|оңға|200px|Шағатайды жерлеу]]
1307 жылы Дува өлген соң [[Алмалық (көне қала)|Алмалыққа]] жақын Себкун қалада Дуваның ұлы Қонжық әке тағын жалғастырады. Бірақ бір жылдан соң өліп билік Өгөдей ұрпағынан тарайтын Тәліктің билігіне өтеді. Мұсылман дініне шын берілгендігі үшін Қызыр-ата атанған Тәлік Дува ұлдарына қысымшылық көрсете бастайды. Ақыры Кебек бастаған Дува ұлдары Тәлікті өлтіріп, [[Есенбұқа]]ны хан сайлайды. 1318 жылы Есенбұқа өлген соң Дува ұлы Кебек хан тағына отырады да ел астанасын Іледен Мауереннахрдағы Нахшеб қаласына аударып, Қарши деп аталатын хан ордасын тұрғызады. Ол осы ордасында ақша реформасын жүргізді. Күміс ақша - динар, хар - хем теңгелер шығарды.

Кебек хан тұсында Хайду-Шағатай ұлысы Самарқанда &quot;Түмен&quot; (он мыңдық) деп аталатын аймақтар, ал Қашғарда &quot;Орчин&quot; деп аталатын кіші өлкелер құрылып, оларды Түрік-моңғол тегінен шыққан жергілікті өкілдер басқаратын болды. Кебек хан пұтқа табынды, бірақ мұсылман дінінің таралуына қарсы болмады. Сондықтан оның ұрпақтары мұсылмандыққа бой ұсына бастады.

Шағатай ұлысы, жалпы Моңғол империясы көлемінде отырықшы мәдениетті жақтайтын және әскери-бюрократиялық күштің қолдауымен көшпенді мемлекет құруды жақтайтын екі бағыт әуелден-ақ текетіресіп келген еді. [[Дува]] хан, Кебек хан Тармаширин бастаған күш бірінші бағытты қолдады, қала тұрғызды, әкімшілік және ақша реформасын жүргізуге тырысты. Олардың бұл бағыты әрдайым көшпенділікті қолдайтын екінші бағыттағылардың қарсылығына ұшырап отырды. Ирандағы Хүлэг жүйесі және Жошы - Қыпшақ  ұлысында (Алтын Орда) негізінен отырықшылық салты басым болса Шағатай ұлысы екінші бағытты қатаң ұстанды. Қара-Хүлэг, Есен-Бұқа, [[Хайду]] қатарлы тұлғалар әскери-бюрократиялық жүйеге сүйенген көшпенділік бағытты қолдады. Бұл қайшылықтың ақыры Шағатай ұлысы, Хайду мемлекетін екіге бөліп тынды. Оқиға 1346 жылы болды. Шағатай ұлысы, Хайду мемлекеті шығыс және батыс болып екіге бөлінді. Олардың шекарасы Балқаш көлі жүйесі арқылы өтетін болды. Мауереннахрға сүйенген батыс бөлімі біраз уақыт &quot;Шағатай ұлысы&quot; атын сақтап келді. Шағатай жазуы, тіл мәдениеті осы өңірде өмірге келді. Ал шығыс бөлімінде бұрынғы Моңғол ат-атауы сақталып &quot;Моғолстан&quot; атанды. Орталығы Жетісуда болды. Моғолстан тарихын жеке зерттеген тарихшы [[Клавдия Антоновна Пищулина|К.А.Пищулина]] Моғолстан мемлекеті ежелгі Батыс түрік қағанаты, Қарахан, Қыпшақ мемлекеттері сияқты Қазақстан мемлекетінің қалыптасуына елеулі ықпал еткен эталон деп таниды.

Шынымен де қазақ халқы, Қазақ мемлекетінің қалыптасуына Шағатай ұлысы, Моғолстанның қосқан үлесі бар. Біріншіден аталған мемлекеттер Қазақстан территориясының оңтүстік-шығыс аймақтары территориясында құрылды. Екіншіден қазақ ұлты, Қазақ мемлекетін құраған басты-басты тайпалар: [[үйсін]], [[дулат]], [[қаңлы]], [[албан]], [[суан]], [[қоңырат]], [[найман]], [[жалайыр]]лар аталған мемлекеттердің халқының негізгі тобын құрады. Шағатай ұлысы, Хайду мемлекеті, Моғолстан аталған территорияда, тұрғын халықтың басын күшпен біріктіру арқылы құрылған, төменде тірегі жоқ саяси қондырғылар болатын. Сондықтан да Шағатай ұлысы бар-жоғы 120 жыл (1226 -1346), ал, Моғолстан мемлекеті 160 жылдай (1346 -1514 ж.) салтанат құрып тарихтан өшіп кетті де, олардың билігінде болған жергілікті жұрт атамекендерінде қала берді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Зардыхан Қинаятұлы |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=«Туған өлке-Родной край» журналы №2,3|орны= |баспасы= |жыл=2004 |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

=== Үгедей (Угэдей) ұлысы (1224-1242) ===
{{Толық мақала|Үгедей ұлысы}}

Үгедей — [[Шыңғысхан]]ның үшінші баласы. Оған Батыс Моңғолия мен Алтай, Тарбағатай, Ертістің жоғары ағысы бойындағы жерлер қараған. Ол ұлы хан атағын алғаннан кейін Орхонда, [[Қарақорым қаласы|Қарақорымда]] тұрған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ulagat.com/2020/06/19/%D2%AF%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%B9-%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80/м|title=Үгедей ұлысына қараған аумақтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

Шыңғыс хан көзінің тірісінде-ақ оны өзінің мұрагері етіп тағайындаған. Үлкен ұлы Жошы дүниеден ерте өтіп, екінші ұлы Шағатайдың мінезі қатал болғандықтан хан ұлы таққа мейірімді, мінезі жұмсақ Үгедейді таңдайды. Үгедей әділ, дана билеуші болды. Оның билігі тұсында империяның бүкіл жерінде байланыс желісі ұйымдастырылып, халық санағы жүргізілді. Ол Шыңғыс хан бастаған империя астанасы Карақорым қаласының құрылысын аяқтады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bilim-all.kz/article/8146-Ugedei|title=Үгедей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg|thumb|оңға|200px|Үгедей хан]]
Үгедей хандығы – моңғолдың төрт ірі хандығының бірі. Басқа үш хандықпен салыстырғанда, оның құрылуы мен дамуында үлкен айырмашылықтар бар. [[Қыпшақ хандығы]] мен [[Шағатай қағанаты|Шағатай хандығы]] Шыңғыс ханның екі ұлы [[Жошы хан|Жошы]] мен [[Шағатай хан|Шағатайға]] еншіге берілген жерлердің негізінде құрылып, дербестігін алудан бұрын әлдеқашан мұрагерлік билікті негіз еткен әулеттік саяси жүйені қалыптастырып болған еді.

Шыңғыс хан Үгедейге наймандардың ата мекенін тұтастай емес, тек шағын жайылымдық жер ғана бөліп берген. Былай қарағанда, бұл батысқа жорық жасаудан бұрын-ақ Ұлы Қағанның мұрагері атанған Үгедейдің атағына сәйкес емес еді. Анығында бұл Үгедейдің мұрагер ханзадалығына байланысты болатын. Бұл жолғы енші үлесін бөлісу батысқа жорықтан кейін 1225 жылы өтті. Шыңғыс ханның Үгедейге берген еншісі Үгедейдің Ұлы қаған тағына отырудан бұрынғы өз жайылысы ғана еді. Бұл әр ұл еншіге ие болатын рулық дәстүрдің бір көрінісі болса да, басқа үш ұлынан өзгешелеу еді. Өйткені, Ұлы қаған болғандықтан Үгедей моңғол елінің жер-суының иегері және билеушісі, [[Қарақорым]]ды орталық етіп, барлық жаңадан бағындырылған жерлерді бөліске сала алатын мұрагер. Сондықтан да кейінгі ұрпақтарының иелігі үшін қам жемеуге тиісті. Үгедей таққа отырған соң, тұңғыш ұлы [[Күйік хан|Күйікке]] өз иелігіндегі Еміл өңірін берді, ал екінші ұлы Құтанға Лияңжу өлкесін, сондай-ақ Шыңғыс хан көзі тірісінде Төлеге бөліп берген сунит руы мен сұлдұс руының 3000 түтінін де бөліп береді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Электрондық журнал «edu.e-history.kz» №2|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Үгедей хандығының кемелденуі |шынайы атауы=ЖИЯ СҰҢЖИЯҢ (Jia Congjiang) |сілтеме= |уикитека= |жауапты=Қытай тілінен аударған және редакциялаған: Өмірбек Қанай |басылым= |орны= |баспасы= |жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

Үгедей он жеті жасына келгенде Шыңғысхан қарсыласы [[Жамұқа]]ға қарсы соғысқа аттанған еді. Алайда алғашқы шайқаста Шыңғысхан Жамұқадан ойсырай жеңілді. Осы шайқасқа ағаларымен бірге қатысқан Үгедей жарақаттанып, шайқас алаңында жоғалып кетті. Бірақ Шыңғысханның өкіл інісі және жақын досы Борохула оны іздеп тауып құтқарады. 1206 жылы Шыңғысхан Ұлы хан болып сайланғанда Үгедейдің қарамағына Жалайыр, Тайчеуіт рулары берілді.

1211-1213 жылдар аралығында Үгедей әкесінің Жиң әулетінің қарамағындағы Қытайға қарсы шабуылына қолбасшы ретінде қатысты. Үгедейдің әскерлері оңтүстікке қарай жылжып отырып Хыбей, Шанси жерлерін бағындырып, ақырында [[Шүршіт атауы|шүршіттерді]] Ордостан қуып шықты. 1219-1221 жылдар аралығында [[Хорезмшах мемлекеті]]не қарсы болған жорықта Үгедей негізгі қолбасшылардың бірі ретінде қатысты. Тіптен ағалары Жошы мен Шағатайдың арасындағы бақталастығына байланысты Үгедей бас қолбасшы болып тағайындалды. Нәтижесінде Хорезмшах мемлекетінің астанасы Үргенішті Үгедей алды.

Шыңғысханнан кейінгі Ұлы хан кім болады деген сұрақ күнтәртібіне келгенде, Шыңғысхан Жошы мен Шағатайдың арасындағы бақталастықты ескере отырып, Үгедейді өзінің мұрагері деп жариялады. Сонымен Үгедей 1229 жылы Құрылтайда Ұлы хан болып сайланды. Үгедей Ұлы хан ретінде таққа отырғаннан кейін Моңғол Империясы өз шекарасын кеңейтуді жалғастыра берді. Ең алдымен қайта есін жиып, моңғол әскерлерін екі шайқаста жеңген Хорезмшах мемлекетінің соңғы мұрагері Жәлеледдин Мәңгібердіні жеңу керек еді. Үгедей хан оған қарсы Шормақан ноянның басшылығында елу мыңдық қол жіберді. Ақырында, 1231 жылы Хорезмшах әскерлері талқанданды. Одан әрі қарай Шормақан Грузия мен Арменияны бағындырды. Үгедейдің билігі кезінде Шыңғысханның ұрпақтары Қытайды жаулауын да жалғастырды. Осы кезде Жин әулеті толығымен жеңілді. Оған қоса оңтүстік Қытайдағы Суң әулеті де Үгедей ханның ұрпақтарына бағынды. Ал шығыста моңғол әскерлері Кореяны толықтай жаулады. Батысқа қарай моңғол әскерлері Үгедейдің мақұлдауымен Батуханның қолбасшылығында орыс княздіктерін, [[Польша]], Мажарыстан, [[Сербия]], Бұлғарыстанды жаулады. Бұл жорыққа Жошының балаларымен бірге Үгедейдің балалары Күйік пен Қадан да атсалысты. Үгедейдің кезінде Шыңғысханның ұрпақтары ауызбіршілікпен шығыс, оңтүстік және батыс бағыттарында әлемді жаулауын жалғастыра берді.
[[Сурет:Karakorum - Tortue Sud.jpg|thumb|солға|200px|Қарақорым қаласындағы тас тасбақа мүсіні]]
Империяның аумағын кеңейтумен қатар Үгедей мемлекеттік басқару саласында да көп жаңалықтар енгізді. Құпия тарихында жазылған деректерге қарағанда Үгедей хан өз сөзімен былай депті: «Мен ата-анамның Ұлы тағына отырғаннан кейін елім үшін мынадай еңбектер атқардым. Ең алдымен мен Жин әулетін толығымен бағындырдым. Екіншіден, мен елшілеріміздің оңай қозғалулары үшін және керекті заттардың оңай тасымалдануы үшін пошта қызметін орнаттым. Үшіншіден, мен сусыз жерлерде құдық қаздырып, елдің жағдайын жасадым. Төртіншіден, ел басқару ісімен айналысатын бюрократтарды тағайындадым. Осылайша мен ата-анамның ісіне осы өзімнің төрт ісімді қостым.» Үгедей хан бюрократтарының құрамын шығыста түріктер мен христиан керейлер, Ислам өңірлерінде бұрынғы хорезмдік бюрократтар, ал Қытайда Конфуций қытайлар мен бұрынғы Ляу әулетінен қалған буддист қидандар яғни қара қытайлар қалыптастырды.

Бұдан басқа Үгедей хан халықтық санақ жүргізу, салық жинау жүйесін жақсарту сияқты реформаларды жүргізді. Десе де Үгедей ханның ең үлкен жетістігі Ұлы даладағы жаңа қала, Моңғол империясының астанасы [[Қарақорым]] қаласының құрылысы болды. Бұл қала Шыңғыс ханның қыстағының айналасына құрыла бастады. Уақыт өте келе айналасы биік дуалмен қоршалған шартараптан керуендер ағылып жататын үлкен қалаға айналды. Шахардың сәулетіне Қытайдан, Шығыс Еуропадан, Үндістан мен Батыс Азиядан әкелінген ұсталар өз үлестерін қосты. Қаланың ортасында 1235 жылы Үгедей салғызған 2500 шаршы метрді алып жатқан сарай орналасқан еді. Оған қоса қалаға келген саудагерлер мен жолаушылардың жағдайы үшін керуенсарайлар, қонақжайлар мен базарлар салынды. Аты аңызға айналған Қарақорым қаласының белгісі болған бітік тастың астыңғы жағындағы тасбақа мүсіні әлі күнге дейін сол жерде сонау ескі замандарды еске түсіріп тұр.

Үгедей хан билік құрған он екі жылда Моңғол империясында Мәңгі Ел орнады, яғни бейбітшілік орнықты. Тіпті Индиана Университетінің профессоры Кристофер Этвудтың пікірінше, Моңғол империясының негізін қалаушы Шыңғысхан емес, Үгедейхан еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.trt.net.tr/kazakh/bag-darlamalar/2017/04/01/turkiia-mien-giermaniia-arasyndag-y-saiasi-dag-darys-702608|title=Үгедей Хан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Алтын Орда (1242-1481) ===
{{Толық мақала|Алтын Орда}}

Алтын Орда орта ғасырларда Шыңғыс хан империясының құрамында Дешті-Қыпшақта құрылған түрік мемлекеті. Мемлекет жерінің аумағы 10 млн. км² -ден асты. [[Бату хан]] тұсында мемлекет астанасы Еділ бойындағы Сарай қаласы болып (1243), кейін [[Сарай-Берке|Берке сарайына]] (Сарай әл-Жадид) көшірілді. Құрамына Ресейдің еуропалық өңірі, Балтық теңізінің шығысындағы өлкелер, [[Польша]], [[Мажарстан]], Балқан елдері, Солтүстік Кавказ, [[Хорезм]], Шығыс және Батыс Дешті Қыпшақ. Қазақстан аумағы моңғолдың үш ұлысының құрамына кіргені белгілі: үлкен (далалық) бөлігі – Жошы ұлысының құрамына, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Қазақстан – [[Шағатай ұлысы|Шағатай ұлысына]], Жетісудың солтүстік-шығыс бөлігі – Үгедейге қарады. Шыңғыс қағанның үлкен ұлы Жошы өз ұлысын тәуелсіз мемлекет етуге күш салды. Жошының ұлы Бату қолы Ресей жеріне, Еділдің батысындағы жерлерге жорық жасап, Жошы ұлысын Алтайдан Дунайға дейін кеңейтіп, орталығы төменгі Еділде орналасқан іргелі мемлекетке айналдырды. Тарихи әдебиетте бұл мемлекеттің аты «Алтын Орда» деп орнықты.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін) |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=|орны=Алматы |баспасы=Атамұра |жыл=1998 |томы=2 |беттері=81 |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Golden Horde flag 1339.svg|thumb|солға|200px|Ұлық Ұлыстың байрағы]] [[Сурет:MongolEmpireDivisions1300.png|thumb|оңға|250px|Сары түс Алтын орда территориясы]]
Алтын Орданың саяси-мемлекеттік құрылысында ұлыстың мемлекеттік құрылысының түп негізі сақталды. Алтын Орданың ішкі басқару жүйесінде қызмет адамдарынан, сондай-ақ көшпелі, әскери шонжарлардан құралған әкімшілік-шенеуніктік аппарат маңызды орын алды. Олардың ішінде түрік халықтарынан шыққан – [[қыпшақтар]], ортағасырлық [[ұйғырлар]], Еділ бұлғарлары елеулі рөл атқарған. Армияны және мемлекеттің ішкі істерін тікелей басқару үшін ерекше лауазымдар белгіленді. Хан атынан бүкіл әскери істі беклер-бек басқарды, ал азаматтық биліктің басы уәзір болды. [[Беклербек|Беклер-бек]] әскери өкіметтің өкілі ретінде «патшалар мен сұлтандардың кеңесшілері» - уәзірден дәреже жағынан жоғары тұрды; ол сондай-ақ басқа мемлекеттермен дипломатиялық қатынастарды басқарды және негізгі әмір ретінде азаматтық істерді шешкен кезде жоғары сот билігін өз қолында ұстаған. Уәзір орталық үкіметтің атқарушы өкіметінің басшысы, мемлекетті азаматтық тұрғыдан басқару ісінде ханның кеңесшісі болды.
[[Сурет:Batu.png|thumb|right|200px|Бату хан]]
Алтын Орда мемлекетін басқару ісінде [[Даруғабек|даруғалар]] мен [[басқақ]]тар да маңызды орын алды. Даруғалар негізінен салық жинау, басқақтар басқару міндетін де атқара отырып, жергілікті халыққа әскери бақылауды жүзеге асырды. Кейбір жергілікті жерлерде олар салық жинаумен де айналысты. Атқарушы өкіметтің орталық органы диуандар қаржы, салық және басқа ведомствоға ие болды, ал диуанның [[бітікші]] деп аталған хатшылық қызметкерлері де болды. Бұдан көріп отырғанымыздай, Алтын Ордада шенеуніктік-әкімшілік аппарат жұмыс істеп тұрды. Осындай қатаң иерархия мен тәртіп Алтын Орданың феодалдық-әскери құрылысын нығайтты.

Алтын Ордада әкімшілік және әскери істер ғана емес, Орталық Азияда Қыпшақ дәуірінен гүлденген білім мен ілім, медицина, сауаттылық та қалыс қалған жоқ. Орданың іргесінде сауат ашу мен қала мәдениетін таратуға [[хорезмдіктер]], ирандықтар, түркі-бұлғарлар, қыпшақ, қарлұқ, қаңлылар және ұйғырлар, шығыстан қытайлар мен тибет буддистері ықпал етті.

Сырттан келіп-кетушілер көп болғандықтан, Ұлыс халқының этникалық құрамы да әрқилы болды. Олар негізінен [[түркі халықтары]], Еділдің бойы, Қара теңіздің қыпшақтары, Хорезм мен Еділ Бұлғариясының халықтары, сондай-ақ шығыс славяндары мен угро-финдер де болды. Билеуші моңғол әулеті осы халықтардың мәдени ықпалына түсіп, XIII ғасырдың соңына қарай түркі тілі мен [[ислам]] дініне көшті. Алтын Орда дәуірінде Еуразия даласындағы Жібек жолы тоқтап қалғанымен, халықтың келіп-кетуі толастаған жоқ. Ал, Жібек жолының бір бағытын теңіздің бойымен саяхатшы Чжэн Хэ жалғастырғаны тарихтан белгілі. Ол ары қарай батыс саяхатшыларының географиялық ашылуларымен жалғасын тапты. Түрік тілі және ислам дінінің келуімен Алтын Орда жаңаша кейіпке еніп, қолөнер, сәулет, монша, ыдыс-аяқ пен әшекей, геометрия, медицина дамып, Шығыс елдері және олардың астаналарымен байланысы нығая түсті. Мәселен, Алтын Орда астанасы Сарай-Батуға түрлі миссионерлер, қолөнершілер, құлдар да өзімен бірге мәдениет ала келді. Алтын Орда, Ақ Орданың тарихы тек шапқыншылық пен қанды соғыстар, хандардың ауыс-түйісі ғана емес, сол уақыт пен кеңістікте өмір сүрген халықтардың біртұтас шежіресі деуге болады. Алтын Орданың мұрасы XVI-XVIII ғасырлардағы Қазақ хандығынан да, сол кезеңдегі Орта Азияның, Сібірдің, Еділ бойының, Солтүстік Кавказ бен Қырымның түрік мемлекеттерінен көрінді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://strategy2050.kz/news/altyn-orda-aza-memlekettiligini-da-ty-d-uiri/|title=Алтын Орда – қазақ мемлекеттілігінің даңқты дәуірі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

Түркі тілдес тайпалар және моңғол тайпасы көшпелі мал шаруашылығымен айналысты. Олар көбіне [[жылқы]] малы мен [[қой]]ды өсірді. Өзен-көл алқаптарында отырықшылық мал шаруашылығы мен [[егіншілік]]пен, қолөнермен айналысты. Егіншілікпен шұғылданған тайпалар көбінесе ірі қараны өсірді.
[[Сурет:Tokhtamysh.jpg|thumb|солға|250px|Тоқтамыстың 1382 жылғы Ресейге жорығы.]]
XIV ғасырдың II жартысында Алтын Орда ішінде алауыздық күшейеді. 1357 – 1380 жылдар арасында 20 хан ауысты. XIV ғасырдың 60 жылдардың өзінде мемлекеттін астанасы Сарайда бір жылдың ішінде төрт хан ауысады. Ішкі саяси жағдай әлсіреді. Бұны тарихта «Ұлы дүрбелең» кезеңі деп атайды. Осындай ішкі талас – тартыстан әлсіреген Алтын Орда 1380 жылы Куликово даласында Мамай қолбасшылық еткен әскер Дмитрий Донской бастаған орыс әскерінен жеңіледі. Осы шайқастан кейін Алтын Орда мүлде әлсірейді.

1419 жылғы шайқаста [[Едіге]] мен [[Қадырберді хан|Қадырберд]] (Тоқтамыс ханның кіші ұлы) мерт болғаннан кейін Жошы Ұлысында жаңа азаматтық соғыс басталды. Тоқтамыстың жақтастары Тоқтамыстың алыс туысы [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммедті]] таққа отырғызды. Ал Едіге жақтастары Жошының ұлы Шибанидің ұрпағы [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммедті]] хан деп сайлады. Жошы ұлысының кейбір бөлігінде өздерінің хандары пайда болып жатты. Тимуридтерге қашқан Ұрыс ханның немересі [[Барақ сұлтан]] жақтастарының көмегімен Ұлық Мұхаммед пен Қажы-Мұхаммедті жеңіп, Жошы Ұлысының ханы болады.
[[Сурет:Kulikovo05.jpg|thumb|оңға|200px|Куликово шайқасы]]
Осыдан кейін оған Барақтың жиені болып келетін Мансур бастаған Едіге балалары бағынды. Барақ Мансур мен Едігенің балаларын өлтіріп, оларға қарсы соғыс ашты. 1428 жылы Күшік Мухамедтің (Жошының ұлы Тұқа-Тимурдың ұрпағы) басшылығымен  Едігенің ұлдары Сұлтан-Махмуд, Қазы, Науруз Моғолстан шекарасында болған шайқаста Барақ пен оның немере туысы Пуланың әскерін тас-талқан етеді. [[Барақ хан|Барақ]] пен Пулад қайтыс болады. Олардың балалары Жәнібек пен Керей хандар біршама уақыт Моголстан аумағында қалып, сонда өседі. Олар бірнеше он жыл өткеннен кейін Қазақ хандығының негізін қалайды.

Жеңіске жеткен Едігенің ұлдары өзара жанжалдасып, келісімге келе алмайды. Басында Сұлтан-Махмуд қайтыс болады, біраз уақыт өткеннен кейін билікке таласушылар Қазыны өлтіреді. Осындай алауыздықтың салдарынан 1430 жылы Жошы Ұлысының шығыс бөлігі [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр ханның]] билігіне өтеді. Ол елді 40 жылға жуық 1468 жылға дейін басқарады.

Әбілқайыр хан өз тұсында иелігін кеңейтіп және билігін нығайтып отырған. Ол 1430 жылдары негізінен Батыс Сібір территориясына билік жүргізіп келсе, уақыт өте келе өзінің билік ету аумағын кеңейтті. 1440 жылы оның иелігіне Оңтүстік Қазақстандағы қалалар кірді.

Бас кезінде Әбілқайыр ханды Едігенің немересі Ваккасом қолдап отырды және Ваккасомның көмегімен ол өзінің билігін нығайтты, алайда 1440 жылдың екінші жартысында Әбілқайыр Ваккасоммен келіспей қалып, оны биліктен айырды. Әбілқайыр хан Ваккасоммен әскермен соғысуға дейін барды.

1450-1460 жылдары Әбілқайыр Хорезм, Батыс Қазақстан, Төменгі Еділ бойы территориясын жаулап алды. Осы кезде Жошы Ұлысының батысында өзара оқтын-оқтын шайқасатын Сейд-Ахмед, [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммед]] және Күшік Мұхаммед билік етті.

Сейд-Ахмед Тоқтамыштың алыс туыстары болып саналатын Бек-Суфидің ұлы. Оның иелігіне Украина мен Оңтүстік Ресей территориясы кірді. 1440-1450 жылдары Сейд-Ахмедтің ордасына шабуылдар жасалып, ол билігінен айырылды.

Ұлық Мухаммед өзіне көршілес жатқан жиі-жиі Қырымға шабуылдар жасап тұрды. Сәл кейінірек соғыста қатарынан жеңілгеннен солтүстікке, орыс князьдігінің солтүстік-шығыс және Бұлғар аумағына қарай шегінуіне мәжбүр болды. Кейін оның балалары бұл жерге билік жүргізді.

Барақты жеңген Күйік Мухаммед Еділдің төменгі жағындағы байырғы мекеніне оралды. Осы жерде ол Науруздан қолдау алып, өзінің билігін нығайтып жер аумағын солтүстік және батыс бағыттарында кеңейтті.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://altynorda.kazakhstan.travel/kz/about|title=Алтын Орда туралы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Ежен-Орда ұлысы (1227-1309) ===
{{Толық мақала|Орда-Ежен ұлысы}}

Мемлекеттің негізін қалаушы – [[Орда Ежен хан|Орда Ежен]]. Ол – Жошының үлкен ұлы, тұңғышы. Тарихи еңбектерде Орда Эджен, Орда-Ичжен, Орда хан деген есімдермен белгілі. Орда Ежен қағанның туған жылы белгісіз, 1253 жылы дүниеден озған. Ақ Орда мемлекетінің негізін қалаған хан – қазақ хандарының арғы атасы.
[[Сурет:Орда Ежен.jpg |оңға|200px]]
Орда-Ежен 1236-1242 жылы моңғолдардың батысқа жасаған барлық жорықтарына белсене қатысты. Жошы ұлысы екі қанатқа бөлінгенде сол қанатын Орда-Ежен, оң қанатын [[Бату хан|Бату]] басқарған. Осының негізінде XIII ғасырдың ортасында әскери-саяси иеліктер қалыптасып, соңынан олар дербес мемлекеттерге айналды. Жошы ұлысының сол қанатын билеген Орда-Ежен інілерімен қосылып Алтын Орда құрамына енетін, ішкі-сыртқы саясаты тәуелсіз Ақ Орда мемлекетін құрды. Өз заманының білгірі Рашид ад-Дин Алтын Орда мен Ақ Орда жөнінде «олар бір-бірінен өте алыста жатты және өзара тәуелсіз ұлыстар болды» деп нақты жазды. Алғашында Орда-Ежен өзінің ордасын әкесі Жошының орталығына жақын жердегі Ертіс өзенінің жағалауына жайғастырды. Дегенмен, 1246 жылы Италиян саяхатшысы [[Джованни Плано Карпини]] Моңғолияға бара жатқан сапарында оның ордасы Алакөл маңында болды деп көрсетеді. Орда-Ежен өз беделінің күштілігіне қарамастан, әкесінің орнына інісі Батудың Алтын Орда тағына отыруын қолдады. Қарақорымда Күйікті ұлы хан көтерген құрылтайға Жошы әулетінің атынан қатысты.

Ұлыс шекарасы батысында [[Мұғалжар тауы]]мен, солтүстігінде Сібір ормандарымен, шығысында [[Ертіс]] өзенімен және оңтүстігінде [[Сырдария]] өзенімен және Балқаш көлімен шектесіп жатты. Шибан ұлысымен қосылғаннан кейін батысында Жайық өзенімен тоғысты. Ұлыс бірнеше ауданға бөлінген: Сығанақ ауданы, ұлыстың оңтүстігінде. Орталық — Сығанақ. Ұлытау ауданы, ұлыстың орталығында. Орталық — Орда-Базар. Шығыс ауданы (Ертіс ауданы) ұлыстың шығысында орналасқан. Сарайшық ауданы ұлыстың батысында орналасқан. Орталық — Сарайшық.

Негізгі этникалық құрамы осы жерді VIII-IX ғасырлардан бері мекендеп келе жатқан қыпшақ бірлестігімен қатар Шыңғыс ханның шапқыншылығы кезінде шығыс пен оңтүстік-шығыстан, Алтайдан қоныс аударған тайпалар да болған. Олардың қатарында [[наймандар]], [[үйсіндер]], [[қарлұқтар]], [[Керей (тайпа)|керейлер]], [[қоңырат]]тар, [[маңғыттар]] және т.б. ру-тайпалар.

Ұлыстың саяси рөлі тек Жошы ұлысында ғана емес, бүкіл моңғол империясында да жоғары болды. Тарихшы Рашид ад-Диннің айтуы бойынша, Алтын Орда билеушісі ресми түрде Бату болғанымен, Мөңке хан Шыңғыс хан империясының атынан өзі шығарған үкімдері мен жарлықтарында Орда-Еженнің атын Батудан бұрын қойған. Орда-Ежен өлген соң, оның орнына төртінші ұлы [[Күнқыран хан|Күнқыран]] келді. 1361 жылдан бастап, [[Ұрыс хан]]ның (Орыс хан) тұсында тәуелсіз мемлекет болды.

Ақ Орданың әскери күшіне ие болған [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] 1380 жылы Алтын Орданы өзіне қаратты. Ол бір мезгілде, 1380-1395 жылдар бойы Ақ Орда мен Алтын Ордаға хан болып, билік жүргізді. XIV ғасырдың 80-нші жылдары Тоқтамыс Ақ Орда мен Алтын Орда жерін түгел бағындырып қоймай, Мәуереннахр басшысы [[Әмір Темір]]ге қарсы шықты. Осы кезде Әмір Темір мен Тоқтамыс арасындағы ұзаққа созылған қанды соғыс басталды. 1395 жылы Кавказдағы Терек өзенінің аңғарындағы шешуші шайқаста Әмір Темір Тоқтамысты жеңіп, Алтын Орданы талқандады. Әмір Темірдің бұл жеңісін көптеген тарихшылар саяси стратегиялық қателікке де жатқызып жүр. XV ғасырдың басында сыртқы саяси ауыр жағдайлар мен ішкі қырқыстар кезінде Орда Ежен құрған Ақ Орда ұлысы әлсіреп кетті. Онсыз да ішкі тартыстардан қажыған ұлысты жеңімпаз Әмір Темірдің әскерінің тонаушылық жорықтары ес жиғызбай тұралатты. Орыс ханның немересі [[Барақ хан|Барақ]] 1423-1428 жылдары Ақ  Ордадағы әулет билігін қалпына келтірді ұмтылды. Ол Самарқанның билеушісі Темірдің немересі Ұлықбекті жеңіп, Сырдарияның бойындағы көптеген қалаларды өзіне қаратады. Алайда кесккілескен шайқастардың бірінде қаза тапқан ол Ақ Орданың ең соңғы ханы болып есептелді. Бұдан кейін Ақ Орда жеріндегі билік Шайбан ұрпағы Әбілқайырдың қолына өтті.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://everything.kz/article/43599316-orda-ezhen-lysy|title=Орда Ежен ұлысы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Шибан ұлысы (1227-1280) ===
Шибан ұлысы Жошы ұрпақтарының ең үлкен және берік иеліктерінің бірі болды. Шибан Жошы ұлысының солтүстік -шығыс бөлігінде билік құрған әулеттің негізін қалады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://royalhouseofsiberia.org/%D1%88%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D1%8B|title=Шибан және Шибанидтер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

Батыс тарихнамасында Шибан ұлысы тарихының мәселелері аз және үстірт қарастырылды. [[Посткеңестік кеңістік|Посткеңестік]] кезеңде Шибан ұлысына деген қоғамдық және ғылыми қызығушылықты ояту үшін қолайлы жағдайлар Қазақстан мен Өзбекстанда пайда бола бастады.
[[Сурет:Saraishik.JPG|thumb|оңға|250px|Шибана ұлысының астанасы Сарайшық қаласының орны]]
Шибанның алғашқы кездегі алған Ұлысының қай жерде екендігін деректер нақты көрсетпесе де, Батудың жеті жылдық жорығынан кейін, оған бөлінген территорияны [[Әбілғазы Баһадүр Хан|Әбілғазы]] нақтылай көрсетіп береді. Онда «Бату ханның жорықта жеңіске жетуге көп күш салған ағасы [[Орда Ежен хан|Орда Ежен]] мен інісі Шибанға жер бөліп бергендігі айтыла келе, Шибанға Корел өңірі мен Құсшы, Найман, Қарлық және Бұйрық атты төрт халықты бөліп бергендігін және Батыйдың Шибанға: «Сенің жұртың менің жұртым мен үлкен ағам Иченнің жұрты арасында болсын. Жазда сен [[Жайық]]тың шығыс жағында [[Ырғыз]], [[Ор]], [[Елек]] өзендері мен [[Орал тауы]] аралығында бол, қыста Аралқұм, Қарақұм мен Сырдың, Шу, Сарысу өзендерінің бойы аралығында бол», - деп айтқандығын баяндайды».

Бұл аймақтың аумағын басқаша айтсақ, Шибан ұлысына батыста Жайықтан, шығыста Сарысуға дейінгі, оңтүстікте Арал теңізі мен Сырдария өзенінің төменгі ағысы бойынан, солтүстікте башқұрттардың жеріне дейінгі территорияның енгендігін білеміз. Шибан ұлысының орналасуы жөніндегі Әбілғазының дерегін [[Джованни Плано Карпини|Плано Карпини]] мәліметі қуаттайды. 1246 жылы осы өңір арқылы өткен ол: 
&lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt;«...Бұл жерде бір үлкен өзен бар, оның аты бізге белгісіз; онда Янкинт деген бір қала бар, тағы бірі Бархин, үшіншісі Орнас деп аталады және аттары белгісіз тағы көп қалалар бар. Бұл жерде Алтисолданус (Ала ад-дин Мұхаммед Хорезмшах.) деген билеуші болған, оны татарлар бүкіл үрім-бұтағымен жойып жіберді. ...Оңтүстікте ол жерде Иерусалиммен, Балдахпен (Бағдад) және Саррацин жерлерімен (бұл жерде Плано Карпини Саррацин деп Иранды айтып отыр.) шектеседі; солтүстікте бұл жерге қарақытайлар жері мен Мұхит түйіседі. Онда Батудың інісі Сыбан өмір сүреді»  &lt;/blockquote&gt; -деп жазады.

Бұл жерде итальяндық монах Сырдың төменгі ағысы бойынан солтүстікке дейінгі жерлердің бәрі Сыбанға немесе Шибанға қарайтындығын айтып отыр. Орта ғасырлық тарихшы [[Махмұд Ибн Уәли]] де Батый ханның Шибанға төрт омақ бергендігін, ал, оның ұлы Бахадүр жазғы, қысқы жайылымға Ақ Орданы алғандығын хабарлайды. Махмұд бен Уәли Шибан ұлысында биліктің Шибан ханнан бастап Әбілхайыр ханның әкесі Дәулет-шайх оғланға дейін үзілмей келгендігін және Шибан әулетіне бағынышты территорияны «ел», «ұлыс» деп аталатындығын баяндап береді.

[[Жошы]]ның 1227 жылы қайтыс болып, сол жылы Шибан осы өңірді иеленсе, ал, [[Әбілхайыр хан]]ның осы аймаққа 1428 жылы күреспен билікке келгенін есептесек, онда Шибан ұрпақтары Әбілхайырға дейін 200 жыл бойы осы ұлыста тыныш билік құрады. Осыншама ұзақ уақыт бойы Шибан ұлысында өмір сүріп, бір-біріне жақын болған ру-тайпаларды Шибан ұлысының тайпалары немесе қысқаша атаумен шибанилар деп атап кеткен. Шибан ұлысының аумағы Шығыс Дешті Қыпшақтың құрамдас бір бөлігі болғандықтан, ал, Шығыс Дешті Қыпшақтың тұрғындары XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап жалпылама атаумен өзбектер деп аталғандығын, шибанилар, яғни, Шибан ұлысының тайпалары өзбек этноқауымдастығының заңды түрдегі құрамдас бір бөлігі болып есептеледі.

Жазба деректерге сүйеніп, шибанилықтардың ру-тайпалық құрамын анықтасақ, алғаш рет жазба дерек мәліметтеріне сүйеніп, өзбектер құрамындағы шибанилардың ру-тайпалық құрамын анықтауға А.А.Семенов күш салады. Бұл мәселеге Б.А.Ахмедов, Т.И.Сұлтанов өз зерттеулерінде арнайы тоқталған. Бұл үш зерттеуші [[Масуд бин Осман Кухистани]]дың дерегіндегі мәліметтерге сүйеніп, 1428 жылы жап-жас шибанилық сұлтан Әбілхайырды хан тағына отырғызған және де оны кейінгі жылдары қолдаған тайпаларды шибанилық тайпалар деп атайды да, оған: «қият, маңғыт, қаанбайлы (байлы), чинбай, қоңырат, тангут, иджан, дурман, кушчи, утарчи, найман, украш-найман, тубай, таймас, джат, китай, барак, уйгур, карлук, кенегес, уйшун, курлаут, имчи (ички), туман, минг, буркут, нукуз, шадбаклы, шункарлы, ойрат, мажар және кипчак» тайпаларын жатқызады. Бұл тайпалардың жалпы саны – 32.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aqiqat.kazgazeta.kz/news/10735|title=Алтын Орда дәуірі және қазақ этногенезінің мәселелері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

[[Махмұд Ибн Уәли]] мен Әбу-л-Газидің айтуынша, Шибани әулетіндегі билік бірнеше ұрпақ бойы үнемі атадан балаға, яғни түзу жолмен беріліп отырған. Соңғысы қайтыс болғаннан кейін, оның мұрасы екі ұлының арасында бөлінді - үлкен ұлы Ибраһим, ол Аба -оглан ретінде де белгілі және екінші ұлы Арабшах және олардың әрқайсысының өзіндік ордасы (ставкасы) болды. Ибраһим мен Арабшах ұрпақтары біртіндеп бөлініп, Шибан руының арнайы тармақтарын құрады, ал XVI ғасырдың басында Шибанидтердің басшылығымен Мавераннахр мен Хорезмде екі тәуелсіз хандық пайда болған кезде Бұхар хандығы деп аталатындар басқарды. Ибраһим ұрпақтарынан Шибанидтер, ал Хиуа хандығының басында Арабшах ұрпақтарынан Шибанидтер. Сібір хандығының құрылуы Шибанид Ибак (Абак, Ивак) - хан есімімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://history.wikireading.ru/226833|title=Жошының ұлы Шибан руы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Ақ Орда (1309-1446) ===
{{Толық мақала|Ақ Орда (мемлекет)}}

Ақ Орда – Қазақстан аумағында моңғолдардан кейін құрылған алғашқы мемлекет. Ақ Орданың аумағы [[Жайық]] өзенінен [[Батыс Сібір ойпаты]]на дейін, [[Сырдария]]ның орта және төменгі ағысы аралығын алып жатты. Орталығы – [[Сығанақ]] қаласы. Ақ Орда 14 ғасырдың екінші ширегінен бастап Алтын Ордадан біржолата бөліне бастады. «Ақ» ұғымы ежелгі түрік және моңғол ұғымында «еркін», «азат», «дербес» мағынасында. Ақ Орданың негізін қалаған Шыңғыстың немересі Жошы ханның үлкен ұлы [[Орда Ежен хан|Орда Ежен]]. Ақ Орда алғашқы құрылған кезде Алтын Ордаға тәуелді иелік болып есептелді, ал іс жүзінде өз алдына тәуелсіз саясат жүргізіп отырды.

Этникалық құрамы жағынан жергілікті түрік тілдес ру тайпалардан құрылған патриархалдық – феодалдық мемлекет. Тайпалары: [[Қыпшақтар]], [[Қоңырат]], [[Арғын]], [[Алшын]], [[Қаңлы]], [[Керей]], [[Үйсін]], [[Найман]]. 
[[Сурет:Қазақстан және Орта Азияның картасы(1428 жылға дейінгі).png|thumb|оңға|300px|Ақ орда аумағы]]
Ақ Орданың дербес мемлекет ретінде қалыптасу үрдісі төрт кезеңнен өтті: 
# Ақ Орда алғаш шаңырақ көтеріп, Алтын Ордамен саяси ара-қатынасы Ақ Орданың қалыптасқан жылдар (1224— 1243, 1245); төрт дербес мемлекет ретінде қалыптасу үрдісі кезеңнен өтті: 
# Ақ Ордадағы [[Орда Ежен хан|Орда Ежен]] ұрпақтарының ел дербестігі үшін жүргізген күрес кезеңі (1250— 1370); 
# [[Ұрыс хан]] билігі, Темір шапқыншылығы қарсаңындағы Ақ Орда (1370 -1405, 1410); 
# ұрыс хан ұрпақтарының Әбілқайыр билігіне қарсы жүргізген күресі нәтижесінде Ақ Орда атауының «Қазақ хандығы» атауымен қайта жаңғыруы (1428–1465, 1466).

[[Орда Ежен хан|Орда Ежен]], [[Сасы Бұқа хан|Шымтай Сасы Бұға]], [[Ұрыс хан]], [[Ерзен хан]], [[Тоқтамыс хан]], [[Мүбәрәк Қожа хан|Мүбәрак хан]], [[Барақ хан]] Ақ орда хандары болды.
XIV ғасырдың екінші ширегінен бастап Ақ Орда Алтын Ордадан біржола бөліне бастайды. Ерзен мен Мүбәрак хандар тұсында, әсіресе Ұрыс хан кезінде Алтын Ордадан мүлде оқшауланады. Мүбәрак хан 1327–1328 жылдары өз атынан Сығанақ қаласында теңге соқтырған. XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап Өзбек ханның баласы Жәнібек ханнан кейін Алтын Ордада аласапыран төңкеріс басталады. Осы талас – тартысты дер кезінде пайдаланған Орда Еженнің ұрпағы Ұрыс хан Ақ Орда билігін өз қолына алып, мемлекеттің күш – қуатын нығайтады. Хан 1368–1369 жылдары өз атынан Сығанақ қаласында теңге соқтырады.

1361-1376 жылдар – Ұрұс хан билік еткен жылдар. 1368-1369 жылдар – Сығанақта теңге шығарды 1375 ж. – Еділ бойына жорық жасады. 1374-1375 жылдар [[Сарай-Берке]]ні, [[Астрахан|Қажы-Тарханды]] (Астрахан) алып, Кама бұлғарларын жеңді. 1376 ж. [[Әмір Темір]]мен шайқаста қаза тапты. XIV ғ. аяғы – XV ғ. басында сыртқы саяси ауыр жағдайлар мен ішкі қырқыстар кезінде Ақ Орда әлсіреп кетті. Ақ Орданың әлсіреу себептері: Әмір Темірдің тонаушылық жорықтары және ішкі тартыстар болды.

1423–1424 жылдары Ұрыс ханның немересі Барақ өзінің бақталастарын жеңіп шығып, Ақ Ордада хандықты өз қолына алады. Ол Ақ Орданың ең соңғы ханы болды. 1425–1426 жылдары Барақ Ақсақ Темірдің немересі [[Ұлықбек]]ке қарсы жорыққа аттанып, Сығанақты және Сырдария бойындағы басқа да қалаларды босатты. Осы жеңістің нәтижесінде Ақ Орда Темір әулетінің үстемдігінен тәуелсіз болып алды. 1428 жылы Барақ хан жауларының қолынан қаза тапты. Ол Ақ Орданың ең соңғы ханы болды. Барақ хан өлгеннен кейін Ақ Орда ыдырады да, билік Жошының кіші ұлы Шайбан тұқымынан шыққан Әбілхайыр сұлтанның қолына көшті.

Алтай, Ұлытау, Орал тауларында көшпелі және жартылай көшпелі [[мал шаруашылығы]] болды. Диқаншылық, жер шаруашылығынан – Сығанақ маңайы, Сырдария аңғары Ақ Орданың отырықшы аудандарында жерді шартты түрде иелену мен жеке меншіктің түрлері қалыптасты. Көшпелі аудандарда мал шаруашылығы кеңінен дамыды. Ақ Орданың еңбекші халқы хандар мен ақсүйектер пайдасына құшыр, зекет, тағар тәрізді салықтар төлеп, әртүрлі парыз-қарыздарды да өтеп отырған.

Ақ Орданың мәдениеті [[Ерзен хан]]ның тұсында дами түсті. Хан [[Отырар]], [[Сауран]], [[Жент (қала)|Жент]], [[Баршынкент]] сияқты қалаларда [[мешіт]], [[медресе]]лер салдырады. Сығанақ қаласын Орта Азия мен Шығыс Дешті Қыпшақтың арасындағы басты сауда және қолөнер орталығына айналдырады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://present5.com/a%D2%9B-orda-xiv-xv-%D2%93-basy-v-a%D2%9B|title=Ақ Орда (XIV-XV ғ. басы)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

Ақ Орда қазақ ұлты, қазақ халқының қалыптасуының саяси ұйытқысы болды. Қазақ ұлты Қазақ даласын мекендеген бірыңғай түрік тайпаларынан құралды. Ұлттық негізін [[Үйсін]], [[Дулат]], [[Қаңлы]], [[Арғын]], [[Алшын]], [[Жетіру]] (Чете) тайпалары құрады. XII-XIII ғасырларда оларға Моңғол үстіртінен ауып келген Керей, Найман, Қоңырат, Меркіт, Жалайыр, Уақ қатарлы түрік тайпалары және моңғол шапқыншылығы кезінде мұнда келіп, қазаққа айналып кеткен моңғол тектес басқадай тайпалар құрады. Ақ Орданың шаңырағы астында олардың басы қосылды. Темір шапқыншылығы салдарынан Алтын Орда ыдырағаннан кейін өлкеде Ақ Орданың жетекшілік рөлі арта түсті. Ақ Орда Едігенің тұсында [[Мәскеу]]ге дейін билік жүргізді. “Қайта жинап ел қылып қалың қазақ қонысын” деген Едіге жырындағы қазақтың бірлік ұраны осы кезеңнің туындысы. Ақ Орда (Сығанақ, Сауран) Дешті-Қыпшақтың рухани орталығына айналды. Ақ Орданың ресми тілі [[қыпшақ тілі]] болды. Қыпшақ диалектісіне негізделген шығыс қыпшақ тілі қазақ тілі деп саналады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://jebeu.kz/A_other/tariq/2018-03-29/772.html|title=Ақ Орда қазақтың алғашқы мемлекеті ретінде танылуы керек|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Көк Орда (1227-1280) ===
{{Толық мақала|Көк Орда}}

Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихын оқыған кезде [[Көк Орда]] деген ұлыс атауы кездеседі. Көк Орда тарихи деректер мен кейінгі зерттеулерде жиі айтылғанымен, әлі нақты бекітілмеген атау болып табылады. Көк Орда жөнінде ғалымдар арасында көптеген пікірлер бар. Бірқатар тарихшылар Көк Орда дегеніміз [[Бату]] жері, ал Ақ Орда дегеніміз [[Орда Ежен хан|Орда Еженнің]] иелігі деп санайды. Сонымен катар Бату иелігін Алтын Орда деп, ал Орда Еженнің ұлысын Көк Орда деп қарастырған зерттеулер де ұшырасады. Келесі бір тарихшылардың пікірінше, ортағасырлық шығармалардағы Ақ Орда, Көк Орда атаулары тек Шығыс Дешті Қыпшақ аумағына қатысты айтылған, мұның Бату мен оның ұрпақтары билік еткен аймаққа мүлде қатысы жоқ деп есептейді.

Сонымен қатар Ақ Орда аталған Орда Еженнің ордасы шығыста [[Ертіс]] өзенінің орталық бойы мен оңтүстікте [[Сырдария]] өзенінің орталық бойын қамтыған қазіргі Шығыс, Орталық және Оңтүстік Қазақстан аумағында орналасты. Ал Көк Орда аталған Шибанның иелігіне қазіргі Батыс Қазақстан мен Батыс Сібір аумағы енді деген пікір де кең таралған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bilim-all.kz/article/8459-Kok-Orda|title=Көк Орда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

Көк Орда — 13 – 14 ғасырларда Батыс Сібір және Қазақстан территориясында құрылған мемлекет. [[Жошы]] қайтыс болған соң (1227) [[Шыңғыс хан]] Жошы ұлысының мұрагері етіп оның екінші ұлы [[Бату]]ды тағайындады. Шығыс Дешті Қыпшақтан Орда Ежен мен Шибан (Шайбани), яғни Жошының бірінші және бесінші балалары да өз үлестерін иемденеді. Орда Еженнің ордасы шығыста Ертіс өзенінің орталық бойы мен оңтүстікте Сырдария өзенінің орталық бойын қамтыған қазіргі Шығыс, Орталық және Оңтүстік Қазақстан территориясында орналасты. Шайбанидың иелігіне қазіргі Батыс Қазақстан мен Батыс Сібір территориясы енді. Бұған қоса оған Батыс жорығындағы ерліктері үшін Мажарстандағы батыс қыпшақ даласынан жайылым сыйланды, бірақ Шайбани кезінде әкесіне ұнаған [[Жайық]] бойына оралады.

Ортағасырлық тарихи деректер Жошы ұлысының осы үш бөлігіне әр түрлі атау қолданады. Көбінесе, бұл саяси құрылымдар билеушілерінің атымен Бату ұлысы, Шайбани ұлысы, Орда Ежен ұлысы, кейін олардың мирасқорларының атымен, Берке ұлысы, Бахадгур ұлысы, Қойшы (Коничи) ұлысы және т.б. аталады. Көк Орданы біреулер Орда Еженнің ұлысы десе, енді басқалары Шайбани ұлысы дейді. Тарихи деректердегі мәліметтерді салыстырып қарастырғанда, Көк Орда термині Жошының бесінші баласы Шайбани жерлерін білдіреді деген ұйғарымға әкеледі. Бұған, ең алдымен Көк Орда шығыста, Жайық сыртында орналасқан деп көрсетіп, Ақ Орда туралы ештеңе айта алмаған орыс жылнамаларын дәлел ретінде келтіруге болады. Осылайша, біз Көк Орда деп айтқанда Шайбани мен оның ұрпақтарының иелігіндегі ұлысты білдіреміз. Шайбанидің жазғы қонысы Орал мен Батыс Сібір территориясында да, Үстіртте және Маңғыстау, Арал-Каспий өңірінде де болды.

Көк орданың құрылуы ұзақ уақытқа созылды. Бұл саяси бірліктің қалыптасуы 13 ғасырдың екінші ширегінде, яғни Дешті Қыпшақ Жошы ұлдарының арасында бөліне бастаған уақытқа сәйкес келеді. Орда Ежен мен Бату иеліктерінің арасындағы территория батыс жорығынан кейін Шайбани мемлекетінің құрылымына кірді.

Көк орданың негізін салған және бірінші билеуші Шайбанидың өзі болды. Кейде бұл ұлыс оның атымен де аталады. Әкімшілік-территориялық жағынан Шайбани ұлысы Жошы ұлысына кірді, ал оны билеуші (Бату ұрпақтары) шартты түрде Қарақорымда отырған Шыңғыс империясының ұлы ханына бағынды. Жошы ұлысы [[Менгу-Темір хан|Менгу-Темір]] билігі тұсында (1260 ж.) жеке егемендігін алған соң, Көк орда Сарай қаласында билік жүргізіп отырған Алтын Орда ханына бағынды. Алтын Орда мемлекеттік әскери құрылымы жағынан екі қанатқа бөлінді. Бірінші қанат батыс бөлікте Бату әулеті ұлысы, екінші сол қанат шығыс бөлік Орда Ежен әулеті территориясы болды. Шайбани әулетінің Көк ордасы Алтын Орданың бірінші қанатына, яғни Бату әулетіне бағынды.

13 ғасырдың ортасында Жошының екі ұлы Орда Ежен ұрпақтары мен Бату ұрпақтары үлес жерлерінің негізінде жекелеген әскери-саяси иеліктер қалыптасып, соңынан олар дербес мемлекеттерге айналды. Алайда Шайбани әулетінің Көк ордасы өз бетінше жеке ұлыс бола алмады және жалпы саяси процестерде Бату ұлысына енді. Тек 15 ғасырдың 20-жылдарының аяғында Шайбани әулетінен шыққан Әбілқайыр Шығыс Дешті Қыпшақтан билікті тартып алып, соның негізінде Шайбани әулеті мемлекетін құрды.

13 – 15 ғасырлардағы Шайбани ұлысындағы оқиғалардың көпшілігі белгісіз. Белгілісі: Көк ордада Шайбанидан кейін Бахадүр, [[Сасы Бұқа хан|Сасы-Бұқа]], Бодақұл, [[Менгу-Темір хан|Меңгі Темір]], Фулау (Пулау) билік жүргізген. Фулаудтың ұлдары Ибрагим мен [[Арабшах хан|Арабшах]] әкелерінің иелігін өз араларында бөліседі. Ибрагимнің ұлы Дәулетшах Әбілхайырдың әкесі Арабшах және одан кейінгілер Алтын Ордадағы билік үшін болған күреске белсене қатысты, сөйтіп басқалардың көмегімен (Тоқта Темір) Бату ұрпақтары әулетінің билігін құлатады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://el.kz/news/archive/content-1396/|title=Көк Орда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Әбілқайыр хандығы (1428-1598) ===
{{Толық мақала|Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілхайыр хандығы}}

Ақ Орданың ыдырауы нәтижесінде XV ғ. 20-шы жылдары Орталық және Солтүстік Қазақстан жерінде жергілікті ру-тайпа билеушілерінің қолдауымен [[Жошы хан|Жошы]] ұлы [[Мұхаммед Шайбани|Шибанның]] (Сабан, Шайбан) ұрпағы Әбілқайыр жаңа мемлекеттік құрылымның негізін қалайды. 1428 ж. Батыс Сібірде Тура (Түмен) қаласында хан болып жарияланды. Ханды сайлау салтанатына сұлтан, оғлан, батыр, ру-тайпа басыларымен қатар ислам дін басылары да қатынасады. Ал Әбілқайырды қолдаушылардың арасында қыят, [[Маңғыттар|маңғыт]], чинбай, жан, табғұт, дүрмән, құщы, утарчи, [[найман]], өкреш-найман, тубай, таймас, чат, хытай, барақ, ұйғыр, қарлық, [[кенегес]], [[үйсін]], [[қоңырат]], құрлауыт, ичкі, ичкі-маңғыт, түмен және басқа ру-тайпалардың өкілдері болады. Басқаша айтқанда, Әбілқайыр хандығының этникалық құрамы Ақ Орданың, белгілі дәрежеде [[Ноғай ордасы]]ның құрамына да жақын болды. Міне осы тілі, шаруашылық түрі, тұрмыс-салты жағынан туыс тайпалар одағын дерек көздері XIV ғ. 60-шы жылдарынан жинақы атпен “өзбек” деп атады. Бұл кезде ол халық аты (этноним) емес, тек саяси мағынадағы сөз еді.
[[Сурет:Abdulxair.jpg|thumb|оңға|200px|Әбілқайыр хан]]
Әбілқайыр ұлысы батысында [[Жайық]]тан, шығысында [[Балқаш]]қа, оңтүстігінде [[Арал теңізі]] мен [[Сырдария]]ның төменгі ағысынан, солтүстігінде [[Тобыл]] мен [[Ертіс]]тің орта сағасына дейінгі аралықты қамтыды.

XV ғ. 30-40-шы жылдары Әбілқайыр хан [[Мәуереннаһр|Мауреннахр]] және Сырдың орта сағасындағы қалаларға бірнеше жорықтар жасайды. Хан деп жариялағаннан көп кешікпей ол Тобыл өзені бойында Шайбани әулеті Махмұд Қожаны талқандады. 1430 ж. оның әскері қысқа мерзімге [[Хорезм]]ді алады. 30 жж. басында ол дұшпандары [[Махмұт хан]] және Ахмет хандарға қарсы жорыққа аттанып, жеңіп шықты. 1431 ж. Әбілқайыр Екіретүп деген жерде Тоқай-Темір ұрпақтарына қарсы шайқасып, жеңіске жетеді. Хан көптеген дүние-мүлік олжалап, одан кейін [[Орда-базар]]ды бағындырып, оны өзінің астанасы етеді. 1446 ж. Әбілқайыр [[Атбасар]] маңында Мұстафа ханды тас-талқан етеді. Бұл жеңістен кейін Әбілқайыр хан қолдары Сыр бойындағы және Қаратау етегіндегі [[Созақ]], [[Сығанақ]], Ақ Қорған және [[Өзген]] қалаларын өзіне қаратып, Сығанақты хандығының астанасына айналдырады.

Дегенмен, Әбілқайыр ұлысының ішінде саяси тұтастық терең тамыр жая алған жоқ. Жошы ұрпағынан тарайтын сұлтандардың біразы, арасында [[Ұрыс хан]]нан тарайтын [[Жәнібек хан]] мен Керей сұлтан бар топ Әбілқайыр ханмен жараса алмай, өзара араздық отын жағады. Ішкі алауыздыққа сырттан қалмақтар тарапынан төнген шабуыл қаупі қосылады.

Маңғұл халқының батыс қанатын құрайтын қалмақтар (ойраттар) XV ғ. 20-шы жылдарына қарай Орталық Азиядағы елеулі саяси және әскери күшке айнала бастайды. Қалмақтардың әсіресе көз тіккен жері Жетісудың шұрайлы жайылымдары мен егіншілік оазистері болды. XV ғ. 50-ші жылдары ойраттар қолы Сыр бойына да жетеді. 1456-1457 жж. Көк-Кесене атты жерде (Сығанақ маңы) Әбілқайыр қолдары Ұз-Темір тайшы бастаған қалмақтар қолынан жеңіліс табады. Бұл шайқас Әбілқайыр ұлысының әлсіреуіне себепші болған оқиға еді. Қалыптасқан саяси ұтымды пайдаланған Жәнібек хан мен Керей сұлтан бастаған ұлыс халқының біраз бөлігі [[Моғолстан]]ға қарайтын Шу өзені бойындағы Қозы-Басы атты мекенге келіп, қазақ хандығының құрылғандығын жария етеді. 1468 ж. Әбілқайыр хан Мағолстанға жорыққа аттанып, жол үстінде Алматы маңындағы Аққыстау деген жерде қазаға ұшырайды.

Сонымен, Әбілқайыр опат болған соң көп ұзамай оның құрған ұлысы да ыдырауға ұшырады. Оған себепші болған билеуші сұлтандар тобының өз арасында билік үшін жүрген таластың толастамауы, қала және отырықшы егіншілік мәдениетінің ұлыс халқы арасында кең етек жая алмауы болды. Бұл [[Ақ Орда]], [[Ноғай ордасы|Ноғай ұлысы]], Әбілқайыр хандығы сияқты мемлекеттік құрылымдардың ыдырауына негіз болған ортақ себептер еді. Қазақ хандығының құрылуымен Әбілқайыр ұрпақтары Шығыс Дешті-Қыпшақ жерінде билік жүргізу құқығынан айрылады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stud.baribar.kz/7594/abilqayyr-khandyghy-koeshpeli-oezbekter-memleketi/|title=Әбілқайыр хандығы (Көшпелі өзбектер мемлекеті)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Ноғай Ордасы (1440-1634) ===
{{Толық мақала|Ноғай ордасы}}
Қазақ хандығының негізін салушылардың бірі — Ноғай ордасы (XIV-XVI ғғ.). Ноғай ордасы алғашқы кезде «Маңғыт жұрты» деп аталды. Өйткені ол, негізінен, маңғыт тайпасынан құралды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bilim-all.kz/article/8827-Nogai-Ordasy|title=Ноғай Ордасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

Тегінде ноғай атауын XIII ғасырдағы Алтын Орда әскерінің қолбасшысы болған Жошы ханның ұлы [[Бату хан|Батудың]] мағыт жігітіне тиген бір қызынан туған (жиен), кейіннен Доннан Дунайға дейінгі ұшы-қиырсыз кең өлкеге қырық жылдай иелік еткен Ноғай батыр ұлысының құрамына енген тайпалар ұрпағына қатысты қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/article_post/nogay-ordasy|title=Ноғай Ордасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

Ноғай Ордасының жер аумағы [[Еділ]] мен [[Жайық]] аралығында болды. Орталығы Жайықтың төменгі ағысы бойындағы қазіргі Атырау жанындағы [[Сарайшық]] қаласында орналасты. Қаланың негізін XIII ғасырдың екінші жартысында Жошы ұрпақтары қалады. Ноғай Ордасының орталығына айналған Сарайшық әкімшілік пен сауда орталығы ретінде өзінің гүлдену деңгейіне жетті. XVI ғасырдың соңында Дон және Еділ қазақтары қаланы басып алып, тонауға ұшыратты. 
[[Сурет:Ногайская орда.jpg|thumb|оңға|300px|Ноғай Ордасының аумағы]]
Ноғай Ордасының тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасуы [[Едіге]] тұсында басталды. Едіге Алтын Ордада бірнеше жыл бойы [[Беклер бегі|беклербек]] болды. Едіге билік еткен тұста Ноғай Ордасы [[Алтын Орда]]дан бөліне бастады.

Ноғай Ордасы XV ғасырдың ортасына қарай Едігенің ұлы Нұраддиннің тұсында түпкілікті түрде оқшауланды. Ноғай Ордасының шекаралары сыртқы саяси жағдайға байланысты өзгеріп отырды. XV ғасырдың екінші жартысына қарай ноғайлар «өзбектер» жеріне жылжыды. Сырдария қалалары үшін күрес жүргізіп жатқан Әбілқайыр ноғайларға қарсылық көрсетпеді. Ноғайлар оның бодандары санын толтырады деп үміттенді.

Ноғай Ордасы бірнеше [[ұлыс]]тан құралды. Ұлыстар басында мырзалар (түрік тайпаларының басшылары) тұрды. Мырзалар өз иеліктерінде шексіз билікке ие болды. Қатардағы көшпелілер — малшылар өздерінің мырзаларына салық төлеуге, әскери жорық кезінде өз қаруымен келуге міндетті еді.

Үлкен кеңес жоғарғы билік болып табылды, оған ақсүйектер мен Едіге ұрпақтары енді. Кеңес соғыс пен бейбітшілік мәселелерін шешті. Едіге ұрпақтарынан [[төбе би]]ді сайлады. Би бүкіл атқарушы және сот билігіне ие болды. Бұдан басқа ісқағазын жүргізіп, тұрғындардан салық жинауды реттейтін арнайы басқару жүйесі жұмыс істеді. Ноғай ақсүйек қауымының малы қисапсыз көп еді. Олар жайылымдар мен аң аулау аймақтарын өз ықпалында ұстады. Мұның бәрі рулық қауымның меншігі саналатын.

XVI ғасырдың басында Ноғай Ордасында құлдырау кезеңі басталды. XVI ғасырдың 50-жылдары ([[Қазан хандығы|Қазан]] және [[Астрахан хандығы|Астрахан хандықтары]] Ресейге қосылғаннан кейін) Ноғай Ордасы бірнеше дербес иеліктерге бөлінді. Маңғыттардың билігінде тек Жайық бойы аймақтары ғана қалды. Ноғай Ордасындағы көшпелі рулардың бір бөлігі [[Кіші жүз]] құрамына енді. Енді бір бөлігі ноғай халқының негізін қалады.
[[Сурет: Nogai flag.svg|thumb|солға|200px|Ноғай туы]]
Орданы мекендеген тайпалар қазақ халқының этникалық қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Шоқан Уәлиханов ноғайлар мен қазақтарды «екі туысқан Орда» деп атады. Едіге, Қамбар батыр, Ер Тарғын және басқа батырларға арналған көптеген эпостар Ноғай Ордасы өркендеу дәуірінің белгісі болып табылады.

Едіге опат болғаннан кейін Алтын Орда қайта қалпына келместей боп құлдырап, ұлыстық сипаты бойынша бөлшектеніп кетті. Алдымен ол екі үлкен бөлікке: Батыс және Шығыс болып бөлінді. Араларында Еділ өзені тұрды. Шығыс бөлегіндегі кескілескен ақсүйектер арасындағы өзара қырқыс 1428 жылы токталып, ол көшпелі өзбектердін басында Шайбан әулетінен шыққан Әбул-Хайр хан билік құрған мемлекет құрумен аяқталды. Кейін бұл арадан тәуелсіз үш мемлекет: [[Сібір хандығы|Сібір]] және Қазақ хандықтары, сондай-ак Ноғай Ордасы шықты. Орда хандықтарға қарағанда кейінірек, яғни XIV гасырдың аяғына таман құрылады. Батыс бөлегінде XV ғасырда Қырым, Қазан, Қажы Тархан (Астрахань) хандықтары мен Үлкен Орда ірге көтерді.

Алтын Орда кезеңіндегі саяси-дипломатиялық, тұрмыс-тіршілік кеңістігі, әлеуметтік жағдайлар Дешті Қыпшақтағы тайпалардың әлсіреуіне, екінші жағынан XIII ғасыр соңында Арал-Каспий өңіріндегі халықтардың күшеюіне әсерін тигізді. Мәселен, Маңғыт тайпасы әуелгіде әскербасы Ноғайдың атымен жеке үстемдік етті. Едіге әмірдің кезінде дербес Ноғай Ордасы бедерленді. Оның негізгі халықтарын маңғыттар құрады. Сонымен бірге Орданың құрамына [[Қоңырат]], [[Қыпшақтар|Қыпшақ]], [[Алшын]], [[Тама]], [[Арғын]], [[Қаңлылар|Қаңлы]], [[Алаша (ру)|Алаша]], Кенгерес, [[Қарлұқтар|Қарлұқ]] және басқа тайпалар енді. Кейін Орда ыдыраған тұста бұлардың көбі [[қазақ]], [[қарақалпақ]], [[өзбек]] халықтарының құрамына сіңіп кетті. Ноғай Ордасының тарихи ерекшелігі — оның XV-XVI ғасырлар тоғысында күшті саяси бірлестік болуында дер едік.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ikaz.info/no-aj-ordasy-turaly-m-limet/|title=Ноғай Ордасы туралы мәлімет|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

Ноғай Ордасы өз кезінде дәуірлеген, дамыған көшпелі мемлекеттердің бірі болып табылады. Ноғай Ордасы да мемлекеттік басқару жүйесінің дамыған қоғам талабына сәйкес құрылымдарын өмірге әкелді. Ноғай ордасындағы сондай ерекше жоғарғы басқару органдарының қатарына Ноғай Ордасының кеңестері жатады. Ноғай Ордасындағы кеңестер мемлекеттік биліктің тұтастығын қалыптастырған және оның аумақтық бірлігін сақтауға ықпал еткен, стратегиялық органдардың жүйесінен тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://articlekz.com/kk/article/17167|title=Ноғай ордасындағы кеңестер: нысандары және құзыреттері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

Ноғайлардың [[мал шаруашылығы]] ортағасырлық көшпелілердің шаруашылығынан ерекшелене қойған жоқ. Әйтсе де сол кездегі деректерге сүйенсек: “Олардың малдары үлкен және күшті және өте шыдамды. Оларда [[түйе]]лер де бар, әдетте айыр өркешті болып келеді, бір өркешті  нар түйелер аз кездеседі” деп жазса, олардың өсірген сиырлары қазіргі заманғы әйгілі Ставрополь тұқымды сиырлардың негізін қалады. Олар әдетте жылқыны үйірімен ұстады, бір үйірде он бие бір асыл тұқымды айғыр болатын, ал үйірлер 100–150 басты құрайтын табындарға бірікті.

Әдетте түйелер күш көлігі ретінде пайдаланылды, арбаға, соқаға жегілді. Олардың тасымал көлігі бірыңғай түйеге байланысты қалыптасты. Терең өзендерден өткенде салды пайдаланып, ол арқылы уақ мал мен жүкті тасымалдаса, ірі қара малды жүзгізіп өткізетін болған.
[[Сурет:Facial Chronicle - b.12, p.177 - Edigu's invasion.jpg|thumb|оңға|200px|Едіге шабуылы]]
Мал шаруашылығы емес салалар арасында [[аңшылық]] пен [[балық аулау]] кең өріс алды. Дешті-Қыпшақта ежелден аңшылықтың үш түрі айқын болды: қаумалап аулау (киік, ақбөкенді), ит жүгірту және құс салу. Ноғайларда осы аталған үш түр де қолданылды.

Киік аулаудың көшпелілер үшін бірнеше тиімділігі болды. Біріншіден, қысқы мерзімде уақыт өткізетін кәсіп, екіншіден, жасақшылардың жауынгерлік шеберлігін шыңдау, үшіншіден – азық қорын молайту.

Құс салу ақсүйектердің ғана үлесіне тиді. Өйткені алғыр қырандардың қолға түсуі қиын және оларды күтіп баптау тым қымбат болатын.

Тарихи деректерде ноғайларда қолөнердің мүлдем дамымағандығы жөнінде пікір орныққан. Ол тұжырымға ноғайлардың қаласы болмағандығы сияқты дәйектер негізге алынады. Әйтсе де, тұтастай алғанда Ноғай Ордасында қолөнер баяу да болса дамыды, ол “қалыптасу деңгейінде, үй жағдайындағы деңгейде” ғана болды деген пікірдің негізі бар.

Жалпы, [[егіншілік]] Ноғай Ордасында халық айналысатын шаруашылық түрі болып орнықты. Бірақ оның хандық аймағында қолданылуы, таралуы жөнінде ортақ пікір жоқ. Өйткені егіншілік Ноғай Ордасында тұрақты кәсіпке айнала алмады, халық жұтқа немесе күйзеліске ұшыраған кезде егіншілікпен көп адам айналысып, егіс көлемі артса, көшпелі шаруашылық табысты дами бастаған кезде оның көлемі күрт кеміп кететін. Осы сияқты егіншілікпен айналысатын аймақтар да біркелкі болмады.

Ноғайлар арасындағы кең тараған бірден-бір кәсіпшілік – [[тұз]] өндіру болды. Тұз тек Еділ бойындағы көлдерден ғана емес [[Жайық]], [[Елек]] бойынан да өндірілді. Сондай кеніштердің ең бастысы Тұз төбе Ноғай иелігінің ортасына орналасты.

Сауда ісі көшпелі мал шаруашылығы экономикасы үстемдік еткен. Ноғай Ордасы үшін көрші отырықшы халықтың егіншілік және қолөнер бұйымдарын алып, пайдалану үшін өмірлік қажеттілікке айналды. Ноғайлардың сауда керуендері елшілікке барған би және мырзаларымен бірге төңіректегі елдердің бәріне де баратын. Коммерцияның дамуына ноғайлардың Шығыс Дешті-Қыпшақ жақтағы ескі керуен жолдарына орналасуы да қолайлы ықпал жасады.

Сауда операцияларын ұйымдастырудың өзіндік инфрақұрылымы орнықты. XVI ғ. ортасына дейін Алтын Орда кезіндегі келген және кеткен саудагерлерден “тоғыз” түрінде алым жинау дәстүрі сақталып келді. Ол алымның үштен бірі бидің пайдасына, үштен бірі қазынаға, үштен бірі қызметші қарашыларға тиесілі болды. XVII ғ. басында Ноғай мыразалары Бұхараға мал айдаған отандастарынан 500 қой, ал бұқаралық саудагерлерден мың кез мата алатын болды.

Ноғай Ордасындағы бірден-бір үлкен сауда орталығы Жайық бойындағы [[Сарайшық]] қаласы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigox.kz/nogaj-ordasynyn-aleumettik-ekonomikalyk-zhagdajy-zhane-madenieti/|title=Ноғай Ордасының әлеуметтік-экономиялық жағдайы және мәдениеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Сығанақ хандығы (1340-1446) ===

[[Сурет:Facial Chronicle - b.07, p.461 - Tinibek enthroned.jpg|thumb|оңға|200px|Тыныбек хан]]
'''Сығанақ хандығы''' — Сырдарияның орта ағысын алып жатқан ертедегі қазақ мемлекеті. Алтын Орданың ханы [[Өзбек хан]] [[Тыныбек хан|Тыныбекті]] Сығанақ ханы етіп тағайындады. Тыныбек қайтыс болғаннан кейін Алтын Орданың ханы қият руынан шыққан [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек]] Теңіз-Бұғаны Сығанақ әмірі етіп тағайындады. Көптеген Төрелер Теңіз-Бұғасына іс жүзінде құл болған, ал өзі Арал даласында шексіз билеуші бола алды.

1359 жылы [[Бердібек хан]] қайтыс болып, династиялық дағдарыс пайда болды. Бердібек хан өзінің туыстары Бату ұрпақтарының басым бөлігінің көзін жойды. Оның өлімінен кейін Бату ұрпақтарының билікке келу процесі тоқтады. Нәтижесінде жошылықтардың басқа ұрпақтарының билікке таласу мүмкіндіктері ашылды. Осы ретте тайпалық ақсүйектер айырықша билікке қолжеткізе бастады. Қият, қыпшақ, қоңырат сияқты тайпалар Жошы Ұлысындағы алғашқы азаматтық соғыстың негізгі қатысушылары болды.

Бердібек қайтыс болғаннан кейін Теңіз-Бұғасы өзіне бағынышты жерлерді Алтын Ордадан бөлуге тырысты, бірақ 1361 жылы оны Қара ноғай басқарған қастандық жасаушылар өлтірді.
Азаматтық соғыстың нәтижесінде Ұлыстың тұтас территориясы бірнеше билеушінің бөлінісіне түсті. Жошы Ұлысының батысында [[Мамай (қолбасшы)|Мамайдың]] қият партиясы мен Тұқа-Тимур ұрпақтарының жақтастары, ал орталығында Хорезм коңыраттарының қолдауымен Шибанид династисынан [[Қызыр Қожа хан|Қызыр хан]] билік құрды. Солтүстік-шығыстағы билікті Сібір Шибанидтері ([[Меңгу Темір хан]] ұрпақтары) жаулап алды. Оңтүстік Қазақстанды Қара-ноғай мен оның Тұқа-Тимурдан тараған туыстары басып алды. Ал оңтүстік-шығыстағы билік [[Ұрыс хан|Ұрысқа]] өтті.

Көшпелі ақсүйектер съезі сарай ханды мойындаудан бас тартып, орталығы Сығанақ болатын тәуелсіз мемлекет құруды жариялады. Бұл мемлекеттің алғашқы билеушісі Қара-Ноғай (1361-1364 жж.) болды, одан кейін оның жиені [[Тоғылық Темір хан]] (1364-1368 жж.) болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/688484|title=Сығнақ хандығы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

Сығанақ хандығын [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр хан]] жойды.

=== Моғолстан (1346-1706) ===
{{Толық мақала|Моғолстан}}

XIV ғ. ортасы – XVI ғ. басында Оңтүстік-Шығыс Қазақстан аумағы Моғолстан мемлекетіне кірді. Бұл мемлекет XIV ғ. ортасында Орта Азияның солтүстік-шығыс бөлігі, [[Жетісу]] мен [[Шығыс Түркістан]] жерінде [[Шағатай ұлысы]] ыдырағаннан кейін құрылды. Моғолстан мемлекетінің негізін салушы – дулат тайпасының көсемі Әмір [[Болатшы]]. Алғашқы ханы – [[Тоғылық Темір хан|Тоғылық Темір]] (1348-1362 жж.), ол Моғолстан билеушілері әулетінің негізін салды. Астанасы – Іле алқабындағы [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]] қаласы болды. Территориясы: Оңтүстік-Шығыс Қазақстан, Қырғызстан, Шығыс Түркістан. Орталық аймағы – Жетісу.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://massaget.kz/layfstayl/bilim/gumanitarly-ylymdar/319/|title=Моғолстан хандығы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Eastern Chagatai 1372.jpg|thumb|оңға|300px|1372 жылғы Моғолстан картасы]]
Моғол хандығының тағына негізінен Шығыс тұқымдары мен моңғол ақсүйектері отырған. Моңғол шапқыншылығы кезінде келген [[арлат]], чорас, калучи сияқты тайпалар алғашқы кезінде өздерінің басымдылығын көрсеткенмен, уақыт өткен сайын жергілікті түрік тілдес тайпалар басымдылық алып, моңғолдарды өздеріне сіңіре бастаған. Ал қалғандары Шығыс Түркістанға, ұйғырларға қоныс аударып, соларға араласып, өздерінің моңғол атынан мүлде айырылған.

Сондықтан да орта ғасырдан дамыған кезінде құрылған Моғолстанның негізгі халқы түрік тілдес тайпалар: [[дулат]], [[қаңлы]], [[үйсін]], [[арғын]], баарын, барлас, бұлғашы, т.б. ертеден осы өңірді өмір сүрген тайпалар еді. Бұлардың қатарында осы жергілікті халықтармен араласып, түркіленіп кеткен моңғол тайпалары да болды. Мемлекеттің ұлттық құрамы онда қазіргі қазақ халқының негізін құрап отырған ру-тайпалардың басым болғанын, сөйтіп бұл мемлекеттің қазақ халқының мемлекеттілігінің бастауында тұрған елдердің бірі екендігін көрсетеді.

Саяси тұрақсыздық орын алған күрделі кезенде билік басына келген [[Тоғылық Темір хан]] елдің ішкі-сыртқы жағдайын жақсартып, XVI ғасырдың басына дейін билік еткен әулеттің негізін қалады. Хандықтың бүкіл аумағын біріктіріп, бір орталыққа бағындырады. 
Хан өзінің билігін бұрынғы қалыптасқан жүйемен жүргізеді. Оны ұлыстық басқару жүйесін сақтауынан көруге болады. Дулат тайпасының мұралық лауазымы жоғары ұлысбегі деген атағын сол қалпында қалдырады. Салық жинауда кейбір жаңа шаралар қолданылады. Мұсылман дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдайды.
[[Сурет:Moghuls of Ahmad Alaq.jpg|thumb|солға|300px|Моғол жауынгерлері]]
Тоғылық-Темірге дейін моғол билеушілерінің ислам дініне енуі баяу жүріп келсе, енді хан бұл мәселеге ерекше көңіл бөлген. [[Мұхаммед Хайдар Дулати|Мырза-Мұхаммед Хайдардың]] жазуы бойынша, бір күнде 160 мың адам ислам дінін қабылдайды. Ханның бұйрығы бойынша дінді қабылдамаған әмірлер мен бектерді өлім жазасына кескен. Сөйтіп хан ел ішінде қатал тәртіп орнатады.

Тоғылық-Темір өзінің сыртқы саясатында Шағатай ұлысының кезінде орныққан Орта Азия жеріндегі билікті қалпына келтіруге әрекет жасайды. 1360-1361 жылдары [[Мәуереннаһр]]ға екі рет сәтті жорық жасап, баласы [[Ілияс Қожа хан|Ілияс-Қожаны]] Мауараннахрдың хан тағына отырғызып қайтады. Моғолстанға оралған Тоғылық-Темір хан қаза болады. Өзінің мұрагерлік хұқын реттеп қайту үшін Ілияс-Қожа Моғолстанға кеткен кезде Орта Азиядағы жағдай күрт өзгереді.

Тоғылық-Темірдің тірі кезінде оған тәуелдікті амалсыздан мойындап жүрген әмір Темір енді Мауараннахрдағы билікті өз қолына алу үшін, Ілияс-Қожаға қарсы шығады. Әмір Темір мен Ілияс – Қожа ханның арасында бірнеше рет қақтығысулар болады. Моғол ханы жеңіліске ұшырайды. Соңғы жеңілістен кейін Ілияс-Қожа Моғолстаннан жаңа әскери күш жинап келіп, қайта соғысады.

[[Ташкент]] қаласының маңында 1365 жылы 22 маусымда екі жақтың арасында шешуші “Батпақ шайқасы” болады. Жазба деректердің хабарына қарағанда, кесіліскен шайқас болғаны соншалықты, екі жақтан 10 мыңға жуық адам құрылған. Шайқаста Ілияс-Қожа хан жеңіске жетіп, [[Әмір Темір]] қашып құтылады.

Батпақты жеңісінен кейін Моғол ханы [[Самарқан]]ға қарай аттанып, оны қоршауға алады. Бірақ халық қаланы жан аямай қорғайды. Қаланы ұзақ уақыт қоршаудан қалжыраған моғол әскерлерінің мініс аттары жамандат індетінен қырыла бастайды. Қаланы алудың мүмкін еместігіне көзі жеткен хан Моғолстанға қайтуға мәжбүр болған. Сөйтіп, Шағатай ұлысты кезіндегі билікті қайта қалпына келтіру ісінің алғашқы қадамы сәтсіздікпен аяқталады. Бұл сәтсіздіктің басты себебі, билеушілер арасындағы алауыздық, саяси феодалдық батыраңқылық еді. Ақыр аяғында Ілияс-Қожа хан да осы феодалдық талас-тартыстың құрбаны болады.

Бұдан кейін де Моғол хандығындағы билікті дулат тайпасының атақты әмірлері [[Қамар Ад-Дин]] мен оның інісі Шамс Ад-Диндер жүргізген. Қамар Ад-дин де өзін тыңдайтын, жас Тоғылық-Темірдің соңғы ұрпағы [[Қызыр Қожа хан|Қызыр-Қожа]] оғланды хан тағына отырғызып, дулат тайпасының әмірлері мен шонжарларының жағдайын жақсартуға күш салады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://qazbrand.info/all/491/mo-olstan/|title=Моғолстан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Ташкент хандығы (1501-1627) ===
{{Толық мақала|Ташкент хандығы}}
[[Сурет:Medrese Barakhan 13-21.JPG|thumb|оңға|300px|Барақхан медресесі. 1530 жылы Ташкенттің бірінші ханы Сүйіндік Қожа ханның құрметіне қойылған.]]
'''Ташкент хандығы''' — Орта Азиядағы ортағасырлық қазақ мемлекеті. Ташкент тарихында қиын кезеңдер болды, ол кезде қала Қалмақ хандығы, Қазақ хандығы, Қоқан хандығы мен аз дәрежеде Бұхара әмірлігі мүдделерінің тоғысында болды. Қала бірнеше рет бір билеушіден екіншісіне өтті. 
Ташкенттің бірінші ханы Абілқайырдың ұлы Сүйіндік Қожа хан болды, оны Мұхаммед Шейбани-хан Шыңғысид тағайындады.

'''Ташкент билеушілері:'''
* Сүйіндік Қожа хан, Абілқайырдың ұлы -Ташкенттің бірінші ханы 1501-1520 жж.
* Келді-Мұхаммед -Ташкент ханы 1520-1539 жж.
* [[Барақ (Ташкент ханы)|Наурыз Ахмет хан]], Сүйіндік Қожа ханның ұлы -Ташкент ханы 1539-1556 жж.
* Дервиш хан, Наурыз Ахмет ханның ұлы -Ташкент ханы 1556-1576 жж.
* [[Баба сұлтан]], Наурыз Ахмет ханның ұлы-Ташкент ханы 1576-1582 жж.
* [[Абдолла Хан II]], Іскіндердің ұлы -Ташкент ханы 1582-1588, 1589-1598 жж.
* [[Тәуекел хан]], [[Шығай хан]]ның ұлы -Ташкент ханы 1588 ж.
* [[Есім хан]], Шығай ханның ұлы -Ташкент ханы 1598-1611 жж.
* [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед-хан]], Жалым сұлтанның ұлы -Ташкент ханы 1611-1627 жж.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://works.doklad.ru/view/tWmgjJoz5N0.html|title=Ташкент хандығы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Хандықтардан жүздерге дейін, Бөкей Ордасы ==
=== Қазақ хандығы (1465-1847) ===
'''''Толық мақала:'''  '''[[Қазақ хандығы]]''', '''[[Қазақ хандығының тарихы]]''', '''[[Қазақ хандығының жылнамасы]]'''

Сословиялық-өкілеттік монархия ретінде 1465-1729 ж.ж. аралығында (1847 ж. дейін) өмір сүрді. Тілі - түркі (әдеби) және [[Қазақ тілі|қазақ]]. Жер көлемі - 3 млн км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;;
* Астанасы - [[Созақ (көне қала)|Созақ]] (1465-1469), 
* [[Сығанақ]] (1469-1511), 
* [[Сарайшық]] (1511-1521), 
* [[Сығанақ]] (1521-1599), 
* [[Түркістан]] (1599-1729).

Қазақ хандығының құрылу қарсаңында (XIV-XV ғасырларда) Қазақ тайпалары  Сібірден Сыр бойына, [[Ертіс]]тен [[Жайық]] жағасына  дейінгі жалпақ өңірге жайылып қоныстанған болатын. Осы дәуірді баяндайтын орта ғасырлық тарихшылардың  шығармаларында  қазақ даласының негізгі тұрғындары ретінде қыпшақ, қаңлы, қарлұқ, үйсін, найман, керей, қоңырат, маңғыт тағы басқа тайпалар аталады. Бұлар қазақ даласының ежелгі тұрғындары, сондай ақ бұдан бұрын  осы өңірлерде  құрылған [[Ақ Орда]], [[Моғолстан]], тағы басқа  хандықтардың халқын құраған этникалық топтар еді. 
[[Сурет:Қазақ хандығы.png|оңға|300px|Қазақ хандығы]]
Батыс Сібір тайпаларымен  көрші болып, оларға елеулі  ықпал еткен қазақ  тайпаларының негізгі  ұйытқысы қыпшақтар еді. Ертіс өңірінің  Торғай, Есіл далаларының  [[қыпшақтар]]ы: құлан қыпшақ, қытай қыпшақ, сағал қыпшақ, торайғыр қыпшақ және мажар (мадияр) қыпшақ бірлестіктеріне бөлінді.

[[Тобыл]]дың төменгі бойынан [[Ұлытау]] мен [[Сырдария]]ға  дейінгі территорияда басқа тайпалардың едәуір бөлігі олардың ішінде наймандар, керейлер, меркіттер мен  оңғыттар  қоныс тепті.

XV ғасырда Ақ Орда орнына құрылған  [[Әбілхайыр]] хандығының  (1428‒1468) халқы  арасында  қарлұқ, қоңырат, үйсін, найман, өкіреш найман, қият, маңғыт, шынбай, итжан, тапғұт, дұрман, тұбай, таймас, күшті, отаршы, шап, қытай, барақ, ұйғыр, күрлеуіт, ишкі, ишкі-маңғыт, тұман т.б. тайпалардың  болғандығы мәлім.

[[Ноғай ордасы]]ның құрамында  маңғыт, найман, арғын, қоңырат, қаңлы, алшын, қыпшақ, кенгрес, қарлық, алаш, тама т.б. тайпалар болды. Моғолстанға қарсты Жетісу тайпалары: дулат, қаңлы, (бекчик) қарлық, керей, арғынот, күрлеуіт, күшші, барлас, шорас, көңші, қалушы, бұлғаш т.б. еді.

Қазақ хандығының  құрылуы қарсаңында, әрбір қазақ тайпасының өріс-қоныстары  ұлан-байтақ территорияны алып жатты:

* [[Наймандар]] XV-XIV ғасырларда  Ұлытаудан  Есілге дейінгі  аудандардың  көпшілігін  қоныстанды.
* [[Қоңырат]]  XV-XIV  ғасырларда  Түркістан мен Қаратау аудандарын мекен етті.
* [[Арғын]]дар   XV-XIV-ғасырларда  Ертістен  батысқа  қарай   орталық   Қазақстанды, ішінара  Сырдарияны  және  батыс  Жетісуды   мекендеді.
* [[Керей (тайпа)|Керейлер]]  XV-XIV-ғасырларда Жетісуда  және  Тарбағатайда, сондай-ақ  Ертіс  бойында,  Зайсан  көлінен  Ом  және  Тобыл  өзендеріне   дейінгі  өңірде  өмір  сүрді.
* [[Дулат]]тар   XV-XIV ғасырларда     Іле, Шу, Талас өзендерінің  алқаптарында,  Ыстықкөлден  оңтүстікке  қарай,  сондай-ақ  оңтүстік  Қазақстанда  «Отырар  жасыл    алқабын» мекендеді.
* [[Қаңлылар]]  Қаратау  баурайы, орта  Сырдария  және  батыс  Жетісудағы  өзендерінің   ежелгі  мекенінде  болды.
* [[Үйсін руы|Үйсіндер]] өздерінің  байырғы  заманнан  бергі  мекені  Жетісу  өңірін  қоныстанды. Тарихи  деректердің   айтуынша, Әбілхайыр  хандығында  да  үйсіндер  болған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://abai.kz/post/39356|title=Қазақ хандығы - мемлекеті қалай құрылған?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы қазақ хандары құрған мемлекеттің басқару жүйесі сол заманға сай болды. Соның арқасында осынша үлкен аумақты биледі. [[Керей хан|Керей]] мен Жәнібек құрған хандық Кенесары заманына дейін төрт ғасыр бойы өмір сүрді. Хандық үкімет көшпелі өркениет елдеріндегі алғашқы мемлекеттік басқару жүйесі. Хан өзінен кейінгі сұлтан, билердің көмегімен билік жүргізген хандық билік мұрагерлікпен беріліп, тек сұлтан атағы бар адам ғана хан тағына отырған. Ол Шыңғыс тұқымдарына ғана берілген.
[[Сурет:Khanat of Kazakhstan - 550 years.jpg|thumb|оңға|250px|Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған пошталық марка]]
Хандық үкімет көшпелі өркениет елдеріндегі алғашқы мемлекеттік басқару жүйесі. Хан өзінен кейінгі [[сұлтан]], [[Би (тұлға)|билердің]] көмегімен билік жүргізген хандық билік мұрагерлікпен беріліп, тек сұлтан атағы бар адам ғана хан тағына отырған. Ол Шыңғыс тұқымдарына ғана берілген.

Қазақ қоғамында хан сайлауына ерекше мән берілген. Сайлауға сұлтандар, ұлысбектер, билер, [[ақсүйек]]тер, беделді халық өкілдері қатысқан. Ұлыс сұлтандары ұлыстың әскерін құрып, оған қолбасшы болған. Оның аумағының жері де билеуші сұлтанның меншігі болды. Ұлыс тұрғындарын «ел» немесе «халық» деп атаған.  Жерін «жұрт» деп атаған. Ұлыстың белгілі аты болмаған, ұлыс иесінің атымен атаған.

Қазақ халқы әлеуметтік құрамы жағынан екі топқа бөлінген: 
* Феодалдар — бұларға Шыңғыс тұқымынан шыққан ақсүйектер-сұлтандар, [[қожа]]лар жатты. Бұлардың екінші сатысында — [[Би (тұлға)|билер]], бай-шонжарлар, батырлар, ақсақалдар тұрды. Ақсүйектерді «төре», немесе «оғлан», деп атаған. Ақсүйектерге қарама-қарсы халықтың өзге тобын қарасүйек деп атаған. Бұларға жергілікті [[ру]] - тайпа адамдары жатты. Қарапайым халық сұлтандардың атын атамай, «төре», немесе «тақсыр», деп атаған.
* Қарапайым халыққа — қараша, қара кісі, шаруа, бұқара, [[құл-құтан]] деген сөздер қолданылған. Қараша — мал-мүлкі, өзіндік құқығы бар еркін адам. Хандық қоғамның төменгі сатысында қатардағы малшылар тұрды. Бас бостандығы жоқ ер адамдарды құлдар, ал әйелдерді күңдер деп атаған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://articlekz.com/kk/article/15465|title=Қазақ хандығы: қалыптасуы, дамуы, күйреуі.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қазақ хандығының тұңғыш ханы - [[Керей хан|Керей]], соңғы ханы - [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]]. Хандықты басқару ісінде [[Қасым хан|Қасым]], [[Хақназар хан|Хақназар]], [[Тәуекел хан|Тәуекел]], [[Есім хан|Есім]], [[Тәуке хан|Тәуке]], [[Абылай хан|Абылай]] сынды білікті хандар болған.  Қазақ хандығы  [[Еділ]]ден [[Жайық]]қа дейінгі аумақты, [[Сырдария]] мен [[Амудария]] өзендері аралығын және [[Хорасан]] жерін қамтыған. Хандықтың пайда болуы қазақ жерінде XIV-XV ғасырлардағы әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси процестерден туған заңды құбылыс. Өндіруші күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы, феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылуы негізінде [[Әбілхайыр хандығы]] мен [[Моғолстан]] арасындағы тартыстың өршуі, әлеуметтік қайшылықтардың үдеуі XV ғасырдың екінші жартысында бұл мемлекеттердің құлдырап ыдырауына апарып соқтырды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://yvision.kz/post/725296|title=Қазақ хандығы. Тың деректер.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлы жүз (1715-1848) ===
{{Толық мақала|Ұлы жүз}}

Ұлы жүз ұғымы да қазақтың басқа тайпалары тәріздес, қазіргі Қазақстанның оңтүстік – шығысында XV – XVI ғасырлар аралығында пайда болды.  Оған кіретін көптеген [[ру]]лар мен тайпалар, зерттеушілер атап көрсеткеніндей, бұл кезеңге дейін де, яғни [[қазақ хандығы]] мен қазақ жүздері пайда болғанға дейін ғұмыр кешіп, тарихта өзіндік күрделі із қалдырып келді.
[[Сурет:Жуз.svg|thumb|оңға|300px|Ұлы жүз картада қызғыл түспен белгіленген]]
Бұл рулар «қазақ халқы» деген жалпы атау пайда болғанша [[Жетісу]] өңіріндегі байырғы [[үйсіндер]] құрамына енген еді. Бұған шаруашылық мақсаттан бұрып әскери – қорғаныстан туған жайлар мықты әсер етті.

Уақыт өте келе [[Моғолстан]]ның құрамында терең тамыры бар жер – су, көші – қон жағынан топтасқан мәдени қауымдастық дүниеге келді. Халық оларды «ұлы жүз үйсін» деп атап кетті.

Ұлы жүз құрамына: [[Жалайыр]], [[Шапырашты]], [[Қаңлы]], [[Шанышқылы]], [[Сіргелі]], [[Ысты]], [[Ошақты]], [[Албан]], [[Суан]], [[Сарыүйсін]] мен [[Дулат]] енді. Бұл рулар әуелі, негізінен [[Жетісу]] өңірін мекендеп, бара – бара Қазақстанның оңтүстік – батыс, оңтүстік – шығыс бағытына қарай ойысты. Көшпелілердің қыс қыстауы – Балқаш құмының күнгейі, [[Мойынқұм]], [[Іле]], [[Шу]] мен [[Талас]] өзендерінің бойы, ал жаз жайлауы – Жоңғар мен [[Іле Алатауы]], Тянь – Шань мен Қаратау қыраттарының теріскейіне дейін созылып жатты. Тәуке хан тұсында Ұлы жүзге Төле би түбегейлі билік етті. Ол өлгеннен кейін, XVIII ғасырдың қырқыншы жылдарында Ұлы жүздің шағын бөлігі мен руларын Ресей қарамағына қосқан [[Жолбарыс хан]] болды. Бірақ, бұл жүздің қонысы тым қашық болғандықтан, тіпті XIX ғасырдың аяғына дейін, орыс патшалығы үкіметінің құрығы онша жетпеді. Ұлы жүз халқы талай мәрте сырт тараптап басқыншылар шапқыншылығына ұшырап отырды. XVII ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырдың басында олардың ата жұрты жоңғарлардың шабуылына тап болды. XIX ғасырдың басында Ұлы жүздің басым бөлігі [[Қоқан хандығы]]ның құрамына кірді. Сол ғасырдың аяғына таман Ұлы жүз түгел дерлік отарлау саясатының салдарынан патшалық Ресейге бағынды.

XIX ғасырдың екінші жартысында кездесетін архивте Ұлы жүздің рулық құрамы мен саны туралы толық та мол деректер ұшырасады. Онда Үлкен үйсін ордасы Абақ және Тарақтан тұратыны көрсетіледі. Абақ жеті руға бөлініп, Сарыүйсіндер – 1700 шаңырақ, Албан – 8477, Дулат – 37672, Суан – 1025, Шапырашты – 1910, Ысты – 7514, Ошақты – 800 шаңырақ құрайды. Тарақтан Жалайыр делініп, бұның қатарында Ұлы жүздің құрамына енетін ежелгі Қаңлы, Шанышқылы мен Қатаған рулары қалып кетеді.

XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Қазақстан аумағында Ресейден қоныс аударғандар үшін бос және ыңғайлы жер алқаптарын айқындау мақсатымен Көші – қон басқармасының бірнеше экспедициясы жұмыс істеді.

XX ғасырдың басында осындай экспедициясының бірі Жетісу уалаятында П. Румянцевтың басшылығымен жүргізіліп, оның бес уезін ([[Лепсі]], [[Қапал]], [[Жаркент]], [[Верный]], [[Пішпек]]) зерттеді. Бұл уездер бойынша қазақтар мен орыстардың жер пайдалануы туралы көп – көп томдар жарияланды.
[[Сурет:Жолбарыс хан.jpg|thumb|солға|200px|Жолбарыс хан]]
Ұлы жүз қазақтары негізінен Қапал, Жаркент пен Верный уездерінде тұрып келді. Сондықтан олар туралы мәліметтер әр томға іріктеліп, жіктелді. Қапал уезінде Ұлы жүздің Жалайыр мен Қаңлы; Жаркентте – Албан мен Суан; ал Верный уезінде – Сарыүйсін, Шапырашты, Дулат, Қаңлы, Албан, Жалайыр мен Ысты рулары қоныс тепкені хатқа түсірілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigox.kz/uly-zhuz/|title=Ұлы жүз|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қазақ халқын құраған негізгі үш бірлестіктің бірі болған Ұлы Жүз қазақтары егін шаруашылығымен және мал өсірумен айналысты, көрші елдермен сауда қатынасын орнатты. 1643 ж. Жоңғар [[қонтайшы]]сы  Ұлы жүздің шығыс аймағының біраз жерін өзіне қаратты. 1681 — 88 ж. Жоңғар билеушілері Ұлы жүздің Оңтүстік Қазақстандағы жерлеріне бірнеше рет шабуыл жасады. 18 ғ-дың 1-жартысында Үш жүз бірлестігінің арасында саяси және экономикалық байланыс нашарлап кетті. Қазақ шонжарларының әр түрлі топтары арасындағы өзара бәсекелестікті шебер пайдаланған Жоңғар билеушілері қазақ жеріне, әсіресе, Ұлы жүз тайпалары мекен еткен [[Іле]], Сыр, [[Талас]], [[Шу]] бойына шапқыншылығын күшейте түсті. Ақыры 1723 ж. жоңғарлар жойқын жорыққа аттанып, Ұлы Жүзді басып алды. Ұлы Жүз қазақтары зор шығынға ұшырап, ұлыс билеушісі [[Жолбарыс хан]] өзі билеген қазақ қауымдары мен Ташкент тұрғындарының атынан Жоңғар хандығына тәуелділігін мойындады. 1733 ж. Ұлы Жүз елшілері [[Аралбай батыр Әлібекұлы|Аралбай]] мен [[Оразкелді]] Ресейге барып, сыртқы жауға қарсы күресте орыс патшасынан көмек алуға тырысты. 1734 ж. 20 сәуірде Ресей патшайымы [[Анна Иоанновна]] Жолбарыстың атына арнайы грамота жолдады, бірақ Ұлы Жүз бен Ресей арасы шалғай болғандықтан саяси байланыстар тоқтап қалды. 19 ғасырдың 1-жартысында Ұлы Жүзге қараған оңтүстік аудандарды [[Қоқан хандығы]] басып алды. [[Әулие Ата]] (Тараз), [[Сайрам]], [[Шымкент]], Түркістанды мекендеген Ұлы Жүз рулары 1821 ж. Қоқан үстемдігіне қарсы бас көтерді. Олар Шымкент пен Сайрамды бағындырғанымен күші басым Қоқан әскерлеріне төтеп бере алмады. Қоқан хандығынан қысым көрген Ұлы Жүз қазақтары біртіндеп [[Ресей]]дің қол астына өте бастады. 1837 — 47 ж. Ұлы Жүз қазақтарының бір бөлігі [[Кенесары хан|Кенесеры Қасымұлы]] бастаған ұлт-азаттық көтерілісті қолдаса, келесі тобы оның жасақтарының озбырлығына қарсы шығып, қырғыздармен болған шайқастан кетіп қалды. Осыдан кейін-ақ патшалық Ресей Ұлы Жүз қазақтары аумағындағы экспанциясын күшейтті. 1849 ж. Іле мен Қаратал аралығын, Балқаш көлінің жағалауын қоныстанған 59 мың Ұлы Жүз қазақтары Ресейдің қол астына өтті.

=== Орта жүз (1715-1822) ===
{{Толық мақала|Орта жүз}}

'''Орта жүз''' — қазақ халқының этникалық құрамына енген рулар мен тайпалардың саяси, экономикалық және мәдени бірлестігі. Бұл қазіргі Қазақстан аумағында тұратын тайпалардың тарихи қалыптасқан одағының атауы. Шекараны, сондай-ақ қалыптасу уақытын көрсету өте қиын. Бұл жерлерде шежірелер өздерінің жазбаларының мүлдем болмауына байланысты сақталмады - ол Ресейге қосылғаннан кейін, кейінірек пайда болды. Ал көшпенділер өмір сүрген жерлердің шекараларын көрсету мүмкін емес. Бірнеше ондаған тайпалар - саны көп және салыстырмалы түрде қуатты, сонымен қатар аймақта ешқандай ықпал етпейтін кішігірім тайпалар белгілі бір бағыттар бойынша бір жерден екінші жерге кезіп жүрді. Ауызша деректер бойынша кезінде Ұлы жүз бен Орта жүз табиғи шекараларының бірі болып [[Шу (өзен)|Шу өзені]] белгіленген. Орта жүз солтүстікте [[Ресей]] иеліктеріндегі жерлермен шектесті.
Орта жүзді бұрын [[қыпшақтар]], [[арғын]]дар, [[наймандар]], [[керей]]лер, [[қоңырат]]тар, [[уақтар]], [[төлеңгіт]]тер мен [[төре]]лер сияқты тайпалар мекендеген.
Бірінші халық санағы XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында жүргізілді. Ең көп тайпа арғындар болды - шамамен 500 мың адам. Найман тайпасы екінші орында аз ғана айырмашылықпен тұрды. Оның саны 395 мың адамға жетті. Одан кейін 169 мыңға жуық қыпшақтар келді. Соңында, ең ірі бес тайпа - Қоңырат пен Керей сәйкесінше 128 және 90 мың адамнан жасалды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kk.creslimousin.org/204520-297|title=Орта жүз: сипаттамасы, түрлері, тарихи фактілері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

1917 жылға дейін Орта жүз рулары қыста [[Сырдария]], Қызылқұм, Қаратау, Мойынқұм өңірлерінде, Балқаш көлінің солтүстігінде, жазда [[Тобыл]], [[Есіл]], [[Нұра]], Торғай, [[Ертіс]], Сарысу өзендері салаларының алқабында, Орталық Қазақстанның кең байтақ далаларында көшіп-қонып жүрген.

'''[[Арғын]]''' — қазақ халқының ішіндегі саны жағынан ең көп рулардың бірі. Мал жаны көп ел орталық қазақстанға шашырай қоныстанды. Қазіргі кезде олар негізінен Ақмола, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Қарағанды және Қостанай облыстарын мекендейді. Қазақ хандығын құруға ат салысқан. Кейінгі кезде кейбір ғалымдар арғындар ертеде Иран аумағынан келді деген болжам айтуда.

'''[[Найман]]''' — кейбір деректер бойынша саны жағынан қазақтың ең ірі руы. Найман атауы  туралы да әр түрлі сөз бар. Кейбір деректер «найман» сөзінің сегіз ру деген мағына беретінін айтады. 1917 жылғы Ресей үкіметі жүргізген санақ бойынша Ресей және Қытай империяларының құрамында 830 мыңдай Найман тайпасының өкілдері өмір сүрген. Қазіргі кезде Наймандар еліміздің Шығыс Қазақстан, Алматы облысы, Қарағанды, Ақмола, Оңтүстік Қазақстан облыстарында көптеп тұрып жатыр.

'''[[Керей]]''' — қазақ құрамындағы көне тайпалардың бірі. Бүгінде Шығыс Қазақстанның Мақаншы, Зайсан аудандары және көршілес Қытай, Моңғолия елдерінде көптеп қоныстанған. Ал шыққан ата жұрты – ерте замандарда көптеген түркі халықтарының қонысы атанып кеткен қазіргі моңғол даласы, Алтай аймағы.

'''[[Уақ]]'''- көне тайпалардың бірі.  Олардың орналасқан жерлері Семей қаласынан оңтүстікке қарай Семейтау, Белтерек, Арқалық тауларының жазығы және СҚО мен Павлодар өңірлері.

'''[[Қоңырат]]''' - орта жүздегі ежелден келе жатқан аса ірі рулардың бірі. Бүгінде олар Оңтүстік Қазақстан облысында, Сырдария бойында және Ташкент маңында көптеп орналасқан. «Шыңғысханның құпия шежіресі» кітабында Шыңғысханның бәйбішесі Бөрте  Қоңырат руынан екені айтылады.

'''[[Қыпшақ]]''' — қазақтар мен қатар өзге де бірқатар түркі халықтарының негізін құраған ежелгі тайпа.  Аристов, Гумилев сынды бірқатар ғалымдар Қыпшақтардың сырт пішіні әуелде еуропалықтарға ұқсас болды дегенді айтады. Ежелгі заманда қыпшақтар Қазақстан аумағындағы Сырдария, Есіл мен Тобыл, Нұра, Елек пен Сарысу бойында көшіп-қонып жүрді. Бүгінде әр аймаққа шашырай қоныстанған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kaz.caravan.kz/madeniet/orta-zhuz-zhane-oghan-kiretin-rular-turaly-aqparat-206489/|title=Орта жүз және оған кіретін рулар туралы ақпарат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Ulyhanblack.jpg|thumb|солға|200px|Кенесары Қасымов]]
Орта жүз құрамына кірген тайпалар ежелгі заманда-ақ көшпелі жағдайда мал шаруашылығымен шұғылданған. [[Сырдария]] бойында, Сарысу, [[Нұра]], Торғай өзендері, Алтайдың тау бөктерлерінде суармалы егіншілікпен де айналысқан. Балық аулау [[Балқаш]], [[Зайсан]] көлдерінде жақсы дамыды. Аңшылық кәсіп, қолөнер түрлері де (ағаш ұсталығы, зергерлік, кілем тоқу, т.б.) айтарлықтай дәрежеде болды. Бұған қосымша Орта жүз жұртшылығы өзіне көршілес аймақтардан астық, өнеркәсіп және қолөнері бұйымдарын негізінен малға және мал шаруашылығы өнімдеріне айырбас жасады.

Орта жүз де, оның билеушісі болған [[Сәмеке хан]] да 1732 жылы Ресей патшайымы [[Анна Иоанновна]]ға ант берді. Сонымен Кіші және Орта жүздер [[Ресей]]дің құрамына кірді. Алайда, бұл жағдай халыққа сәйкес келді деп айтуға болмайды. XVII-XIX ғасырларда Орта жүз аумағында әртүрлі дәрежедегі бірнеше көтерілістер болды - кейбіреулері бірнеше апта ішінде басылды, ал басқалары, мысалы, [[Кенесары Қасымов]] көтерілісі бірнеше жыл бойы мезгіл-мезгіл өршіп тұрды. Негізінен, олар орыс көпестері мен әлсіз бекіністерді басып алудан тұрды.

Ресей тарапы көшпелілерді отырықшы халыққа айналдыру үшін жұмыстанды. Толығымен негізделген шешім - көшпенділік іс жүзінде халықтың дамуы үшін уақыт пен ресурстар қалдырмады. Сондықтан жергілікті тұрғындарға кең көлемді жер учаскелері бөлінді - әрқайсысына 15 [[десятина]]. Бұл қарапайым адамдарға қатысты - рулардың ақсақалдарына 30 десятина, ал билерге (жалпы құрметтеу мен мойындауға ие болған халық судьялары) 40 акр, сонымен қатар адамдарға себуге тұқымдар мен қажетті ауылшаруашылық құралдары берілді.

Бірінші мектеп 1864 жылы ашылды. Уақыт өте келе қалалар құрылды - заманауи ірі қалалардың барлығын орыс қоныс аударушылары немесе әскери күштер жерлерді әртүрлі бағыттағы шабуылдардан қорғау үшін салған - олардың көпшілігі елдің периметрі бойында орналасқандығы кездейсоқ емес.

=== Кіші жүз (1715-1824) ===
{{Толық мақала|Кіші жүз}}

Кіші жүз – Қазақстанның Батыс аймағын мекендеген рулар мен тайпалар одағы. Қазақ халқының этникалық құрамына енеді. 
Кіші жүз құрамына: 
* 12 ата [[Байұлы]] ([[Адай]], [[Алаша]], [[Алтын руы|Алтын]], [[Байбақты]], [[Беріш]], [[Есентемір]], [[Жаппас]], [[Қызылқұрт]], [[Масқар]], [[Таз руы|Таз]], [[Тана]], [[Шеркеш]], [[Ысық]]) 
* 6 ата [[Әлімұлы]] ([[Кете (ру)|Кете]], [[Қаракесек (Әлімұлы)|Қаракесек]], [[Қарасақал]], [[Төртқара]], [[Шекті]], [[Шөмекей]]) 
* 7 ата [[Жетіру]] ([[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]], [[Кердері]], [[Керейіт]], [[Рамадан (ру)|Рамадан]], [[Табын]], [[Тама]], [[Телеу]])

Кіші жүз құрамына енген тайпалар мен рулар 15-ғасырдың екінші жартысы мен 20-ғасырдың басында, негізінен, Қазақстанның батыс өңірін мекендеп, қазақ халқының этногенезіне ұйытқы болды. Әр кезеңдегі дүрбелеңді оқиғалар, қоғамдық сілкіністер салдарынан жекелеген рулар мен аталар Орта жүз бен Ұлы жүздің тарихи аймақтарына, яғни Қазақстанның түкпір-түкпіріне, сондай-ақ, [[Өзбекстан]], [[Түрікменстан]], [[Тәжікстан]], [[Ресей]] және алыс шет елге ([[Иран]], [[Ауғанстан]], т.б.) көшіп барып қоныстанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kaz.nur.kz/1731306-kisi-zzdi-kramyna-kiretin-rular-turaly-ne-bilemiz.html|title=Кіші жүздің құрамына кіретін рулар туралы не білеміз?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Жуз.svg|thumb|оңға|300px|Жасыл түс Кіші жүз аумағы]]
Кіші жүздің аумағы батыста [[Маңғыстау]], [[Еділ]] мен [[Жайық]] аралығынан қазіргі [[Ақтөбе]] мен [[Орынбор]]ға дейінгі, солтүстігінде [[Тобыл]] өзеніне,  оңтүстігінде Сырдың төменгі ағысына дейінгі аймақтарды қамтиды.

Кіші жүздің жеке ұраны, таңбасы бар, нақты қыстаулары мен жазғы жайылымдары болған. Онда 25 ру-тайпа жүйелі түрде көшіп-қонып жүрген. Олардың әрқайсысының өз билері, батырлары болғанымен, жалпы саяси билік [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] қолында болды. Әбілқайыр Кіші жүздің ханы болуымен қатар, жоңғарларға қарсы күрестерде ұйымдастырушылығымен, басшылығымен бүкіл қазаққа танымал, әрі ықпалды тұлғаға айналады. Аңырақай шайқасында Әбілқайыр ханның бүкіл қазақ әскеріне қолбасшылық жасағаны белгілі. Әбілқайыр ханның 1748 жылы тамыз айында [[Барақ сұлтан]]ның қолынан қаза тапты.

Әбілқайыр хан [[Ресей]]ге үш рет ант бергенімен, ол тәуелділікті толық мойындамады. Өзін дербес ұстады. Әбілқайыр хан қайтыс болған соң оның орнына үлкен ұлы [[Нұралы хан|Нұралы]] хан болады. Оның билігі өте ұзаққа созылып 40 жылдан астам уақыт билік құрды. Кіші жүзде Нұралыдан бастап хандарын патша әкімшілігі тағайындап отырды. Олардың қызметін патша шенеуініктері бақылады, халық сайлауы толығымен жойылды. Патша үкіметі сайлаған хандардың жеткілікті беделі болмады, халық көтерілістері жиі болып тұрды. [[Сырым Датұлы]] бастаған көтеріліс 14 жылға созылды. 
1785 жылы Орынбор әкімшілігі Кіші жүздің ру тайпа көсемдерінің өтінішіне орай, Нұралыны биліктен алып тастап, Уфаға жер аударып жібереді.
Ол сонда жүріп, 1790 жылы қайтыс болды. Сөйтіп, 1791 жылы таққа Нұралының інісі [[Ералы хан|Ералы]] патша үкіметі әскерінің қолдауымен хан болып жарияланды. Ералы хан тағына отырғанымен де жағдай түзелмеді. Халықтың наразылығы одан сайын күшейе түседі. Ол жасы келген, әлсіз, жігерсіз Ресейге нағыз қажетті адам болатын. Осыны пайдаланып, [[Жайық]], [[Елек]] бойындағы казак орыстар қазақтардың жерлерін емін-еркін тартып ала бастады. Осылайша, орыстың саясатындағы мысықтабан тәсіл өз нәтижесін бере бастайды.  1794 жылы Ералы қайтыс болады да, Нұралының үлкен ұлы [[Есім хан|Есім]] хан сайланады. Ол да Ералы хан секілді адам еді. Есімді 1795-1796 жылдары Сырымның көтерілісшілері өлтіріп кетеді.

1797 жылы хан сайлау дәстүрінде үлкендік, ағалық қағидасы бойынша Нұралының 78 жастағы інісі [[Айшуақ хан|Айшуақ]] таққа отырады. Ол кезінде батыр болғанымен, бұл уақытта күш-қуаты тайып, әбден қартайған жағдайда еді. Айшуақтың хандық дәуірі 1805 жылға дейін созылды. Ақыры 88-ге келген ол хандық міндетті атқаруға шамасы келмейтінін айтып, орыс патшасына хат жаза бастайды. Сөйтіп, Айшуақтың өз ұсынысымен ұлы [[Жантөре хан|Жантөре]] хан болып сайланады. Бұл Нұралы ұлдарының наразылығын тудырады. 1809 жылы Нұралының ұлдары Қаратай, Бөкей, Орман сұлтандар Жантөрені өлтіреді.

Жантөре хан (1805-1809) өлімінен кейін, оның мұрагері етіп, Айшуақтың ұлы [[Шерғазы хан|Шерғазы]] тағайындалды, ол Әбілқайыр тегінен ең дарынсыз басшы еді. Ал халық жиналысы Кіші жүз ханы етіп белсенді қайраткер [[Арынғазы сұлтан]]ды сайлады. Ол бірнеше жыл билік атқарған уақытында, билікті орталықтандыруға тырысты. Бірақ патша үкіметі хандық билікті жойды. 1821 жылы Арынғазы сұлтан Петерборға келіссөзге келген кезде тұтқындалып, Калугаға жер аударылды. Бұл беделді ханнан құтылу кейін Кіші жүзде хандық билікті толық жоюға бағытталған шара еді. 1822 жылы Орынбор генерал-губернаторы П.К.Эссен Жарғы жобасын жасап, оны 1824 жылы Азиялық комитет бекітті. 1824 жылғы «Орынбор қазақтары туралы» П.К.Эссен жарғысында Кіші жүзде хандық билікті жою туралы шешім қабылданды, Кіші жүздің соңғы ханы Шерғазы Орынборға шақыртылып, ай сайын 150 рубль жалақы төленетін қарапайым қызметке қалдырылды. Кіші жүз сұлтан-билеушілер басқарған үш бөлікке бөлінді, дистанциялык басқару жүйесі енгізілді. Билік басындағы сұлтан-правительдер Орынбор шекаралык комиссиясының құрамына еніп, 4 кеңесші және қазақтардан 4 заседатель сайланды. Комиссия өз қызметі бойынша губернатор алдында есеп беріп отырды.
[[Сурет:Junier zhuz composition at begin of 20 century.png|thumb|оңға|250px|20 ғасырдың басындағы Кіші жүз халқының рулық құрамы]]
Әр сұлтан-правительде офицер басқаруымен казак әскері болды, оның орталығы казак станицалары мен бекіністерінде орналасты. 1831 жылдан бастап дистанция, болыстықтар ұйымдастырыла бастады, дистанция ішіндегі ауылдарды [[старшын]]дар басқарды.
Кіші жүзде XIX ғасырдың ортасында 54 [[дистанция]] ашылды: батыс бөлігінде - 8, орталығында - 20, шығысында - 28. Дистанциялық жүйе Кіші жүздің оңтүстігіне таралмады, яғни Арал маңы, Қарақұм, Сырдария, Маңғыстау, жалпылама айтқанда, жаңа Александровка бекінісінің аумағы ескі тәртіппен қалды. Кіші жүздің әкімшілік қызметкерлерін шекаралық комиссия ұсынысымен Орынбор генерал-губернаторы тағайындады, онда сайлау жүйесі болған жоқ. «Жарғының» енгізілуі халықтық сот, яғни әдет-ғұрып бойынша істі жүргізуді және Ресейлік мемлекеттік баскару жүйесіне қазақтардың толық бағыныштылыққа өтуін бекітті.

Қазақстанның солтүстік шекарасында «Жарғының» кабылдануына байланысты жаңа бекіністер шебі салына бастады. Жеке қамалдар даланың ішкі жақтарында да тұрғызылды. Олар казак әскери гарнизондарымен толықты, ол үшін кейде үкімет орыс шаруаларын күштеп [[казактар]]ға айналдырды. Сонымен XIX ғасырдың 20-жылдарынан бастап Қазақстанның солтүстік және орталық аймақтары Ресей бодандығын мойындауға мәжбүр болды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Артықбаев Ж.О. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан тарихы (энциклопедиялық басылым) |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Атамұра |орны= |баспасы= |жыл= |томы=2008 |беттері=385-386 |барлық беті= |сериясы= |isbn=ISBN 9965-34-821-9 |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың бірінші жартысында патша үкіметінің отаршылдық саясаты жүзеге асып, Кіші жүздегі ғасырлар
бойғы дәстүрлі хандық басқару тарих сахнасынан еріксіз ығыстырылды. Алда патшалы Ресейдің сұрқия саясатына қарсы талай күрестер жатты. 
Қазақ халқы сырттан таңылған жаңа билік жүйесіне қарсылық көрсетіп баққанымен еш нәтиже болмады. Сонымен, Кіші жүзде мемлекеттілік дәстүр осылай аяқталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://rnpb.kz/up/files/kishi_zhyz_handary.pdf |title=Байдуанова Лязат Амангелдиевна. Кіші жүз билеушілері Ресей Империясы тағайындаған хандар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Бөкей Ордасы (1801-1872) ===
{{Толық мақала|Бөкей Ордасы}}

'''Ішкі Қазақ Ордасы (Бөкей Ордасы)''' — Ресей империясының вассалы ретінде [[Еділ]] мен [[Жайық]] аралығында 1801 ж. құрылған. Бөкей Ордасы — қазақтардың және әлемдегі ең сөңғы [[Шыңғысхан]] ұрпақтарымен меңгерілген мемлекеттік құрылым. Хандық сұлтан Бөкей Нұралыұлының есімімен аталды. Бөкей Ордасы Еділ мен Жайықтың аралығында орналасқан. Солтүстікте Самар губерниясы, шығыста — Орал облысы, оңтүстікте Каспий теңізі батыс жағында — Астарахан губерниясының Царёв, Енотаев және Краснояр уездері. Жер көлемі — 92 144 5 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 19 ғ. аяғында Астрахан меже бөлімі бойынша — 77 624 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.
[[Сурет:One of the first schools in Bukeevskaya Orda, Kazakhstan.jpg|thumb|оңға|250px|Орда ауылындағы алғашқы орыс-қазақ мектебі.]]
[[Нұралы хан]]ның екінші ұлы [[Бөкей хан|Бөкей]] сұлтан Орыс патшасына Еділ мен Жайық өзендері аралығындағы атамекеніне көшіп-қоныстануға рұқсат сұраған өтініш жолдайды. Ресей императоры [[Павел I]] Бөкей сұлтанның өтінішін қабыл алып, 1801 ж. наурызда жарлық шығарады.
Сол жылдың күзінде Бөкей сұлтан өзіне қарасты 5 мың түтін ауылымен Жайықтың ішкі бетіне көшіп-қоныстанады. Тарихта Ішкі Қазақ немесе Бөкей ордасы аталған өлкенің іргесі осылай қаланады.

Елді хан басқарды. 1828 ж. сәуірде хан жанында 12 [[билер кеңесі]] ұйымдастырылды. Бірінші шақырысындағы болған билер (депутаттар): шеркештен — Мүпәт Айдаболұлы, ноғай-қазақтан — Шомбал Ниязұлы, байбақтыдан — Қонаш Сопақұлы, масқардан — Шора Кедейұлы, беріштен — Бәтке Құдайбергенұлы, алашадан — Алтай Досмұхамедұлы, жаппастан — Көшетұр Мапақұлы, ысықтан — Жантөре Абдалұлы, адайдан — Байту Төменбайұлы, қызылқұрттан — Дуантай Айтуғанұлы, есентемірден — Татан Сәкенбайұлы, таздан — Құдайшүкір Базайұлы, жетірудан (табын, тама, кердері рулаларынан) — Кендірбай Ырысбайұлы және кетеден — Бос Боздайұлы. 
Бөкей хандығында хан билігі институты, екі ханның Бөкей хан мен оның баласы [[Жәңгір хан]]ның басқару кезеңін қосып есептегенде 45 жылға созылды.
Ішкі Орданы қадағалауды Орынбор әскери губернаторы және Россия империясының Сыртқы істер министрлігі іске асырды.
[[Сурет:Kazakhs 19th Century 9.jpg|thumb|солға|200px|Жәңгір хан әйелі Фатимамен]]
Бөкей хандығы [[Ресей]] үшін мал, ет, жүнмен жабдықтаушы болды. Хандықта ақша-тауар қатынасының дамуы қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылымының өзгеруіне, рулық-қауымдық шаруашылықтың қалдықтарын жоюға ықпал етті.
Хан Жәңгір Бөкей ордасындағы мал басының санын көбейтіп қана қоймай, оның тұқымын асылдандыруға, әсіресе, жылқы малына үлкен мән береді. Хан ставкасында, Ресейдің [[Орск]], [[Элиста]] қалаларында ат көрмелері өткізіліп, ат жарыстары ұйымдастырылып тұрады.
1841 ж. желтоқсанда Нарынқұмда Қазақстан тарихында ең түңғыш қазақша-орысша білім беретін мектеп ашылды. Бұл мектептен есімі елге танылған талай тұлғалар білім алды. Солардың бірі — қазақтан шыққан ғалым-этнограф [[Мұхамед-Салық Бабажанов]].

1844 ж. Қазақ жастарының Ресейдің жоғары оқу орындарында оқуы үшін вакансиялық орындар алынды. Осы уақытта көшпелі және жартылай көшпелі қазақ халқына қызмет ететін дәріхана және емдеу орны, өте сирек кездесетін экспонаттары бар қару-жарақ музейі ашылды.

Жәңгір өз қоластындағы халқының денсаулығына да үлкен көңіл бөліп отырған. 1825 ж. С.Жәнібеков деген қазақты шешекке қарсы екпе жұмысын жүргізуді үйрену үшін оқуға жібереді. 1826 ж. бастап Ордада [[шешек]] ауруына қарсы екпе жұмыстары жүргізіледі. 1832 ж. Жәңгір ханның шақыртуымен Хан ставкасына дәрігер А.А.Сергачев келеді. Кейін 1839 ж. тұңғыш [[дәріхана]] ашылады. 1852 ж. Ордада 16 кереуеттік қоғамдық [[аурухана]] ашылады. Бұл аурухана күні бүгінге дейін сақталып, халыққа қалтқысыз қызмет етіп келе жатыр.
1832 ж. хан Жәңгір халықтың әлеуметтік жағдайын көтеру, сауда-саттық саласын дамытып, жолға қою мақсатында жәрмеңке ұйымдастырады. Жәрмеңке көктем және күз айларында өткізіліп, оған Ресейдің Сарытау, Мәскеу, Нижний Новгород, т.б. губернияларынан саудагерлер келген. 
Жәңгір бөкейлік қазақтардың өз дінін жоғалтпай, сақтап қалуы үшін 1835 ж. өз үйінің ауласына ерекше архитектуралық үлгімен [[мешіт]] салдырады. Ел ішінде оны «Хан мешіті» деп атаған.
Сол кездегі хандықтың құрамына қазіргі Батыс Қазақстан облысының Жәнібек, Қазтал (Казталовка), Жаңғала, Бөкей ордасы (Орда) аудандары, Атырау облысының Махамбет, Құрманғазы аудандары, көршілес Ресейдің Волгоград облысы Палласовка ауданының, Астрахан облысы Құмөзек, Володарский, Қарабайлы аудандарының бір бөлігі енген.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zharar.com/kz/referat/24007-abstract.html|title=Ішкі Қазақ Ордасы (Бөкей Ордасы)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Khan Ordasy Mosque.jpg|thumb|right|250px|Орда ауылындағы мешіт ғимараты. (бұрынғы хан штабы)]]
Қазақстан тарихында Жәңгір ханның сіңірген еңбегі зор. Бөкей мен Жәңгір хандардың негізгі мақсаты – артта қалған халықты жаңа жолға итермелеу болатын. Осы мақсатта мемлекеттік аппарат пен қоғамдық реформалар Қазақ даласындағы қатынастарды жаңа сапалық деңгейге көтеру миссиясын атқарды. Жердің жеке меншікке берілуінен туындаған қатынастар қазақ баласына оңай соққан жоқ, көшпелі мал шаруашылығынан отырықшы шаруашылық жүргізудің тиімділігі айқындала бастады. Салық реформасының нәтижесінде тұрақты қазына пайда болды. Бұл да қарапайым халық тарапынан дұрыс бағаланбады. Жәңгір ханның мақсаты жәй абсолютті монархияны құра салу емес, оның мақсаты өркениетті, білімдар [[монархия]] құру болатын. Бұл мәселені жүзеге асыру үшін мешіт, т.б. діни-ағартушылық мекемелерді кеңінен ашу тәжірибесі қалыптасады.

Мәдени-экономикалық қатынастардың дамуы қазақ даласындағы отырықшылық дәстүрді туғызды. Шын мәнінде Жәңгір өзінің билік құрған тұсында Ресейді қуатты етіп көрсеткен саяси жүйені Қазақ даласына енгізу арқылы Қазақ даласын әлеуетті күшке айналдыруға тырысқандығы байқалады. Осы тұрғыдан Жәңгірді еуропашыл деп те қарастыруға болады. Себебі хан өзінің ішкі реформаларының негізгі мақсаты деп Ресей империясы мен Батыс мемлекеттерінің саяси жүйесін қабылдады. Хандық биліктің орталықтануы бұл реформаларды жүзеге асыру үшін маңызды тетік деп білді. Қазақ даласында орын алған бұл реформалар хандық билікті нығайтып қана қойған жоқ, феодалдық қатынастардың дамып, қазақ мемлекеттігінде бұрын орын алмаған мемлекеттік билікті жаңа биік сатыға көтеруге ықпал етті.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://articlekz.com/kk/article/16548|title=Бөкей ордасы хандарының саяси және құқықтық реформалары мен ойлары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ресей империясы құрамында (1731-1917) ==
=== Алашорда (1917-1920) ===
{{Толық мақала|Алаш Орда}}

'''Алашорда''' — Алаш автономиясының үкіметі. Алашорда Ұлт Кеңесі деп те аталды. Үкімет 1917 жылы желтоқсан айының 5-13 күндері [[Орынбор]]да өткен II Жалпықазақ съезінде сайланды. Алашорда мүшесі болып Қазақстанның барлық аймақтарынан 15 адам ([[Уәлитхан Танашев]], [[Халел Досмұхамедов]], [[Айдархан Тұрлыбаев]], [[Халел Ғаббасов]], [[Мұстафа Шоқай]], [[Халел Ахметжанұлы Ғаббасов|Садық Аманжолов]], [[Әлихан Бөкейханов]], [[Жаһанша Досмұхамедов]], [[Әлімхан Ермеков]], [[Мұхамеджан Тынышбаев]], [[Бақтыкерей Ахметұлы Құлманов|Бақыткерей Құлманов]], [[Жақып Ақбаев]], Базарбай Мамытов, [[Отыншы Әлжанов]]) сайланды. Үкіметтің төрағасы болып Ә.Бөкейханов бекітілді.
[[Сурет:Proposed Flag of the Alash Autonomy.svg|thumb|оңға|right|220|Алаш автономиясының туы.]]
Ә.Бөкейханов бастаған алашордашылар Большевиктер партиясы ұсынған бағдарламаны қазақ қоғамын үлкен апатқа ұрындыруы мүмкін деп бағалап, оларға қарсы күрес жүргізді. Большевиктер жеңіске жете бастағандықтан, 1918 жылғы қаңтарда алашордашылдар Орынбордан кетуге мәжбүр болды. Ә.Бөкейханов бастаған Үкімет мүшелерінің негізгі бөлігі Семей маңындағы «Заречная слободка» елді мекеніне келіп (қазіргі Жаңа Семей), өздерін «Алашорданың Шығыс бөлімі» деп жариялады. Үкімет мүшелерінің екінші бөлігі Орал облысындағы [[Жымпиты]] қаласына келіп, өздерін «Алашорда үкіметінің Батыс бөлімі» немесе «[[Ойыл уәлаяты]]» деп атады. Төрағалығына [[Жаһанша Досмұхамедов|Ж.Досмұхамедов]] сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.uniface.kz/interfacts/index.php?post=article&amp;id=86|title=Алашорда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

Алашорда кездейсоқ, әлдекімдерге еліктеуден емес, заңды түрде пайда болған. Алашорданың ұйымдық жағынан ресімделуі алдында газеттер, журналдар, кітаптар арқылы интенсивті түрде, жемісті идеологиялық жұмыс, ауызша үгіт жұмысы жүргізілді. Болашақ Алашорданың қайраткерлері идеялық жұмысты Ресейдегі жалпы азаттық қозғалысынан оқшау жүргізген жоқ. Қазақ азаттық қозғалысының қайраткерлері негізгі саяси партиялардың бағдарламаларын жақсы білетін және ұлттық езгіден азаттық алуға бағытталған идеяларының ұнағандарынан бағдар алды. Кейін бұл Алашорданың бағдарламасынан көрініс тапты. Алашорда идеологиясында әуел бастан-ақ сепаратистік сарын болған жоқ, қайта ол басқа халықтармен бірге біртұтас Ресей мемлекеті шеңберінде саяси, экономикалық басқаруға бағытталды. Бұл идея Алашорда бағдарламасында баянды етіліп кана қойған жок, [[Алаш партиясы]] мен Алашорда үкіметінің қызметінде ұйымдык жағынан жүзеге асырылды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigox.kz/alashorda-ukimeti/|title=Алашорда үкіметі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Alikhan Bukeikhanov in 1906.jpg|thumb|солға|200px|Әлихан Бөкейханов, Алаш автономиясы үкіметінің төрағасы]]
Алаш автономиясы туралы жазылғанмен, оның мемлекеттік белгілері мен нышандары туралы жүйелі жазылған еңбектер жоқ. 1917 ж. желтоқсандағы II жалпықазақ съезі ұлттық мемлекетітік құруға байланысты негізгі мәселелерді қозғағаны мәлім. Съездің күн тәртібіне қойылған он мәселенің арасынада мынадай аса маңызды мәселелер де бар еді: 1. Қазақ автономиясы; 2. Милиция; 3. Ұлт кеңесі; 4. Ұлт қазынасы; 5. Халық соты: 6. Ауылдық басқару. Съезд бұл мәселелер бойынша Әлихан Бекейхановтың Х.Ғаббасов, М.Шоқаев, Ж.Досмұхамедовтің баяндамалары мен жарыссөзде сөйлеген сөздерін тыңдады.

Қазан-қараша айларындағы Ресейдегі саяси өзгерістер Алаш қозғалысы мен Алаш партиясының қайраткерлеріне жаңа міндет жүктеді. Алаштың мемлекеттік құрылымы - Ресей құрамындағы Алаш автономиясы мен үкіметі деген пікір Алаш партиясының бағдарламалық жобасында нақты көрініс тапқан еді. II жалпықазақ съезінде Ұлт Кеңесін құру мәселесі басқа да өзекті мәселелермен қатар қойылған. Бұл іс жүзінде Қазақстандағы саяси билікті қолға алатын дербес мемлекеттік құрылым кұру деген сөз.

Жалпы автономия жариялауда 2-ші жалпықазақ съездерінің өкілдері екіге бөлінген. Бір бөлігі (33 адам) ресми түрде қазақ автономиясын дереу, съезд үстінде жариялау керек деп дауыс берсе, екінші бөлігі (42 адам) қазақ автономиясын жариялауда Алашорда үкіметі шешсін деп дауыс берген.

Алашорда Алаш автономиясының Ұлт Кеңесі құрамына 15 адам сайланды. Үкіметтің 15 мүшелеріне орынбасар болып қазақ өлкесінің әртүрлі өңірінен тағы да 15 кандидатура бекітілді. Алашорданың төрағасы баламалы түрде сайланды. Оған үш кандидатура ұсынылды: [[Әлихан Бөкейханов]], [[Бақыткерей Құлманов]], [[Айдархан Тұрлыбаев]] жасырын дауыс беру нәтежесіңдс Ә.Бекейханов 40 дауысқа, А.Тұрлыбаев 20 дауысқа, Б.Құлманов 19 дауысқа ие болды. Әлихан Бөкейханов көп дауыс алып Алаш автономиясының үкіметі Алашорданьң төрағасы болып сайланды.

Тарихқа Алаш автономиясы мен оның Уақытша Ұлттық Кеңесі &quot;Алашорданың дүниеге келгені мәлім болды. Бүкіл қазақ қауымының басын ұлттық-территориялық автономия аясында біріктіру мақсатында автономияның өзін жариялау 1918 жылдың қаңтар айының 20-нан кейін іске асырылды. Алашорда өзінің уақытша орталығы Семей қаласына қаңтар айының соңына қарай кетіп орналасқанға дейін бұл өңірдің қоғамдық-саяси жағдайға қатысты өз көқарастарын анықтап жатты. Қалалық Думаның 5-қаңтардағы (1918 ж.) мәжілісінде Гласный Кузин Дума мүшелерінің назарына қазақ комитетінің өтінішіне аудартады. Онда Қазақ Комитетінің Қазақстанда ұлттық-территориялық автономияның толықтай жүзеге асуы мүмкін деген саяси көзқарасы келтірген болатын. Бұл факті қалалық Дума мүшелеріне саяси күштің дүниеге келгенін анық байқатты. Бұдан Семей облысында қалыптасқан саяси хал-ахуалдың аса шиеленіскенін көреміз. Саяси қарама-қарсылықта Алашорда, облыстық комиссариат, облыстық шаруалар Кеңесі, Қазақ Комитеті бір жақта болса екінші жақта облыстық жұмысшы және солдаттар депутаттары Кеңесінің большевиктік ағымы болды.

Қазақстандағы қоғамдық-саяси өмірдің соғыс жағдайына бет алуына қарай Алашорда әскерін жасақтау ісі қазақ өлкесінің әр аймағында әр түрлі уақытта жүзеге асырылды. &quot;Свободная речь&quot; газетінің 1918 ж. 162, 164, 165 сандарындағы хабарламалары Алашорда атты әскерін ұйымдастыру мен жабдықтауда Ә.Бөкейханов пен Х.Тоқтамьшевтың басшылық қызметін жақсы қырынан көрсеткен.
[[Сурет:AlashAutonomyKK.png|thumb|оңға|250px|Алаш автономиясының картасы]]
Сонымен, 1918 ж. қаңтар-маусым айлар аралығында Семейдегі Алашорда әскерінің шағын жасағынаи Алаш атты әскер полкін құру деңгейіне жету қиын-қыстау заманға қарамастан іске асырылды. Алаш атты әскер полкінің Уақытша Сібір үкіметі қолдауымен жасақталуы Алашорда әскері тарихының ерекше кезеңін бастайды.

Алашорда әскері мен [[Уақытша Сібір үкіметі]] армиясының арақатынасы 1918 ж. 29-30 шілде жөне 2-3 тамыз кезінде өткен екі жақты кездесуде шешілді. Онда Алашорда үкімет өкілдері Ә.Бөкейханов, Ә.Ермеков, Х.Тоқтамышев және Уақытша Сібір үкіметі мүшелері бірлескен комиссия құрып, өзара саяси, әскери және экономикалық қарым-қатынастар ретінде қаралды. Бұл шешім 1918 ж. маусым айынан басталған Алашорда әскері мен Сібір, армиясының өзара тығыз байланыстарын заңдастырып берді.

1918 жылы маусымда Алашорда үкіметі өз арасынан [[Әлімхан Ермеков|Ә.Ермековты]] Уақытша Сібір үкіметімен байланыс жасауға жібереді. Шілде айында Алашорда өкілдерінің бір тобы [[Омбы]]дағы Уақытша Сібір үкіметіне келіп, автономия мәселесін анықтауға кіріскен. Онда мәдени, жергілікті автономия мәселесін шешу керек болды. Автономияның елге түсетін салмағының ең ауыры — қазына жинау ісі болды. &quot;Пұл жағынан істі тоқтатпастың жалғыз-ақ шарасы — ақшаны қазір қарызға алу, жұрттан ақша жиналған соң орнына салу. Олай болса Орданьң өзі де, жергілікті комитеттері де қарызға берілетін ақшасы бар жерлерді қарастыру&quot; идеялары да көтерілді. Мұндағы мақсат ұлт қазынасы жиналғанға дейінгі уақытты бос жібермей, ұтымды пайдалану еді.

Алаш жетекшілері Сібір, Самара (Комуч) үкіметтеріне, Уфа директориясына сенім артып, біртұтас мемлекет ретіндс Алаш автономиясын мойындайды деп үміттенді. Соған орай Алаш автономиясын ресми тану жөніндс өтініштер жасап, әр турлі деңгейде көмек беруді сұрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://multiurok.ru/files/alash-k-ozg-alysy-zh-nie-alashorda-ukimietinin-tar.html|title=Алаш-қозғалысы-және-алашорда-үкіметінің-тарихи-деректері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

1918 жылдың соңы Қызыл Армия үшін жаңа табыстармен есте қалды. Ақтар [[Орынбор]] мен [[Орал]]дан қуыла бастады. Алаш Орданың басшылары өздерінің позициясының үмітсіздігін түсініп, қызылдар жағына шыға бастайды. Ұзақ уақыт бойы батыс бөлімінің көшбасшысы Жанша Досмұхамедовпен келіссөздер жүргізілді, ол бұрын Дутовтың көмегімен әскери құрылымдарды құрды. Ол казактарға ашық түрде қарсы шықпай [[Александр Васильевич Колчак|Колчак]] пен Кеңес арасында бейтараптықты сақтайды. Бірақ большевиктер Жымпитыны басып алып, рақымшылық жариялағаннан кейін алашордашылар қызылдар жағындағы казактарға қарсы шықты. &quot;Алаштың&quot; шығыс бөлімшесі де Совет билігін қарсылықсыз мойындады. Алаш Орданың бүкіл командалық-әкімшілік ресурсы кеңес органдарына қосылды. Мүлік, қару-жарақ және Қарулы бөлімдер де большевиктерге берілді.&lt;ref&gt;Али Нуриев. Алаш автономиясы: жаңа Қазақстанның алғашқы тәжірибесі&lt;/ref&gt;

Алашорданың Батыс және Семейде орналасқан Шығыс (әрі Орталық) бөлімі арасында тығыз байланыс орнату мүмкін болмады. Азамат соғысында жеңіске жеткен Кеңес үкіметі 1920 жылы Алашорда үкіметін таратты.

== КСРО құрамында ==
=== Қырғыз АКСР-ы (1920-1925) ===
{{Толық мақала|Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы}}
Қазақ (Қырғыз) Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасын құруға дайындық жұмыстарын ұйымдастыру үшін 1918 жылы 12 мамырда Ұлттар ісі халық комиссариаты жанынан алғашқы арнайы саяси орган – қырғыз (қазақ) бөлімі ашылды. Бірақ, азамат соғысы басталып кеткендіктен, тек 1919 жылдың 10 шілдесінде ғана «Қырғыз (қазақ) өлкесін басқаратын [[Революциялық комитеттер|революциялық комитет]] (Ревком) туралы уақытша ереже» атты әскери-әкімшілік орган құрылды. Тарихта Кирревком деген атпен белгілі комитеттің кұрамында әр жылдары, [[Станислав Станиславович Пестковский|С.Пестковскийдің]] төрағалығымен, [[Ахмет Байтұрсынұлы|А.Байтұрсынов]], В.Лукашев, [[Әліби Тоқжанұлы Жанкелдин|Ә.Жангелдин]], [[Тұнғашин Мұхамедияр Хангерейұлы|М.Тұнғаншин]], [[Сейітқали Меңдешұлы Меңдешев|С.Меңдешев]], [[Бейсебай Қаратаев|Б.Қаратаев]], [[Әбдірахман Әйтиев|Ә.Әйтиев]], А.Авдиев т.б. болды. Әскери-азаматтық билік берілген комитет, әртүрлі жұмыстарды атқарды, оның ішінде, сол кезде маңызды болған «әскери коммунизм» саясатын іске асырды, тек автономия мәселесімен айналысқан жоқ.
[[Сурет:SovietCentralAsia1922.svg|thumb|оңға|300px|Кеңестік Орталық Азия 1922 ж.]]
1920 жылдың тамызында Мәскеу қаласында Кирревком және Түркістан майданының әскери-төңкеріс кеңесі, РКП/б/ Түркістан өлкелік комитетінің партия және кеңестік ұйымдардың өкілдері қатысқан, Қырғыз АКСР-ын құру туралы бірнеше мәжілістер өткізілді. Соңғы мәжіліске социалистік революцияның көсемі, Кеңес мемлекетін құрушы [[Владимир Ильич Ленин|В.Ульянов (Ленин)]] төрағалық етті. Нәтижесінде, 1920 жылдың 17 тамызында РСФСР Халық Комиссарлар Кеңесі Қазақ Республикасы жөніндегі Декреттің жобасын қарап колдады. 1920 жылдың 26 тамызында В.Ленин мен И.Калинин қол қойған «Қырғыз Кеңестік Автономиялық Республикасын құру туралы» тарихи Декрет жарияланды. Осы Заң бойынша, Автономия (Қырғыз АКСР) [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РСФСР]] атты мемлекеттін құрамында құрылатыны, және де бас қаласы [[Орынбор]] болатыны көрсетілді. 1920 жылдың 4-12 қазанында Орынбор қаласында өткен Құрылтай съезінде, Қырғыз Кеңестік Автономиялық социалистік республикасы еңбекшілер құқықтарының Декларациясы кабылданды.  Депутаттардың жергілікті Кеңестері, Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасының Орталық Атқару Комитеті мен Халық Комиссарлары Кеңесі Автономиялы Кырғыз Социалистік  Кеңес Республикасының Басқару органдары болып табылды. Орталық Атқару Комитетінің (ОАК) басшысы – [[Сейітқали Меңдешұлы Меңдешев|С.Мендешев]], Халық Комиссарлары Кеңесінінің (ХКК) басшысы болып [[Виктор Алексеевич Радус-Зенькович|В.Радус-Зеньковичті]] сайлады.

ҚырАКСР-ның құрамына: [[Павлодар уезі|Павлодар]], [[Семей уезі|Семей]], [[Өскемен уезі|Өскемен]], [[Зайсан уезі|Зайсан]] және [[Қарқаралы уезі|Қарқаралы]] уездері бар [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]]; Атбасар, [[Ақмола уезі|Ақмола]], [[Көкшетау уезі|Көкшетау]], [[Петропавл уезі|Петропавл]] уездері бар [[Ақмола облысы]]; [[Қостанай уезі|Қостанай]], [[Ақтөбе уезі|Ақтөбе]], [[Ырғыз уезі|Ырғыз]] және [[Торғай уезі|Торғай]] уездері бар [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]]; [[Орал уезі|Орал]], Ілбішін, [[Темір уезі|Темір]] мен [[Гурьев уезі|Гурьев]] уездері бар [[Батыс Қазақстан облысы|Орал облысы]]; [[Күнгей Каспий облысы]]ның Маңғыстау уезі; сол облыстың Красноводск уезінің 4-ші және 5-ші Адай болыстары; Астрахан губерниясынан: Синеморск болысы, [[Бөкей ордасы ауданы|Бөкей ордасы]] және 1-ші, 2-ші Приморье окрутеріне жапсарлас жатқан болыстар енді.

Қырғыз Социалистік Кеңес республикасы істерін басқару үшін 12 Халық комиссариаттары құрылды, оның ішінде: Почта мен Телеграф басқармасы бар Ішкі істер Комиссариаты; Әділет; Ағарту; Денсаулық сақтау; Әлеуметтік  қамсыздандыру; Егіншілік; Азық-түлік; Қаржы Халық Комиссариаттары және т.б. Республиканың бүкіл территориясында РСФСР-дің қаржы және шаруашылық саясатының бірлігін сақтау мақсатымен Қырғыз Социалистік Кеңес Республикасының Азық-түлік, Қаржы, Жұмысшы-Шаруа Инспекциясы Халық Комиссариаттары, сондай-ақ Халық Шаруашылық Кеңесі және Почта мен Телеграф Басқармасы, Қырғыз Статистика Бюросы, Қырғыз Төтенше Комиссиясы, Еңбек Халық Комиссариаты мен Қатынас жолдар Халық Комиссариаты РСФСР-дің тиісті Халық Комиссариатттарына тікелей бағынатын болды.  Сыртқы істер мен сыртқы сауда бүтіндей РСФСР-дің Орталық органдарының қарамағында қалды. Қырғыз (Қазақ) АКСР-на қажетті барлық қаржымен, техникалық құралдарымен РСФСР қаржысынан жіберіліп отырды. Орта Азияны ұлттық-мемлекеттік тұрғыдан межелеу саясатының нәтижесінде, [[Қазалы уезі|Қазалы]], Ақмешіт, [[Түркістан уезі|Түркістан]], [[Әулиеата уезі|Әулиеата]] уездері, Самарқан облысындағы Жызақ уезінің бірнеше болысы, Алматы, [[Жаркент уезі|Жаркент]], Лепсі, [[Қапал уезі|Қапал]] уездері, [[Жетісу облысы]]ның Бішкек уезі (бір бөлігі) Қазақстанға  қарады.

1925 жылы 18 сәуірде өткен Кеңестердің бүкілқазақстандық V съезі «Қырғыз халқының тарихи дұрыс атауын қалпына келтіру үшін қырғыздар алдағы уақыттарда қазақтар деп аталсын» деген қаулы қабылдады. 1925 жылы 15 маусымда Бүкілодақтық Орталық Атқару Комитеті Қырғыз АКСР-ның атын Қазақ АКСР-і және Ақмешіттің атын [[Қызылорда]] деп өзгерту туралы қаулы қабылдады. Сонымен, Қазақ (Қырғыз) АКСР-ы бастапқыда Қырғыз  АКСР-ы деп құрылды, 1925 жылдың 15 маусымынан бастап Қазақ АКСР-ы деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bilim-all.kz/article/12713 |title=АКСР-ның құрылуына - 100 жыл|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақ АКСР-ы (1925-1936) ===
{{Толық мақала|Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы}}

Қазақ автономиялы кеңестік социалистік республикасы 1925 жылдың 15 маусымынан 1936 жылдың 5 желтоқсанына дейін өмір сүрді. Басында бұл автономия «Қырғыз» деп аталып, 1925 жылы ҚазАКСР орталық атқару комитетінің басшысы «қырғыз» сөзін «қазақ» атауымен алмастырып, бұдан былай Қазақ автономиялы кеңестік социалистік республикасы деген атауды пайдалануға енгізді.

1920-24 жылдар аралығында Қаз АКСР орталығы [[Орынбор]]дан [[Қызылорда]]ға көшіріліп, кейін 1927 жылдан бастап [[Алматы]] қаласына ауыстырылды. 
[[Сурет:Казахстан-1930.png|thumb|оңға|400px|Қазақ АКСР-ы округтері]]
Еуразия кеңістігінің біраз бөлігін алып жатқан қазақ жерін алу үшін патша үкіметі екі ғасырға жуық күресті. 1919 жылдың 10 шілдесінде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] Қазақ өлкесін басқару жөніндегі революциялық Комитет туралы Декретке қол қойды. Онда Қазақ революциялық комитеті өлкенің ең жоғары әскери-азаматтық басқармасы ретінде құрылатыны айтылды. Декретте оның мақсаттары мен міндеттері – контрреволюция мен интервенцияға қарсы күресу, өлкеде мемлекеттік, шаруашылық және мәдени құрылыс үшін жағдай жасау, Қазақстанда Кеңестердің Құрылтай съезін әзірлеу белгіленеді. Революциялық комитеттің қарауына Астрахан губерниясының қазақтар тұратын өңірлері мен Орал, Торғай, Ақмола, Семей облыстары кірді. Қазақ Акср орталық атқару комитетінің алғашқы төрағасы - [[Сейітқали Меңдешұлы Меңдешев|С.Меңдешев]] болды.

Қазақ ревкомының басшысы болып, ұлты поляк, кеңестік тұңғыш комиссар [[Станислав Станиславович Пестковский|С.Пестковский]] тағайындалды. Ревком құрамына В.Лукашев, [[Әліби Тоқжанұлы Жанкелдин|Ә.Жангелдин]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А.Байтұрсынұлы]], [[Тұнғашин Мұхамедияр Хангерейұлы|М.Тұнғаншин]], [[Сейітқали Меңдешұлы Меңдешев|С.Меңдешев]], Б.Қаратаев енді. Кейін оның құрамына А.Авдеев, Ә.Әйтиев, Ә.Әлібеков, С.Арғыншиев, Х.Ғаббасов, Т.Седельников, С.Сейфуллин, В.Радус-Зенькович тартылды.

1920 жылдың 4 қазанында Орынбор қаласында Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы Кеңестерінің съезі өтті. Съезде РКФСР құрамындағы Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы жарияланып, Қазақ халқының ұлттық мемлекетінің шаңырағы қайта көтерілді. Республиканың құрамына Қарақалпақстан да кірген болатын.

ҚазАКСР-нің конституциялық жолмен құрылғандығы «Декларация» республиканың экономикасы, мәдени шаруашылығы ілгері басатындығы айтылды. Қазақтың кеңістік ұлттық мемлекетінің орасан зор маңызы болды. Қазақ халқы ғасырлар бойы арманының орындалуы, отаршылыққа қарсы күрестің нәтижесі ұлттық қайта өрлеу жолындағы алғашқы қадам деп қабылданды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://world-nan.kz/kz/blogs/formirovanie-territorii-kazakhskoyi-assr|title=Қазақ АКСР-ның құрылуы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

Қазақ АКСР құрамына Ақмола, Семей, Торғай, Орал облыстары және [[Күнгей Каспий облысы|Каспий облысы]] мен Астрахань губерниясының қазақтар тұратын аудандары енді. Астанасы Орынбор қаласы (1920-1924) болып белгіленді. 1920 жылы 4-12 қазанда Орынборда Қазақ АКСР Кеңестерінің Құрылтай съезі өтті. Оған 273 делегат қатынасты. 1921 жылы соғыс коммунизм саясатының орнына жаңа экономикалық саясат енгізілді. 1921-1922 жылдары жер-су реформалары жүргізіліп, 470 мың гектардан аса жер қазақ шаруаларына қайтарылды. 1924 жылы 5-10 қаңтар аралығында өткен Қазақ АКСР Кеңестерінің 4-съезінде республика конституциясының жобасы талқыланды. Кеңестік Орта Азия республикаларының ұлттық-межелеу нәтижесінде Жетісу және Сырдария облыстарының  қазақ аудандары Қазақ АКСР-ге қосылды. Патша әкімшілігі кіргізген «киргиз» деген атау 1925 жылы сәуірде жойылып, қазақтар өзінің тарихи атауын қайтарып алды. 1924 жылы ел астанасы Орынбордан Қызылордаға көшіріліп, Орынбор губерниясы РКФСР-ге өтті.
[[Сурет:Kazak 1920.jpg|солға|200px]]  [[Сурет:Coat of Arms of the Kazakh ASSR (1927-1937).gif|оңға|200px]]
Жаңа әкімшілік бөлік бойынша Қазақ АКСР  құрамына Ақмола, Ақтөбе, Жетісу, Семей, Орал (құрамына Бөкей облысы уезд дәрежесінде кірді) облыстарынан  және республика Үкіметке тікелей бағынатын [[Қостанай округі]] мен [[Адай уезі]], сондай-ақ, Қарақалпақ автономиясы облысқа кірді. 1928 жылы [[Қосшы Одағы|Қосшы одақтары]] нығайтылып, 300-ден астам ұжымшар, 5 кеңшар құрылды, губерниялар мен уездер таратылып, округтер мен аудандар құрылды.

1929 жылы 13 округ ([[Адай округы|Адай]], [[Ақмола округі|Ақмола]], [[Ақтөбе округі|Ақтөбе]], [[Алматы округі|Алматы]], [[Гурьев округі|Гурьев]] (қазіргі Атырау), [[Қарқаралы округі|Қарқаралы]], [[Қызылорда округі|Қызылорда]], [[Қостанай округі|Қостанай]], Кереку, Қызылжар, [[Семей округі|Семей]], [[Сырдария округі|Сырдария]], [[Орал округі|Орал]]) құрылды. 1929 жылы мамырда ел астанасы [[Алматы]]ға көшірілді.

1929 жылы жаппай ұжымшарға бірігу қозғалысы басталды. Ол байлар мен кулактарды тап ретінде жою, кеңестік озбырлық тұтатқан көтерілістерді қарулы күшпен басу және көшпелі халықты отырықшыландыру науқандарымен қатар жүргізілді.  1928-1937 жылдары республикада 1-2 бесжылдық жоспарлары бойынша 200-ге жуық ірі өндіріс орындары салына бастады. Олардың ішіндегі ірілері [[Шымкент қорғасын зауыты|Шымкент қорғасын]], Балқаш мыс қорыту зауыттары болды.

КСРО-дағы 3-көмір бассейні атанған Қарағанды және Алтайдағы кен орындары тез дамыды. Жедел түрде [[Түрксіб]] темір жолы іске қосылды. 1932 жылы бұрынғы округтер таратылып, орнына 6 облыс (Алматы, Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан) құрылды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://shygharma.info/aza-aksr-ni-rylu-tarihy/|title=Қазақ АКСР-нің құрылу тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

1936 жылы 5 желтоқсанда КСРО-ның жаңа конституциясы бойынша Қазақ АКСР-ы одақтас республикаға айналды.

=== Қазақ КСР-ы (1936-1991) ===
{{Толық мақала|Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы}}

'''Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы (ҚКСР)''' — 1936–91 ж. КСРО құрамында болған одақтас республика. 
1936 ж. жаңадан қабылданған КСРО Конституциясына сәйкес РКФСР құрамынан шығып, жеке одақтас республикаға айналды. 1937 ж. наурызда республика Кеңестерінің төтенше 10-съезі өтіп, ҚКСР конституциясы қабылданды. ҚКСР-нің мемлекеттік өкіметі – Жоғарғы Кеңес пен республика үкіметі – ХКК құрылды. Республиканың әнұраны, елтаңбасы, мемлекеттік туы бекітілді. 1937 ж. маусымда өткен съезінде өлкелік партия ұйымы Қазақстан коммунистік партиясы (ҚКП) болып қайта құрылды. Бұрынғы 6 облысқа қосымша жаңадан [[Қостанай облысы|Қостанай]], [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]] (1936), [[Атырау облысы|Гурьев]], [[Қызылорда облысы|Қызылорда]], [[Павлодар облысы|Павлодар]] (1938), [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]], [[Ақмола облысы|Ақмола]] (1939) облыстары қосылды. 
[[Сурет:Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg|thumb|солға|200px|Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының байрағы]] [[Сурет:Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg|thumb|оңға|200px|Қазақ КСР елтаңбасы.]]
1937 – 38 ж. елде жаппай қуғындау науқаны жүргізілді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс|2-дүниежүзілік соғыс]] жылдарында (1941 – 45) Қазақстанда ондаған әскери құрамалар жасақталып, 1 млн-нан астам адам соғысқа қатысты. Соғыс жылдары ҚКСР өнеркәсібі КСРО-ның батыс аудандарынан көшіріліп әкелінген кәсіпорындардың есебінен едәуір ұлғайды. 142 кәсіпорын қысқа мерзім ішінде іске қосылды. Кәсіпорындардың жұмысшылары мен қызметкерлерінен басқа 1 млн-нан астам адам ҚКСР-на орналастырылды. Олардың ішінде [[депортация]]ға ұшыраған халықтар да болды. ҚКСР-ның ауыл шаруашылығы майдан мен тылды азық-түлікпен қамтамасыз етті. Ер-азаматтардың майданға кетуіне байланысты ауыл шаруашылығында негізгі жұмысты әйелдер атқарды. 1944 ж. жаңадан [[Көкшетау облысы|Көкшетау]], [[Талдықорған облысы|Талдықорған]] облыстары ашылды. Соғыстан кейінгі жылдары ҚКСР-да экономика мен мәдениетті көтеру шаралары іске аса бастады. ҚКСР соғыс кезінде жаудан босатылған 12 қала мен 45 ауданды өз қамқорлығына алып, оларға арнаулы мамандар аттандырып, құрал-саймандар, азық-түлік, киім-кешек тиелген эшелондар жөнелтті.

1946 ж. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясы]] ашылды. 40 – 50 ж. бас кезінде кеңестік цензура қоғамның дамуын қатаң бақылауға алды. Орталықта “Ленинград ісі”, “Дәрігерлер ісі”, ҚКСР-де қолдан жасалған “Бекмаханов ісі” бойынша бір топ жетекші ғалымдар қудаланды. И.В.Сталин өлгеннен кейін 1953 – 54 ж. жоғарғы билікте өзара айтыс өрістеді. Қазақстанда Орталықтың шешімімен ҚКП-ның 1-хатшысы [[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов|Ж.Шаяхметов]] орнынан алынып, П.К.Понамаренко жіберілді. 1954 ж. орталықтың шешімімен [[Тың игеру|тың және тыңайған жерлерді игеру]] басталды. [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Украина]], [[Беларусь]], т.б. республикалардан тың игеруге 640 мың адам келді. Егістік көлемі 27 млн. га-дан асып, 1950 жылмен салыстырғанда 2,5 есе артты. Тың игерумен бірге өнеркәсіп те қауырт дамыды. 200-ден аса ірі өнеркәсіп орындары ашылды. Мойынты – Шу (438 км), Ақмола – Павлодар (428 км), Өскемен – Зырян (171 км) темір жолдары салынды. Халықтың тұрмысы мен мәдениеті көтеріліп, 1958 ж. желтоқсанда Мәскеуде қазақ өнері мен әдебиетінің онкүндігі өтті. Тың және тыңайған жерлерді игеруден қазақ халқы экономикалық, әлеуметтік, мәдени зардаптар да шекті. Жергілікті халықтың үлес салм. 29%-ға дейін азайды. Қазақ ауылдары шалғайда оқшауланып, мектептері жабылып қалды. Есепсіз көп жыртудың салдарынан жер [[эрозия]]сы пайда болды, мал жайылымына пайдаланылатын жерлер тарылды. 
[[Сурет:Kazakh SSR in the Soviet Union.svg|thumb|оңға|300px|Кеңес Одағындағы Қазақ КСР картасы.]]
1960-жылдардан бастап экономикаға ғылыми-техникалық прогрестік жетістіктері кең көлемде енгізіле бастады. ҚКСР-дің жетекші кәсіпорындары соңғы технологиямен жарақтанып, дүние жүзіндегі таңдаулы мекемелер дәрежесіне жетті. Автоматика, телемеханика, электронды есептеу техникалары енгізілді. Автопарктер едәуір өсті әрі жаңарып отырды. Бірақ, экономика өндіріс алаңдарын кеңейту, жаңа шикізат көздерін тарту, кадрлар санын көбейту есебінен дамып, өнеркәсіптің шығарушы және өңдеуші салалары арасында сәйкессіздік ұлғая түсті.

1970 ж. республикада әкімшілік өзгерістер болып, жаңадан [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай]], [[Маңғыстау облысы|Маңғышлақ]], [[Жезқазған облысы|Жезқазған]] облыстары құрылып, облыстар саны 19-ға жетті. 70 – 80 ж. ҚКСР аграрлы-өнеркәсіпті республикаға айналды. Экономиканың жалпы көрсеткіші жағынан республика одақта 3-орынға (РКСФР мен УКСР-дан кейін) көтерілді. [[Түсті металлургия]] (мыс, никель, боксит, қорғасын, мырыш, т.б. сирек кездесетін металдар қорыту), көмір, химия, жеңіл (жүн, былғары өндіру), тамақ (ет, балық, май өндіру, тұз өндіру) өнеркәсіптері және астық пен мал шаруашылығы бойынша ҚКСР одақтағы жетекші республикаға айналды. Дегенмен, КСРО-ны құрайтын, толық тең құқылы 15 республиканың қатарында саналғанымен, ҚКСР үкіметінің билігі шектеулі болды. Көптеген аса маңызды өндіріс орындары Мәскеуге тікелей бағынды. Ел басшылары шетке тікелей өзі шыға алмады. Қарулы Күштер орталықтың қолында болды. Кеңес қоғамында кеңінен орын алған келеңсіз құбылыстар (теңгермешілік, көз бояушылық, жеке адамдарды көтермелеу, т.б.) ҚКСР-да да кеңінен орын алды. Оған орталықтың жергілікті халықпен есептеспей, республика басшылығын өзі тағайындауы қосылды.

1986 ж. 16 желтоқсанда СОКП ОК-і Қазақстан компартиясын ұзақ жылдар басқарған [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Д.А.Қонаевты]] орнынан алып, орнына республикада бұрын болмаған [[Геннадий Васильевич Колбин|Г.В.Колбин]] жіберілді. Нәтижесінде, Алматыда студент және жұмысшы жастардың бас көтеруі болды. Экономикадағы келеңсіздіктер, одақтас республикалардың орталыққа ашық наразылығының күшеюі Кеңестер одағының тарауына алып келді. 1991 ж. КСРО тарады да, ҚКСР тәуелсіз республикаға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://el.kz/news/archive/aza-_ke-estik_sotsialistik_respublikasy_-ksr/|title=Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Елдің жаңа тарихы ==
=== Қазақстан Республикасы (1991 ж. бері) ===
{{Толық мақала|Қазақстан}}

'''Қазақстан Республикасы''' — [[Басқарудың президенттiк түрi|президенттік басқару]] нысанындағы [[Унитарлы мемлекет|біртұтас мемлекет]]. 
Қазақстан тәуелсіздігін 1991 жылы 16 желтоқсанда алды. Ел астанасы – [[Астана]] қаласы. Мемлекеттік тілі – [[қазақ тілі]]. [[Орыс тілі]] ұлтаралық қарым-қатынас тілі мәртебесіне ие. Ақша бірлігі – [[Қазақстан теңгесі|теңге]].

Қазақстан Республикасының Президенті – мемлекеттің басшысы, оның ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын, сонымен қатар, ел ішінде және халықаралық қатынастарда Қазақстанның атынан өкілдік ететін мемлекеттің ең жоғары лауазымды тұлғасы. Президент – халық пен мемлекеттік билік бірлігінің, Конституцияның мызғымастығының, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының  нышаны және кепілі.
[[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|thumb|оңға|220px|Қазақстан Республикасының туы]]   [[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|thumb|солға|200px|Қазақстан елтаңбасы]]
[[Үкімет]] Қазақстан Республикасының атқарушылық билігін жүзеге асырады, атқарушы органдар жүйесін басқарады және олардың қызметіне жетекшілік жасайды.

Заң шығару қызметін тұрақты негізде жұмыс жасайтын екі палатадан – [[Сенат]]тан және [[Мәжіліс]]тен тұратын [[Қазақстан Республикасының Парламенті]] жүзеге асырады. Сенатты конституциялық заңда белгіленген тәртіппен әр облыстан, республикалық маңызы бар қаладан және Қазақстан Республикасының астанасынан екі адамнан өкілдік ететін [[депутат]]тар құрайды. Сенатта ұлттық-мәдени және қоғамның өзге де елеулі мүдделерінің қамтамасыз етілуі қажеттігі ескеріліп, он бес депутатты Президент тағайындайды.

Мәжіліс конституциялық заңда белгіленген тәртіппен сайланатын жүз жеті депутаттан құралады. Мәжілістің тоғыз депутатын [[Қазақстан халқы Ассамблеясы]] сайлайды. Сенат депутаттарының өкілеттілік мерзімі – алты жыл, Мәжіліс депутаттарының өкілеттілік мерзімі – бес жыл.

Әкімшілік-аумақтық құрылымы бойынша ел 14 облыстан және республикалық маңызы бар 3 қаладан тұрады.

Қазақстан халқының саны 18,87 миллион адамнан асады. 2020 жылдың басында қоғамның этникалық құрамы төмендегідей болды: [[қазақтар]] - 68,51%, [[орыстар]] - 18,85%, [[өзбектер]] - 3,25%, [[ұйғырлар]] - 1,47%, [[украиндар]] - 1,42%, [[татарлар]] - 1,08%, [[немістер]] - 0,95%, өзге ұлттар - 4,47%.

2 млн.724,9 мың шаршы шақырым аумақты алып жатқан Қазақстан әлем елдері арасында жерінің көлемі бойынша тоғызыншы орында. Солтүстігі мен батысында еліміз [[Ресей]]мен – 7 591 шақырым (әлемде құрғақтағы ең ұзын үзіліссіз шекара), шығысында [[Қытай]]мен – 1 783 шақырым, оңтүстігінде [[Қырғызстан]]мен – 1 242 шақырым, [[Өзбекстан]]мен – 2 351 шақырым және [[Түркіменстан]]мен – 426 шақырым шекара арқылы шектеседі. Құрғақтағы шекарасының жалпы ұзындығы – 13 200 шақырым.
[[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev (2019-11-07) 01.jpg|thumb|оңға|150px|президент Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Сурет:Nursultan Nazarbayev 27092007.jpg|thumb|солға|150px|1-президент, елбасы Нұрсұлтан Назарбаев]]
Қазақстан – әлемдік мұхитпен тікелей жалғаспайтын әлемдегі ең ірі ел. Ел аумағының ауқымды бөлігін – 44%-ын [[шөл]]дер және 14%-ын [[шөлейт]]ті жерлер алып жатыр.  [[Дала]]лық жерлер Қазақстан аумағының 26%-ын, орман-тоғайлар 5,5%-ын құрайды. Қазақстанда 8,5 мың [[өзен]] бар. Каспий акваториясының солтүстік-шығыс бөлігі республика шегіне кіреді. [[Арал теңізі]] [[Қазақстан]] мен [[Өзбекстан]] арасында бөлінген. Қазақстанда  үлкен және шағын 48 мың [[көл]] бар. Оның ең ірілері – Арал теңізі, [[Балқаш]], [[Зайсан]] және [[Алакөл]]. Мұхиттардан алыстығына байланысты елдің ауа райы күрт континентальды болып келеді.

Еліміздің минералдық-шикізаттық базасы 5000-нан астам кен орнынан құралады, олардың болжамды құны ондаған триллион АҚШ долларына бағаланады. Республика әлемде [[мырыш]], [[вольфрам]] және бариттің барланған қоры бойынша – бірінші орын, [[күміс]], [[қорғасын]] және [[хромит]] қоры бойынша – екінші, [[мыс]] және флюорит бойынша – үшінші, [[молибден]]нен – төртінші, [[алтын]] қоры жөнінен  алтыншы орын алады.

Сонымен қатар, Қазақстан батыс облыстарда шоғырланған [[мұнай]] мен [[газ]]дың айтарлықтай мол (анықталған мұнай қоры жөнінен әлемде 9-орында тұр) қорына ие. Сонымен қатар, республикамыз [[көмір]] қоры бойынша 8- орында және [[уран]] қоры бойынша 2-орында.

Қазақстан әлемдегі ең жетекші астық экспорттаушылар ондығына кіреді және ұн экспорттаудан да көш бастаушылардың бірі саналады. Егін шаруашылығы солтүстікте дамыған – егістіктің 70 %-ы [[бидай]], [[арпа]], [[тары]] сияқты дәнді және техникалық дақылдарға тиесілі. Елдің оңтүстігінде күріш, мақта, темекі өсіріледі. Сонымен қатар, Қазақстан өзінің бауларымен, жүзімдіктерімен және бақша өнімдерімен де мәлім. Ауыл шаруашылығының жетекші саласы [[мал шаруашылығы]] болып саналады

Тәуелсіздік алған 1991 жылдан бері жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімі (ІЖӨ) 20 есеге – 700 АҚШ долларынан 14 мың долларға дейін өсті. Британдық мамандардың бағалауынша, XXI ғасырдың алғашқы онжылдығындағы ең қарқынды 25 дамушы экономика арасынан Қазақстан тек Қытай мен Катарды ғана алға салып, 3-орын алады. Бүкіләлемдік банктің жіктемесіне сәйкес, республикамыз табыс деңгейі орташадан жоғары елдер тобына енді.

Тәуелсіздік жылдары Қазақстанға 200 млрд. доллар шетел [[инвестиция]]сы тартылды, бұл – Орталық Азияға салынған инвестицияның 70% мөлшері. Елдің алтын-валюта резерві 2015 жылғы маусым айының басында 98 миллиард АҚШ долларын құрады, соның 69 миллиард доллардан астамы Ұлттық қорға тиесілі.

Бизнес жүргізу шарттары бойынша Бүкіләлемдік банк рейтингінде Қазақстан 2014 жылы 50-орынды иеленді. Ал Менеджментті дамытудың  халықаралық институтының (IMD) жаһандық бәсекеге қабілеттілік рейтингінде республикамыз 2015 жылы [[Испания]], [[Түркия]], [[Италия]] және өзге де көптеген елдердің алдына шығып, 34-орынға табан тіреді.
[[Сурет:Kazakh Parliament Astana.jpg|thumb|оңға|200px|Қазақстан парламенті]] 
Экспортталатын басты тауарлар – кен өндіру, отын-энергетика, металлургия және химия өнеркәсіптерінің, сондай-ақ астық индустриясының өнімдері. Республиканың сауда саласындағы негізгі серіктестері – [[Ресей]], [[Қытай]], Еуропа және ТМД мемлекеттері.

Экономиканы әртараптандыру үшін елде индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы табысты жүзеге асырылуда. Осы бағдарламаға сәйкес, бүкіл ел бойынша бұрынғы кәсіпорындар мен  өндіріс орындары жаңғыртылып, жаңалары ашылуда.

Қазақстан елдің құрлықтағы басты байланыстырушы буын ретіндегі тарихи рөлін жаңғыртып, оны өңірдің аса ірі іскерлік және транзиттік хабына – Еуропа мен Азия арасындағы өзіндік көпірге айналдыруға тиіс «Жаңа Жібек жолы» атты ауқымды жобаны жүзеге асыруда, ол 2020 жылға қарай республика арқылы өтетін транзиттік жүк ағыны 2 есе дерлік өсуі тиіс.

Мемлекет басшысы 2014 жылы «Нұрлы жол» ауқымды инфрақұрылымдық құрылыс бағдарламасын жариялады. Ол Қазақстанның өңірлерін күре жолдармен байланыстырып, логистикалық, әлеуметтік және индустриялық инфрақұрылымдарды жаңғыртуға бағытталған.

Қазақстан «Ұлт жоспары – 100 нақты қадамды» жүзеге асыруға кірісті. Бұл жұмыстар Бес халықтық реформаны – кәсіби мемлекеттік аппарат қалыптастыру, заң үстемдігін, индустрияландыру мен  экономикалық өсімді, біртектілік пен бірлікті, есеп беруші мемлекет құруды қамтамасыз ету ісін жүзеге асыру мақсатында түбегейлі өзгерістерді қарастырады.

Елді ауқымды әлеуметтік жаңғырту жүзеге асырылып, жаңа мектептер, кәсіптік колледждер мен университеттер салынуда. Заманауи медициналық клиникалар мен ауруханалар ашылып, халықты әлеуметтік қолдау жүйесі жетілдірілуде.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/republic_of_kazakhstan/kazakhstan|title=Қазақстан Республикасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-05-28|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тағы да қараңыз: ==
* [[Сақтардың бейнелеу өнері]]
* [[Сақтардың қолөнері]]
* [[Қаңлылардың шаруашылығы, саудасы мен қолөнері]]
* [[Қаңлы руы]]
* [[Үйсіндердің материалдық мәдениеті]]
* [[Үйсіндердің қолөнері]]
* [[Үйсіндердің көрші халықтармен қарым-қатынасы]]
* [[Үйсіндердегі жерлеу салты]]
* [[Ғұндар өркениеті]]
* [[Хазар ескерткіштері]]
* [[Қимақтар Қазақстан аумағында]]
* [[Қимақтардан қазақтарға дейін (VІІІ ғ. ортасы – ХVІІІ ғ. бірінші жартысы).(Павлодар облысында)|Қимақтардан қазақтарға дейін]]
* [[Оғыздардың саяси бірлестігі]]
* [[Қарахандықтардың өкімет ұйымы]]
* [[Қарахандықтардың жер иеленуі. Иқта]]
* [[Қарлұқтардың, Оғыздардың, Қимақтардың шаруашылығы]]
* [[Қарақытайлар Жетісуда]]
* [[Найман және керей ұлыстары]]
* [[Моңғол империясының билеушілерінің тізімі]]
* [[Моңғол империясындағы күнделікті өмір]]
* [[Моңғол шапқыншылығы]]
* [[Шағатай хан]]
* [[Үгедей хан]]
* [[Ноғай ордасы]]
* [[Моғолстан]]
* [[Қазақ хандығының құрылуы]]
* [[Қазақ хандығының қалыптасуы мен нығаюы]]
* [[Қазақ хандығындағы 1-азаматтық соғыс]]
* [[Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы]]
* [[Бөкей хандығының құрылуы]]
* [[Бөкей ордасындағы ұлт-азаттық көтеріліс (1836-1837)]]
* [[Бөкей губерниясы]]
* [[Бөкей ордасындағы мектеп]]
* [[Бөкей әулеті]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақ хандығы]]
[[Санат:Қазақ мемлекеті]]</text>
      <sha1>h7qr4qa4h7ukvyadtn2nctn7wcbsw3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Осман империясының әкімшілік бөлінісі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>670609</id>
    <revision>
      <id>3620953</id>
      <parentid>3084229</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:33:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бастапқы ұйымдастыру */</comment>
      <origin>3620953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11585" sha1="8ny768pt4ghlzbowq6x7lrikr2s5pa7" xml:space="preserve">'''Осман империясының әкімшілік бөлінісі''' азаматтық атқарушы атқарымдары бар әскери басқаруға негізделген. Бұл жүйеден тыс вассалдық қатынастар болды.

Империя тарихында әкімшілік құрылым мен басқарманың екі дәуірі бар: біріншісі — Османлы мемлекетінің құрылуымен пайда болған бастапқы ұйымдастыру, екіншісі — кең көлемді әкімшілік реформалар мен 1864 жылы үкіметтің еуропалануынан кейін.

== Бастапқы ұйымдастыру ==
Османлы империясы кеңею кезінде көптеген түркі мемлекеттерді — [[Анатолы бейліктері|бейліктерді]] басып алды.

Бейліктердің негізінде жас империяның әкімшілік жүйесінің құрылысы басталды. Империя бейліктерге бөлінді; әрбір бейлікте бей билік жүргізді, олар өз кезегінде түрік [[Сұлтан|сұлтанының]] вассалы болды.

Сонымен қатар, империяда сұлтан ұлдарына сеніп тапсырылған [[Санжақ|санжақтар]], жерлер болды. Бірақ санджақтарды тікелей басқаруды сұлтанның ұлдары емес, әкімдер жүргізді, олар «санжақ» («сұлтаннан» дегенді білдіреді) арнайы стандартқа ие болды.

Империя Еуропаға кеңейіп, әкімшіліктің қосымша, аралық деңгейлерін талап етті. Сұлтан [[I Мұрат]] (1359-1389) кезінде [[Беклербек|бейлербей]] немесе генерал-губернатор империяның еуропалық бөлігі [[Румелия|Румелияны]] басқару үшін тағайындалды. Көп ұзамай бейлербей де сол кезде түрік сұлтанының тікелей бақылауында болған Амасияның төңірегін қоспағанда, Анадолы үшін де құрылды.

== Бірінші ретті әкімшілік бөліністер ==
=== 1299-1609 жылғы уәлаяттар ===
XIV ғасырдың ортасынан XVI ғасырдың соңына дейін [[Қараманоғлылар|Қараманға]] бір ғана бейлербей орнатылды.
=== 1609 жылға дейін жоғалып кеткен уәлаяттар ===
* '''Абхазия''' ''(Abhaz)'' (1578-?) (Сохумқала (Sohumkale) немесе Гурзистан (Грузия; Gurcistan) деп те аталады және оған Мигрелия мен Имеретия кіреді; номиналды бақылауда).
* '''Ахишка''' (шам. 1603-?)
* '''Валахия''' (тек 1595 ғана)
* '''Гори''' (1588—1600) (мүмкін, 1586 жылдан кейін Тифлис уәлаятымен алмастырылды)
* '''Гәнжа''' (Gence) (1588—1604)
* '''Демирқапы''' (1578—1607) (Дағыстан (Dağıstan) деп те аталды)
* '''Туманис''' (Tumanis) (1584-?) (мүмкін, 1586 жылдан кейін Тифлис уәлаятымен алмастырылды)
* '''Жанық''' (Yanık) (1594—1598)
* '''Забид''' (1567—1569) (Йеменмен біріктірілді)
* '''Кахети''' (шам. 1578—1605)
* '''Лазистан''' (шам. 1574-?)
* '''Лори''' (шам. 1584-?) (мүмкін, 1586 жылдан кейін Тифлис уәлаятымен алмастырылды)
* '''Молдавия''' (тек 1595-1596 ғана; кейінірек Молдавия — империяның автономды ұлысы)
* '''Нахшыван''' (шам. 1603, заменён Ереванским вилаятом)
* '''Сана''' (San’a) (1567—1569) (Йеменнің құрамына қосылды)
* '''Сөгөт''' (шам. 1596)
* '''Тебриз''' (Tebriz) (1585—1603)
* '''Тифлис''' (Tiflis) (1578—1607)
* '''Ширван''' (Şirvan) (1578—1605)

== 1609 жылғы уәлаяттар ==
XVI ғасырда [[I Сәлім|І Сәлім]] мен [[I Сүлеймен]] сұлтандардың жаулап алуы әкімшілік бірліктердің санын көбейтуді талап етті. XVI ғасырдың соңына қарай уәлаяттар саны 42-ге жетті.

{| class=wikitable
!width=&quot;10%&quot;|Уәлаяттың атауы
!width=&quot;15%&quot;|Османлы және қазіргі түрік тіліндегі түпнұсқа атауы
!width=&quot;5%&quot;|Құрылған жылы
!width=&quot;15%&quot;|Алып жатқан жері
!width=&quot;55%&quot;|Ескертпе
|-
|[[Һабеш (Осман уәлаяты)|Һабеш]]
|Habeş
|шам. 1554
|[[Сауд Арабиясы]], [[Судан]], [[Эритрея]], [[Сомали]]
|Уәлаят Қызыл теңізді түгел қамтыды. «Мекке мен Медина» деп те аталды.
|-
|[[Адана (уәлаят)|Адана]]
|'''آضنه''' ''Ażana'' (Adana)
|шам. 1608
|[[Түркия]]
|
|-
|[[Һалеб (уәлаят)|Һалеб]]
|'''حلب''' ''Ḥaleb'' (Halep)
|шам. 1516—1521
|[[Сирия]], [[Түркия]]
|
|-
|[[Алжир (Осман уәлаяты)|Алжир]]
|'''جزاير غرب''' ''Cezâyîr-i Ġarb'' (Cezayir Garp)
|1519
|[[Алжир]]
|
|-
|[[Анатолы (Осман уәлаяты)|Анатолы]]
|Anadolu
|шам. 1365
|[[Түркия]]
|
|-
|[[Ракка (уәлаят)|Ракка]]
|Rakka
|шам. 1500-х
|[[Ирак]], [[Сирия]], [[Түркия]]
|[[Шанлыурфа|Урфа]] деп те аталды
|-
|[[Бағдат (Осман уәлаяты)|Бағдат]]
|'''بغداد''' ''Baġdâd'' (Bağdat)
|1535
|[[Ирак]]
|
|-
|[[Басра (Осман уәлаяты)|Басра]]
|'''بصره''' ''Baṣra'' (Basra)
|шам. 1552
|[[Ирак]], [[Кувейт]]
|
|-
|[[Босния (Осман уәлаяты)|Босния]]
|Bosna
| 1520-жылдары
|[[Босния және Герцеговина]], [[Сербия]], [[Хорватия]], [[Черногория]]
|
|-
|[[Будын (Осман уәлаяты)|Будын]]
|Budin
|1541
|[[Мажарстан]], [[Сербия]], [[Хорватия]]
|
|-
|[[Ван (Осман уәлаяты)|Ван]]
|Van
|1548
|[[Түркия]]
|
|-
|[[Диярбақыр (Осман уәлаяты)|Диярбақыр]]
|'''دياربكر''' ''Diyârbekir'' (Diyarbakır)
|1515
|[[Түркия]], [[Ирак]]
|
|-
|[[Мысыр (Осман уәлаяты)|Мысыр]]
|'''مصر''' ''Mıṣır'' (Mısır)
|1517
|[[Мысыр]], [[Израиль]], [[Иордания]], [[Сауд Арабиясы]]
|
|-
|[[Йемен (уәлаят)|Йемен]]
|Yemen
|1517-18, 1539
|[[Йемен]], [[Сауд Арабиясы]]
|
|-
|[[Кефе (Осман уәлаяты)|Кефе]] (Феодосия)
|Kefe
|шам. 1581
|[[Украина]], [[Ресей]]
|
|-
|[[Каниже (Осман уәлаяты)|Каниже]]
|Kanije
|1600
|[[Мажарстан]], [[Хорватия]]
|
|-
|[[Қараман (Осман уәлаяты)|Қараман]]
|Karaman
|1470
|[[Түркия]]
|
|-
|[[Қарс (Осман уәлаяты)|Қарс]]
|Kars
|1579
|[[Түркия]]
|1845 жылы Ерзуруммен біріктірілді.
|-
|[[Кибрис (Осман уәлаяты)|Кибрис]]
|'''قبرص''' ''Ḳıbrıṣ'' (Kıbrıs)
|1571
|[[Кипр (арал)|Кипр]], [[Түркия]]
|шам. 1660-1703 жылдары және 1784 жылы Эгей уәлаятының бөлігі.
|-
|[[Лахса (уәлаят)|Лахса]]
|Lahsa
|шам. 1579
|[[Сауд Арабиясы]], [[Кувейт]], [[Катар]]
|Тікелей сирек басқарылды
|-
|[[Мараш (Осман уәлаяты)|Мараш]]
|Maraş, Dulkadır
|шам. 1522
|[[Түркия]]
|
|-
|[[Мусул (Осман уәлаяты)|Мусул]]
|Musul
|1500-жылдары
|[[Ирак]]
|
|-
|[[Румелия (Осман уәлаяты)|Румелия]]
|Rumeli
|шам. 1365
|[[Болгария]], [[Грекия]], [[Солтүстік Македония|Македония]], [[Албания]], [[Сербия]], [[Черногория]], [[Түркия]]
|Османлы империясының еуропалық иеліктерінде орналасқан
|-
|[[Шылдыр (уәлаят)|Шылдыр]]
|Çıldır
|шам. 1579
|[[Грузия]], [[Түркия]]
|Басқаша атауы — [[Мешхети]].
|-
|[[Силистрия (Осман уәлаяты)|Силистрия]]
|Silistre
|шам. 1599
|[[Болгария]], [[Румыния]], [[Молдова]], [[Украина]]
|Оған Очаков бекінісі кірді; уәлаяттың алғашқы бейлебегі Қырым ханы болды.
|-
|[[Сивас (Осман уәлаяты)|Сивас]]
|Sivas
|1500-жылдары
|[[Түркия]]
|
|-
|[[Сирия (уәлаят)|Сирия]]
|Şam
|1516-17
|[[Сирия]], [[Ливан]], [[Израиль]], [[Палестина]], [[Иордания]], Түркия мен Ирактың бір бөлігі.
|
|-
|[[Темешуар (уәлаят)|Темешуар]]
|Tımışvar
|1552
|[[Румыния]], [[Сербия]], [[Мажарстан]]
|
|-
|[[Трабзон (Осман уәлаяты)|Трабзон]], [[Лазистан]]
|Trabzon
|1500-жылдары
|[[Грузия]], [[Түркия]]
|Сондай-ақ Трапезонт уәлаяты деп те аталды
|-
|[[Триполи (Осман уәлаяты)|Триполи]] (Шығыстағы Триполи)
|Trablus-ı Şam (Trablusşam)
|шам. 1570-х
|[[Ливан]], [[Сирия]]
|
|-
|[[Триполитания (Осман уәлаяты)|Триполитания]] (Батыстағы Триполи)
|Trablus-ı Garb (Trablusgarp)
|1551
|[[Ливия]]
|
|-
|[[Тунис (уәлаят)|Тунис]]
|Tunus
|1574
|[[Тунис]]
|
|-
|[[Шеһризор (Осман уәлаяты)|Шеһризор]]
|Şehrizor
|1500-жылдары
|[[Ирак]], [[Иран]]
|Сондай-ақ Шеризор немесе [[Керкүт]] деген атаулармен де танымал.
|-
|[[Эгей аралдары (Осман уәлаяты)|Эгей аралдары]]
|Cezayir
|1500-е
|[[Грекия]]
|Каптан паша аймағы (флот командирі); Теңізі деп те аталды, кейінірек Жезайыр-и Бахр-и Сефит
|-
|[[Егир (Осман уәлаяты)|Егир]]
|'''اكر''' ''Egir'' (Eğri)
|1596
|[[Мажарстан]], [[Словакия]]
|
|-
|[[Ерзурум (Осман уәлаяты)|Ерзурум]]
|Erzurum
|шам. 1514—1534
|[[Түркия]]
|
|-
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[Санжақ]]
* [[Осман империясы]]
* [[Осман империясы иеліктері]]
* [[Осман империясының вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері]]

[[Санат:Осман империясының әкімшілік бөлінісі]]</text>
      <sha1>8ny768pt4ghlzbowq6x7lrikr2s5pa7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіндегі 1-шақырылым депутаттарының тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>673405</id>
    <revision>
      <id>3620787</id>
      <parentid>3546522</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T18:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гурьев облысы */</comment>
      <origin>3620787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19531" sha1="en8a3qs5mt8r9vszf1nnbzy3dwq0zs9" xml:space="preserve">Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіндегі 1-шақырылым депутаттары (1938-1946). 1938 жылы 24 маусымда өткен Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің сайлауында сайланып, 1946 жылға дейін қызмет етті. Тізім толық емес.

== Алматы қаласы ==
# [[Артықбай Маматов]] — № 1 вокзал сайлау округі
# [[Николай Александрович Скворцов]] — № 2 Ленин сайлау округі
# [[Федор Михайлович Коршунов]] — № 3 Боралдай сайлау округі
# [[Мамырбай Омаров]] — № 4 теміржол сайлау округі
# [[Станислав Францевич Реденс]] — № 7 Дзержинский сайлау округі
# [[Владимир Георгиевич Ермолаев]] — № 8 Киров сайлау округі
# [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] — № 9 Тастақ сайлау округі
# [[Ысқақ Жолмырзаев]] — № 10 Пушкин сайлау округі
# [[Хайрулла Ибраев]] — № 11 Фрунзе сайлау округі
# [[Владимир Васильевич Емельянов]] — № 12 Горно-Октябрь сайлау округі
# [[Александр Васильевич Шураков]] — № 13 Кіші Алматы сайлау округі
# [[Яков Яковлевич Важник]] — № 14 Мало-Станичный сайлау округі

== Алматы облысы ==
# [[Вульф Абрамович Мининберг]] — № 15 Ново-Троицк сайлау округі
# [[Александр Петрович Стройков]] — № 16 Шу сайлау округі
# [[Ермекбай Еспаев]] — № 17 Қордай сайлау округі
# [[Василий Андреевич Лободин]] — № 18 Қарақоңыз сайлау округі
# [[Әлиман Әбдірахманова]] — № 19 Балқаш сайлау округі
# [[Алексей Васильевич Шабанов]] — № 20 Красногорск сайлау округі
# [[Жамбыл Жабайұлы]] — № 21 Қастек сайлау округі
# [[Шәкір Төлемісов]] — № 22 Қаскелең сайлау округі
# [[Шажабек Баймішев]] — № 23 Талғар сайлау округі
# [[Бейсембай Кенженбаев]] — № 24 Іле сайлау округі
# [[Садық Шәріпұлы Шәріпов]] — № 25 Еңбекшіқазақ сайлау округі
# [[Бәзиеш Жүнісбаева]] — № 26 Түрген сайлау округі
# [[Сұлтан Орынтаев]] — № 27 Шілік сайлау округі
# [[Нұрғали Жайсанбаев]] — № 28 Кеген сайлау округі
# [[Сәлима Ескендірқызы Саттарова]] —№ 29 Подгорный сайлау округі
# [[Әбдіғали Әміреев]] — № 30 Октябрь сайлау округі
# [[Нұрасыл Ашықбаев]] — № 31 Жаркент сайлау округі
# [[Әшім Бажиков]] — № 32 Сарыөзек сайлау округі
# [[Архип Петрович Турченко]] — №33 Құғалы сайлау округі
# [[Константин Иванович Филиппов]] — № 34 Аягөз сайлау округі
# [[Раукен Қазыханова]] — № 35 Аягөз ауылдық сайлау округі
# [[Василий Максимович Астахов]] — № 36 Үржар сайлау округі
# [[Степан Алексеевич Добролюбов]] — № 37 Мақаншы сайлау округі
# [[Александр Хрисанфович Карпов]] — № 38 Алакөл сайлау округі
# [[Александр Дементьевич Гарагаш]] — № 39 Сарқан сайлау округі
# [[Михаил Игнатьевич Ткаченко]] — № 40 Шеркес сайлау округі
# [[Петр Васильевич Щербаков]] — № 41 Андреев сайлау округі
# [[Жұмабек Әбдірахманов]] — № 42 Ақсу сайлау округі
# [[Осман Ғалиұлы Жұмағұлов]] — № 43 Матай сайлау округі
# [[Мәкен Ержанова]] — № 44 Бөрілітөбе сайлау округі
# [[Константин Васильевич Ерастов]] — № 45 Қаратал сайлау округі
# [[Ысқақ Қожамұратов]] — № 46 Киров сайлау округі
# [[Семен Степанович Крухмалев]] — № 47 Дзержинский сайлау округі
# [[Игнатий Андреевич Баранов]] — № 48 1-Талдықорған сайлау округі
# [[Нұрипә Досқожанова]] — № 49 2-Талдықорған сайлау округі

== Ақтөбе облысы ==
# [[Иван Семенович Климентьев]] — № 108 Ақтөбе қалалық сайлау округі
# [[Владимир Иванович Глухов]] — № 109 Ленин теміржол сайлау округі
# [[Төкен Оразұлы Оразов]] — № 110 Ақтөбе ауылдық сайлау округі
# [[Петр Лаврентьевич Титов]] — № 111 Дала сайлау округі
# [[Андрей Михайлович Заворитько]] — № 112 Андреев сайлау округі
# [[Прокофий Тарасович Махин]] — № 113 Мәртөк сайлау округі
# [[Яков Ефимович Кручинин]] — № 114 Алға сайлау округі
# [[Меруерт Әлиева]] — № 115 Ключевской сайлау округі
# [[Мұса Төлебаев]] — № 116 Ойыл сайлау округі
# [[Талшын Ержанова]] — № 117 Темір сайлау округі
# [[Төрехан Шоңғалов]] — № 118 Табын сайлау округі
# [[Михаил Сергеевич Королев]] — № 119 Қобда сайлау округі
# [[Айтжан Барбұсынов]] — № 120 Жұрын сайлау округі
# [[Сары Айтығұлов]] — № 121 Қотыртас сайлау округі
# [[Жұбатхан Айтмағамбетов]] — № 122 Шалқар сайлау округі
# [[Николай Кириллович Сайко]] — № 123 Новороссийск сайлау округі
# [[Байзақ Батыров]] — № 124 Қарабұтақ сайлау округі
# [[Зүлхия Қасқырбайқызы Қуанышева]] — № 125 Ырғыз сайлау округі

== Батыс Қазақстан облысы ==
# [[Қалида Айтқұлқызы Ермұқатова]] — № 126 Пугачев сайлау округі
# [[Александр Федорович Трефилов]] —№ 127 Совет сайлау округі
# [[Хабир Мухорамович Пазиков]] — № 128 Орал зауыты сайлау округі
# [[Анна Михайловна Никишова]] — № 129 Орал ауылдық сайлау округі
# [[Андрей Матвеевич Гончаренко]] — № 130 Орал маңы сайлау округі
# [[Лукерья Григорьевна Наумова]] — № 131 Теректі сайлау округі
# [[Петр Григорьевич Орехов]] — №132 Бөрілі сайлау округі
# [[Николай Павлович Похилько]] — № 133 Шыңғырлау сайлау округі
# [[Мырзахмет Жексенғалиұлы Бекжанов]] — № 134 Жымпиты сайлау округі
# [[Әмірбек Теңізбаев]] — № 135 Қаратөбе сайлау округі
# [[Мағзам Абатов]] — № 136 Ілбішін сайлау округі
# [[Никон Дмитриевич Воробьев]] — № 137 Каменский сайлау округі
# [[Андрей Петрович Узликов]] — № 138 Шиповский сайлау округі
# [[Сейсенбай Сәрсенов]] — № 139 Тайпақ сайлау округі
# [[Қазына Мұратов]] — № 140 Фурмановский сайлау округі
# [[Иван Куприянович Лукьянец]] — № 141 Қазтал сайлау округі
# [[Бақтығали Уәлиев]] — № 142 Жәнібек сайлау округі
# [[Баймұхамет Шағыров]] — № 143 Орда сайлау округі
# [[Илья Алексеевич Доценко]] — № 144 Азғыр сайлау округі
# [[Тоқсейіт Өмірзақов]] — № 145 Жаңақала сайлау округі

== Гурьев облысы ==
# [[Андрей Евграфович Кузнецов]] — № 146 Орталық Гурьев сайлау округі
# [[Қалдыбай Байманов]] — № 147 Гурьев-Ембі сайлау округі
# [[Қадиша Ғабдулова]] — № 148 Каганович сайлау округі
# [[Әмір Бақыраев]] — № 149 Теңіз сайлау округі
# [[Жақсығали Қалиев]] — № 150 Теңіз маңы сайлау округі
# [[Сапура Елеусінова]] — № 151 Забурунный сайлау округі
# [[Хайруш Тастайбеков]] — № 152 Бақсай-Орал маңы сайлау округі
# [[Сафи Өтебайұлы Өтебаев]] — № 153 Бақсай сайлау округі
# [[Ұзақпай Тұрәлиев]] — № 154 Маңғыстау сайлау округі
# [[Хасен Байұзақұлы]] — № 155 Бозащы сайлау округі
# [[Анатолий Александрович Михайлов]] — № 156 Есбол сайлау округі
# [[Шайқы Әбішев]] — № 157 Жылықоса сайлау округі
# [[Исмағамбет Құрманалиев]] — № 158 Мақат сайлау округі

== Қостанай облысы ==
# [[Әубәкір Дүйсенбин ]] — № 159 Амангелді сайлау округі
# [[Әліби Тоқжанұлы Жанкелдин]] — № 160 Торғай сайлау округі
# [[Дүзен Жұмабеков]] — № 161 Семиозерный сайлау округі
# [[Дарья Ивановна Гирикова]] — № 162 Обаған сайлау округі
# [[Илья Дмитриевич Зеленцов]] — № 163 Орджоникидзе сайлау округі
# [[Хажкей Жақұпов]] — № 164 Жетіқара сайлау округі
# [[Нұрқожа Төлебаев]] — № 165 Қарабалық сайлау округі
# [[Степан Антиохович Миронов]] — № 166 Федоровский сайлау округі
# [[Григорий Фомич Клевцур]] — № 167 Молотов сайлау округі
# [[Агния Гавриловна Михеева]] — № 168 Қостанай қалалық сайлау округі
# [[Мәмекбай Бисопанов]] — № 169 Қостанай-Каганович сайлау округі
# [[Владимир Захарович Ващенко]] — № 170 Қостанай ауылдық сайлау округі
# [[Михаил Ефимович Тюрин]] — № 171 Тобыл сырты сайлау округі
# [[Хасен Жылкелді]] — № 172 Меңдіқара сайлау округі
# [[Роман Иванович Тюшевский]] — № 173 Долбушин сайлау округі
# [[Степан Борисович Набойченко]] — № 174 Пресногорковский сайлау округі
# [[Жүсіп Тубин]] — № 175 Таран сайлау округі
# [[Григорий Касьянович Иванов]] — № 176 Урицкий сайлау округі
== Қызылорда облысы ==
# [[Николай Ефимович Бабкин]] — № 93 Арал қалалық сайлау округі
# [[Ұлдай Есбамбетова]] — № 94 Арал сайлау округі
# [[Бақыт Рысқалов]] — № 95 Қамыстыбас сайлау округі
# [[Виктор Георгиевич Колесников]] — № 96 Ново-Қазалы сайлау округі
# [[Георгий Семенович Марсельский]] — № 97 Қазалы қалалық сайлау округі
# [[Халық Уәлиұлы Әбдірахманов]] — № 98 Қазалы ауылдық сайлау округі
# [[Айымгүл Ізтілеуова]] — № 99 Жалағаш сайлау округі
# [[Қанабек Өтепов]] — № 100 Бірінші Қармақшы сайлау округі
# [[Хак Пон Хегай]] — № 101 Екінші Қармақшы сайлау округі
# [[Ілияс Ерімбетов]] — № 102 Тереңөзек сайлау округі
# [[Серғазы Уполхожаев]] — № 103 Қызылорда сайлау округі
# [[Садық Құсайынұлы Нұрмағамбетов]] — № 104 Дария маңы сайлау округі
# [[Хапан Сабиров]] — № 105 Сырдария сайлау округі
# [[Мәлика Босанова]] — № 106 Шиелі сайлау округі
# [[Шекер Ермағамбетова]] — № 107 Жаңақорған сайлау округі

== Оңтүстік Қазақстан облысы ==
# [[Рақымбай Төлебаев]] — № 50 Меркі сайлау округі
# [[Константин Васильевич Евневич]] — № 51 Қостоған сайлау округі
# [[Баршын Битегенова]] — № 52 Луговской сайлау округі
# [[Наужан Дидарбекова]] — № 53 Свердлов сайлау округі
# [[Камал Ботантаев]] — № 54 Сахаро-Заводской сайлау округі
# [[Сергей Иванович Мастюков]] — № 55 теміржол сайлау округі
# [[Никита Александрович Нечаев]] — № 56 Жамбыл-Новогород сайлау округі
# [[Петр Васильевич Бученко]] — № 57 Жамбыл – Старогород сайлау округі
# [[Оңласын Жалпанова]] — № 58 Жамбыл ауылдық сайлау округі
# [[Мария Денисовна Запорожец]] — № 59 Жуалы сайлау округі
# [[Айнаш Оразбаева]] — № 60 Талас сайлау округі
# [[Сақтаған Бәйішұлы Бәйішев]] — № 61 Түлкібас сайлау округі
# [[Айдаргүл Түлепбекова]] — № 62 Балықшы сайлау округі
# [[Жамал Исақова]] — № 63 Сайрам сайлау округі
# [[Дмитрий Дмитриевич Кириллов]] — № 64 Қарабұлақ сайлау округі
# [[Устемир Клушев]] — № 65 Ленгеровский сайлау округі
# [[Павел Васильевич Володзько]] — № 66 Георгиевский сайлау округі
# [[Виктор Афанасьевич Переводкин]] — № 67 № 68 Шымкент сайлау округі
# [[Байтұрсын Оразалиев]] — № 68 Шымкент-Дзержинский сайлау округі
# [[Александр Андреевич Лазоренко]] — № 69 Шымкент-Түрксіб сайлау округі
# [[Ордабек Әлімбаев]] — № 70 Калининский-Заводской сайлау округі
# [[Исаак Иванович Бучацкий]] — № 71 Шымкент ауылдық сайлау округі
# [[Құрманғали Муржуков]] — № 72 Қаратас сайлау округі
# [[Жандарбек Жұрынтаев]] — № 73 Арыс сайлау округі
# [[Нұрмат Мырзашев]] — № 74 Шұбар сайлау округі
# [[Василий Васильевич Буров]] — № 75 Дария сайлау округі
# [[Зүбайра Байырбекова]] — № 76 Шәуілдір сайлау округі
# [[Татьяна Семеновна Рыбкина]] — № 77 Келес сайлау округі
# [[Абдолла Мамытбаев]] — № 78 Бешқұбыр сайлау округі
# [[Абды Сәтбаев]] — № 79 Қапланбек сайлау округі
# [[Өмір Халова]] — № 80 Бостандық сайлау округі
# [[Жұра Байзақов]] — № 81 Қызылкент сайлау округі
# [[Қалыбек Дәкенов]] — № 82 Пахта-Арал сайлау округі
# [[Знура Әбенова]] — № 83 Первомайск сайлау округі
# [[Александр Семенович Орлов]] — № 84 Ильичевск сайлау округі
# [[Әміржан Жүсіпұлы Тәжібаев]] — № 85 Қызылқұм сайлау округі
# [[Ибагүл Орманова]] — № 86 Түркістан сайлау округі
# [[Ортай Бейдалиев]] — № 87 Түркістан теміржол сайлау округі
# [[Қалиқұл Назаров]] — № 88 Ащысай сайлау округі
# [[Ысмайыл Юсупов|Ысмайыл Әбдірасулұлы Юсупов]] — № 89 Шернақ сайлау округі
# [[Ахметбек Мұхамедиярұлы Қыстауов]] — № 90 Созақ сайлау округі
# [[Шәмшілдә Әлжанов]] — № 91 Сарысу сайлау округі
# [[Қызбала Жұмаділова]] — № 92 Шаян сайлау округі

== Әдебиет ==
# {{кітап |авторы =  Г. М. Қаратаева, Н. П. Кропивницкий|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Республиканың бірінші депутаттары — 1938 жыл (мұрағаттық құжаттар жинағы)|шынайы атауы = |сілтеме = http://www.cga.kz/index.php?module=publications&amp;do=View&amp;id=12&amp;page=2|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Астана|баспасы = |жыл = 2009|томы = 1|беттері =|барлық беті = |сериясы = |isbn = |тиражы = }}

[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі депутаттарының тізімі]]</text>
      <sha1>en8a3qs5mt8r9vszf1nnbzy3dwq0zs9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіндегі 2-шақырылым депутаттарының тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>673780</id>
    <revision>
      <id>3620788</id>
      <parentid>3620290</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T18:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Семей облысы */</comment>
      <origin>3620788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29051" sha1="d31g9o88w4auk97jm8p19awota36tmq" xml:space="preserve">Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіндегі депутаттардың 2-шақырылымы (1947-1951). 1947 жылы 16 ақпанда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне сайлауда сайланды.

Барлық сайлау комиссияларынан келіп түскен мәліметтер бойынша бөлімшелік тізімге енгізілген сайлаушылардың жалпы саны 3 553 881 сайлаушы болып анықталды. Оның ішінде Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі депутаттарының сайлауына 3 552 984 адам немесе тіркелген сайлаушылардың жалпы санының 99,97 пайызы қатысты.

Қазақ ССР Жоғарғы Советiнiң сайлауы жөнiндегi барлық 300 сайлау округiнде коммунистер мен партияда жоқтар блогының кандидаттары үшiн 3 миллион 541 980 сайлаушы дауыс берді, бұл дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың жалпы санының 99,70 пайызын құрайды. Кандидаттарға қарсы 10 789 адам дауыс берді, бұл дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың жалпы санының 0,30 пайызын құрайды.

== Алматы қаласы ==
# [[Хафис Хасаинович Айбасов]] — Горно-Октябрьск округі.
# [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] — Киров округі.
# [[Балжан Бөлтірікова]] — Пушкин округі.
# [[Пантелей Степанович Вишня]] — Молотов округі.
# [[Сүлеймен Жүсіпбекұлы Жүсіпбеков]] — Октябрьск округі.
# [[Иван Куприянович Лукьянец]] — Дзержинский округі.
# [[Илья Федосеевич Нечитайло]] — Теміржол округі.
# [[Дмитрий Федорович Снегин]] — Фрунзе округі.
# [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] — Зауыт округі.
# [[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов]] — Ленин округі.
# [[Иван Егорович Шмельков]] — Привокзальный округі.
# [[Антонина Николаевна Юрлова]] — Кіші Алматы округі.

== Алматы облысы ==
# [[Жылқыбай Абаев]] — Кіші Станичный округі.
# [[Әлишер Бейсенұлы Бейсенов]] — Іле-Пристанционный округі.
# [[Мәжікен Есенұлы Бутин]] — Іле ауылдық округі.
# [[Андрей Иванович Владимиров]] — Түрген округі.
# [[Павел Порфирьевич Волошко]] — Еңбекшіқазақ округі.
# [[Жақыпбек Жанғозин]] — Шілік округі.
# [[Нұрдәулет Күзембайұлы Күзембаев]] — Балқаш округі.
# [[Болат Нұркенұлы Нұркен]] — Тастақ округі.
# [[Юнус Рахметұлы Раджибаев]] — Ұйғыр округі.
# [[Екатерина Антоновна Симкова]] — Қаскелең округі.
# [[Гавриил Адрианович Тихов]] — Талғар округі.
# [[Надежда Петровна Чернышева]] — Жамбыл округі.
# [[Несіпті Шахаманова]] — Кеген округі.

== Ақмола облысы ==
# [[Зағи Абакова]] — Қорғалжын округі.
# [[Мәсімхан Бейсебайұлы Бейсебаев]] — Сандықтау округі.
# [[Максим Степанович Босенко]] — Атбасар ауылдық округ.
# [[Иван Михайлович Гончаров]] — Шортанды округі.
# [[Вера Терентьевна Грищенко]] — Вознесенский округі.
# [[Құрман Дияров|Құрман Диярұлы Дияров]] — Кеңес округі.
# [[Піспекбай Елемесов]] — Қазқошы округі.
# [[Бәйкен Иманов]] — Ақмола-вокзал маңы округі.
# [[Әмір Қанапин|Әмір Қанапияұлы Қанапин]] — Атбасар қалалық округ.
# [[Атымтай Қисанов]] — Есіл округі.
# [[Василий Васильевич Курочкин]] — Ақмола-Теміржол округі.
# [[Михаил Николаевич Луценко]] — Степнякский округі.
# [[Клавдия Григорьевна Николаева]] — Молотовский округі.
# [[Мария Максимовна Пахомова]] — Еркіншілік округі.
# [[Төлеутай Сәменова]] — Ақмола-Зауыт округі.
# [[Сабыр Сәрсембаев]] — Вишневский округі.
# [[Хәкім Ташмагомбетов]] — Сталинский-Промышленный округі.
# [[Степан Яковлевич Трофимов]] — Ново-Черкасский округі.
# [[Мұқаш Хасенов]] — Ақмола-Орталық округі.
# [[Семен Алексеевич Чесноков]] — Макинский округі.
# [[Евдокия Трофимовна Чухлиева]] — Калининский округі.
# [[Бижан Шортанова]] — Ақмола ауылдық округ.

== Ақтөбе облысы ==
# [[Сағынтай Ахметұлы Ахметов]] — Ключевой округі.
# [[Жұмабек Дүйісов]] — Ырғыз округі.
# [[Екатерина Ивановна Иванова]] — Ленин қалалық округ.
# [[Ақжанай Кәрекенова]] — Ойыл округі.
# [[Виктор Николаевич Козлов (партиялық қайраткер)|Виктор Николаевич Козлов]] — Жұрын округі.
# [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] — Шалқар округі.
# [[Шашан Оразбайұлы]] — Ақтөбе ауылдық округ.
# [[Георгий Дмитриевич Пузанов]] — Ақтөбе-Теміржол округ.
# [[Зейнеп Қасенқызы Сағымбаева]] — Степной округі.
# [[Өзипа Жаңабайқызы Сатқанғалиева]] — Байғанин округі.
# [[Елубай Бәзімұлы Тайбеков]] — Мәртөк округі.
# [[Михаил Ионович Хвостов]] — Темір округі.
# [[Қалдыпара Шерниязова]] — Новороссийский округі.
# [[Петр Прокофьевич Ширяев]] — Ақтөбе қала маңы округі.
# [[Уәли Жақыпұлы]] — Қобда округі.

== Батыс Қазақстан облысы ==
# [[Балтабек Асанов]] — Шыңғырлау округі.
# [[Бақтығали Уәлиұлы Уәлиев]] — Жанғали округі.
# [[Мұзаппар Дайыров|Мұзаппар Дайырұлы Дайыров]] — Орда округі.
# [[Қазтай Едігеұлы]] — Каменск округі.
# [[Қалида Ермұқатова]] — Орал теміржол округі.
# [[Хұсайын Сахубалиұлы Ишанов]] — Жәнібек округі.
# [[Мадина Күзембаева]] — Тайпақ округі.
# [[Мұхтар Мейірманов]] — Чапаев округі.
# [[Иван Яковлевич Орлов]] — Бөрілі округі.
# [[Анна Тарасовна Ротань]] — Приреченский округі.
# [[Константин Яковлевич Румянцев]] — Орал ауылдық округ.
# [[Мінайдар Сәлімұлы Салин]] — Жымпиты округі.
# [[Ксения Афанасьевна Утехина]] — Орал орталық округ.
# [[Павел Андреевич Хлевин]] — Теректі округі.

== Гурьев облысы ==
# [[Әмір Бақыраев]] — Маңғыстау округі.
# [[Сәлімжан Фазылұлы Ғалиев]] — Ембі округі.
# [[Қалеш Дүймұқанов]] — Новобогатинский округі.
# [[Рамазан Искариев]] — Мақат округі.
# [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] — Шевченко округі,
# [[Мақпал Мусина]] — Есбол округі.
# [[Нәсі Нұрханаева]] — Теңіз округі.
# [[Әбдіхамит Ібінияұлы Сембаев]] — Қызылқоға округі.
# [[Агриппина Захаровна Слепнева]] — Каганович округі.
# [[Төлеген Тәжібайұлы Тәжібаев]] — Гурьев округі.
# [[Сафи Өтебайұлы Өтебаев]] — Жылықоса округі.
# [[Садық Шәріпұлы Шәріпов]] — Бақсай округі.

== Жамбыл облысы ==
# [[Анарбек Абызов]] — Новотроицк округі.
# [[Сергей Федорович Алексеев]] — Красногорск округі.
# [[Әубәкір Әбдірайымұлы Арыстанбеков]] — Сарысу округі.
# [[Екатерина Федоровна Демченко]] — Қордай округі.
# [[Наужан Дидарбекова]] — Свердловск округі.
# [[Әбдірахман Досанов]] — Меркен округі.
# [[Әбдіжапар Досымбаев]] — Талас округі.
# [[Дарья Никаноровна Еволенко]] — Луговск округі.
# [[Ізмұхамед Еділбаев|Ізмұхамед Еділбайұлы Еділбаев]] — Көктерек округі.
# [[Шамұқан Қалкенов]] — Жамбыл-Новогород округі.
# [[Базаргүл Келмембетова]] — Қостаған округі.
# [[Александр Андреевич Просолупов]] — Жалпақтөбе округі.
# [[Жапай Сасықбаев]] — Теміржол округі.
# [[Мұсатай Шахшин]] — Шу округі.
# [[Елизавета Савельевна Филиппова]] — Жамбыл-Старогород округі.
# [[Сергей Яковлевич Яковлев (мемлекеттік қайраткер)|Сергей Яковлевич Яковлев]] — Сахаро-Заводск округі.

== Көкшетау облысы ==
# [[Мәуліт Әбуов]] — Қызылту округі.
# [[Сақыш Әлжапарова]] — Рузаев округі.
# [[Қабжан Бейсекейұлы Бейсекеев]] — Еңбекшілдер округі.
# [[Бапан Бектұрсынов]] — Зеренді округі.
# [[Антонина Антоновна Бережная]] — Дмитриевский округі.
# [[Петр Лаврентьевич Брович]] — Красноармейский округі.
# [[Иван Григорьевич Гаврилов]] — Щучинск қалалық округ.
# [[Елемес Ергебеков]] — Көкшетау-Киров округі.
# [[Натан Хаимович Забежанский]] — Келлер округі.
# [[Шәмшия Құлмұрзина]] — Айыртау округі.
# [[Байтық Нағметов]] — Володар округі.
# [[Садық Құсайынұлы Нұрмағамбетов]] — Арықбалық округі.
# [[Яков Алексеевич Першин]] — Кременчуг округі.
# [[Махмұт Сапарғалиев]] — Чкалов округі.
# [[Гүлжиян Жұмабайқызы Сейітқалиева]] — Көкшетау ауылдық округ.
# [[Таисия Ильинична Семенова]] — Көкшетау қалалық округ.

== Қарағанды облысы ==
# [[Вячеслав Михайлович Молотов]] — Қарағанды қ. Киров округі.
# [[Тихон Иванович Абабков]] — Бертіс округі.
# [[Балмақан Аймақанов]] — Жезқазған округі.
# [[Балташ Әкіжанов]] — Қарағанды-Привокзальный округі.
# [[Петр Филимонович Акулов]] — Майқұдық округі.
# [[Жүсіп Асқаров]] — Қарқаралы округі.
# [[Алексей Петрович Бызов]] — Қарағанды-Сталин округі.
# [[Дмитрий Терентьевич Десятников]] — Прибалхашский округі.
# [[Александра Ивановна Ерохина]] — Михайловский округі.
# [[Қармыза Жауғашева]] — Нұра округі.
# [[Николай Дмитриевич Заленский]] — Ворошиловский округі.
# [[Фазыл Кәрімұлы Кәрібжанов]] — Шет округі.
# [[Мария Афанасьевна Кошевенко]] — Осакаров округі.
# [[Мартбек Мамраев]] — Қарағанды-Ленин округі.
# [[Несіпбала Мешелова]] — Жаңаарқа округі.
# [[Борис Данилович Нагаев]] — Пионерский округі.
# [[Сергей Прохорович Плеханов]] — Қарағанды-Железнодорожный округі.
# [[Петр Яковлевич Поздняков]] — Телман округі.
# [[Бисен Серікбаев]] — Қоңырат округі.
# [[Шаймаған Серіков]] — Шақты округі.
# [[Ыбрайым Таусиқұлы Тәжиев]] — Ұлытау округі.
# [[Үкен Тұрмағамбетов]] — Теміртау округі.
# [[Василий Тихонович Шибаев]] — Ново-Тихоновский округі.

== Қостанай облысы ==
# [[Дмитрий Иванович Берлин]] — Қостанай ауылдық округ.
# [[Михаил Яковлевич Гаража]] — Федоров округі.
# [[Валентина Алексеевна Губарева]] — Пресногорьковский округі.
# [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] — Амангелді округі.
# [[Николай Александрович Ерофеев]] — Пешков округі.
# [[Хасен Жанкелдин]] — Торғай округі.
# [[Әбжан Сүйкімбайұлы Жүсіпов]] — Қарабалық округі.
# [[Қожахмет Игіліков]] — Урицкий округ.
# [[Ескендір Испембетов]] — Орджоникидзе округі.
# [[Зура Қияқова]] — Тобыл округі.
# [[Спандияр Көбеев]] — Меңдіқара округі.
# [[Иван Яковлевич Кудлай]] — Семиозерный округі.
# [[Мария Степановна Лысенкова]] — Қостанай-Қаған округі.
# [[Яков Епифанович Морозов]] — Құсмұрын округі.
# [[Константин Иванович Нефедов]] — Қостанай қалалық округ.
# [[Артем Анисимович Петренко]] — Таран округі.
# [[Сәлімгерей Тоқтамысұлы]] — Жетіқара округі.
# [[Надежда Петровна Усенко]] — Ұзынкөл округі.
# [[Исағали Шәріпұлы Шәріпов|Исағали Шәріпұлы]] — Молотов округі.
# [[Омар Шипин]] — Обаған округі.

== Қызылорда облысы ==
# [[Николай Ефимович Бабкин]] — Қазалы қалалық округ.
# [[Махан Бекдуалиев]] — Жаңақорған округі.
# [[Сапар Темірханұлы Бектелеев]] — Қармақшы округі.
# [[Төлеген Дәуітбаев]] — Жаңа Қазалы округі.
# [[Шекер Ермағамбетова]] — Дария округі.
# [[Ыбырай Жақаев]] — Шиелі округі.
# [[Зейпіней Жүніспаева]] — Тереңөзек округі.
# [[Гіләш Шиғапұлы Ішкенов]] — Арал қалалық округ.
# [[Сақыбай Қалыбаев]] — Жалағаш округі.
# [[Кәмкә Қуанбаева]] — Қазалы ауылдық округ.
# [[Александр Ильич Михайлин]] — Қызылорда теміржол округі.
# [[Жақыпбек Махамбетов]] — Сырдария округі.
# [[Бақыт Рысқалов]] — Арал ауылдық округ.
# [[Ғаббас Баймұхамедұлы Саубенов]] — Қамыстыбас округі.
# [[Хайруш Тастайбеков]] — Қызылорда округі.

== Оңтүстік Қазақстан облысы ==
# [[Андрей Александрович Жданов]] — Шымкент-Дзержин округі.
# [[Знура Әбенова]] — Пақтаарал округі.
# [[Ұржамал Әлібекова]] — Шәуілдір округі.
# [[Беғалы Әліпбаев]] — Ленгер округі.
# [[Иван Максимович Алексеев]] — Калинин зауыты округі.
# [[Дүйсембай Әшірбаев]] — Александровск округі.
# [[Тихон Прокофьевич Глазов]] — Жуалы округі.
# [[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов]] — Георгиевск округі.
# [[Оразымбет Жүзжігітов]] — Ильичев-Молтов округі.
# [[Балжан Ермекбаева]] — Шымкент ауылдық округ.
# [[Әбуда Ешметова]] — Түркістан округі.
# [[Сарсекүл Исмаилова]] — Түлкібас округі.
# [[Қалдықыз Қалибаева]] — Шаян округі.
# [[Ахметбек Мұхамедиярұлы Қыстауов]] — Келес округі.
# [[Олжа Құрбанов]] — Қарабұлақ округі.
# [[Василий Николаевич Мандрыгин]] — Сайрам округі.
# [[Владимир Иванович Мирошников]] — Бірішмолла округ.
# [[Баймақан Момбеков]] — Ащысай округі.
# [[Константин Леонидович Олифин]] — Шымкент Орталық округі.
# [[Жұмағали Омаров]] — Шымкент теміржол округі.
# [[Александр Семенович Орлов]] — Ильичев округі.
# [[Хабир Мухарамович Пазиков]] — Сарыағаш округі.
# [[Виктор Михайлович Пелевин]] — Түркістан теміржол округі.
# [[Мәдиқожа Тәжібаев]] — Созақ округі.
# [[Сапарбек Серікбаев]] — Қаратас округі.
# [[Қасым Сүлейменов]] — Сталин кеңшар округі.
# [[Айнаш Оразбаева]] — Фрунзе округі.
# [[Аббас Омарұлы Өтембаев]] — Балықшы округі.
# [[Мырзахан Шураев]] — Шұбар округі.
# [[Құрбанбай Қаликеев]] — Ғазылкент округі.
# [[Ысмайыл Әбдірасулұлы Юсупов]] — Қызылқұм-Киров округі.
# [[Ұлбике Юсупова]] — Арыс округі.

== Павлодар облысы ==
# [[Мағия Айтмағамбетова]] — Лебяжин округі.
# [[Разия Әубәкірова]] — Ертіс округ.
# [[Исагүл Бекенов]] — Бесқарағай округі.
# [[Иван Васильевич Ивандаев]] — Павлодар қалалық округ.
# [[Шәкір Кенжебаев]] — Баянауыл округі.
# [[Даниял Керімбаев]] — Куйбышев округі.
# [[Петр Федорович Музыка]] — Лозов округі.
# [[Кәрім Мыңбаев]] — Павлодар ауылдық округ.
# [[Татьяна Григорьевна Недовбина]] — Цюрупин округі.
# [[Ақай Оңғарбайұлы Оңғарбаев]] — Галкин округі.
# [[Георгий Антонович Перевозчиков]] — Максим Горький округі.
# [[Өмірзақ Өрімбаев]] — Өрлітөбе округі.
# [[Харитина Карповна Шевченко]] — Береговой округі.

== Семей облысы ==
# [[Николай Михайлович Шверник]] — Семей орталық сайлау округі.
# [[Хасен Байұзақұлы]] — Жарма округі.
# [[Петр Павлович Белюнов]] — Шар округі.
# [[Иван Терентьевич Березин]] — Үржар округі.
# [[Александр Дементьевич Гарагаш]] — Жаңа Шүлбі округі.
# [[Досым Ережепов]] — Жаңа Покров округі.
# [[Александр Петрович Заговельев]] — Мақаншы округі.
# [[Николай Владимирович Ильиных]] — Жаңасемей округі.
# [[Рымбек Ілиясұлы Ілиясев]] — Көкпекті округі.
# [[Байырша Қалдыбекова]] — Аягөз ауылдық округ.
# [[Сергей Иванович Круглов]] — Семей-Затон округі.
# [[Зоя Васильевна Лихачева]] — Семей-Октябрьск округі.
# [[Оразбибі Құдиярқызы Махмұтова]] — Семей-Ленин округі.
# [[Қарашаш Мырзабекова]] — Абай округі.
# [[Ғали Нұржанов]] — Ақсуат округі.
# [[Афанасий Афанасьевич Пчелкин]] — Аягөз қалалық округ.
# [[Евстигней Яковлевич Сидоренко]] — Семей-Калинин округі.
# [[Иван Федорович Ясько]] — Бородулиха округі.

== Солтүстік Қазақстан облысы ==
# [[Абат Айдарханов]] — Булаев округі.
# [[Кигора Ахметов]] — Петропавл ауылдық округ.
# [[Александра Петровна Горинова]] — Петропавл өнеркәсіптік округ.
# [[Ахмет Дәкішұлы Дауылбаев]] — Мәмлүт округі.
# [[Әмір Ержанұлы Ержанов]] — Баян округі.
# [[Жәлел Қизатұлы Қизатов]] — Тораңғыл округі.
# [[Гавриил Васильевич Клобун]] — Приишимский округі.
# [[Капитолина Николаевна Крюкова]] — Пресновский округі.
# [[Нарсұла Құсайынова]] — Октябрьский округі.
# [[Григорий Андреевич Мельник]] — Полудинский округі.
# [[Григорий Яковлевич Новак]] — Совет округі.
# [[Анна Петровна Носова]] — Конюхово округі.
# [[Татьяна Прокопьевна Носова]] — Петропавл-Подгорный округ.
# [[Евграф Ермилович Орлов]] — Петропавл ауылдық округ.
# [[Иван Илларионович Печорин]] — Петропавл-Железнодорожный округі.
# [[Иван Александрович Скворцов]] — Соколов округі.
# [[Иван Авксентьевич Шугайло]] — Ленин округі.
# [[Ефим Васильевич Цимбал]] — Петропавл Орталық округі.

== Талдықорған облысы ==
# [[Мұхаметжан Әбдіқалықов]] — Алакөл округі.
# [[Шолпан Айытова]] — Ақсу округі.
# [[Шолақ Артығалиев]] — Қапал округі.
# [[Илья Семенович Бабинцев]] — Гвардейск округі.
# [[Иван Федорович Венедиктов]] — Сарқан округі.
# [[Сейітқали Жақыпов]] — Октябрьск округі.
# [[Василий Михайлович Канарейкин]] — Панфилов округі.
# [[Сейтем Қаскеев]] — Қаратал округі.
# [[Андрей Павлович Кондратенко]] — Қарабұлақ округі.
# [[Мырзақадыр Нұрбаев]] — Бөрілітөбе округі.
# [[Алексей Иванович Панферов]] — Текелі округі.
# [[Серафима Яковлевна Першина]] — Андреевск округі.
# [[Хантай Рахимбаева]] — Айнабұлақ округі.
# [[Рахия Сатқынова]] — Қант-Зауыты-Киров округі.
# [[Агафья Моисеевна Суханова]] — Талдықорған округі.

== Шығыс Қазақстан облысы ==
# [[Жарқын Айталиұлы Айталиев]] — Қатонқарағай округі.
# [[Әбдіғали Әміреев]] — Ұлан округі.
# [[Ысқақ Әукенов]] — Күршім округі.
# [[Захар Агеевич Бунаков]] — Лениногорск қалалық округ.
# [[Екатерина Павловна Быкова]] — Лениногорск өнеркәсіптік округ.
# [[Сүлеймен Хәлелұлы Ғафиятуллин]] — Белоусовск округі.
# [[Иван Антропович Дерябин]] — Жоғарғы Үбі округі.
# [[Евдокия Ефимовна Капустина]] — Киров округі.
# [[Иван Елизарович Клименко]] — Ульбастроевский округ.
# [[Петр Васильевич Логвиненко]] — Лениногорск теміржол округі.
# [[Мария Дорофеевна Лялина]] — Ертісгэсқұрылыс округі.
# [[Ілияс Омаров|Ілияс Омарұлы Омаров]] — Өскемен өнеркәсіптік округ.
# [[Георгий Петрович Павлов]] — Таврия округі.
# [[Дарья Михайловна Парий]] — Батин округі.
# [[Юлиан Мартынович Паремский]] — Марқакөл округі.
# [[Федот Дмитриевич Петухов]] — Предгорненский округі.
# [[Иван Петрович Полипов]] — Шемонаиха округі.
# [[Зағиран Сапарғалиева]] — Тарбағатай округі.
# [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] — Сталин округі.
# [[Қайырбек Ысқақов]] — Самар округі.
# [[Михаил Игнатьевич Ткаченко]] — Зырян округі.
# [[Үрімжан Торғауытова]] — Зайсан округі.
# [[Айып Орашұлы]] — Бұқтырма округі.
# [[Константин Николаевич Шишаков]] — Үлкен Нарын округі.
# [[Сергей Федорович Эпиктетов]] — Өскемен қалалық округ.

== Әдебиет ==
* «[[Казахстанская правда]]» газеті, 1971 жылдың 17 маусымы, 1—4 беттер, № 141 (14 7347)

[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі депутаттарының тізімі]]</text>
      <sha1>d31g9o88w4auk97jm8p19awota36tmq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675070</id>
    <revision>
      <id>3621048</id>
      <parentid>3620571</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:00:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3621048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16889" sha1="hefkukhwck8pcuruxlwopxg18xlffpd" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСҚ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88021||2859||391||23673||189||54||4350||1453
|-
|2||4||{{u|Kasymov}}||96120||76473||11041||224||3378||234||110||5814||741
|-
|3||2||{{u|Салиха}}||86561||80958||1349||2243||909||49||0||957||136
|-
|4||3||{{u|Мағыпар}}||84174||79082||848||635||37||388||0||2883||46
|-
|5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84036||68775||1239||147||11309||15||0||1696||24
|-
|6||8||{{u|Arystanbek}}||55545||30544||3588||368||5769||944||2238||4782||5187
|-
|7||6||{{u|Casserium}}||48567||39859||1758||102||628||17||9||4473||39
|-
|8||7||{{u|Sibom}}||41112||38490||884||90||357||62||0||786||381
|-
|9||10||{{u|Ulan}}||30436||23963||391||78||4579||14||0||199||209
|-
|10||9||{{u|1nter pares}}||28466||26473||202||7||621||70||0||1399||141
|-
|11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8817||3471||135||398||8||2176||838||844
|-
|12||12||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980
|-
|13||11||{{u|Орел Карл}}||22274||21006||753||39||129||4||0||121||11
|-
|14||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13875||4118||203||768||812||373||1111||1007
|-
|15||13||{{u|Sagzhan}}||19735||18483||403||43||182||10||0||317||86
|-
|16||18||{{u|Nurken}}||19227||9922||1324||41||6915||115||2||426||51
|-
|17||17||{{u|Kaiyr}}||17122||12155||223||7||133||162||8||2485||355
|-
|18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16072||14053||411||16||1017||73||1||539||302
|-
|19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630
|-
|20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13765||12989||207||1||183||2||0||224||42
|-
|21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183
|-
|22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14
|-
|23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11256||6805||508||0||102||512||0||615||55
|-
|24||22||{{u|Nurkhan}}||10095||7931||1222||40||4||0||4||333||36
|-
|25||28||{{u|Тұран}}||8361||6512||414||53||255||120||0||296||32
|-
|26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170
|-
|27||21||{{u|Kas77777}}||8227||8133||0||9||0||1||0||35||1
|-
|28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8156||5727||27||5||1867||204||0||172||52
|-
|29||48||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348
|-
|30||35||{{u|Nurtenge}}||7947||5420||976||137||628||59||24||532||198
|-
|31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1
|-
|32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0
|-
|33||30||{{u|Ashina}}||7480||5978||189||71||63||88||3||385||325
|-
|34||36||{{u|TalgatSnow}}||7420||5281||468||132||761||0||64||97||72
|-
|35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1
|-
|36||29||{{u|SSE}}||6974||6253||254||108||0||1||0||126||23
|-
|37||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||19||361||9||94||369||444
|-
|38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311
|-
|39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24
|-
|40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24
|-
|41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7
|-
|42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5044||20||26||9||26||0||362||59
|-
|43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10
|-
|44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10
|-
|45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308
|-
|46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18
|-
|47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4357||0||68||0||82||0||62||40
|-
|48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26
|-
|49||58||{{u|Madi Dos}}||4487||3066||213||63||48||50||0||636||123
|-
|50||46||{{u|Coffee86}}||4364||3831||4||0||11||7||0||408||5
|-
|51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21
|-
|52||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0
|-
|53||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0
|-
|54||49||{{u|Makenzis}}||3597||3540||5||0||0||0||0||46||5
|-
|55||57||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138
|-
|56||52||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0
|-
|57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2
|-
|58||60||{{u|Нурасылл}}||3396||2998||193||0||18||0||0||50||8
|-
|59||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62
|-
|60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0
|-
|61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0
|-
|62||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1
|-
|63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3
|-
|64||68||{{u|ShadZ01}}||3158||2505||348||101||105||0||0||4||0
|-
|65||59||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0
|-
|66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2834||0||0||0||0||0||0||0
|-
|67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1
|-
|68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144
|-
|69||86||{{u|MuratbekErkebulan}}||2877||1861||311||0||91||55||0||428||4
|-
|70||69||{{u|Dauren}}||2871||2464||0||14||0||0||0||68||6
|-
|71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0
|-
|72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-
|73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11
|-
|74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2
|-
|75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30
|-
|76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4
|-
|77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5
|-
|78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0
|-
|79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4
|-
|80||76||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2
|-
|81||89||{{u|Balaburgem}}||2466||1750||11||29||31||59||0||182||48
|-
|82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2
|-
|83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2
|-
|84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2393||1985||126||0||13||1||0||177||41
|-
|85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35
|-
|86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75
|-
|87||98||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2
|-
|88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2
|-
|89||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22
|-
|90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4
|-
|92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48
|-
|93||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5
|-
|94||91||{{u|RaiymbekZh}}||2016||1719||8||0||17||0||0||76||72
|-
|95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1947||1||0||0||0||0||0||0
|-
|96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0
|-
|97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1
|-
|98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2
|-
|99||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1
|-
|100||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0
|-
|101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29
|-
|102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24
|-
|103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0
|-
|104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1
|-
|105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0
|-
|106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1605||1339||1||0||105||1||0||5||0
|-
|107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0
|-
|108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1536||1346||0||0||7||0||0||122||8
|-
|109||95||{{u|Gliwi}}||1525||1519||3||0||0||0||0||0||0
|-
|110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26
|-
|111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22
|-
|112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||884||0||91||0||0||0||39||0
|-
|113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0
|-
|114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0
|-
|115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0
|-
|116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1
|-
|117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0
|-
|118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0
|-
|119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1
|-
|120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0
|-
|121||143||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14
|-
|122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2
|-
|123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0
|-
|124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1
|-
|125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1
|-
|126||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0
|-
|127||119||{{u|Ziv}}||1155||1082||60||0||0||2||0||9||2
|-
|128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0
|-
|129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1
|-
|130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10
|-
|131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2
|-
|132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3
|-
|133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0
|-
|134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2
|-
|135||195||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4
|-
|136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2
|-
|137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0
|-
|138||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0
|-
|139||144||{{u|Wikuiser}}||1048||752||142||0||62||0||43||18||4
|-
|140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0
|-
|141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11
|-
|142||142||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3
|-
|143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504
|-
|145||166||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11
|-
|146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3
|-
|147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1
|-
|148||147||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5
|-
|149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5
|-
|150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0
|-
|151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0
|-
|152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0
|-
|153||190||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1
|-
|154||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10
|-
|155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2
|-
|157||177||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17
|-
|158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1
|-
|159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|160||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0
|-
|161||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0
|-
|162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6
|-
|163||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0
|-
|164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0
|-
|165||148||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0
|-
|166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1
|-
|167||152||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0
|-
|168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3
|-
|169||145||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3
|-
|170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0
|-
|171||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2
|-
|172||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1
|-
|173||157||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2
|-
|174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0
|-
|175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24
|-
|177||198||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36
|-
|178||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0
|-
|179||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2
|-
|180||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||674||665||0||1||0||0||0||6||1
|-
|181||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0
|-
|182||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0
|-
|183||165||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||668||629||15||0||0||0||0||2||0
|-
|184||158||{{u|Epoxa-HH}}||666||654||0||0||5||0||0||10||1
|-
|185||219||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17
|-
|186||193||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0
|-
|187||191||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21
|-
|189||175||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0
|-
|190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||178||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11
|-
|192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2
|-
|193||215||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13
|-
|194||227||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0
|-
|195||196||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12
|-
|196||180||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0
|-
|197||187||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1
|-
|198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0
|-
|199||179||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3
|-
|200||183||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3
|-
|202||181||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0
|-
|204||185||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0
|-
|205||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6
|-
|206||176||{{u|Tuttiorchestra687}}||572||570||0||0||0||0||0||4||2
|-
|207||189||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0
|-
|208||200||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||194||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0
|-
|210||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0
|-
|211||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1
|-
|212||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0
|-
|213||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2
|-
|214||199||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0
|-
|215||188||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0
|-
|216||192||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0
|-
|218||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0
|-
|219||209||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0
|-
|220||197||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0
|-
|221||184||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||220||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1
|-
|223||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1
|-
|224||186||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0
|-
|225||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0
|-
|226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0
|-
|227||226||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8
|-
|228||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12
|-
|229||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0
|-
|230||216||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0
|-
|231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0
|-
|232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0
|-
|233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>hefkukhwck8pcuruxlwopxg18xlffpd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675089</id>
    <revision>
      <id>3621128</id>
      <parentid>3620630</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3621128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11173" sha1="fdik27tpm1w14h84qj51adoalcmuuv5" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСБ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|BolatbekBot}}||515626||380103||110090||1||5897||3||1||19437||23
|-
|2||2||{{u|EmausBot}}||145868||131246||957||0||13593||6||0||44||22
|-
|3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132292||127412||689||15||62||17||10||2859||1203
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|4||4||{{u|Legobot}}||119564||112798||457||0||6067||15||0||85||142
|-
|5||120||{{u|New user message}}||113518||1||0||0||0||0||0||113517||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|6||5||{{u|MerlIwBot}}||105852||88196||6297||0||10800||24||0||36||497
|-
|7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||87796||87796||0||0||0||0||0||0||0
|-
|8||7||{{u|GaiJinBot}}||79315||79300||7||0||0||0||0||3||5
|-
|9||8||{{u|BekusBot}}||50456||50163||232||3||53||0||0||4||1
|-
|10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0
|-
|11||10||{{u|Xqbot}}||26596||22821||42||0||3648||2||0||61||22
|-
|12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3
|-
|13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0
|-
|15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14580||13599||431||1||0||83||0||387||41
|-
|16||14||{{u|Kasymbot}}||13734||13237||240||4||8||22||0||169||42
|-
|17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0
|-
|18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134
|-
|19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1
|-
|20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2
|-
|21||16||{{u|Kia content bot}}||9118||9118||0||0||0||0||0||0||0
|-
|22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126
|-
|23||24||{{u|Nurtenge}}||7974||5420||976||137||628||40||24||532||198
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0
|-
|26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0
|-
|27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6
|-
|28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4
|-
|29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0
|-
|32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0
|-
|33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0
|-
|37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0
|-
|38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0
|-
|39||35||{{u|NurbekBot}}||3253||3250||0||0||0||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6
|-
|41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0
|-
|42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0
|-
|46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2
|-
|47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2
|-
|48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0
|-
|54||50||{{u|Aitan bot}}||1553||1534||0||0||0||0||0||19||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1
|-
|56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3
|-
|58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0
|-
|59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1
|-
|60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945
|-
|61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0
|-
|62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3
|-
|64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11
|-
|66||58||{{u|TuranBot}}||1120||1046||28||2||4||6||0||28||6
|-
|67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1
|-
|68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1
|-
|69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0
|-
|73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0
|-
|75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0
|-
|76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0
|-
|79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0
|-
|83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0
|-
|84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0
|-
|85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2
|-
|86||83||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0
|-
|88||80||{{u|Kasymovbot}}||302||287||7||0||0||1||0||3||4
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0
|-
|90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0
|-
|92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|93||86||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|94||87||{{u|KiranBOT}}||166||164||0||0||0||0||0||2||0
|-
|95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152
|-
|96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0
|-
|101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2
|-
|102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0
|-
|106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1
|-
|107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0
|-
|108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0
|-
|110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0
|-
|112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0
|-
|125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0
|-
|127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0
|-
|128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0
|-
|131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|-
|135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]]</text>
      <sha1>fdik27tpm1w14h84qj51adoalcmuuv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675116</id>
    <revision>
      <id>3620684</id>
      <parentid>3620349</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3620684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103812" sha1="gcmv215hzyy59fumyf3nq2enavlteqd" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ББҚ}}&lt;center&gt;{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0
|-
|1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kia content bot}}||7809||948||164||0||0||0||0||0||0
|-
|2||{{u|Салиха}}||7382||84||695||187||814||2150||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|NurbekBot}}||3133||114||2||0||0||0||0||0||0
|-
|3||{{u|Мағыпар}}||2601||42||0||59||33||593||1||0||0
|-
|4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2282||102||13||200||86||0||57||0||4
|-
|5||{{u|SSE}}||2186||97||3||165||0||106||0||0||0
|-
|6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0
|-
|7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0
|-
|8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10
|-
|9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0
|-
|10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0
|-
|11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0
|-
|12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Aitan bot}}||1343||156||5||0||0||0||0||0||0
|-
|13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|14||{{u|Орел Карл}}||1324||312||1||304||87||24||0||0||0
|-
|15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78
|-
|16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0
|-
|17||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0
|-
|18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0
|-
|19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0
|-
|20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0
|-
|21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52
|-
|22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17
|-
|23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0
|-
|24||{{u|AlefZet}}||994||460||57||1269||261||100||1||49||25
|-
|25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0
|-
|26||{{u|Nurkhan}}||971||101||14||344||4||26||0||1||0
|-
|27||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0
|-
|28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0
|-
|29||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0
|-
|30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0
|-
|31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0
|-
|32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||71||7||25||3||3
|-
|33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0
|-
|34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0
|-
|35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0
|-
|36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3
|-
|37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0
|-
|38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0
|-
|39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0
|-
|40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0
|-
|41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0
|-
|42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0
|-
|43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0
|-
|44||{{u|1nter pares}}||553||306||0||8||453||3||0||0||4
|-
|45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1631||168||18||7588||188||0||1||11
|-
|46||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0
|-
|47||{{u|Casserium}}||530||185||72||75||331||48||0||7||0
|-
|48||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0
|-
|49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0
|-
|50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0
|-
|51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0
|-
|52||{{u|Nurken}}||502||481||3||634||4707||32||15||1||4
|-
|53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0
|-
|54||{{u|Sagzhan}}||480||80||1||18||135||30||0||0||0
|-
|55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0
|-
|56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0
|-
|57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0
|-
|58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0
|-
|60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0
|-
|61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0
|-
|62||{{u|TheNomadEditor}}||423||37||0||0||1599||3||0||0||0
|-
|63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0
|-
|64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0
|-
|65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0
|-
|66||{{u|Ashina}}||386||181||3||56||22||38||31||0||21
|-
|67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0
|-
|68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0
|-
|69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0
|-
|70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0
|-
|73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0
|-
|74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0
|-
|75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0
|-
|76||{{u|TalgatSnow}}||340||157||4||107||375||70||0||15||0
|-
|77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0
|-
|78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0
|-
|79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0
|-
|80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0
|-
|81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0
|-
|83||{{u|Alphy Haydar}}||303||198||4||7||17||1||0||0||0
|-
|84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0
|-
|85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0
|-
|87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4
|-
|89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0
|-
|90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0
|-
|92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0
|-
|93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0
|-
|94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0
|-
|95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0
|-
|96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0
|-
|97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49
|-
|98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0
|-
|100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0
|-
|103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0
|-
|104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0
|-
|105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0
|-
|111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0
|-
|112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0
|-
|113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0
|-
|114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|116||{{u|Coffee86}}||195||65||2||0||5||0||0||0||0
|-
|117||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|118||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0
|-
|119||{{u|ShadZ01}}||193||23||0||34||81||56||0||0||0
|-
|120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0
|-
|121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49
|-
|122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0
|-
|123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0
|-
|124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21
|-
|128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0
|-
|129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0
|-
|132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0
|-
|134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0
|-
|135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0
|-
|139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6
|-
|140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0
|-
|141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0
|-
|142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||308
|-
|145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0
|-
|148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0
|-
|150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0
|-
|152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0
|-
|157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0
|-
|158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0
|-
|159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0
|-
|166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0
|-
|172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0
|-
|173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2
|-
|178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0
|-
|179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0
|-
|182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0
|-
|183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0
|-
|187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0
|-
|193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0
|-
|195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1
|-
|196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8
|-
|200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0
|-
|205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0
|-
|206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2
|-
|207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0
|-
|215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0
|-
|216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0
|-
|218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0
|-
|225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0
|-
|228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0
|-
|230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0
|-
|233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0
|-
|234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0
|-
|236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0
|-
|238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0
|-
|241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|245||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7
|-
|246||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0
|-
|247||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|248||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|249||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0
|-
|250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|252||{{u|MuratbekErkebulan}}||84||21||0||64||83||0||11||0||0
|-
|253||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|254||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0
|-
|257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0
|-
|258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0
|-
|259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0
|-
|261||{{u|Madi Dos}}||82||22||0||55||28||40||6||0||3
|-
|262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2
|-
|269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0
|-
|270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0
|-
|271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|277||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0
|-
|278||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|279||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|280||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0
|-
|281||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|282||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|283||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|284||{{u|Kasymov}}||74||667||7||2973||521||92||0||38||4
|-
|285||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|286||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|287||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|288||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3
|-
|289||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|290||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|291||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|292||{{u|RaiymbekZh}}||72||40||5||1||8||0||0||0||1
|-
|293||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|294||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|295||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|296||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|297||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0
|-
|299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0
|-
|300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0
|-
|301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|306||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2
|-
|308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0
|-
|310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3
|-
|317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0
|-
|322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2
|-
|324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0
|-
|331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0
|-
|333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0
|-
|335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0
|-
|341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0
|-
|342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0
|-
|346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72
|-
|352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0
|-
|354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0
|-
|358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1
|-
|360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0
|-
|370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|371||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1
|-
|372||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|373||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|374||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0
|-
|375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|385||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|389||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|390||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|391||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0
|-
|392||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|393||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0
|-
|394||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2
|-
|397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0
|-
|400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0
|-
|408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0
|-
|409||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0
|-
|410||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|411||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|412||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|413||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0
|-
|414||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0
|-
|426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|427||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||34||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|428||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0
|-
|429||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|430||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0
|-
|431||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|433||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0
|-
|437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0
|-
|441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|445||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|446||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|447||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0
|-
|448||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0
|-
|449||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|450||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0
|-
|455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0
|-
|465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|466||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0
|-
|467||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|468||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0
|-
|469||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|470||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|471||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|472||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|473||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|474||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0
|-
|475||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|476||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|477||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|478||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|479||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0
|-
|480||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|481||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|482||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1
|-
|483||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|484||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|485||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0
|-
|486||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|487||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|488||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0
|-
|489||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|490||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|491||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0
|-
|492||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1
|-
|493||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|494||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|495||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|496||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|497||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|498||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0
|-
|499||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|500||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0
|-
|501||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|502||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0
|-
|503||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0
|-
|504||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|505||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0
|-
|506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0
|-
|507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|508||{{u|Unknown Alash}}||22||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|509||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|510||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|511||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|512||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|513||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|514||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|515||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|516||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|517||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|518||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|519||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|520||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0
|-
|521||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|522||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|523||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|524||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|525||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|526||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|527||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0
|-
|528||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0
|-
|529||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0
|-
|530||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|531||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|532||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|533||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|534||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|535||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|536||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|537||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|538||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|539||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|540||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0
|-
|541||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|542||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|543||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0
|-
|544||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0
|-
|545||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0
|-
|546||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|547||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|548||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|549||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|550||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|551||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|552||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0
|-
|553||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|554||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|555||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|556||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0
|-
|557||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|558||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|559||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|560||{{u|Tuttiorchestra687}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|561||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|562||{{u|Жанна Ж}}||17||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|563||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0
|-
|564||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|565||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|566||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|567||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|568||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|569||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|570||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|571||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0
|-
|572||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|573||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|574||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|575||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|576||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|577||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|578||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0
|-
|579||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|580||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|581||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|582||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|583||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0
|-
|584||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|585||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0
|-
|586||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|587||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1
|-
|588||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0
|-
|589||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|590||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|591||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|592||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|593||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|594||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|595||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0
|-
|596||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|597||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|598||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|599||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|600||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|601||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0
|-
|602||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|603||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0
|-
|604||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|605||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|606||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|607||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0
|-
|608||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|609||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|610||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|611||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|612||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|613||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|614||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|615||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|616||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|617||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|618||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|619||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|620||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|621||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|622||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|623||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0
|-
|624||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|625||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|626||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|627||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0
|-
|628||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|629||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|630||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|631||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|632||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|633||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|634||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|635||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|636||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|637||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|638||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|639||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|640||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0
|-
|641||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|642||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0
|-
|643||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1
|-
|644||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|645||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|646||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|647||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|648||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0
|-
|649||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|650||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|651||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|652||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|653||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|654||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|655||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|656||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|657||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|658||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|659||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0
|-
|660||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|661||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|662||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|663||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|664||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0
|-
|665||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|666||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|667||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|668||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|669||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|670||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|671||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0
|-
|672||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|673||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|674||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|675||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|676||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0
|-
|677||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|678||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|679||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|680||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|681||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|682||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|683||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0
|-
|684||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0
|-
|685||{{u|Gaukhar1980}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|686||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|687||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|688||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|689||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|690||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|691||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|692||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|693||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|694||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|695||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|696||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|697||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|698||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|699||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|700||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|701||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|702||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|703||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|704||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|705||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|706||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0
|-
|707||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|708||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|709||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|710||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|711||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|712||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|713||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|714||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1
|-
|715||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|716||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|717||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|718||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|719||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0
|-
|720||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|721||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|722||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|723||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|724||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|725||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||8||0||1||1||0||0||0||0||0
|-
|726||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|727||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|728||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|729||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|730||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|731||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|732||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|733||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|734||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|735||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|736||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|737||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|738||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|739||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|740||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|741||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|742||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0
|-
|743||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|744||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|745||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|746||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|747||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|748||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0
|-
|749||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|750||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|751||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|752||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|753||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0
|-
|754||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|755||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|756||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|757||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|758||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|759||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|760||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|761||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|762||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|763||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|764||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|765||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|766||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|767||{{u|Jimmy&amp;Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0
|-
|768||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|769||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|770||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0
|-
|771||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|772||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|773||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|774||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|775||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|776||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|777||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|778||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|779||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|780||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|781||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|782||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0
|-
|783||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|784||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|785||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|786||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|787||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|788||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|789||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|790||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|791||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|792||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|793||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|794||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|795||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|796||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|797||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0
|-
|798||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|799||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|800||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|801||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|802||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|803||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|811||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|812||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|813||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|814||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|815||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|816||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|817||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|818||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|819||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|820||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|821||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|822||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0
|-
|823||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0
|-
|824||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|825||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|826||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0
|-
|827||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0
|-
|828||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|829||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|830||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0
|-
|831||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0
|-
|832||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0
|-
|833||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|834||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|835||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|836||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|837||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|838||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|839||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|840||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1
|-
|841||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|842||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|843||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|844||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|845||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|846||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|847||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|848||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|849||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0
|-
|850||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|851||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|852||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|853||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0
|-
|854||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|855||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|856||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|857||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|858||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|859||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|860||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|861||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|862||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|863||{{u|Гулжайна Усен}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|864||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|865||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|866||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|867||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|868||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|869||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|870||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|871||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|872||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|873||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|874||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|875||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|876||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|877||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|878||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|879||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|880||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|881||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|882||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|883||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|884||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|885||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|886||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0
|-
|887||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|888||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|889||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|890||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|891||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|892||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|893||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|894||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|895||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0
|-
|896||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|897||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|898||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|899||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0
|-
|900||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|901||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|902||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|903||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|904||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|905||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|906||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|907||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0
|-
|908||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|909||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|910||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|911||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|912||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|913||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|914||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|915||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|916||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|917||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|918||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|919||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|920||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|921||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0
|-
|922||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|923||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|924||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|925||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0
|-
|926||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|927||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|928||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|929||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|930||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|931||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0
|-
|932||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|933||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|934||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|935||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|936||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|937||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|938||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|939||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|940||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|941||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|942||{{u|Амина Жанаковна}}||5||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|943||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|944||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|945||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|946||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0
|-
|947||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|948||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|949||{{u|Көперхан Анаргүл}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|950||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|951||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|952||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|953||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|954||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|955||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0
|-
|956||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|957||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|958||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|959||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|960||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|961||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|962||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|963||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|964||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|965||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|966||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|967||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|968||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|969||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|970||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|971||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|972||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|973||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|974||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|975||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|976||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|977||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|978||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|979||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|980||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|981||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|982||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|983||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|984||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|985||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0
|-
|986||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0
|-
|987||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|988||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|989||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|990||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|991||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|992||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|993||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|994||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|995||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|996||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|997||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|998||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|999||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1000||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1001||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1002||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1003||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1004||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1005||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1006||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1007||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1008||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1009||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0
|-
|1010||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1011||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1012||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1013||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1014||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1015||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1016||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1017||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0
|-
|1018||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1019||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1020||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1021||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1022||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1023||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1024||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0
|-
|1025||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1026||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1027||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1028||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1029||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1030||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1031||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1032||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1033||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1034||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0
|-
|1035||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1036||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1037||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1038||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1039||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1040||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1041||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1042||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1043||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1044||{{u|Wikuiser}}||4||11||2||47||29||0||0||23||0
|-
|1045||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1046||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1047||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1048||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1049||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1050||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1051||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1052||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1053||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1054||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1055||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0
|-
|1056||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1057||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1058||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1059||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1060||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1061||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0
|-
|1062||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1063||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1064||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1065||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1066||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1067||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1068||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1069||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1070||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1071||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1072||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1073||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1074||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1075||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1076||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1077||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1078||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1079||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1080||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1081||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1082||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1083||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1084||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1085||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|1086||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0
|-
|1087||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1088||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1089||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1090||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1091||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1092||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1093||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1094||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1095||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0
|-
|1096||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1097||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1098||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1099||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0
|-
|1100||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1101||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1102||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1103||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1104||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1105||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1106||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1107||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1108||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1109||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1110||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1111||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1112||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1113||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1114||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1115||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1116||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1117||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1118||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1119||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1120||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1121||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1122||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0
|-
|1123||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1124||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1125||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1126||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1127||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1128||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1129||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1130||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1131||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1132||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1133||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1134||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1135||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1136||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1137||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1138||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1139||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1140||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1141||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1142||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1143||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1144||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1145||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1146||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1147||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1148||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1149||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1150||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1151||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1152||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1153||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1154||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1155||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1156||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1157||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1158||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1159||{{u|Ayazhan10}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1160||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1161||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1162||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1163||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1164||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1165||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1166||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1167||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1168||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1169||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1170||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1171||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1172||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1173||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1174||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1175||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1176||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0
|-
|1177||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1178||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0
|-
|1179||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1180||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1181||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1182||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1183||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1184||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1185||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1186||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1187||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1188||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1189||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1190||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1191||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1192||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1193||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0
|-
|1194||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1195||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1196||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0
|-
|1197||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1198||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0
|-
|1199||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1200||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1201||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1202||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1203||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1204||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|1205||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1206||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1207||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1208||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1209||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0
|-
|1210||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1211||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1212||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1213||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1214||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1215||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1216||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1217||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1218||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1219||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1220||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1221||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1222||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1223||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1224||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1225||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1226||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1227||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0
|-
|1228||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1229||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1230||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0
|-
|1231||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1232||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1233||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1234||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1235||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1236||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1237||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1238||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1239||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1240||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1241||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1242||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1243||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1244||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1245||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1246||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1247||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1248||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1249||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1250||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1251||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1252||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1253||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1254||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1255||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1256||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1257||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1258||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1259||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1260||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1261||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1262||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1263||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1264||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1265||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1266||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1267||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1268||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1269||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1270||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1271||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1272||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|1273||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1274||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1275||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1276||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1277||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1278||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1279||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1280||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1281||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1282||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1283||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1284||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1285||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1286||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1287||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1288||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1289||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1290||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1291||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1292||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1293||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1294||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1295||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1296||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1297||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1298||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1299||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1300||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1301||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1302||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1303||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1304||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1305||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1306||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1307||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1308||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0
|-
|1309||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1310||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1311||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1312||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1313||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1314||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1315||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1316||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1317||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1318||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1319||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1320||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1321||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1322||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1323||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1324||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1325||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1326||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1327||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1328||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1329||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1330||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1331||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1332||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1333||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1334||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1335||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1336||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1337||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1338||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1339||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1340||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1341||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1342||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1343||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1344||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1345||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1346||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1347||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1348||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1349||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1350||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1351||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1352||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1353||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1354||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1355||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1356||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1357||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1358||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1359||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1360||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1361||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1362||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1363||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1364||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1365||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1366||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1367||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1368||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1369||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1370||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1371||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1372||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1373||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1374||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1375||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1376||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1377||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1378||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1379||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1380||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1381||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1382||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1383||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1384||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1385||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1386||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1387||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1388||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1389||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1390||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1391||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1392||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1393||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1394||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1395||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1396||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1397||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1398||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1399||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1400||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1401||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1402||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1403||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1404||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1405||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1406||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1407||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1408||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1409||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1410||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1411||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1412||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1413||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1414||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1415||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1416||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1417||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1418||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1419||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1420||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1421||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1422||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1423||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1424||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1425||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1426||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1427||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1428||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1429||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1430||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1431||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1432||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1433||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1434||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1435||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1436||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1437||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1438||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1439||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|1440||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1441||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1442||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1443||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1444||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1445||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1446||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1447||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1448||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1449||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1450||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1451||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1452||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1453||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1454||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1455||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1456||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0
|-
|1457||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1458||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1459||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1460||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1461||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1462||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1463||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1464||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1465||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1466||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1467||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1468||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1469||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1470||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1471||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1472||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1473||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1474||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1475||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1476||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1477||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1478||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1479||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1480||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1481||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1482||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1483||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1484||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1485||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1486||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1487||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1488||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1489||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1490||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1491||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1492||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1493||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1494||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1495||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1496||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1497||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1498||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1499||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1500||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1501||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1502||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1503||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1504||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1505||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1506||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1507||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1508||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1509||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1510||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1511||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1512||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1513||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1514||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1515||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1516||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1517||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1518||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1519||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1520||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1521||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1522||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1523||{{u|Omarova. ayagul}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1524||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1525||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1526||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1527||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1528||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1529||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1530||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1531||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1532||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0
|-
|1533||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1534||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1535||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1536||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1537||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1538||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1539||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1540||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1541||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1542||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1543||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1544||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1545||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1546||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1547||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1548||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1549||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1550||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1551||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0
|-
|1552||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1553||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1554||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1555||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1556||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1557||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1558||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1559||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1560||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1561||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1562||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1563||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1564||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1565||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1566||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0
|-
|1567||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1568||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1569||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1570||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1571||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1572||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1573||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1574||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1575||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1576||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1577||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1578||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1579||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1580||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1581||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1582||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1583||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1584||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1585||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1586||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1587||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1588||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1589||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1590||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1591||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1592||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1593||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1594||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1595||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1596||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1597||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1598||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1599||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1600||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1601||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1602||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1603||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1604||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1605||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1606||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1607||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1608||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1609||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1610||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1611||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1612||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1613||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1614||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1615||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1616||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1617||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1618||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1619||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1620||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1621||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1622||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1623||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1624||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1625||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1626||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1627||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1628||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1629||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1630||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1631||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1632||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1633||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1634||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1635||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1636||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0
|-
|1637||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1638||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1639||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1640||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1641||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1642||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1643||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1644||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1645||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1646||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1647||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1648||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1649||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1650||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1651||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1652||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1653||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1654||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1655||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1656||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1657||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1658||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1659||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1660||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1661||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1662||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1663||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1664||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1665||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1666||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1667||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1668||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1669||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1670||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1671||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1672||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1673||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1674||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1675||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1676||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1677||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1678||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1679||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1680||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1681||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1682||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1683||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1684||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1685||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1686||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1687||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1688||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1689||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1690||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1691||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1692||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1693||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1694||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1695||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1696||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1697||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1698||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0
|-
|1699||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1700||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1701||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1702||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1703||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0
|-
|1704||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1705||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1706||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1707||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1708||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1709||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1710||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1711||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1712||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1713||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1714||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1715||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||253||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>gcmv215hzyy59fumyf3nq2enavlteqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:SnappyDragonPennyroyal</title>
    <ns>3</ns>
    <id>682499</id>
    <revision>
      <id>3621126</id>
      <parentid>3032862</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WMFOffice</username>
        <id>47932</id>
      </contributor>
      <comment>This user has been globally banned</comment>
      <origin>3621126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="784" sha1="td0h2lt34ya6f86fqjpu6f2rec128f5" xml:space="preserve">__NOINDEX__ &lt;table style=&quot;border: 1px solid #aaa; margin: 4px 10%; border-collapse: collapse; background: #f9f9f9;&quot; class=&quot;plainlinks&quot; role=&quot;presentation&quot;&gt;&lt;tr&gt;&lt;td style=&quot;border:none; padding:2px 0 2px 0.9em;&quot;&gt;[[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|45px|alt=Wikimedia Foundation Logo]]&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;border:none; padding: 0.25em 0.9em; text-align:center;&quot;&gt;'''Consistent with the Terms of Use, {{#ifexpr:floor({{NAMESPACENUMBER}}/2)=1|{{BASEPAGENAME}}|this user}} has been banned by the Wikimedia Foundation from editing Wikimedia sites.''' &lt;br /&gt; Please address any questions to ca[[File:At sign.svg|x15px|middle|link=|alt=@]]wikimedia.org.&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt; {{#ifeq:{{NAMESPACENUMBER}}|3|[[Category:Opted-out of message delivery]]}}[[Category:Wikimedians banned by the WMF]]</text>
      <sha1>td0h2lt34ya6f86fqjpu6f2rec128f5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Есенбақты-Керей болысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>683049</id>
    <revision>
      <id>3620947</id>
      <parentid>3395031</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:22:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарих */</comment>
      <origin>3620947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6323" sha1="dny1oxmd2bb7jgdpb25gq87dxxnwygu" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            = 
 |Қазақша атауы   = Есенбақты-Керей болысы
 |Шынайы атауы    = 
 |Елтаңба         = 
 |Ту              = 
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  = 
 |Тудың аты       = 
 |Ел              = [[Ресей империясы]]
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region         = 
  |type           = 
  |деңгей         = 
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = 
 |Статусы         = 
 |Кіреді          = [[Көкшетау уезі]]
 |Енеді           = ауыл, 440 түндік
 |Астанасы        = 
 |Ірі қаласы      = 
 |Ірі қалалары    = 
 |Құрылды         = 
 |Таратылған уақыты      =  
 |Басшысы                = 
  |Басшының түрі         = 
 |Басшысы2               = 
  |Басшының түрі2        = 
 |ЖІӨ                    = 
  |ЖІӨ жылы              = 
  |ЖІӨ бойынша орны              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = 
 |Тілдері                        = 
 |Тұрғыны                        = 
  |Санақ жылы                    = 
  |Пайызы                        = 
  |Халық саны бойынша орны       = 
  |Тығыздығы                     = 
  |Тығыздығы бойынша орны        = 
  |Ұлттық құрамы                 = 
  |Конфессиялық құрамы        = Мұсылмандар
 |Жер аумағы                     = 
  |Жер аумағының пайызы          = 
  |Жер аумағы бойынша орны       = 
 |Максималды биіктігі            = 
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Ендік                          = 
 |Бойлық                         = 
 |Карта                          = 
 |Карта ені                      = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = 
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = 
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = 
 |Пошта индекстері               = 
 |Интернет-үйшігі                = 
 |Автомобиль коды                = 
 |Сайты                          = 
 |Commons санаты                 = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}
'''Есенбақты-Керей болысы'''  — Ақмола облысы [[Көкшетау сыртқы округі|Көкшетау]] сыртқы округіндегі көшпелі қазақ болысы.

== Тарих ==
1842 жылға дейін Үшбұлақ округіне жатқан. Содан кейін Көкшетау округіне өткен.

Есенбақты-Керей болысы мен [[Майлы-Балта-Атығай болысы]] бөліктері [[Қотыркөл болысы]]на 1869 жылы біріктірілді.

Есенбақты [[Тайбұға жұрты|Сібір]] мырзасы [[Мұхаммед Тайбұға]]ның ұлы.

{{Дәйексөз|''При Маметеве сыне царе Сенбахте, и видешася в летное время воды и земля и трава окрововлены и черны; на градском же месте по горе и долу  искры златы и сребрены блещашеся. Место же то, идеж ныне град, мыс той зовом Алтын Яргинак.''}}&lt;ref&gt;Краткая Сибирская летопись (Кунгурская). 154 рисунка. Собрал и сдал в издательство корреспондент Археографической комиссии А.Зость. Санкт- Петербург. 1880 г.&lt;/ref&gt;

== Халық ==
* Мұхаммед [[Тайбұға]] - Есенбақты (Бүркүт):
# Абыз
# Андағұл
# Шегір
# Шәлке

== Шежіре ==
{{main|Тұрғақ}}
{{rodovid|1390874}}

== Аумағы ==


== Әкімшілік бөлініс ==
1953 жылғы болыстағы мал-жан саны.&lt;ref&gt;Астана аймағы - Есіл-Нұра - Қарқаралы - Шыңғыстау - Көкше-Омбы - Жетісу желісі. [[Тортай Қазиұлы Сәдуақасов|Сәдуақас Тортай]]. Алматы: Дайк пресс, 2008. 648+16 бет жапсырма ISBN 9965-798-85-0. &lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!
!Ру
!Үй
!Ер
!Әйел
!жылқы
!сиыр
!қой
|-
|
|Жолаба Құлбанов болыс м.а.
|
|
|
|500
|
|112
|-
|
|Досан Рүстемов сұлтан
|
|
|
|60
|
|25
|-
|
|Қосмағамбет Кенжеғарин сұлтан
|
|
|
|25
|
|
|-
|
|Ақши-Он руы, Құрманәлі
|105
|158
|135
|1400
|224
|1360
|-
|
|Маңдай руы, Айдарат тармағы
|83
|141
|104
|995
|263
|1814
|-
|
|Есенберді руы, Шегір тармағы
|111
|235
|184
|1247
|225
|2148
|-
|
|Есенбақты руы, Шегір тармағы
|86
|161
|106
|608
|181
|1340
|-
|
|Есенбақты руы, Аққозы тармағы
|96
|174
|116
|497
|166
|834
|-
|
|Есенбақты руы, Кенжеғара тармағы
|90
|166
|125
|550
|222
|1227
|-
|
|Ақсары руы, Абыз тармағы
|89
|126
|110
|731
|173
|1373
|-
|
|Абыз руы, Жанжігіт тармағы
|82
|146
|126
|512
|211
|933
|-
|
|Ақсары руы, Аманжол тармағы
|96
|185
|133
|902
|211
|1514
|-
|
|Нұралы Құттыбай, Еменәлі
|86
|159
|108
|636
|263
|1429
|-
|
|Барлығы
|996
|1807
|1345
|8979
|2364
|15257
|}

== Басшылары ==
* Досан Рустемов

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ақмола облысы болыстары]]</text>
      <sha1>dny1oxmd2bb7jgdpb25gq87dxxnwygu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Комрат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>685453</id>
    <revision>
      <id>3621092</id>
      <parentid>3620540</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T09:01:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ нақтылау</comment>
      <origin>3621092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17524" sha1="hjsssmuhdm7aigh58zbjoouygqj4tld" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Комрат
 |шынайы атауы            = {{lang-gag|Komrat}}
 |сурет                   = MD.GE.Comrat - Catedrala Sf. Ioan Botezătorul - jun 2017.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =18 |lat_sec =01    
  |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =39 |lon_sec =26
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = Ғағауызстан
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = Комрат
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  =  
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1789
 |алғашқы дерек           = 1750
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 23 327
  |санақ жылы             = 2004
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 72,85% - [[ғағауыздар]], 8,92% - [[молдовандар]], 7,33% - [[орыстар]]
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 298 -----
 |пошта индексі           = MD-3801, 3802, 3805
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Комрат
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Комрат''' ({{lang-mo|Комрат, Comrat}}, {{lang-gag|Komrat}}) — қала және муниципалитет Молдова Республикасының оңтүстігіндегі [[Ғағауызстан|Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігінің]] астанасы. Автономияның халық саны бойынша ең ірі қаласы, маңызды көлік торабы, саяси, экономикалық, мәдени және ғылыми орталығы. Комрат ауданының әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;Комрат (Республика Молдова, Гагаузия) https://cmefy.3dn.ru/publ/gegraficheskie_obekty/goroda/komra_respublika_moldova_gagauzija/70-1-0-397&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Комрат на карте Молдовы, https://tm.maptons.com/78050&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;КОМРАТ НА СПУТНИКОВОЙ КАРТЕ https://time365.info/city/komrat-moldova&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Город Комрат (Молдавия) © https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723054734/https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya |date=2022-07-23 }} https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723054734/https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya |date=2022-07-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://comrat.md/karta.html&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Комрат Молдованың әкімшілік бөлінісінде ерекше мәртебеге ие. Қала елдің оңтүстігінде, Буджак даласының орталық бөлігінде, Үлкен Ялпуг өзенінің аңғарында, [[Кишинев]]тен 100 шақырым жерде орналасқан.&lt;ref&gt;Столица маленькой, но гордой Гагаузии. Не слыхали про такую? https://turbina.ru/guide/Komrat-Moldova-84408/Zametki/Stolitsa-malenkoy-no-gordoy-Gagauzii-Ne-slykhali-pro-takuyu-42943/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181202011018/http://turbina.ru/guide/Komrat-Moldova-84408/Zametki/Stolitsa-malenkoy-no-gordoy-Gagauzii-Ne-slykhali-pro-takuyu-42943/ |date=2018-12-02 }}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
2004 жылғы халық санағы бойынша Комрат халқының саны 23327 адам: 46,91% ерлер, 53,09% әйелдер. Этникалық құрамы: 
*72,85% - [[ғағауыздар]],
*8,92% - [[молдовандар]], 
*7,33% - [[орыстар]],
*4,80% - [[украиндар]],   
*4,56% - [[бұлғарлар]], 
*0,06% - [[поляктар]], 
*0,46% - [[сығандар]],
*0,03% - [[еврейлер]],  
*0,7% - басқа ұлт өкілдері.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;&gt;Комрат, Гагаузия, АТО https://moldovenii.md/ru/city/details/id/87#topicHeader&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Ғалымдар қала атауын «қара ат» деп аударуға болатын түрік тіліндегі «комур ат» деген екі терминнен шығарады. Аңыз бойынша, бәйге кезінде бір бай саудагердің қара тұлпары жеңіске жетіп, ол қуаныштан сол кездегі шағын ауылды оның құрметіне атайды. Атаудың шығу тегінің тағы бір нұсқасы, оның негізінде бұл атау ежелгі дәуірден, осында тұратын көшпелі тайпалардан шыққан.&lt;ref&gt;Комрат https://chrontime.com/city-md-Comrat {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723084430/https://chrontime.com/city-md-Comrat |date=2022-07-23 }}&lt;/ref&gt;

Комрат туралы алғашқы ресми деректер 1750 жылы Буджак төңірегінде қоныстанушылар: [[ғағауыздар]], [[молдовандар]], [[украиндар]], [[орыстар]], [[бұлғарлар]] т.б. шағын қоныстары пайда болған кезден басталады. Комраттың негізі 1789 жылы құрылған.&lt;ref&gt;КОМРАТ https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1896-Komrat.html&lt;/ref&gt;

1812 жылы [[Бессарабия]] (Комратпен бірге) [[Ресей]]дің құрамына кірді. 1819 жылы Комратқа [[Осман империясы]]нан қоныс аударушылардың екінші толқыны келді. 20 ғасырдың аяғында Комрат тұрғындарының 1819 жылға дейінгі азаматтық хал актілерін тіркеу кітаптары табылды. 1906 жылы Бендеры уезіндегі Комрат ауылының шаруалары помещиктердің жерлерін бөлу үшін күресті бастап, жергілікті билік өкілдерін тұтқындап, Комрат республикасын жариялады, ол небәрі 5 күнге созылды. Бұл көтерілісті патша әскерлері басып тастады.

Комрат 1918 жылдан 1940 жылға дейін Румынияның құрамында болды. 1932 жылы Комрат алғаш рет елтаңба алды. Бұл үш мұнарасы бар күміс тәжі бар қалқан, ортасында «еркін ат» (ер-тоқымсыз) болды. Комрат (барлық Гагаузиямен бірге) КСРО-ға қосылып, 1940 жылы Молдаван КСР-інің құрамына енді. 1941 жылдан 1944 жылға дейін румын және неміс әскерлері басып алды.

1957 жылы 13 қыркүйекте Ескі және Жаңа Комрат ауылдарының қосылуы нәтижесінде Комрат қаласы құрылды. Кейіннен осы аттас теміржол вокзалындағы елді мекен қала құрамына енді.

1995 жылы [[Ғағауызстан]] халқының шешімімен Комрат Ғағауыз автономиясының астанасы болды.&lt;ref&gt;г. Комрат https://www.gagauzia.md/ru/ato-gagauziya/naselennyie-punktyi/komratskij-rajon/g.-komrat.html&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Экономикалық әлеуеті ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу кәсіпорындарына негізделген. Жергілікті экономиканың жетекші саласының бірі – [[жүзім шаруашылығы]] мен шарап жасау. «ComratVin» АҚ 8 өндірістік желісі бар және жылына 17,6 мың тонна жүзімді өңдеуге қабілетті. Зауыт жоғары сапалы шараптардың 18 маркасын шығарады: Cabernet Sauvignon, Roșu de Comrat, Comrat, Cahors және т.б.

Қаланың сауда желісін 150 дүкен және 2 базар құрайды. Комратта жеті коммерциялық банк&lt;ref&gt;Банки в Комрат (Молдова)
Поиск банка https://perevody-deneg.ru/country/MDA/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D1%80%D0%B0%D1%82/banks/&lt;/ref&gt; пен екі сақтандыру компаниясының филиалдары бар.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;/&gt;

== Әлеуметтік сала ==
Білім беру жүйесіне 6 [[мектепке дейінгі мекеме]]&lt;ref&gt;Дошкольные учреждения https://guogagauzii.md/doshkolnye-uchrezhdeniya&lt;/ref&gt;, 8 [[орта мектеп]],&lt;ref&gt;БАЗА ДАННЫХ ШКОЛ В ГОРОДЕ КОМРАТ, МОЛДОВА https://levardo.com/schools/moldova/komrat/{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 3 [[лицей]],&lt;ref&gt;Теоретический лицея им. Н. Третьякова м. Комрат https://guogagauzii.md/teoreticheskij-litseya-im-n-tretyakova-m-komrat&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Молдавский лицей имени Михая Эминеску https://spglobi.ru/moldavskii-litsei-imeni-mihaia-eminesku&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Лицей им. Д.Мавроди м.Комрат https://comrat.md/2781-licej-im-dmavrodi-mkomrat-otmetil-50letnij-jubilej.html&lt;/ref&gt; педагогикалық [[колледж]]&lt;ref&gt;Колледж имени Михаила Чакира, http://cpcomrat.educ.md/&lt;/ref&gt; және Комрат мемлекеттік [[университет]]і&lt;ref&gt;КОМРАТСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ
УНИВЕРСИТЕТ https://kdu.md/ru/&lt;/ref&gt; кіреді.

Мәдениет саласында өңірлік [[кітапхана]],&lt;ref&gt;Региональная библиотека https://comrat.md/biblioteki.html&lt;/ref&gt; түрік кітапханасы, мәдениет сарайы,&lt;ref&gt;ДОМ КУЛЬТУРЫ В КОМРАТЕ https://rutraveller.ru/place/161817&lt;/ref&gt; [[мұражай]],&lt;ref&gt;Комратский региональный историко-краеведческий музей https://www.prospect.md/ru/history/muzei-istoriya-muzeev/komratskiy-regionalinyy-istoriko-kraevedcheskiy-muzey.html&lt;/ref&gt; көркемсурет галереясы, муниципалдық [[театр]],&lt;ref&gt;Комратский театр https://gagauz-teatr.com/index.php/komratskij-teatr&lt;/ref&gt; екі ансамбль қызмет көрсетеді. Қалада ғағауыз мәдениеті мен дәстүрін насихаттап келе жатқан «Диуз-Ава»&lt;ref&gt;Ansamblul &quot;Diuz-Ava&quot; a primit titlul de &quot;Colectiv artistic emerit&quot; al Republicii Moldova https://noi.md/md/societate/ansamblul-diuz-ava-a-primit-titlul-de-colectiv-artistic-emerit-al-republicii-moldova&lt;/ref&gt; кәсіби ғағауыз ансамблі бар.

Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне орталық [[аурухана]],&lt;ref&gt;Комратская Центральная Районная Больница https://adresglob.ru/komratskaia-tsentralnaia-raionnaia-bolnitsa {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250225164101/https://adresglob.ru/komratskaia-tsentralnaia-raionnaia-bolnitsa |date=2025-02-25 }}&lt;/ref&gt; отбасылық дәрігерлік пункт, жедел жәрдем станциясы және профилактикалық емдеу орталығы кіреді.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;/&gt;

== Қаланың назар аударарлық орындары == 
*Православие соборы,&lt;ref&gt;Свято-Иоанно-Предтеченский Кафедральный Собор мун. Комрат https://pravoslavie.md/svyato-ioanno-predtechenskij-kafedralnyj-sobor-mun-komrat/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Достопримечательности в Комрате https://www.tripadvisor.ru/Attractions-g777848-Activities-Comrat_Gagauzia.html&lt;/ref&gt;
*Өлкетану мұражайы,&lt;ref&gt;ИСТОРИКО–КРАЕВЕДЧЕСКИЙ МУЗЕЙ, КОМРАТ https://discovergagauzia.md/ru/attractions/kraevedcheskij-muzej-komrat/&lt;/ref&gt;
*Ғағауыз өнер галереясы,&lt;ref&gt;Региональная художественная галерея г. Комрат https://visitgagauzia.com/2020/10/13/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723100421/https://visitgagauzia.com/2020/10/13/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/ |date=2022-07-23 }}&lt;/ref&gt;
*Мұстафа Кемал Ататүрік атындағы түрік кітапханасы,&lt;ref&gt;Турецкая библиотека им. М. К. Ататюрка https://spglobi.ru/turetskaia-biblioteka-im-m-k-atatiurka&lt;/ref&gt;
*Ғағауыз  халқының Даңқ аллеясы,&lt;ref&gt;«Аллея славы» в Комрате https://traveltimes.ru/%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%8F-%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723100820/https://traveltimes.ru/%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%8F-%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5/ |date=2022-07-23 }}&lt;/ref&gt;
*Азат етушілерге арналған ескерткіш,&lt;ref&gt;Памятники и мемориалы | Молдова. Часть 3 https://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220925020632/https://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82/ |date=2022-09-25 }}&lt;/ref&gt;
*Ауған жауынгерлеріне арналған ескерткіш,&lt;ref&gt;Памятник воинам – интернационалистам, мун.Комрат https://econutag.md/pamyatnik-voinam-internaczionalistam-mun-komrat/&lt;/ref&gt;
*Танкшілерге арналған ескерткіш,&lt;ref&gt;Памятник танкистам- освободителям мун. Комрат https://visitgagauzia.com/2020/10/13/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC-%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%BC-%D0%B3-%D0%BA/{{Deadlink|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
*Саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіш.&lt;ref&gt;МОЛДОВА, г. Комрат https://www.sakharov-center.ru/asfcd/pam/?t=pam&amp;id=1871&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Девятиэтажка. Ул. Ленина.jpg|Көп қабатты үй
Comrat State University.jpg|Комрат мемлекеттік университеті 
Центральная площадь Комрата.jpg|Орталық алаң 
Altin palas.jpg|&quot;Алтын палас&quot; қонақ үйі
Дом культуры в Комрате.jpg|Мәдениет үйі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Молдова елді мекендері]]
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Ғағауызстан елді мекендері]]</text>
      <sha1>hjsssmuhdm7aigh58zbjoouygqj4tld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621095</id>
      <parentid>3621092</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T09:02:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3621095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17543" sha1="a35ad5aeji75w6vkq764g24s309gucx" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Комрат
 |шынайы атауы            = {{lang-gag|Komrat}}
 |сурет                   = MD.GE.Comrat - Catedrala Sf. Ioan Botezătorul - jun 2017.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =18 |lat_sec =01    
  |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =39 |lon_sec =26
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = Ғағауызстан
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = Комрат
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  =  
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1789
 |алғашқы дерек           = 1750
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 23 327
  |санақ жылы             = 2004
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 72,85% - [[ғағауыздар]], 8,92% - [[молдовандар]], 7,33% - [[орыстар]]
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 298 -----
 |пошта индексі           = MD-3801, 3802, 3805
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Комрат
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Комрат''' ({{lang-mo|Комрат, Comrat}}, {{lang-gag|Komrat}}) — қала және муниципалитет Молдова Республикасының оңтүстігіндегі [[Ғағауызстан|Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігінің]] астанасы. Автономияның халық саны бойынша ең ірі қаласы, маңызды көлік торабы, саяси, экономикалық, мәдени және ғылыми орталығы. Комрат ауданының әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;Комрат (Республика Молдова, Гагаузия) https://cmefy.3dn.ru/publ/gegraficheskie_obekty/goroda/komra_respublika_moldova_gagauzija/70-1-0-397&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Комрат на карте Молдовы, https://tm.maptons.com/78050&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;КОМРАТ НА СПУТНИКОВОЙ КАРТЕ https://time365.info/city/komrat-moldova&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Город Комрат (Молдавия) © https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723054734/https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya |date=2022-07-23 }} https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723054734/https://geogoroda.ru/gorod/komrat-moldaviya |date=2022-07-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://comrat.md/karta.html&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Комрат Молдованың әкімшілік бөлінісінде ерекше мәртебеге ие. Қала елдің оңтүстігінде, Буджак даласының орталық бөлігінде, Үлкен Ялпуг өзенінің аңғарында, [[Кишинев]]тен 100 шақырым жерде орналасқан.&lt;ref&gt;Столица маленькой, но гордой Гагаузии. Не слыхали про такую? https://turbina.ru/guide/Komrat-Moldova-84408/Zametki/Stolitsa-malenkoy-no-gordoy-Gagauzii-Ne-slykhali-pro-takuyu-42943/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181202011018/http://turbina.ru/guide/Komrat-Moldova-84408/Zametki/Stolitsa-malenkoy-no-gordoy-Gagauzii-Ne-slykhali-pro-takuyu-42943/ |date=2018-12-02 }}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
2004 жылғы халық санағы бойынша Комрат халқының саны 23327 адам: 46,91% ерлер, 53,09% әйелдер. Этникалық құрамы: 
*72,85% - [[ғағауыздар]],
*8,92% - [[молдовандар]], 
*7,33% - [[орыстар]],
*4,80% - [[украиндар]],   
*4,56% - [[бұлғарлар]], 
*0,06% - [[поляктар]], 
*0,46% - [[сығандар]],
*0,03% - [[еврейлер]],  
*0,7% - басқа ұлт өкілдері.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;&gt;Комрат, Гагаузия, АТО https://moldovenii.md/ru/city/details/id/87#topicHeader&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Ғалымдар қала атауын «қара ат» деп аударуға болатын түрік тіліндегі «комур ат» деген екі терминнен шығарады. Аңыз бойынша, бәйге кезінде бір бай саудагердің қара тұлпары жеңіске жетіп, ол қуаныштан сол кездегі шағын ауылды оның құрметіне атайды. Атаудың шығу тегінің тағы бір нұсқасы, оның негізінде бұл атау ежелгі дәуірден, осында тұратын көшпелі тайпалардан шыққан.&lt;ref&gt;Комрат https://chrontime.com/city-md-Comrat {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723084430/https://chrontime.com/city-md-Comrat |date=2022-07-23 }}&lt;/ref&gt;

Комрат туралы алғашқы ресми деректер 1750 жылы Буджак төңірегінде қоныстанушылар: [[ғағауыздар]], [[молдовандар]], [[украиндар]], [[орыстар]], [[бұлғарлар]] т.б. шағын қоныстары пайда болған кезден басталады. Комраттың негізі 1789 жылы құрылған.&lt;ref&gt;КОМРАТ https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1896-Komrat.html&lt;/ref&gt;

1812 жылы [[Бессарабия]] (Комратпен бірге) [[Ресей]]дің құрамына кірді. 1819 жылы Комратқа [[Осман империясы]]нан қоныс аударушылардың екінші толқыны келді. 20 ғасырдың аяғында Комрат тұрғындарының 1819 жылға дейінгі азаматтық хал актілерін тіркеу кітаптары табылды. 1906 жылы Бендеры уезіндегі Комрат ауылының шаруалары помещиктердің жерлерін бөлу үшін күресті бастап, жергілікті билік өкілдерін тұтқындап, Комрат республикасын жариялады, ол небәрі 5 күнге созылды. Бұл көтерілісті патша әскерлері басып тастады.

Комрат 1918 жылдан 1940 жылға дейін Румынияның құрамында болды. 1932 жылы Комрат алғаш рет елтаңба алды. Бұл үш мұнарасы бар күміс тәжі бар қалқан, ортасында «еркін ат» (ер-тоқымсыз) болды. Комрат (барлық Гагаузиямен бірге) КСРО-ға қосылып, 1940 жылы Молдаван КСР-інің құрамына енді. 1941 жылдан 1944 жылға дейін румын және неміс әскерлері басып алды.

1957 жылы 13 қыркүйекте Ескі және Жаңа Комрат ауылдарының қосылуы нәтижесінде Комрат қаласы құрылды. Кейіннен осы аттас теміржол вокзалындағы елді мекен қала құрамына енді.

1995 жылы [[Ғағауызстан]] халқының шешімімен Комрат Ғағауыз автономиясының астанасы болды.&lt;ref&gt;г. Комрат https://www.gagauzia.md/ru/ato-gagauziya/naselennyie-punktyi/komratskij-rajon/g.-komrat.html&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Экономикалық әлеуеті ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу кәсіпорындарына негізделген. Жергілікті экономиканың жетекші саласының бірі – [[жүзім шаруашылығы]] мен шарап жасау. «ComratVin» АҚ 8 өндірістік желісі бар және жылына 17,6 мың тонна жүзімді өңдеуге қабілетті. Зауыт жоғары сапалы шараптардың 18 маркасын шығарады: Cabernet Sauvignon, Roșu de Comrat, Comrat, Cahors және т.б.

Қаланың сауда желісін 150 дүкен және 2 базар құрайды. Комратта жеті коммерциялық банк&lt;ref&gt;Банки в Комрат (Молдова)
Поиск банка https://perevody-deneg.ru/country/MDA/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D1%80%D0%B0%D1%82/banks/&lt;/ref&gt; пен екі сақтандыру компаниясының филиалдары бар.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;/&gt;

== Әлеуметтік сала ==
Білім беру жүйесіне 6 [[мектепке дейінгі мекеме]]&lt;ref&gt;Дошкольные учреждения https://guogagauzii.md/doshkolnye-uchrezhdeniya&lt;/ref&gt;, 8 [[орта мектеп]],&lt;ref&gt;БАЗА ДАННЫХ ШКОЛ В ГОРОДЕ КОМРАТ, МОЛДОВА https://levardo.com/schools/moldova/komrat/{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 3 [[лицей]],&lt;ref&gt;Теоретический лицея им. Н. Третьякова м. Комрат https://guogagauzii.md/teoreticheskij-litseya-im-n-tretyakova-m-komrat&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Молдавский лицей имени Михая Эминеску https://spglobi.ru/moldavskii-litsei-imeni-mihaia-eminesku&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Лицей им. Д.Мавроди м.Комрат https://comrat.md/2781-licej-im-dmavrodi-mkomrat-otmetil-50letnij-jubilej.html&lt;/ref&gt; педагогикалық [[колледж]]&lt;ref&gt;Колледж имени Михаила Чакира, http://cpcomrat.educ.md/&lt;/ref&gt; және Комрат мемлекеттік [[университет]]і&lt;ref&gt;КОМРАТСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ
УНИВЕРСИТЕТ https://kdu.md/ru/&lt;/ref&gt; кіреді.

Мәдениет саласында өңірлік [[кітапхана]],&lt;ref&gt;Региональная библиотека https://comrat.md/biblioteki.html&lt;/ref&gt; түрік кітапханасы, мәдениет сарайы,&lt;ref&gt;ДОМ КУЛЬТУРЫ В КОМРАТЕ https://rutraveller.ru/place/161817&lt;/ref&gt; [[мұражай]],&lt;ref&gt;Комратский региональный историко-краеведческий музей https://www.prospect.md/ru/history/muzei-istoriya-muzeev/komratskiy-regionalinyy-istoriko-kraevedcheskiy-muzey.html&lt;/ref&gt; көркемсурет галереясы, муниципалдық [[театр]],&lt;ref&gt;Комратский театр https://gagauz-teatr.com/index.php/komratskij-teatr&lt;/ref&gt; екі ансамбль қызмет көрсетеді. Қалада ғағауыз мәдениеті мен дәстүрін насихаттап келе жатқан «Диуз-Ава»&lt;ref&gt;Ansamblul &quot;Diuz-Ava&quot; a primit titlul de &quot;Colectiv artistic emerit&quot; al Republicii Moldova https://noi.md/md/societate/ansamblul-diuz-ava-a-primit-titlul-de-colectiv-artistic-emerit-al-republicii-moldova&lt;/ref&gt; кәсіби ғағауыз ансамблі бар.

Қаланың денсаулық сақтау жүйесіне орталық [[аурухана]],&lt;ref&gt;Комратская Центральная Районная Больница https://adresglob.ru/komratskaia-tsentralnaia-raionnaia-bolnitsa {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250225164101/https://adresglob.ru/komratskaia-tsentralnaia-raionnaia-bolnitsa |date=2025-02-25 }}&lt;/ref&gt; отбасылық дәрігерлік пункт, жедел жәрдем станциясы және профилактикалық емдеу орталығы кіреді.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;/&gt;

== Қаланың назар аударарлық орындары == 
*Православие соборы,&lt;ref&gt;Свято-Иоанно-Предтеченский Кафедральный Собор мун. Комрат https://pravoslavie.md/svyato-ioanno-predtechenskij-kafedralnyj-sobor-mun-komrat/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Достопримечательности в Комрате https://www.tripadvisor.ru/Attractions-g777848-Activities-Comrat_Gagauzia.html&lt;/ref&gt;
*Өлкетану мұражайы,&lt;ref&gt;ИСТОРИКО–КРАЕВЕДЧЕСКИЙ МУЗЕЙ, КОМРАТ https://discovergagauzia.md/ru/attractions/kraevedcheskij-muzej-komrat/&lt;/ref&gt;
*Ғағауыз өнер галереясы,&lt;ref&gt;Региональная художественная галерея г. Комрат https://visitgagauzia.com/2020/10/13/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723100421/https://visitgagauzia.com/2020/10/13/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/ |date=2022-07-23 }}&lt;/ref&gt;
*Мұстафа Кемал Ататүрік атындағы түрік кітапханасы,&lt;ref&gt;Турецкая библиотека им. М. К. Ататюрка https://spglobi.ru/turetskaia-biblioteka-im-m-k-atatiurka&lt;/ref&gt;
*Ғағауыз  халқының Даңқ аллеясы,&lt;ref&gt;«Аллея славы» в Комрате https://traveltimes.ru/%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%8F-%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723100820/https://traveltimes.ru/%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%8F-%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5/ |date=2022-07-23 }}&lt;/ref&gt;
*Азат етушілерге арналған ескерткіш,&lt;ref&gt;Памятники и мемориалы | Молдова. Часть 3 https://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220925020632/https://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82/ |date=2022-09-25 }}&lt;/ref&gt;
*Ауған жауынгерлеріне арналған ескерткіш,&lt;ref&gt;Памятник воинам – интернационалистам, мун.Комрат https://econutag.md/pamyatnik-voinam-internaczionalistam-mun-komrat/&lt;/ref&gt;
*Танкшілерге арналған ескерткіш,&lt;ref&gt;Памятник танкистам- освободителям мун. Комрат https://visitgagauzia.com/2020/10/13/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC-%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%BC-%D0%B3-%D0%BA/{{Deadlink|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
*Саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіш.&lt;ref&gt;МОЛДОВА, г. Комрат https://www.sakharov-center.ru/asfcd/pam/?t=pam&amp;id=1871&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Девятиэтажка. Ул. Ленина.jpg|Көп қабатты үй
Comrat State University.jpg|Комрат мемлекеттік университеті 
Центральная площадь Комрата.jpg|Орталық алаң 
Altin palas.jpg|&quot;Алтын палас&quot; қонақ үйі
Дом культуры в Комрате.jpg|Мәдениет үйі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова елді мекендері]]
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Ғағауызстан елді мекендері]]</text>
      <sha1>a35ad5aeji75w6vkq764g24s309gucx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юнус Паша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>686984</id>
    <revision>
      <id>3620912</id>
      <parentid>3578471</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:04:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3620912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5542" sha1="4bw4qimarkopgtp862zlkmvhx7d55to" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|түс=елбасы|Қазақша есімі=Девширме Юнус-паша|Шынайы есімі=Devşirme Yunus Paşa|Суреті=Yunus Pasha (16024682).jpg|Атауы=|Титулы=|Ту=Ottoman Flag.svg|Ту2=Symbol of the President of Kazakhstan.png|Басқара бастады=[[23 қаңтар]] [[1517 жыл]]|Басқаруын аяқтады=[[13 қыркүйек]] [[1517 жыл]]|Ізашары=Хадым Синан-паша|Ізбасары=Пири Мехмед-паша|Қайтыс болған күні=13.9.1517|Қайтыс болған жері=|Діні=[[ислам]]|Жұбайы=Асылхан-хатун|Балалары=Мехмед-челеби}}
'''Юнус паша''' ([[Османлы түрік тілі|осман түрікше]]: يونس پاشا) (1517 жылы 13 қыркүйекте қайтыс болған) — [[Осман империясы|Османлы]] мемлекет қайраткері. Ол 1517 жылы 30 қаңтардан 13 қыркүйекте қайтыс болғанға дейін сегіз ай бойы [[Османлы садрағзамдарының тізімі|Осман империясының бас уәзірі болды]].&lt;ref&gt;Turkish State Archives&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Юнус тек [[Албандар|албан]], [[Гректер|грек]] немесе болгар болған. Ол жас кезінде девширме жүйесіне (отбасынан алынып, Османлы шенеунігі/солдаты болу үшін ислам дінін қабылдады) қабылданды, Юнус [[Жаңа шерік|яншашы]] болу үшін өсірілді, ақырында жаңашы корпусының [[аға]] (жоғарғы қолбасшысы) болды. 1511 жылы ол диванда (Османлы үкіметі) және Анадолы Эйялетінің бейлербейінде (жоғарғы провинция әкімшісі) уәзір болды.

Юнус паша Осман-Мамлюк соғысында (1516-17) үлкен рөл атқарды. 1516 жылы Мардж-Дабик шайқасында Османлылар жеңіске жеткеннен кейін Юнус паша қолбасшылығында Османлы әскерлерімен өз күштерін жұмылдырып, (қазіргі Сирия) [[Алеппо]] қаласына кірді, ол жерден Хама, [[Хомс]] және [[Дамаск]] қалаларын басып алды. жылдам сабақтастық. 1517 жылғы Ридания шайқасынан кейін ол өзінің жаңашыл әскерлерімен Египеттің [[Каир]] қаласына кіріп, үш күндік қоршаудан кейін Осман империясы үшін қаланы басып алды.&lt;ref name=&quot;yunuspaşa&quot;&gt;[Osmanlı Tarihi, II. Cilt, 10. baskı, sf: 286,291,543,544, Türk Tarih Kurumu Yayınları-2011, Ord. Prof. İsmail Hakkı Uzunçarşılı]&lt;/ref&gt;

1517 жылы 22 қаңтарда Ридания шайқасында қол жеткізген табыстары мен бұрынғы бас уәзірі Хадым Синан пашаның шайқаста қайтыс болуына байланысты Юнус паша сегіз күннен кейін, 30 қаңтарда [[Османлы садрағзамдарының тізімі|бас уәзір]] болып тағайындалды. Кейінірек ол бір мезгілде Мысырдың губернаторы болып тағайындалды. Осы қос лауазымға қол жеткізгеннен кейін Юнус паша пара алу және бопсалау синдикатын құрды делінеді. Бұзақылық туралы хабар сұлтан [[I Сәлім|І Селимге]] жеткеннен кейін Юнус пашаның билігі жойылып, Хайыр бейге берілді, Юнус пашаны жалғыз бас уәзірлік етіп қалдырды.

Сұлтан [[I Сәлім|Селим]] Юнус пашаны Осман империясы үшін Мысырды жаулап алған Юнус Паша болғанына қарамастан, губернаторлықтан айырылып қалғаны үшін оның губернаторлығының мұрагері Хайыр бейдің [[Адығтар|черкес]] ұлтына тіл тигізгені үшін өлім жазасына кесілді деген болжам бар. Қандай себеп болмасын, Юнус паша 1517 жылы 13 қыркүйекте басы кесіліп өлтірілді.

== Жеке өмір ==
Ол 1505 жылы Сұлтан [[II Баязит|II]] Баезидтің қызы Селчук сұлтанның қызы Аслыхан Ханым-Сұлтанға үйленді.

== Сондай-ақ қараңыз ==
* [[Османлы садрағзамдарының тізімі|Османлы бас уәзірлерінің тізімі]]
* Мысырдағы Османлы билеушілерінің тізімі

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1517 жылы туғандар]]
[[Санат:Османлы империясының садрағзамдары]]
[[Санат:Өлтірілген саясаткерлер]]</text>
      <sha1>4bw4qimarkopgtp862zlkmvhx7d55to</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кісенбай Асабайұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>688805</id>
    <revision>
      <id>3620800</id>
      <parentid>3191670</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:25:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3620800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5324" sha1="j2n8j1j3ialr7if5rre30rkf9silzzj" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Кісенбай Асабайұлы
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 =  
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1935
 |Туған жері            = [[Амангелді (Атырау қалалық әкімдігі)|Амангелді]] ауылы
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орақ пен Балға медалі}}  
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot; 
{{!}} {{Ленин ордені}} {{Ленин ордені|06.09.1973}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені|08.04.1971}}
{{!}}}
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Кісенбай Асабайұлы''' ([[1935 жыл|1935 жылы]], [[Амангелді (Атырау қалалық әкімдігі)|Амангелді]] ауылы) — [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] [[Атырау облысы|Гурьев облысы]] [[Жылыой ауданы|Ембі ауданы]] «Коммунизм таңы» кеңшарының аға шопаны. [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] (1976).

1935 жылы Амангелді ауылында (қазіргі уақытта [[Атырау]] қаласы аумағына кіреді) шаруа отбасында дүниеге келген. 1955 жылдан Ембі ауданы «Коммунизм таңы» ұжымшарында (кейіннен – «Қосшағыл» кеңшары) шопан болды. 1963 жылы аға шопан болып тағайындалды. 1967 жылы Бүкілодақтық [[Халық шаруашылығы жетістіктерінің көрмесі|ХШЖК]] көрмесіне қатысты. 1968 жылы КОКП қатарына қабылданды.

Кісенбай Асабаевтың бригадасы 1975 жылы әр жүз ұрғашы қойдан орта есеппен 170-тен қозы алып, әр қойдан орта есеппен 3,5 кг жүн қырқып алды. 1976 жылы әр жүз ұрғашы қойдан орта есеппен 165-тен қозы алынып, әр қойдан орта есеппен 3,2 килограмм жүн қырқылды&lt;ref&gt;Ә.Т.Өмірзақов, [https://asu.edu.kz/upload/iblock/10c/3_50_-_yrk_yek_-2018_converted_min.pdf АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ САЛАСЫНЫҢ МАЙТАЛМАНДАРЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221002084723/https://asu.edu.kz/upload/iblock/10c/3_50_-_yrk_yek_-2018_converted_min.pdf |date=2022-10-02 }}, Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің Хабаршысы/ Вестник Атырауского государственного университета им. Х. Досмухамедова, б. 49-50&lt;/ref&gt;. Бүкілодақтық социалистік жарыста қол жеткізген тамаша табыстары, астық және басқа да ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру мен мемлекетке сатуды ұлғайту жөніндегі жоспарлар мен социалистік міндеттемелерді орындауда көрсеткен еңбек ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1976 жылғы 24 желтоқсандағы Жарлығымен [[Ленин ордені|Ленин орденімен]] және «Орақ пен Балға» алтын медалімен марапаттала отырып, Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.

1991 жылы зейнеткерлікке шықты.

== Әдебиет ==
* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2008. — Т. 2. — 200 с.
* Ә.Т.Өмірзақов, [https://asu.edu.kz/upload/iblock/10c/3_50_-_yrk_yek_-2018_converted_min.pdf АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ САЛАСЫНЫҢ МАЙТАЛМАНДАРЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221002084723/https://asu.edu.kz/upload/iblock/10c/3_50_-_yrk_yek_-2018_converted_min.pdf |date=2022-10-02 }}, Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің Хабаршысы/ Вестник Атырауского государственного университета им. Х. Досмухамедова, б. 49-50

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Шопандар]]</text>
      <sha1>j2n8j1j3ialr7if5rre30rkf9silzzj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:جاسم</title>
    <ns>3</ns>
    <id>689161</id>
    <revision>
      <id>3621143</id>
      <parentid>3392573</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:31:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr-Taher</username>
        <id>85855</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Dr-Taher [[Қатысушы талқылауы:جاسم الغالبي]] бетін [[Қатысушы талқылауы:جاسم]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/جاسم الغالبي|جاسم الغالبي]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/جاسم|جاسم]]&quot;</comment>
      <origin>3084048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="305" sha1="s70fow4tffmde8y4z43veccr707lxpj" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=أحمد الغالبي}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  20:13, 2022 ж. қазанның 9 (+06)</text>
      <sha1>s70fow4tffmde8y4z43veccr707lxpj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлімгерей Тоқтамысұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>694172</id>
    <revision>
      <id>3620785</id>
      <parentid>3542367</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T18:02:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8699" sha1="bf51qua5fi0jxf5jq4sg2o4exqx87oe" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Сәлімгерей Тоқтамысұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               =
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                =
 | Титулы               = [[Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитеті|Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы
 | Ту                   = Flag of the Kazakh SSR.svg
 | Ту2                  = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Реті                 = 
 | Басқара бастады      = қаңтар 1961
 | Басқаруын аяқтады    = қаңтар 1963
 | Ізашары              = [[Ғұбайдолла Отарұлы Ілиясов|Ғұбайдолла Ілиясов]]
 | Ізбасары             = [[Мұстақым Біләлұлы Ықсанов|Мұстақым Ықсанов]]
 | Президент            = 
 | Премьер              =
 | Титулы_2             = Қазақ КСР кәсіподақтар кеңесінің төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of the Kazakh SSR.svg
 | Ту2_2                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = шілде 1956
 | Басқаруын аяқтады_2  = қаңтар 1961
 | Ізашары_2            = [[Исағали Шәріпұлы Шәріпов|Исағали Шәріпұлы]]
 | Ізбасары_2           = [[Сейітжан Полымбетов]]
 | Титулы_3             = [[Қазақстан КП Орал облыстық комитеті|Қазақстан КП Батыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы
 | Ту_3                 = Flag of the Kazakh SSR.svg
 | Ту2_3                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = наурыз 1954
 | Басқаруын аяқтады_3  = шілде 1956
 | Ізашары_3            = [[Мұсатай Шахшин]]
 | Ізбасары_3           = [[Сабыр Біләлұлы Ниязбеков|Сабыр Ниязбеков]]
 | Титулы_4             = [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту_4                 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 1949
 | Басқаруын аяқтады_4  = 1950
 | Ізашары_4            = [[Хасен Байұзақұлы]]
 | Ізбасары_4           = [[Шамұқан Қалкенов]]
 | Титулы_5             = Қазақстан К(б)П Амангелді аудандық комитетінің бірінші хатшысы
 | Ту_5                 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg
 | Ту2_5                = 
 | Басқара бастады_5    = 1943
 | Басқаруын аяқтады_5  = 1945
 | Ізашары_5            = ''белгісіз''
 | Ізбасары_5           = ''белгісіз''
 | Туған күні           = 6.7.1914
 | Туған жері           = Құдықсай (№7 ауыл) ауылы, Арақарағай болысы, [[Қостанай уезі]], [[Ресей империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 29.6.1997
 | Қайтыс болған жері   = [[Алматы]], [[Қазақстан]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = үйленген
 | Балалары             = Үш ұл мен үш қыз
 | Партиясы             = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]]
 | Білімі               = [[КОКП ОК қарамағындағы жоғары партия мектебі]]
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{Ленин ордені}}{{I дәрежелі Отан соғысы ордені}}{{II дәрежелі Отан соғысы ордені}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}{{Құрмет Белгісі ордені}}
}}
'''Сәлімгерей Тоқтамысұлы Тоқтамысов''' ([[6 шілде]] [[1914 жыл|1914]], Құдықсай (№7 ауыл) ауылы, Арақарағай болысы, [[Қостанай уезі]], [[Ресей империясы]] — [[29 маусым]] [[1997 жыл|1997]], [[Алматы]], [[Қазақстан]]) — кеңестік мемлекет және партия қайраткері, Қазақ КСР КП Батыс Қазақстан және Қызылорда облыстық комитеттерінің бірінші хатшысы, Қазақ КСР кәсіподақтар кеңесінің төрағасы.

== Өмірбаяны ==
1914 жылы дүниеге келді. Әкеден ерте айырылып, көкесі Дәуренбектің тәрбиесінде болады. Алдымен шағын ауылдық мектепте, кейін Меңдіқара ауданы, Бурабай ауылында [[Ыбырай Алтынсарин]] салдырған сол кездегі таңдаулы мектептердің бірі Қазкоммунда оқиды. Сәлімгерей атақты ағартушы-ұстаз [[Спандияр Көбеев|Спандияр Көбеевте]] оқыды.

* 1945-1949 жж. — Қазақстан КП(б) Қостанай облыстық комитетінің екінші хатшысы болды.
* 1949-1950 жж. — Семей облысы облыстық атқару комитетінің төрағасы
* 1950—1953 жж. — Мәскеу қаласындағы жоғары партия мектебінде оқыды.
* 1954-1956 жж. — Қазақстан КП Батыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшысы.
* 1956-1961 жж. — [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] кәсіподақтар кеңесінің төрағасы.
* 1961-1963 жж. — Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің бірінші хатшысы
* 1963-1967 жж. — кеңшар директоры
* 1967-1974 жж. — Жамбыл облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің екінші және үшінші шақырылымдарының депутаты
* КСРО Жоғарғы Кеңесінің төртінші және бесінші шақырылымдарының депутаты
* Қазақстан КП Орталық Комитетінің мүшесі, Бүкілодақтық кәсіподақтар орталық кеңесі төралқасының мүшесі.

1975 жылдан бастап зейнеткер. 1997 жылы Сәлімгерей Тоқтамысұлы өмірден өтті.

== Марапаттары мен атақтары ==
*  I дәрежелі, II дәрежелі [[Отан соғысы ордені|Отан соғысы]] ордені
* [[Ленин ордені|Ленин]] ордені
* [[Еңбек Қызыл Туы ордені|Еңбек Қызыл Ту]] ордені
* [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]] ордені
* 1974 ж. бастап — Жамбыл қ. құрметті азаматы

[[Санат:Қазақстан КП ОК мүшелері]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары]]
[[Санат:Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің бірінші хатшылары]]</text>
      <sha1>bf51qua5fi0jxf5jq4sg2o4exqx87oe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620786</id>
      <parentid>3620785</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T18:08:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Марапаттары мен атақтары */</comment>
      <origin>3620786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9639" sha1="8x61nc9z65abx8cnuyh7dfug76mv43a" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Сәлімгерей Тоқтамысұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               =
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                =
 | Титулы               = [[Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитеті|Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы
 | Ту                   = Flag of the Kazakh SSR.svg
 | Ту2                  = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Реті                 = 
 | Басқара бастады      = қаңтар 1961
 | Басқаруын аяқтады    = қаңтар 1963
 | Ізашары              = [[Ғұбайдолла Отарұлы Ілиясов|Ғұбайдолла Ілиясов]]
 | Ізбасары             = [[Мұстақым Біләлұлы Ықсанов|Мұстақым Ықсанов]]
 | Президент            = 
 | Премьер              =
 | Титулы_2             = Қазақ КСР кәсіподақтар кеңесінің төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of the Kazakh SSR.svg
 | Ту2_2                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = шілде 1956
 | Басқаруын аяқтады_2  = қаңтар 1961
 | Ізашары_2            = [[Исағали Шәріпұлы Шәріпов|Исағали Шәріпұлы]]
 | Ізбасары_2           = [[Сейітжан Полымбетов]]
 | Титулы_3             = [[Қазақстан КП Орал облыстық комитеті|Қазақстан КП Батыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы
 | Ту_3                 = Flag of the Kazakh SSR.svg
 | Ту2_3                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = наурыз 1954
 | Басқаруын аяқтады_3  = шілде 1956
 | Ізашары_3            = [[Мұсатай Шахшин]]
 | Ізбасары_3           = [[Сабыр Біләлұлы Ниязбеков|Сабыр Ниязбеков]]
 | Титулы_4             = [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту_4                 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 1949
 | Басқаруын аяқтады_4  = 1950
 | Ізашары_4            = [[Хасен Байұзақұлы]]
 | Ізбасары_4           = [[Шамұқан Қалкенов]]
 | Титулы_5             = Қазақстан К(б)П Амангелді аудандық комитетінің бірінші хатшысы
 | Ту_5                 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg
 | Ту2_5                = 
 | Басқара бастады_5    = 1943
 | Басқаруын аяқтады_5  = 1945
 | Ізашары_5            = ''белгісіз''
 | Ізбасары_5           = ''белгісіз''
 | Туған күні           = 6.7.1914
 | Туған жері           = Құдықсай (№7 ауыл) ауылы, Арақарағай болысы, [[Қостанай уезі]], [[Ресей империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 29.6.1997
 | Қайтыс болған жері   = [[Алматы]], [[Қазақстан]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = үйленген
 | Балалары             = Үш ұл мен үш қыз
 | Партиясы             = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]]
 | Білімі               = [[КОКП ОК қарамағындағы жоғары партия мектебі]]
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{Ленин ордені}}{{I дәрежелі Отан соғысы ордені}}{{II дәрежелі Отан соғысы ордені}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}{{Құрмет Белгісі ордені}}
}}
'''Сәлімгерей Тоқтамысұлы Тоқтамысов''' ([[6 шілде]] [[1914 жыл|1914]], Құдықсай (№7 ауыл) ауылы, Арақарағай болысы, [[Қостанай уезі]], [[Ресей империясы]] — [[29 маусым]] [[1997 жыл|1997]], [[Алматы]], [[Қазақстан]]) — кеңестік мемлекет және партия қайраткері, Қазақ КСР КП Батыс Қазақстан және Қызылорда облыстық комитеттерінің бірінші хатшысы, Қазақ КСР кәсіподақтар кеңесінің төрағасы.

== Өмірбаяны ==
1914 жылы дүниеге келді. Әкеден ерте айырылып, көкесі Дәуренбектің тәрбиесінде болады. Алдымен шағын ауылдық мектепте, кейін Меңдіқара ауданы, Бурабай ауылында [[Ыбырай Алтынсарин]] салдырған сол кездегі таңдаулы мектептердің бірі Қазкоммунда оқиды. Сәлімгерей атақты ағартушы-ұстаз [[Спандияр Көбеев|Спандияр Көбеевте]] оқыды.

* 1945-1949 жж. — Қазақстан КП(б) Қостанай облыстық комитетінің екінші хатшысы болды.
* 1949-1950 жж. — Семей облысы облыстық атқару комитетінің төрағасы
* 1950—1953 жж. — Мәскеу қаласындағы жоғары партия мектебінде оқыды.
* 1954-1956 жж. — Қазақстан КП Батыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшысы.
* 1956-1961 жж. — [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] кәсіподақтар кеңесінің төрағасы.
* 1961-1963 жж. — Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің бірінші хатшысы
* 1963-1967 жж. — кеңшар директоры
* 1967-1974 жж. — Жамбыл облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің екінші және үшінші шақырылымдарының депутаты
* КСРО Жоғарғы Кеңесінің төртінші және бесінші шақырылымдарының депутаты
* Қазақстан КП Орталық Комитетінің мүшесі, Бүкілодақтық кәсіподақтар орталық кеңесі төралқасының мүшесі.

1975 жылдан бастап зейнеткер. 1997 жылы Сәлімгерей Тоқтамысұлы өмірден өтті.

== Марапаттары мен атақтары ==
*  I дәрежелі, II дәрежелі [[Отан соғысы ордені|Отан соғысы]] ордені
* [[Ленин ордені|Ленин]] ордені
* [[Еңбек Қызыл Туы ордені|Еңбек Қызыл Ту]] ордені
* [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]] ордені
* 1974 ж. бастап — Жамбыл қ. құрметті азаматы

[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан КП Қостанай облыстық комитетінің екінші хатшылары]]
[[Санат:Семей облыстық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің бірінші хатшылары]]
[[Санат:Қазақстан КП ОК мүшелері]]
[[Санат:Кеңшарлар директорлары]]
[[Санат:КОКП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары]]
[[Санат:КОКП XX съезінің делегаттары]]
[[Санат:КОКП XXI съезінің делегаттары]]
[[Санат:КОКП XXII съезінің делегаттары]]</text>
      <sha1>8x61nc9z65abx8cnuyh7dfug76mv43a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620789</id>
      <parentid>3620786</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T18:22:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9675" sha1="tilx7ay7i1fv8cr35futh3nhrru31qi" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Сәлімгерей Тоқтамысұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               =
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                =
 | Титулы               = [[Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитеті|Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы
 | Ту                   = Flag of the Kazakh SSR.svg
 | Ту2                  = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Реті                 = 
 | Басқара бастады      = қаңтар 1961
 | Басқаруын аяқтады    = қаңтар 1963
 | Ізашары              = [[Ғұбайдолла Отарұлы Ілиясов|Ғұбайдолла Ілиясов]]
 | Ізбасары             = [[Мұстақым Біләлұлы Ықсанов|Мұстақым Ықсанов]]
 | Президент            = 
 | Премьер              =
 | Титулы_2             = Қазақ КСР кәсіподақтар кеңесінің төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of the Kazakh SSR.svg
 | Ту2_2                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = шілде 1956
 | Басқаруын аяқтады_2  = қаңтар 1961
 | Ізашары_2            = [[Исағали Шәріпұлы Шәріпов|Исағали Шәріпұлы]]
 | Ізбасары_2           = [[Сейітжан Полымбетов]]
 | Титулы_3             = [[Қазақстан КП Орал облыстық комитеті|Қазақстан КП Батыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы
 | Ту_3                 = Flag of the Kazakh SSR.svg
 | Ту2_3                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = наурыз 1954
 | Басқаруын аяқтады_3  = шілде 1956
 | Ізашары_3            = [[Мұсатай Шахшин]]
 | Ізбасары_3           = [[Сабыр Біләлұлы Ниязбеков|Сабыр Ниязбеков]]
 | Титулы_4             = [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту_4                 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 1949
 | Басқаруын аяқтады_4  = 1950
 | Ізашары_4            = [[Хасен Байұзақұлы]]
 | Ізбасары_4           = [[Шамұқан Қалкенов]]
 | Титулы_5             = Қазақстан К(б)П [[Амангелді ауданы|Амангелді]] аудандық комитетінің бірінші хатшысы
 | Ту_5                 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg
 | Ту2_5                = 
 | Басқара бастады_5    = 1943
 | Басқаруын аяқтады_5  = 1945
 | Ізашары_5            = ''белгісіз''
 | Ізбасары_5           = ''белгісіз''
 | Туған күні           = 6.7.1914
 | Туған жері           = Құдықсай (№7 ауыл) ауылы, Арақарағай болысы, [[Қостанай уезі]], [[Ресей империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 29.6.1997
 | Қайтыс болған жері   = [[Алматы]], [[Қазақстан]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = үйленген
 | Балалары             = Үш ұл мен үш қыз
 | Партиясы             = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]]
 | Білімі               = [[КОКП ОК қарамағындағы жоғары партия мектебі]]
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{Ленин ордені}}{{I дәрежелі Отан соғысы ордені}}{{II дәрежелі Отан соғысы ордені}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}{{Құрмет Белгісі ордені}}
}}
'''Сәлімгерей Тоқтамысұлы Тоқтамысов''' ([[6 шілде]] [[1914 жыл|1914]], Құдықсай (№7 ауыл) ауылы, Арақарағай болысы, [[Қостанай уезі]], [[Ресей империясы]] — [[29 маусым]] [[1997 жыл|1997]], [[Алматы]], [[Қазақстан]]) — кеңестік мемлекет және партия қайраткері, Қазақ КСР КП Батыс Қазақстан және Қызылорда облыстық комитеттерінің бірінші хатшысы, Қазақ КСР кәсіподақтар кеңесінің төрағасы.

== Өмірбаяны ==
1914 жылы дүниеге келді. Әкеден ерте айырылып, көкесі Дәуренбектің тәрбиесінде болады. Алдымен шағын ауылдық мектепте, кейін Меңдіқара ауданы, Бурабай ауылында [[Ыбырай Алтынсарин]] салдырған сол кездегі таңдаулы мектептердің бірі Қазкоммунда оқиды. Сәлімгерей атақты ағартушы-ұстаз [[Спандияр Көбеев|Спандияр Көбеевте]] оқыды.

* 1945-1949 жж. — Қазақстан КП(б) Қостанай облыстық комитетінің екінші хатшысы болды.
* 1949-1950 жж. — Семей облысы облыстық атқару комитетінің төрағасы
* 1950—1953 жж. — Мәскеу қаласындағы жоғары партия мектебінде оқыды.
* 1954-1956 жж. — Қазақстан КП Батыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшысы.
* 1956-1961 жж. — [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] кәсіподақтар кеңесінің төрағасы.
* 1961-1963 жж. — Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің бірінші хатшысы
* 1963-1967 жж. — кеңшар директоры
* 1967-1974 жж. — Жамбыл облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің екінші және үшінші шақырылымдарының депутаты
* КСРО Жоғарғы Кеңесінің төртінші және бесінші шақырылымдарының депутаты
* Қазақстан КП Орталық Комитетінің мүшесі, Бүкілодақтық кәсіподақтар орталық кеңесі төралқасының мүшесі.

1975 жылдан бастап зейнеткер. 1997 жылы Сәлімгерей Тоқтамысұлы өмірден өтті.

== Марапаттары мен атақтары ==
*  I дәрежелі, II дәрежелі [[Отан соғысы ордені|Отан соғысы]] ордені
* [[Ленин ордені|Ленин]] ордені
* [[Еңбек Қызыл Туы ордені|Еңбек Қызыл Ту]] ордені
* [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]] ордені
* 1974 ж. бастап — Жамбыл қ. құрметті азаматы

[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан КП Қостанай облыстық комитетінің екінші хатшылары]]
[[Санат:Семей облыстық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің бірінші хатшылары]]
[[Санат:Қазақстан КП ОК мүшелері]]
[[Санат:Кеңшарлар директорлары]]
[[Санат:КОКП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары]]
[[Санат:КОКП XX съезінің делегаттары]]
[[Санат:КОКП XXI съезінің делегаттары]]
[[Санат:КОКП XXII съезінің делегаттары]]</text>
      <sha1>tilx7ay7i1fv8cr35futh3nhrru31qi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лабанорас саябағы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>700941</id>
    <revision>
      <id>3621073</id>
      <parentid>3458930</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3621073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7971" sha1="fxvmkz2kpkduqf8h1r6jcitrm03bma9" xml:space="preserve">{{Қорық аймағы
 |Атауы                  =Лабанорас саябағы
  |Төл атауы             =  lt/Labanoro regioninis parkas
 |Сурет                  = Kulioniu piliakalnis2011.jpg
  |Сурет атауы           = 
 |ХТҚО санаты            = V
 |Ауданы                 = 553,44
 |Орташа биіктігі        = 
 |Құрылған уақыты        = 1992
 |Келушілер саны         = 
 |Келушілер саны жылы    = 
 |Басқаратын ұйым        = 
 |Сайты                  = 
 |Координаттары          = 55.13/25.44
 |CoordScale             = 
 |Ел                     = Литва
  |Аймақ                 = 
   |Аудан                = 
 |Ең жақын қала          = 
 |Позициялық карта       = 
 |Позициялық карта 1     = 
 |Ортаққордағы санаты    = Labanoras Regional Park
}}
'''Лабанорас саябағы''' ({{lang-lt|Labanoro regioninis parkas}}) — [[Литва]] аймақтық саябағы. Литва астанасы [[Вильнюс]]тен солтүстік-шығысқа қарай 80 шақырым жерде орналасқан. 1992 жылы құрылған елдегі ең үлкен аймақтық саябақ. Оның әкімшілігі шағын Лабанорас қаласында орналасқан.&lt;ref&gt;Путеводитель по региональному парку Лабанорас в Литве от инфлюенсеров и путешественников https://www.hatlastravel.com/destination/Lithuania/Labanoras%20Regional%20Park&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Саябақты құру идеясы Кеңес Одағы аумағында аймақтық қорықтарды қалыптастыру жөніндегі мемлекеттік бағдарламаның нәтижесі ретінде ХХ ғасырдың 70-ші жылдарының басында пайда болды. Саябақты жоспарлау схемасын дайындау жергілікті ғалымдар – Гуделис, Қудаба және Эрингиске тапсырылды. Бастапқыда лабанорас орманы Аукштайт қорығының бөлігі ретінде қарастырылды, бірақ одан әрі талқылаудан кейін одан бас тартуға тура келді. Орман шаруашылығы министрлігінің өтініші бойынша және қорық аумақтарын жедел басқару мақсатында 1992 жылы лабанорас аймақтық саябағын құру туралы шешім қабылданды.&lt;ref&gt;Лабанорас https://womanadvice.ru/labanoras&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Лабанорас аймақтық саябағы Литваның шығыс бөлігінде, Швенчен, Молет және Утен аудандарымен шектескен. Бұл аймақтық саябақ Литвадағы ең үлкен саябақтардың бірі болып табылады және 528 шаршы км. аумақты алып жатыр. Лабанорас орманы Лабанорас аймақтық саябағы аумағының көп бөлігін алып жатыр. Орманының шамамен 91% - ы қарағай. 

Саябақта әртүрлі мөлшердегі және тереңдіктегі 285 көл кездеседі, барлық көлдердің ішіндегі ең үлкені және ең әдемісі-ұзындығы 15,8 км болатын Айзетас көлі. Бұдан басқа Джуоджи (қара) және Балтиеджи (ақ) және Лакаджай. Лакая өзенімен бірге бұл екі көл су туризмі үшін, әсіресе каноэ мен байдарка әуесқойлары үшін өте танымал. Сонымен қатар 30 өзен бар.&lt;ref&gt;Региональный парк Лабанорас - рай литовской природы. https://www.itinari.com/ru/labanoras-regional-park-a-paradise-of-lithuanian-nature-p3gs&lt;/ref&gt;

2015 жылы аймақтық саябақта Миндунай ауылының маңында 36 метрлік бақылау мұнарасы ашылды.&lt;ref&gt;Региональный парк Лабанорас https://clever-geek.imtqy.com/articles/7870448/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230518062725/https://clever-geek.imtqy.com/articles/7870448/index.html |date=2023-05-18 }}&lt;/ref&gt;

Лабанорас аймақтық саябағының ерекшелігі және осы аймақтың сұлулығын бақылайтын ең жақсы орын - бақылау мұнарасы. Металл конструкциялы, биіктігі 36 метр болатын бақылау мұнарасы Литвадағы екінші ең биік мұнара болып табылады. Спиральды баспалдақпен көтерілгеннен кейін, көптеген аралдар мен түбектерді, ормандарды биіктіктен тамашалауға болады.&lt;ref&gt;Смотровая башня регионального парка Лабанорас https://www.lithuania.travel/en/place/labanoras-regional-park-observation-tower&lt;/ref&gt;

== Флора, фаунасы ==
Саябақта сүтқоректілердің 54 түрі, құстардың 172 түрі, бауырымен жорғалаушылардың 5 түрі және қосмекенділердің 11 түрі бар. Қыста жылы су көздеріне байланысты, тіпті отыз градус аязда да толық қатып қалмайтын шағын өзендерде лосось уылдырық шашу саябақтың табиғи қазынасы болып табылады.

Сүтқоректілер құндыз, кәмшат және бұлан кездеседі. Құндыздар экологиялық тұрғыдан өте маңызды, олар жаңа сулы-батпақты жерлер жасайды. Ұя салатын құстардың ішінде (жұбымен): 5 полярлық гагар, 10 данлин, 15 балықшы тұйғын, 50 тырна, 1-2 қара дегелек, 20 [[Зымыран (құс)|зымыран]], 10 крак және 100 бозторғай. 

Лабанорас аймақтық саябағында өсімдіктердің түр алуандығы өте жоғары. Ботаниктердің есебі бойынша 120 түрлі батпақты талдың бұталары, 300 көкгүл гүлінің сабағы, 80 000 кәдімгі ала орхидеялар, 2300 су лобелиі және 200 лалагүл бар.&lt;ref&gt;Региональный парк Лабанорас – Литва https://www.globalnature.org/en/living-lakes/europe/labanoras {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190421173429/https://www.globalnature.org/en/living-lakes/europe/labanoras |date=2019-04-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Региональный парк Лабанорас https://dir.md/wiki/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA_%D0%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%81?host=ru.wikipedia.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230518072405/https://dir.md/wiki/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA_%D0%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%81?host=ru.wikipedia.org |date=2023-05-18 }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Литва географиясы]]</text>
      <sha1>fxvmkz2kpkduqf8h1r6jcitrm03bma9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Renamed user f0350d3cc3bb06f4989f42558cdc8da3</title>
    <ns>3</ns>
    <id>715622</id>
    <revision>
      <id>3620705</id>
      <parentid>3218798</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AccountVanishRequests</username>
        <id>160572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>AccountVanishRequests [[Қатысушы талқылауы:Adochshanov]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user f0350d3cc3bb06f4989f42558cdc8da3]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Adochshanov|Adochshanov]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Renamed user f0350d3cc3bb06f4989f42558cdc8da3|Renamed user f0350d3cc3bb06f4989f42558cdc8da3]]&quot;</comment>
      <origin>3218798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="4w1zkh069xdmvk7ymv6c032o7wv0qlz" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Adochshanov}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 01:34, 2023 ж. қазанның 23 (+06)</text>
      <sha1>4w1zkh069xdmvk7ymv6c032o7wv0qlz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Opszemo</title>
    <ns>3</ns>
    <id>724564</id>
    <revision>
      <id>3620670</id>
      <parentid>3259266</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T12:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MemicznyJanusz</username>
        <id>111229</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MemicznyJanusz [[Қатысушы талқылауы:JacekPlaceksgdgy]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Opszemo]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/JacekPlaceksgdgy|JacekPlaceksgdgy]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Opszemo|Opszemo]]&quot;</comment>
      <origin>3259266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="355" sha1="q1tm6d5kewhdx5cyimni51yqzdgvcpv" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=JacekPlaceksgdgy}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:10, 2024 ж. қаңтардың 4 (+06)</text>
      <sha1>q1tm6d5kewhdx5cyimni51yqzdgvcpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:1nter pares/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>725520</id>
    <revision>
      <id>3621109</id>
      <parentid>3620530</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім (кейін) */</comment>
      <origin>3621109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5558" sha1="kljxgf5asw6cj9n2p5yd9q6aavjjd2y" xml:space="preserve">== Тізім (кейін) ==
* [[Лаура Спелман Рокфеллер]]
* [[Оливер Три]]
* [[Джеймс Даймон]], [[American Express]]

== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
* [[World of Tanks Blitz]]
* bb
* wrsh bl
* ?

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]
* [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) 
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір)
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір)
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір)
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр)
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>kljxgf5asw6cj9n2p5yd9q6aavjjd2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қызыл-Тұра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>725575</id>
    <revision>
      <id>3620925</id>
      <parentid>3613642</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3620925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5138" sha1="34lopep049a7x4kj1xc98s1ahzs5kpb" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Қызыл-Тура
|сурет         = Қызыл-Тура.jpg|thumb|60px|
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = Қызыл-Тура қалашығы. Кунгур жылнамасы
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = [[Тайбұға жұрты|Ескер жұрты]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей Федерациясы]], [[Омбы облысы]], Усть-Ишим ауданы
|Қалануы       = XIII ғасыр
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 
|Басқаша атаулары = 
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVI ғасыр
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Қызыл-Тура''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Кызыл-Тура'') — [[Тайбұға жұрты|Ескер жұртының]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Қазіргі [[Ресей Федерациясы]], [[Омбы облысы|Омбы облысының]] Үст-Ишим ауданында орналасқан.

== Тарихы ==

[[File: Қызыл-Тура қалашығы.jpg|thumb|left|«Кунгур жылнамасындағы» 3 қорғаныс сызығынан тұратын Қызыл-Тұра қалашығы]]
Қалашық [[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] «Сібірдің хорографиялық кітабының» 87 бетінде [[Ертіс|Ертістің]] оң жақ жағалауында, [[Есіл|Есілдің]] сағасынан жоғары «Иртышак патшаның қаласы» ретінде бейнеленген. Ремезовтың жылнамасында (Кунгур жылнамасы) Қызыл-Тура Есіл хандығының астанасы болып көрсетілген. Қираған қалашықтың орына 1771 жылы [[Иоганн Петер Фальк|И.П Фальк]] келген. Ол қираған мешіттің мұнарасы мен тас үйдің қалдықтарын көрген. Фальктың мәліметі бойынша ол уақытта қалашықта ешкім өмір сүрген жоқ. Бүгінде Қызыл-Тура қалашығының қалдықтары Омбы облысының Усть-Ишим ауданында 1961 жылы В.А. Могильников ашқан Красноярск-ІІ қалашығымен байланыстырылады. Оның есебіне сәйкес қалашықтың аумағы, шамамен, 1500 шаршы метрді құраған. Қорғандардың арықтарға қатысты биіктігі 2 м, ал еден жағында 0,75 м-ге жетті. Могильников қалашықты зерттеу жұмыстарын жалғастырып, 1966 жылы тағы 1000 шаршы метрді қазған. 1990-2000-шы жылдары қалашықта Е.М. Данченконың басшылығымен Омбы мемлекеттік педагогикалық университетінің археологиялық экспедициясы қазба жұмыстарын жүргізген. Қазба жұмыстары кезінде ортағасырлық қыш және металл ыдыс-аяқ, темір пышақтар, жебенің ұштары, шетелдік қола сақиналар, шыны моншақтар, қола тоғалар мен қыстырғыштар, қола мүсіншелер, сүйектен жасалған бұйымдар табылды. Әртүрлі дәуірлерге жататын ескерткіштердің арасынан Е.М. Данченко мен оның әріптестері Түмен (Сібір) хандығымен байланыстыларын анықтай алды.

== Әдебиет ==

* ''Данченко Е.М.'' К изучению Кызыл-Туры // Интеграция археологических и этнографических исследований. - Омск: Изд-во ОмГПУ; Изд. дом Наука, 2008. - С. 221-224
* ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Омбы облысы]]</text>
      <sha1>34lopep049a7x4kj1xc98s1ahzs5kpb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620926</id>
      <parentid>3620925</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Қызыл-Тура]] бетін [[Қызыл-Тұра]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3620925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5138" sha1="34lopep049a7x4kj1xc98s1ahzs5kpb" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Қызыл-Тура
|сурет         = Қызыл-Тура.jpg|thumb|60px|
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = Қызыл-Тура қалашығы. Кунгур жылнамасы
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = [[Тайбұға жұрты|Ескер жұрты]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей Федерациясы]], [[Омбы облысы]], Усть-Ишим ауданы
|Қалануы       = XIII ғасыр
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 
|Басқаша атаулары = 
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVI ғасыр
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Қызыл-Тура''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Кызыл-Тура'') — [[Тайбұға жұрты|Ескер жұртының]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Қазіргі [[Ресей Федерациясы]], [[Омбы облысы|Омбы облысының]] Үст-Ишим ауданында орналасқан.

== Тарихы ==

[[File: Қызыл-Тура қалашығы.jpg|thumb|left|«Кунгур жылнамасындағы» 3 қорғаныс сызығынан тұратын Қызыл-Тұра қалашығы]]
Қалашық [[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] «Сібірдің хорографиялық кітабының» 87 бетінде [[Ертіс|Ертістің]] оң жақ жағалауында, [[Есіл|Есілдің]] сағасынан жоғары «Иртышак патшаның қаласы» ретінде бейнеленген. Ремезовтың жылнамасында (Кунгур жылнамасы) Қызыл-Тура Есіл хандығының астанасы болып көрсетілген. Қираған қалашықтың орына 1771 жылы [[Иоганн Петер Фальк|И.П Фальк]] келген. Ол қираған мешіттің мұнарасы мен тас үйдің қалдықтарын көрген. Фальктың мәліметі бойынша ол уақытта қалашықта ешкім өмір сүрген жоқ. Бүгінде Қызыл-Тура қалашығының қалдықтары Омбы облысының Усть-Ишим ауданында 1961 жылы В.А. Могильников ашқан Красноярск-ІІ қалашығымен байланыстырылады. Оның есебіне сәйкес қалашықтың аумағы, шамамен, 1500 шаршы метрді құраған. Қорғандардың арықтарға қатысты биіктігі 2 м, ал еден жағында 0,75 м-ге жетті. Могильников қалашықты зерттеу жұмыстарын жалғастырып, 1966 жылы тағы 1000 шаршы метрді қазған. 1990-2000-шы жылдары қалашықта Е.М. Данченконың басшылығымен Омбы мемлекеттік педагогикалық университетінің археологиялық экспедициясы қазба жұмыстарын жүргізген. Қазба жұмыстары кезінде ортағасырлық қыш және металл ыдыс-аяқ, темір пышақтар, жебенің ұштары, шетелдік қола сақиналар, шыны моншақтар, қола тоғалар мен қыстырғыштар, қола мүсіншелер, сүйектен жасалған бұйымдар табылды. Әртүрлі дәуірлерге жататын ескерткіштердің арасынан Е.М. Данченко мен оның әріптестері Түмен (Сібір) хандығымен байланыстыларын анықтай алды.

== Әдебиет ==

* ''Данченко Е.М.'' К изучению Кызыл-Туры // Интеграция археологических и этнографических исследований. - Омск: Изд-во ОмГПУ; Изд. дом Наука, 2008. - С. 221-224
* ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Омбы облысы]]</text>
      <sha1>34lopep049a7x4kj1xc98s1ahzs5kpb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620933</id>
      <parentid>3620926</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:15:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;[[Қызыл-Тұра]]&quot; бетін қорғады ([Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі))</comment>
      <origin>3620925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5138" sha1="34lopep049a7x4kj1xc98s1ahzs5kpb" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Қызыл-Тура
|сурет         = Қызыл-Тура.jpg|thumb|60px|
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = Қызыл-Тура қалашығы. Кунгур жылнамасы
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = [[Тайбұға жұрты|Ескер жұрты]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей Федерациясы]], [[Омбы облысы]], Усть-Ишим ауданы
|Қалануы       = XIII ғасыр
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 
|Басқаша атаулары = 
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVI ғасыр
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Қызыл-Тура''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Кызыл-Тура'') — [[Тайбұға жұрты|Ескер жұртының]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Қазіргі [[Ресей Федерациясы]], [[Омбы облысы|Омбы облысының]] Үст-Ишим ауданында орналасқан.

== Тарихы ==

[[File: Қызыл-Тура қалашығы.jpg|thumb|left|«Кунгур жылнамасындағы» 3 қорғаныс сызығынан тұратын Қызыл-Тұра қалашығы]]
Қалашық [[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] «Сібірдің хорографиялық кітабының» 87 бетінде [[Ертіс|Ертістің]] оң жақ жағалауында, [[Есіл|Есілдің]] сағасынан жоғары «Иртышак патшаның қаласы» ретінде бейнеленген. Ремезовтың жылнамасында (Кунгур жылнамасы) Қызыл-Тура Есіл хандығының астанасы болып көрсетілген. Қираған қалашықтың орына 1771 жылы [[Иоганн Петер Фальк|И.П Фальк]] келген. Ол қираған мешіттің мұнарасы мен тас үйдің қалдықтарын көрген. Фальктың мәліметі бойынша ол уақытта қалашықта ешкім өмір сүрген жоқ. Бүгінде Қызыл-Тура қалашығының қалдықтары Омбы облысының Усть-Ишим ауданында 1961 жылы В.А. Могильников ашқан Красноярск-ІІ қалашығымен байланыстырылады. Оның есебіне сәйкес қалашықтың аумағы, шамамен, 1500 шаршы метрді құраған. Қорғандардың арықтарға қатысты биіктігі 2 м, ал еден жағында 0,75 м-ге жетті. Могильников қалашықты зерттеу жұмыстарын жалғастырып, 1966 жылы тағы 1000 шаршы метрді қазған. 1990-2000-шы жылдары қалашықта Е.М. Данченконың басшылығымен Омбы мемлекеттік педагогикалық университетінің археологиялық экспедициясы қазба жұмыстарын жүргізген. Қазба жұмыстары кезінде ортағасырлық қыш және металл ыдыс-аяқ, темір пышақтар, жебенің ұштары, шетелдік қола сақиналар, шыны моншақтар, қола тоғалар мен қыстырғыштар, қола мүсіншелер, сүйектен жасалған бұйымдар табылды. Әртүрлі дәуірлерге жататын ескерткіштердің арасынан Е.М. Данченко мен оның әріптестері Түмен (Сібір) хандығымен байланыстыларын анықтай алды.

== Әдебиет ==

* ''Данченко Е.М.'' К изучению Кызыл-Туры // Интеграция археологических и этнографических исследований. - Омск: Изд-во ОмГПУ; Изд. дом Наука, 2008. - С. 221-224
* ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Омбы облысы]]</text>
      <sha1>34lopep049a7x4kj1xc98s1ahzs5kpb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620935</id>
      <parentid>3620933</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5138" sha1="8zjn2ae1ii6c03dz5hj8avkmc0y817t" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Қызыл-Тұра
|сурет         = Қызыл-Тура.jpg|thumb|60px|
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = Қызыл-Тура қалашығы. Кунгур жылнамасы
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = [[Тайбұға жұрты|Ескер жұрты]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей Федерациясы]], [[Омбы облысы]], Усть-Ишим ауданы
|Қалануы       = XIII ғасыр
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 
|Басқаша атаулары = 
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVI ғасыр
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Қызыл-Тұра''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Кызыл-Тура'') — [[Тайбұға жұрты|Ескер жұртының]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Қазіргі [[Ресей Федерациясы]], [[Омбы облысы|Омбы облысының]] Үст-Ишим ауданында орналасқан.

== Тарихы ==

[[File: Қызыл-Тура қалашығы.jpg|thumb|left|«Кунгур жылнамасындағы» 3 қорғаныс сызығынан тұратын Қызыл-Тұра қалашығы]]
Қалашық [[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] «Сібірдің хорографиялық кітабының» 87 бетінде [[Ертіс|Ертістің]] оң жақ жағалауында, [[Есіл|Есілдің]] сағасынан жоғары «Иртышак патшаның қаласы» ретінде бейнеленген. Ремезовтың жылнамасында (Кунгур жылнамасы) Қызыл-Тура Есіл хандығының астанасы болып көрсетілген. Қираған қалашықтың орына 1771 жылы [[Иоганн Петер Фальк|И.П Фальк]] келген. Ол қираған мешіттің мұнарасы мен тас үйдің қалдықтарын көрген. Фальктың мәліметі бойынша ол уақытта қалашықта ешкім өмір сүрген жоқ. Бүгінде Қызыл-Тура қалашығының қалдықтары Омбы облысының Усть-Ишим ауданында 1961 жылы В.А. Могильников ашқан Красноярск-ІІ қалашығымен байланыстырылады. Оның есебіне сәйкес қалашықтың аумағы, шамамен, 1500 шаршы метрді құраған. Қорғандардың арықтарға қатысты биіктігі 2 м, ал еден жағында 0,75 м-ге жетті. Могильников қалашықты зерттеу жұмыстарын жалғастырып, 1966 жылы тағы 1000 шаршы метрді қазған. 1990-2000-шы жылдары қалашықта Е.М. Данченконың басшылығымен Омбы мемлекеттік педагогикалық университетінің археологиялық экспедициясы қазба жұмыстарын жүргізген. Қазба жұмыстары кезінде ортағасырлық қыш және металл ыдыс-аяқ, темір пышақтар, жебенің ұштары, шетелдік қола сақиналар, шыны моншақтар, қола тоғалар мен қыстырғыштар, қола мүсіншелер, сүйектен жасалған бұйымдар табылды. Әртүрлі дәуірлерге жататын ескерткіштердің арасынан Е.М. Данченко мен оның әріптестері Түмен (Сібір) хандығымен байланыстыларын анықтай алды.

== Әдебиет ==

* ''Данченко Е.М.'' К изучению Кызыл-Туры // Интеграция археологических и этнографических исследований. - Омск: Изд-во ОмГПУ; Изд. дом Наука, 2008. - С. 221-224
* ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Омбы облысы]]</text>
      <sha1>8zjn2ae1ii6c03dz5hj8avkmc0y817t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621007</id>
      <parentid>3620935</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:39:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5129" sha1="nqfdidm6i64do10jxgidxtmz4ea3em5" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Қызыл-Тұра
|сурет         = Қызыл-Тура.jpg|thumb|60px|
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = Қызыл-Тура қалашығы. Кунгур жылнамасы
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = [[Тайбұға жұрты|Ескер жұрты]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей Федерациясы]], [[Омбы облысы]], Усть-Ишим ауданы
|Қалануы       = XIII ғасыр
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 
|Басқаша атаулары = 
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVI ғасыр
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Қызыл-Тұра''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Кызыл-Тура'') — [[Тайбұға жұрты|Ескер жұртының]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Қазіргі [[Ресей Федерациясы]], [[Омбы облысы|Омбы облысының]] Үст-Ишим ауданында орналасқан.

== Тарихы ==

[[File: Қызыл-Тура қалашығы.jpg|thumb|left|«Кунгур жылнамасындағы» 3 қорғаныс сызығынан тұратын Қызыл-Тұра қалашығы]]
Қалашық [[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] «Сібірдің хорографиялық кітабының» 87 бетінде [[Ертіс|Ертістің]] оң жақ жағалауында, [[Есіл|Есілдің]] сағасынан жоғары «Иртышак патшаның қаласы» ретінде бейнеленген. Ремезовтың жылнамасында (Кунгур жылнамасы) Қызыл-Тура Есіл хандығының астанасы болып көрсетілген. Қираған қалашықтың орына 1771 жылы [[Иоганн Петер Фальк|И.П Фальк]] келген. Ол қираған мешіттің мұнарасы мен тас үйдің қалдықтарын көрген. Фальктың мәліметі бойынша ол уақытта қалашықта ешкім өмір сүрген жоқ. Бүгінде Қызыл-Тура қалашығының қалдықтары Омбы облысының Усть-Ишим ауданында 1961 жылы В.А. Могильников ашқан Красноярск-ІІ қалашығымен байланыстырылады. Оның есебіне сәйкес қалашықтың аумағы, шамамен, 1500 шаршы метрді құраған. Қорғандардың арықтарға қатысты биіктігі 2 м, ал еден жағында 0,75 м-ге жетті. Могильников қалашықты зерттеу жұмыстарын жалғастырып, 1966 жылы тағы 1000 шаршы метрді қазған. 1990-2000-шы жылдары қалашықта Е.М. Данченконың басшылығымен Омбы мемлекеттік педагогикалық университетінің археологиялық экспедициясы қазба жұмыстарын жүргізген. Қазба жұмыстары кезінде ортағасырлық қыш және металл ыдыс-аяқ, темір пышақтар, жебенің ұштары, шетелдік қола сақиналар, шыны моншақтар, қола тоғалар мен қыстырғыштар, қола мүсіншелер, сүйектен жасалған бұйымдар табылды. Әртүрлі дәуірлерге жататын ескерткіштердің арасынан Е.М. Данченко мен оның әріптестері Түмен (Сібір) хандығымен байланыстыларын анықтай алды.

== Әдебиет ==
* Данченко Е.М. К изучению Кызыл-Туры // Интеграция археологических и этнографических исследований. - Омск: Изд-во ОмГПУ; Изд. дом Наука, 2008. - С. 221-224
* Матвеев А.В., Татауров С.Ф. Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Омбы облысы]]</text>
      <sha1>nqfdidm6i64do10jxgidxtmz4ea3em5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621008</id>
      <parentid>3621007</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:39:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5126" sha1="0k6y109g0oojsm12ys3yjrjbf7hk2xl" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Қызыл-Тұра
|сурет         = Қызыл-Тура.jpg|thumb|60px|
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = Қызыл-Тура қалашығы. Кунгур жылнамасы
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = [[Тайбұға жұрты|Ескер жұрты]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей Федерациясы]], [[Омбы облысы]], Усть-Ишим ауданы
|Қалануы       = XIII ғасыр
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 
|Басқаша атаулары = 
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVI ғасыр
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Қызыл-Тұра''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Кызыл-Тура'') — [[Тайбұға жұрты|Ескер жұртының]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Қазіргі [[Ресей Федерациясы]], [[Омбы облысы|Омбы облысының]] Үст-Ишим ауданында орналасқан.

== Тарихы ==

[[File: Қызыл-Тура қалашығы.jpg|thumb|left|«Кунгур жылнамасындағы» 3 қорғаныс сызығынан тұратын Қызыл-Тұра қалашығы]]
Қалашық [[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] «Сібірдің хорографиялық кітабының» 87 бетінде [[Ертіс|Ертістің]] оң жақ жағалауында, [[Есіл|Есілдің]] сағасынан жоғары «Иртышак патшаның қаласы» ретінде бейнеленген. Ремезовтың жылнамасында (Кунгур жылнамасы) Қызыл-Тура Есіл хандығының астанасы болып көрсетілген. Қираған қалашықтың орына 1771 жылы [[Иоганн Петер Фальк|И.П Фальк]] келген. Ол қираған мешіттің мұнарасы мен тас үйдің қалдықтарын көрген. Фальктың мәліметі бойынша ол уақытта қалашықта ешкім өмір сүрген жоқ. Бүгінде Қызыл-Тура қалашығының қалдықтары Омбы облысының Усть-Ишим ауданында 1961 жылы В.А. Могильников ашқан Красноярск-ІІ қалашығымен байланыстырылады. Оның есебіне сәйкес қалашықтың аумағы, шамамен, 1500 шаршы метрді құраған. Қорғандардың арықтарға қатысты биіктігі 2 м, ал еден жағында 0,75 м-ге жетті. Могильников қалашықты зерттеу жұмыстарын жалғастырып, 1966 жылы тағы 1000 шаршы метрді қазған. 1990–2000-жылдары қалашықта Е.М. Данченконың басшылығымен Омбы мемлекеттік педагогикалық университетінің археологиялық экспедициясы қазба жұмыстарын жүргізген. Қазба жұмыстары кезінде ортағасырлық қыш және металл ыдыс-аяқ, темір пышақтар, жебенің ұштары, шетелдік қола сақиналар, шыны моншақтар, қола тоғалар мен қыстырғыштар, қола мүсіншелер, сүйектен жасалған бұйымдар табылды. Әртүрлі дәуірлерге жататын ескерткіштердің арасынан Е.М. Данченко мен оның әріптестері Түмен (Сібір) хандығымен байланыстыларын анықтай алды.

== Әдебиет ==
* Данченко Е.М. К изучению Кызыл-Туры // Интеграция археологических и этнографических исследований. - Омск: Изд-во ОмГПУ; Изд. дом Наука, 2008. - С. 221-224
* Матвеев А.В., Татауров С.Ф. Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Омбы облысы]]</text>
      <sha1>0k6y109g0oojsm12ys3yjrjbf7hk2xl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621010</id>
      <parentid>3621008</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:39:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5130" sha1="lwtuawbctuu7l0fs7nx7qiqdhnyecc2" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Қызыл-Тұра
|сурет         = Қызыл-Тура.jpg|thumb|60px|
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = Қызыл-Тура қалашығы. Кунгур жылнамасы
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = [[Тайбұға жұрты|Ескер жұрты]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей Федерациясы]], [[Омбы облысы]], Усть-Ишим ауданы
|Қалануы       = XIII ғасыр
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 
|Басқаша атаулары = 
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVI ғасыр
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Қызыл-Тұра''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Кызыл-Тура'') — [[Тайбұға жұрты|Ескер жұртының]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Қазіргі [[Ресей Федерациясы]], [[Омбы облысы|Омбы облысының]] Үст-Ишим ауданында орналасқан.

== Тарихы ==
[[Сурет:Қызыл-Тура қалашығы.jpg|thumb|left|«Кунгур жылнамасындағы» 3 қорғаныс сызығынан тұратын Қызыл-Тұра қалашығы]]
Қалашық [[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] «Сібірдің хорографиялық кітабының» 87 бетінде [[Ертіс|Ертістің]] оң жақ жағалауында, [[Есіл|Есілдің]] сағасынан жоғары «Иртышак патшаның қаласы» ретінде бейнеленген. Ремезовтың жылнамасында (Кунгур жылнамасы) Қызыл-Тура Есіл хандығының астанасы болып көрсетілген. Қираған қалашықтың орына 1771 жылы [[Иоганн Петер Фальк|И.П Фальк]] келген. Ол қираған мешіттің мұнарасы мен тас үйдің қалдықтарын көрген. Фальктың мәліметі бойынша ол уақытта қалашықта ешкім өмір сүрген жоқ. Бүгінде Қызыл-Тура қалашығының қалдықтары Омбы облысының Усть-Ишим ауданында 1961 жылы В.А. Могильников ашқан Красноярск-ІІ қалашығымен байланыстырылады. Оның есебіне сәйкес қалашықтың аумағы, шамамен, 1500 шаршы метрді құраған. Қорғандардың арықтарға қатысты биіктігі 2 м, ал еден жағында 0,75 м-ге жетті. Могильников қалашықты зерттеу жұмыстарын жалғастырып, 1966 жылы тағы 1000 шаршы метрді қазған. 1990–2000-жылдары қалашықта Е.М. Данченконың басшылығымен Омбы мемлекеттік педагогикалық университетінің археологиялық экспедициясы қазба жұмыстарын жүргізген. Қазба жұмыстары кезінде ортағасырлық қыш және металл ыдыс-аяқ, темір пышақтар, жебенің ұштары, шетелдік қола сақиналар, шыны моншақтар, қола тоғалар мен қыстырғыштар, қола мүсіншелер, сүйектен жасалған бұйымдар табылды. Әртүрлі дәуірлерге жататын ескерткіштердің арасынан Е.М. Данченко мен оның әріптестері Түмен (Сібір) хандығымен байланыстыларын анықтай алды.

== Әдебиет ==
* Данченко Е.М. К изучению Кызыл-Туры // Интеграция археологических и этнографических исследований. - Омск: Изд-во ОмГПУ; Изд. дом Наука, 2008. - С. 221-224
* Матвеев А.В., Татауров С.Ф. Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Омбы облысы]]</text>
      <sha1>lwtuawbctuu7l0fs7nx7qiqdhnyecc2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тон-Тұра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>725872</id>
    <revision>
      <id>3620937</id>
      <parentid>3434899</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Тон-Тура]] бетін [[Тон-Тұра]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3434899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5818" sha1="4hvr53kevj2d7z1khme9w5ev3xyitkq" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Тон-Тура
|сурет         = 
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = 
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = [[Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)|Ескер жұрты]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей Федерациясы]], [[Новосібір облысы]], Венгеров ауданы
|Қалануы       = XIV ғасырдың басы
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 
|Басқаша атаулары = Вознесенск қалашығы
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVI ғасырдың аяғы
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Тон-Тура''', кейде '''Вознесенск қалашығы''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Тон-Тура, Тонтура, Тонтур, Вознесенское городище, Кузнецова гора'') — [[Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)|Ескер жұртының]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Қазіргі [[Ресей Федерациясы]], [[Новосібір облысы|Новосібір облысының]] Венгеров ауданында (Ом өзенінің сол жақ жағалауында) орналасқан.

== Тарихы ==

[[Барабы жазығы|Барабы даласында]] қалашықтың қалдықтары туралы XVIII ғасырдың екінші жартысында швед саяхатшысы, ғалымы, тарихшысы [[Иоганн Петер Фальк]] баяндаған. 1925 жылы Е.А. Клодт және А.М. Жихарев Вознесенск қалашығында алдын ала барлау жұмыстарын жүргізген. 1926 жылы П.А. Дмитриев және В.П. Левашова қалашық орнын жүйелі түрде зерттеп, оны 1928 жылы қаза бастады. 1974-1976 жылдары қалашық қалдықтарын В.И. Соболев бастаған археологиялық экспедицияның отряды зерттеген. Археологиялық ескерткіштің қазылған аумағы 800 шаршы метрге дейін жеткен. Тон-Тура [[мүйіс]] үстінде орналасып, дуалдардан тұратын үш қорғаныс сызығынан тұрған. Зерттеу кезінде ескерткіштің сақталған бөлігі 500 м құрады. Қалашық үш қорғаныс шебінен тұратын төрт бөлікке бөлінген. Бірінші және екінші бөліктердің арасында биіктігі 1,5 м-ге, ені 3 м-ге дейін жететін 2 дуал және тереңдігі 4 м-ге, ал ені 19 м-ге дейін жететін ор орналасқан. Екінші және үшінші бөліктердің арасында екінші қорғаныс сызығынан тұратын биіктігі 0,77 м дуал мен тереңдігі 0,5 м ор табылды. Үшінші қорғаныс сызығы екіншісінен 110 м алшақ орналасқан (дуалдың биіктігі 0,3 м, ордың тереңдігі 0,4 м). Төртінші бөліктің ұзындығы, шамамен, 138 м. Едәуір мөлшерде керамика, сүйектен жасалған бұйымдар, жебенің ұштары табылған. Қазба жұмыстарының барысында табылған материалдар [[Омбы]] мемлекеттік тарихи-өлкетану мұражайында, [[Новосібір]] мемлекеттік өлкетану мұражайы мен Новосібір мемлекеттік педагогикалық университетінде сақтаулы. 1996 жылы С.В. Колонцов ескерткіштің топографиялық сұлбасын дайындаған. Соболевтің зерттеу жұмыстарының арқасында бүгінгі таңда Тон-Тура [[Сібір хандығы|Сібір хандығындағы]] елді-мекендердің арасында жан-жақты зерттелгені болып саналады.

== Әдебиет ==

* ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* ''Молодин В.И., Соболев В.И., Соловьёв А.И.'' Бараба в эпоху позднего средневековья.// Новосибирск: 1990. 262 c. ISBN 5-02-029366-0
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2
* ''Фальк И.П.'' Записки путешествия от С.-Петербурга до Томска // Полное собрание ученых путешествий по России. – СПб., 1824 – Т.6.

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Новосібір облысы]]</text>
      <sha1>4hvr53kevj2d7z1khme9w5ev3xyitkq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620942</id>
      <parentid>3620937</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5818" sha1="s0ji30ox8izig6vje8cia2m1bp5mecy" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Тон-Тұра
|сурет         = 
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = 
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = [[Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)|Ескер жұрты]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей Федерациясы]], [[Новосібір облысы]], Венгеров ауданы
|Қалануы       = XIV ғасырдың басы
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 
|Басқаша атаулары = Вознесенск қалашығы
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVI ғасырдың аяғы
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Тон-Тұра''', кейде '''Вознесенск қалашығы''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Тон-Тура, Тонтура, Тонтур, Вознесенское городище, Кузнецова гора'') — [[Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)|Ескер жұртының]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Қазіргі [[Ресей Федерациясы]], [[Новосібір облысы|Новосібір облысының]] Венгеров ауданында (Ом өзенінің сол жақ жағалауында) орналасқан.

== Тарихы ==

[[Барабы жазығы|Барабы даласында]] қалашықтың қалдықтары туралы XVIII ғасырдың екінші жартысында швед саяхатшысы, ғалымы, тарихшысы [[Иоганн Петер Фальк]] баяндаған. 1925 жылы Е.А. Клодт және А.М. Жихарев Вознесенск қалашығында алдын ала барлау жұмыстарын жүргізген. 1926 жылы П.А. Дмитриев және В.П. Левашова қалашық орнын жүйелі түрде зерттеп, оны 1928 жылы қаза бастады. 1974-1976 жылдары қалашық қалдықтарын В.И. Соболев бастаған археологиялық экспедицияның отряды зерттеген. Археологиялық ескерткіштің қазылған аумағы 800 шаршы метрге дейін жеткен. Тон-Тура [[мүйіс]] үстінде орналасып, дуалдардан тұратын үш қорғаныс сызығынан тұрған. Зерттеу кезінде ескерткіштің сақталған бөлігі 500 м құрады. Қалашық үш қорғаныс шебінен тұратын төрт бөлікке бөлінген. Бірінші және екінші бөліктердің арасында биіктігі 1,5 м-ге, ені 3 м-ге дейін жететін 2 дуал және тереңдігі 4 м-ге, ал ені 19 м-ге дейін жететін ор орналасқан. Екінші және үшінші бөліктердің арасында екінші қорғаныс сызығынан тұратын биіктігі 0,77 м дуал мен тереңдігі 0,5 м ор табылды. Үшінші қорғаныс сызығы екіншісінен 110 м алшақ орналасқан (дуалдың биіктігі 0,3 м, ордың тереңдігі 0,4 м). Төртінші бөліктің ұзындығы, шамамен, 138 м. Едәуір мөлшерде керамика, сүйектен жасалған бұйымдар, жебенің ұштары табылған. Қазба жұмыстарының барысында табылған материалдар [[Омбы]] мемлекеттік тарихи-өлкетану мұражайында, [[Новосібір]] мемлекеттік өлкетану мұражайы мен Новосібір мемлекеттік педагогикалық университетінде сақтаулы. 1996 жылы С.В. Колонцов ескерткіштің топографиялық сұлбасын дайындаған. Соболевтің зерттеу жұмыстарының арқасында бүгінгі таңда Тон-Тура [[Сібір хандығы|Сібір хандығындағы]] елді-мекендердің арасында жан-жақты зерттелгені болып саналады.

== Әдебиет ==

* ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* ''Молодин В.И., Соболев В.И., Соловьёв А.И.'' Бараба в эпоху позднего средневековья.// Новосибирск: 1990. 262 c. ISBN 5-02-029366-0
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2
* ''Фальк И.П.'' Записки путешествия от С.-Петербурга до Томска // Полное собрание ученых путешествий по России. – СПб., 1824 – Т.6.

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Новосібір облысы]]</text>
      <sha1>s0ji30ox8izig6vje8cia2m1bp5mecy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620943</id>
      <parentid>3620942</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;[[Тон-Тұра]]&quot; бетін қорғады ([Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі))</comment>
      <origin>3620942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5818" sha1="s0ji30ox8izig6vje8cia2m1bp5mecy" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Тон-Тұра
|сурет         = 
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = 
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = [[Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)|Ескер жұрты]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей Федерациясы]], [[Новосібір облысы]], Венгеров ауданы
|Қалануы       = XIV ғасырдың басы
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 
|Басқаша атаулары = Вознесенск қалашығы
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVI ғасырдың аяғы
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Тон-Тұра''', кейде '''Вознесенск қалашығы''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Тон-Тура, Тонтура, Тонтур, Вознесенское городище, Кузнецова гора'') — [[Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)|Ескер жұртының]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Қазіргі [[Ресей Федерациясы]], [[Новосібір облысы|Новосібір облысының]] Венгеров ауданында (Ом өзенінің сол жақ жағалауында) орналасқан.

== Тарихы ==

[[Барабы жазығы|Барабы даласында]] қалашықтың қалдықтары туралы XVIII ғасырдың екінші жартысында швед саяхатшысы, ғалымы, тарихшысы [[Иоганн Петер Фальк]] баяндаған. 1925 жылы Е.А. Клодт және А.М. Жихарев Вознесенск қалашығында алдын ала барлау жұмыстарын жүргізген. 1926 жылы П.А. Дмитриев және В.П. Левашова қалашық орнын жүйелі түрде зерттеп, оны 1928 жылы қаза бастады. 1974-1976 жылдары қалашық қалдықтарын В.И. Соболев бастаған археологиялық экспедицияның отряды зерттеген. Археологиялық ескерткіштің қазылған аумағы 800 шаршы метрге дейін жеткен. Тон-Тура [[мүйіс]] үстінде орналасып, дуалдардан тұратын үш қорғаныс сызығынан тұрған. Зерттеу кезінде ескерткіштің сақталған бөлігі 500 м құрады. Қалашық үш қорғаныс шебінен тұратын төрт бөлікке бөлінген. Бірінші және екінші бөліктердің арасында биіктігі 1,5 м-ге, ені 3 м-ге дейін жететін 2 дуал және тереңдігі 4 м-ге, ал ені 19 м-ге дейін жететін ор орналасқан. Екінші және үшінші бөліктердің арасында екінші қорғаныс сызығынан тұратын биіктігі 0,77 м дуал мен тереңдігі 0,5 м ор табылды. Үшінші қорғаныс сызығы екіншісінен 110 м алшақ орналасқан (дуалдың биіктігі 0,3 м, ордың тереңдігі 0,4 м). Төртінші бөліктің ұзындығы, шамамен, 138 м. Едәуір мөлшерде керамика, сүйектен жасалған бұйымдар, жебенің ұштары табылған. Қазба жұмыстарының барысында табылған материалдар [[Омбы]] мемлекеттік тарихи-өлкетану мұражайында, [[Новосібір]] мемлекеттік өлкетану мұражайы мен Новосібір мемлекеттік педагогикалық университетінде сақтаулы. 1996 жылы С.В. Колонцов ескерткіштің топографиялық сұлбасын дайындаған. Соболевтің зерттеу жұмыстарының арқасында бүгінгі таңда Тон-Тура [[Сібір хандығы|Сібір хандығындағы]] елді-мекендердің арасында жан-жақты зерттелгені болып саналады.

== Әдебиет ==

* ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* ''Молодин В.И., Соболев В.И., Соловьёв А.И.'' Бараба в эпоху позднего средневековья.// Новосибирск: 1990. 262 c. ISBN 5-02-029366-0
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2
* ''Фальк И.П.'' Записки путешествия от С.-Петербурга до Томска // Полное собрание ученых путешествий по России. – СПб., 1824 – Т.6.

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Новосібір облысы]]</text>
      <sha1>s0ji30ox8izig6vje8cia2m1bp5mecy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620945</id>
      <parentid>3620943</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5724" sha1="jtp9s0if7nl5anq0sqbszj3pfgi0bcl" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Тон-Тұра
|сурет         = 
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = 
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = [[Тайбұға жұрты|Ескер жұрты]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей]], [[Новосібір облысы]], Венгеров ауданы
|Қалануы       = XIV ғасырдың басы
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 
|Басқаша атаулары = Вознесенск қалашығы
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVI ғасырдың аяғы
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Тон-Тұра''', кейде '''Вознесенск қалашығы''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Тон-Тура, Тонтура, Тонтур, Вознесенское городище, Кузнецова гора'') — [[Тайбұға жұрты|Ескер жұртының]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Қазіргі [[Ресей]], [[Новосібір облысы|Новосібір облысының]] Венгеров ауданында (Ом өзенінің сол жақ жағалауында) орналасқан.

== Тарихы ==

[[Барабы жазығы|Барабы даласында]] қалашықтың қалдықтары туралы XVIII ғасырдың екінші жартысында швед саяхатшысы, ғалымы, тарихшысы [[Иоганн Петер Фальк]] баяндаған. 1925 жылы Е.А. Клодт және А.М. Жихарев Вознесенск қалашығында алдын ала барлау жұмыстарын жүргізген. 1926 жылы П.А. Дмитриев және В.П. Левашова қалашық орнын жүйелі түрде зерттеп, оны 1928 жылы қаза бастады. 1974-1976 жылдары қалашық қалдықтарын В.И. Соболев бастаған археологиялық экспедицияның отряды зерттеген. Археологиялық ескерткіштің қазылған аумағы 800 шаршы метрге дейін жеткен. Тон-Тура [[мүйіс]] үстінде орналасып, дуалдардан тұратын үш қорғаныс сызығынан тұрған. Зерттеу кезінде ескерткіштің сақталған бөлігі 500 м құрады. Қалашық үш қорғаныс шебінен тұратын төрт бөлікке бөлінген. Бірінші және екінші бөліктердің арасында биіктігі 1,5 м-ге, ені 3 м-ге дейін жететін 2 дуал және тереңдігі 4 м-ге, ал ені 19 м-ге дейін жететін ор орналасқан. Екінші және үшінші бөліктердің арасында екінші қорғаныс сызығынан тұратын биіктігі 0,77 м дуал мен тереңдігі 0,5 м ор табылды. Үшінші қорғаныс сызығы екіншісінен 110 м алшақ орналасқан (дуалдың биіктігі 0,3 м, ордың тереңдігі 0,4 м). Төртінші бөліктің ұзындығы, шамамен, 138 м. Едәуір мөлшерде керамика, сүйектен жасалған бұйымдар, жебенің ұштары табылған. Қазба жұмыстарының барысында табылған материалдар [[Омбы]] мемлекеттік тарихи-өлкетану мұражайында, [[Новосібір]] мемлекеттік өлкетану мұражайы мен Новосібір мемлекеттік педагогикалық университетінде сақтаулы. 1996 жылы С.В. Колонцов ескерткіштің топографиялық сұлбасын дайындаған. Соболевтің зерттеу жұмыстарының арқасында бүгінгі таңда Тон-Тура [[Сібір хандығы|Сібір хандығындағы]] елді-мекендердің арасында жан-жақты зерттелгені болып саналады.

== Әдебиет ==

* ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* ''Молодин В.И., Соболев В.И., Соловьёв А.И.'' Бараба в эпоху позднего средневековья.// Новосибирск: 1990. 262 c. ISBN 5-02-029366-0
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2
* ''Фальк И.П.'' Записки путешествия от С.-Петербурга до Томска // Полное собрание ученых путешествий по России. – СПб., 1824 – Т.6.

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Новосібір облысы]]</text>
      <sha1>jtp9s0if7nl5anq0sqbszj3pfgi0bcl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620995</id>
      <parentid>3620945</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5700" sha1="lg5nrac6e89xflqts1jiz1rcoxofyyo" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Тон-Тұра
|сурет         = 
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = 
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = [[Тайбұға жұрты|Ескер жұрты]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей]], [[Новосібір облысы]], Венгеров ауданы
|Қалануы       = XIV ғасырдың басы
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 
|Басқаша атаулары = Вознесенск қалашығы
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVI ғасырдың аяғы
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Тон-Тұра''', кейде '''Вознесенск қалашығы''' ({{lang-ru|Тон-Тура, Тонтура, Тонтур, Вознесенское городище, Кузнецова гора}}) — [[Тайбұға жұрты|Ескер жұртының]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Қазіргі [[Ресей]], [[Новосібір облысы|Новосібір облысының]] Венгеров ауданында (Ом өзенінің сол жақ жағалауында) орналасқан.

== Тарихы ==

[[Барабы жазығы|Барабы даласында]] қалашықтың қалдықтары туралы XVIII ғасырдың екінші жартысында швед саяхатшысы, ғалымы, тарихшысы [[Иоганн Петер Фальк]] баяндаған. 1925 жылы Е.А. Клодт және А.М. Жихарев Вознесенск қалашығында алдын ала барлау жұмыстарын жүргізген. 1926 жылы П.А. Дмитриев және В.П. Левашова қалашық орнын жүйелі түрде зерттеп, оны 1928 жылы қаза бастады. 1974-1976 жылдары қалашық қалдықтарын В.И. Соболев бастаған археологиялық экспедицияның отряды зерттеген. Археологиялық ескерткіштің қазылған аумағы 800 шаршы метрге дейін жеткен. Тон-Тура [[мүйіс]] үстінде орналасып, дуалдардан тұратын үш қорғаныс сызығынан тұрған. Зерттеу кезінде ескерткіштің сақталған бөлігі 500 м құрады. Қалашық үш қорғаныс шебінен тұратын төрт бөлікке бөлінген. Бірінші және екінші бөліктердің арасында биіктігі 1,5 м-ге, ені 3 м-ге дейін жететін 2 дуал және тереңдігі 4 м-ге, ал ені 19 м-ге дейін жететін ор орналасқан. Екінші және үшінші бөліктердің арасында екінші қорғаныс сызығынан тұратын биіктігі 0,77 м дуал мен тереңдігі 0,5 м ор табылды. Үшінші қорғаныс сызығы екіншісінен 110 м алшақ орналасқан (дуалдың биіктігі 0,3 м, ордың тереңдігі 0,4 м). Төртінші бөліктің ұзындығы, шамамен, 138 м. Едәуір мөлшерде керамика, сүйектен жасалған бұйымдар, жебенің ұштары табылған. Қазба жұмыстарының барысында табылған материалдар [[Омбы]] мемлекеттік тарихи-өлкетану мұражайында, [[Новосібір]] мемлекеттік өлкетану мұражайы мен Новосібір мемлекеттік педагогикалық университетінде сақтаулы. 1996 жылы С.В. Колонцов ескерткіштің топографиялық сұлбасын дайындаған. Соболевтің зерттеу жұмыстарының арқасында бүгінгі таңда Тон-Тура [[Сібір хандығы|Сібір хандығындағы]] елді-мекендердің арасында жан-жақты зерттелгені болып саналады.

== Әдебиет ==

* ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* ''Молодин В.И., Соболев В.И., Соловьёв А.И.'' Бараба в эпоху позднего средневековья.// Новосибирск: 1990. 262 c. ISBN 5-02-029366-0
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2
* ''Фальк И.П.'' Записки путешествия от С.-Петербурга до Томска // Полное собрание ученых путешествий по России. – СПб., 1824 – Т.6.

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Новосібір облысы]]</text>
      <sha1>lg5nrac6e89xflqts1jiz1rcoxofyyo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620996</id>
      <parentid>3620995</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:33:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5687" sha1="otbkry896mfvwb8k5wi9u6thowvulnp" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Тон-Тұра
|сурет         = 
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = 
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = [[Тайбұға жұрты|Ескер жұрты]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей]], [[Новосібір облысы]], Венгеров ауданы
|Қалануы       = XIV ғасырдың басы
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 
|Басқаша атаулары = Вознесенск қалашығы
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVI ғасырдың аяғы
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Тон-Тұра''', кейде '''Вознесенск қалашығы''' ({{lang-ru|Тон-Тура, Тонтура, Тонтур, Вознесенское городище, Кузнецова гора}}) — [[Тайбұға жұрты|Ескер жұртының]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Қазіргі [[Ресей]], [[Новосібір облысы|Новосібір облысының]] Венгеров ауданында (Ом өзенінің сол жақ жағалауында) орналасқан.

== Тарихы ==

[[Барабы жазығы|Барабы даласында]] қалашықтың қалдықтары туралы XVIII ғасырдың екінші жартысында швед саяхатшысы, ғалымы, тарихшысы [[Иоганн Петер Фальк]] баяндаған. 1925 жылы Е.А. Клодт және А.М. Жихарев Вознесенск қалашығында алдын ала барлау жұмыстарын жүргізген. 1926 жылы П.А. Дмитриев және В.П. Левашова қалашық орнын жүйелі түрде зерттеп, оны 1928 жылы қаза бастады. 1974-1976 жылдары қалашық қалдықтарын В.И. Соболев бастаған археологиялық экспедицияның отряды зерттеген. Археологиялық ескерткіштің қазылған аумағы 800 шаршы метрге дейін жеткен. Тон-Тура [[мүйіс]] үстінде орналасып, дуалдардан тұратын үш қорғаныс сызығынан тұрған. Зерттеу кезінде ескерткіштің сақталған бөлігі 500 м құрады. Қалашық үш қорғаныс шебінен тұратын төрт бөлікке бөлінген. Бірінші және екінші бөліктердің арасында биіктігі 1,5 м-ге, ені 3 м-ге дейін жететін 2 дуал және тереңдігі 4 м-ге, ал ені 19 м-ге дейін жететін ор орналасқан. Екінші және үшінші бөліктердің арасында екінші қорғаныс сызығынан тұратын биіктігі 0,77 м дуал мен тереңдігі 0,5 м ор табылды. Үшінші қорғаныс сызығы екіншісінен 110 м алшақ орналасқан (дуалдың биіктігі 0,3 м, ордың тереңдігі 0,4 м). Төртінші бөліктің ұзындығы, шамамен, 138 м. Едәуір мөлшерде керамика, сүйектен жасалған бұйымдар, жебенің ұштары табылған. Қазба жұмыстарының барысында табылған материалдар [[Омбы]] мемлекеттік тарихи-өлкетану мұражайында, [[Новосібір]] мемлекеттік өлкетану мұражайы мен Новосібір мемлекеттік педагогикалық университетінде сақтаулы. 1996 жылы С.В. Колонцов ескерткіштің топографиялық сұлбасын дайындаған. Соболевтің зерттеу жұмыстарының арқасында бүгінгі таңда Тон-Тура [[Сібір хандығы|Сібір хандығындағы]] елді-мекендердің арасында жан-жақты зерттелгені болып саналады.

== Әдебиет ==
* Матвеев А.В., Татауров С.Ф. Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* Молодин В.И., Соболев В.И., Соловьёв А.И. Бараба в эпоху позднего средневековья.// Новосибирск: 1990. 262 c. ISBN 5-02-029366-0
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2
* Фальк И.П. Записки путешествия от С.-Петербурга до Томска // Полное собрание ученых путешествий по России. – СПб., 1824 – Т.6.

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Новосібір облысы]]</text>
      <sha1>otbkry896mfvwb8k5wi9u6thowvulnp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620998</id>
      <parentid>3620996</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5688" sha1="l4y66qi4u4ake1vx9xp098owpaq5mgl" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Тон-Тұра
|сурет         = 
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = 
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = [[Тайбұға жұрты|Ескер жұрты]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей]], [[Новосібір облысы]], Венгеров ауданы
|Қалануы       = XIV ғасырдың басы
|Қалаушы       = 
|Деректерде атала бастады = 
|Басқаша атаулары = Вознесенск қалашығы
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVI ғасырдың аяғы
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Тон-Тұра''', кейде '''Вознесенск қалашығы''' ({{lang-ru|Тон-Тура, Тонтура, Тонтур, Вознесенское городище, Кузнецова гора}}) — [[Тайбұға жұрты|Ескер жұртының]], [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Қазіргі [[Ресей]], [[Новосібір облысы|Новосібір облысының]] Венгеров ауданында (Ом өзенінің сол жақ жағалауында) орналасқан.

== Тарихы ==
[[Барабы жазығы|Барабы даласында]] қалашықтың қалдықтары туралы XVIII ғасырдың екінші жартысында швед саяхатшысы, ғалымы, тарихшысы [[Иоганн Петер Фальк]] баяндаған. 1925 жылы Е.А. Клодт және А.М. Жихарев Вознесенск қалашығында алдын ала барлау жұмыстарын жүргізген. 1926 жылы П.А. Дмитриев және В.П. Левашова қалашық орнын жүйелі түрде зерттеп, оны 1928 жылы қаза бастады. 1974–1976 жылдары қалашық қалдықтарын В.И. Соболев бастаған археологиялық экспедицияның отряды зерттеген. Археологиялық ескерткіштің қазылған аумағы 800 шаршы метрге дейін жеткен. Тон-Тура [[мүйіс]] үстінде орналасып, дуалдардан тұратын үш қорғаныс сызығынан тұрған. Зерттеу кезінде ескерткіштің сақталған бөлігі 500 м құрады. Қалашық үш қорғаныс шебінен тұратын төрт бөлікке бөлінген. Бірінші және екінші бөліктердің арасында биіктігі 1,5 м-ге, ені 3 м-ге дейін жететін 2 дуал және тереңдігі 4 м-ге, ал ені 19 м-ге дейін жететін ор орналасқан. Екінші және үшінші бөліктердің арасында екінші қорғаныс сызығынан тұратын биіктігі 0,77 м дуал мен тереңдігі 0,5 м ор табылды. Үшінші қорғаныс сызығы екіншісінен 110 м алшақ орналасқан (дуалдың биіктігі 0,3 м, ордың тереңдігі 0,4 м). Төртінші бөліктің ұзындығы, шамамен, 138 м. Едәуір мөлшерде керамика, сүйектен жасалған бұйымдар, жебенің ұштары табылған. Қазба жұмыстарының барысында табылған материалдар [[Омбы]] мемлекеттік тарихи-өлкетану мұражайында, [[Новосібір]] мемлекеттік өлкетану мұражайы мен Новосібір мемлекеттік педагогикалық университетінде сақтаулы. 1996 жылы С.В. Колонцов ескерткіштің топографиялық сұлбасын дайындаған. Соболевтің зерттеу жұмыстарының арқасында бүгінгі таңда Тон-Тура [[Сібір хандығы|Сібір хандығындағы]] елді-мекендердің арасында жан-жақты зерттелгені болып саналады.

== Әдебиет ==
* Матвеев А.В., Татауров С.Ф. Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* Молодин В.И., Соболев В.И., Соловьёв А.И. Бараба в эпоху позднего средневековья.// Новосибирск: 1990. 262 c. ISBN 5-02-029366-0
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2
* Фальк И.П. Записки путешествия от С.-Петербурга до Томска // Полное собрание ученых путешествий по России. – СПб., 1824 – Т.6.

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Новосібір облысы]]</text>
      <sha1>l4y66qi4u4ake1vx9xp098owpaq5mgl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тунус қалашығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>738727</id>
    <revision>
      <id>3620939</id>
      <parentid>3424309</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:18:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3620939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5677" sha1="a8yqo9clwonwem6g65vgumoi8xhrpg2" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Тунус қалашығы
|сурет         =
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = 
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей Федерациясы]], [[Омбы облысы]], Муромцев ауданы 
|Қалануы       = XVI ғасырдың 70-ші жылдары
|Қалаушы       = [[Көшім хан]]
|Деректерде атала бастады = 1595 жылдың тамызы
|Басқаша атаулары = Тунусский городок
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVI ғасырдың аяғы
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Тунус қалашығы''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Тунусский городок'') — [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Қазіргі [[Ресей Федерациясы]], [[Омбы облысы|Омбы облысының]] Муромцев ауданында, Нижняя Тунгуска өзенінің (Тара өзенінің тармағы) сол жақ жағалауында орналасқан.

== Тарихы ==

[[File:Тунус қалашығы.jpg|thumb|left|«Сібірдің хорографиялық кітабындағы» Тунус қалашығы (''Тунусъ'')]]
Қалашық [[Миллер Герард Фридрих|Г.Ф. Миллер]] жинаған материалдарда Тунус болысының орталығы ретінде танымал. Оның тапқан құжаттарында қалашықтың XVI ғасырдың аяғындағы тағдыры баяндалған. 1595 жылдың наурызында таралық отряд қалашықты қоршауға алып, өрттеп жіберген. Тунус [[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] «Сібірдің хорографиялық кітабында» және К.Н. Сербинаның картасында кездеседі. Қалашық [[Көшім хан|Көшім ханның]] шығысқа бағытталған сәтті жорықтарынан кейін салынған. Тиімді орналасуына байланысты қалашық Ертіс өңірі мен [[Барабы жазығы|Барабы даласын]] байланыстырып, маңызды саяси-экономикалық рөл ойнаған. Көршілес қалашықтармен бірге (Қоскөл IV және Екатеринск V) қорғаныс шебін құрап, [[ханттар|ханты]] тайпаларын [[Ертіс|Ертістің]] бойынан ығыстырған. Сонымен қатар қалашық алым-салық жинау орталығы қызметін атқарған. Жергілікті халықтың аздығына байланысты Көшім хан Оңтүстік [[Орал таулары|Орал]] мен шығыс [[башқұрттар|башқұрт]] жерлерінен аялы татарларын көшірген. [[Ескер|Ескердің]] түбінде жеңіліс тапқан Көшім хан Ертіс өңірінің оңтүстігіне шегініп, орыс отрядтарына қарсы күресті осы аймақтан жалғастырған. Ертіс өңіріндегі қалашықтар мен елді-мекендер ханның уақытша ордаларына айналды. Тунус қалашығының орны 2002 жылы барлау жұмыстары кезінде анықталды. 2003-2006 жылдары С.Ф. Татауров бастаған экспедиция қалашықта зерттеу жұмыстарын жүргізген. Археологиялық қазба жұмыстарының барысында Тунус қалашығының XVI ғасырдың 70-ші жылдары қаланғаны анықталды. Қалашықта табылған керамиканың пішіні мен ою-өрнегі [[Шыңғы-Тұра]], [[Тон-Тұра]] және т.б. елді-мекендерде табылған ыдыс-аяқпен бірдей.

== Әдебиет ==

* ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* ''Миллер Г.Ф.'' История Сибири. Изд. 2-е, дополненное. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999, Т.1. 630 с.
* ''Томилов Н.А.'' Тюркоязычное население Западно-Сибирской равнины в конце XVI - первой четверти XIX вв. Томск: Изд-во Томск. ун-та, 1981. 276 с.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Омбы облысы]]</text>
      <sha1>a8yqo9clwonwem6g65vgumoi8xhrpg2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620940</id>
      <parentid>3620939</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:18:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5699" sha1="9s0m2h37i0z1vkspxcg726lm66sdvc3" xml:space="preserve">{{Көне қалашық
|Атауы         = Тунус қалашығы
|сурет         =
|өлшемі        = 
|Сурет атауы   = 
|Мәртебесі     = 
|Мемлекет      = [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]
|Қазіргі жері  = [[Ресей|Ресей Федерациясы]], [[Омбы облысы]], Муромцев ауданы 
|Қалануы       = XVI ғасырдың 70-ші жылдары
|Қалаушы       = [[Көшім хан]]
|Деректерде атала бастады = 1595 жылдың тамызы
|Басқаша атаулары = Тунусский городок
|Халық саны    = 
|Қиралды       = XVI ғасырдың аяғы
|Қиралу себебі = 
|Орналасуы     = 
|Облыс картасы       = 
|Ортаққордағы санаты = 
}}
'''Тунус қалашығы''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Тунусский городок'') — [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Қазіргі [[Ресей|Ресей Федерациясы]], [[Омбы облысы|Омбы облысының]] Муромцев ауданында, Нижняя Тунгуска өзенінің (Тара өзенінің тармағы) сол жақ жағалауында орналасқан.

== Тарихы ==

[[File:Тунус қалашығы.jpg|thumb|left|«Сібірдің хорографиялық кітабындағы» Тунус қалашығы (''Тунусъ'')]]
Қалашық [[Миллер Герард Фридрих|Г.Ф. Миллер]] жинаған материалдарда Тунус болысының орталығы ретінде танымал. Оның тапқан құжаттарында қалашықтың XVI ғасырдың аяғындағы тағдыры баяндалған. 1595 жылдың наурызында таралық отряд қалашықты қоршауға алып, өрттеп жіберген. Тунус [[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] «Сібірдің хорографиялық кітабында» және К.Н. Сербинаның картасында кездеседі. Қалашық [[Көшім хан|Көшім ханның]] шығысқа бағытталған сәтті жорықтарынан кейін салынған. Тиімді орналасуына байланысты қалашық Ертіс өңірі мен [[Барабы жазығы|Барабы даласын]] байланыстырып, маңызды саяси-экономикалық рөл ойнаған. Көршілес қалашықтармен бірге (Қоскөл IV және Екатеринск V) қорғаныс шебін құрап, [[ханттар|ханты]] тайпаларын [[Ертіс|Ертістің]] бойынан ығыстырған. Сонымен қатар қалашық алым-салық жинау орталығы қызметін атқарған. Жергілікті халықтың аздығына байланысты Көшім хан Оңтүстік [[Орал таулары|Орал]] мен шығыс [[башқұрттар|башқұрт]] жерлерінен аялы татарларын көшірген. [[Ескер|Ескердің]] түбінде жеңіліс тапқан Көшім хан Ертіс өңірінің оңтүстігіне шегініп, орыс отрядтарына қарсы күресті осы аймақтан жалғастырған. Ертіс өңіріндегі қалашықтар мен елді-мекендер ханның уақытша ордаларына айналды. Тунус қалашығының орны 2002 жылы барлау жұмыстары кезінде анықталды. 2003-2006 жылдары С.Ф. Татауров бастаған экспедиция қалашықта зерттеу жұмыстарын жүргізген. Археологиялық қазба жұмыстарының барысында Тунус қалашығының XVI ғасырдың 70-ші жылдары қаланғаны анықталды. Қалашықта табылған керамиканың пішіні мен ою-өрнегі [[Шыңғы-Тұра]], [[Тон-Тұра]] және т.б. елді-мекендерде табылған ыдыс-аяқпен бірдей.

== Әдебиет ==

* ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.
* ''Миллер Г.Ф.'' История Сибири. Изд. 2-е, дополненное. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999, Т.1. 630 с.
* ''Томилов Н.А.'' Тюркоязычное население Западно-Сибирской равнины в конце XVI - первой четверти XIX вв. Томск: Изд-во Томск. ун-та, 1981. 276 с.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2

[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Омбы облысы]]</text>
      <sha1>9s0m2h37i0z1vkspxcg726lm66sdvc3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тайбұға жұрты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>740336</id>
    <revision>
      <id>3620918</id>
      <parentid>3423029</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)]] бетін [[Тайбұға жұрты]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3423029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6128" sha1="4pfnfur1pbpm3obmk4egb7vdieiaeif" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік|Карта=|Қазақша атауы=Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)}}'''Тайбұға жұрты '''(''Сібір жұрты, Тайбұға елі'') – [[Алтын Орда|Алтын Орданың]], кейінірек [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] әкімшілік бірлігі, 13 ғасырдың басында Батыс Сібірде құрылған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ішкі [[Ұлыс|ұлысы,]] астаналары [[Шыңғы-Тура|Шыңғы-Тұра]]да, кейініректе [[Қашлық]]. 1420 жылдан бастап [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] ұлысына айналды, [[Ермак (казак атаманы)|Ермак]] жорығынан кейін жұрттың бір бөлігі [[Ноғай ордасы|Ноғай Ордасына]] көшті.

Жұрт оның негізін қалаушы [[Тайбұға|Тайбұганың]] есімімен аталды .

== Жұрт туралы алғашқы деректер ==

* Ертіс және Есіл алабында орналасқан Тайбұғы жұрты туралы Өтеміш қажының 1558 жылға дейін жазған « [[Өтеміс қажы|Шыңғыс-наме]] » еңбегінде айтылады.&lt;ref&gt;''Kafali M.'' Altin Orda hanliğinin kuruluš ve yűşeliş deverleri. — Istanbul, 1976. — S. 44.&lt;/ref&gt;
* Ноғай Тайбұғасы [[Ораз-Мұхаммед сұлтан|Ормаметтің]] 1586 жылы Мәскеуге жазған хатында «Тайбұға елі» деген тіркес бар. &lt;ref&gt;''Пекарский П. П.'' Когда и для чего основаны города Уфа и Самара // Сборник отделения русского языка и словесности Императорской Академии наук. — 1872. — Т. X. — № 5. — С. 16.&lt;/ref&gt;
* Ұлыстардан құралған Тайбұға жұрты туралы 1597 жылы Мәскеуден  [[Көшім хан|Көшім]] ханға жолданған хатында айтылады. &lt;ref&gt;''Исхаков Д. М.'' Введение в историю Сибирского ханства. — М., 2006. — С. 188.&lt;/ref&gt;

== Тайбұға Мырзалары ==
Зерттеуші Дамир Исхаков Тайбұға (Сібір) княздарының атағын Ұлыс билеушісі Алтын Орданың [[Беклер бегі|Беклярбектің]] институтымен сәйкестендіреді.

* [[Тайбұға]] - Сібірдегі алғашқы Тайбұға ұлысының Мырзасы (1220-1290)
* Мар (Омар, Омар) - [[Ибақ хан|Ибак ханның (1468-1480)]] қарындасының күйеуі 
* Қожа (Кебек Қожа Бұркүт)
* Адер (Одер, Обдер) - Мардың ұлы, хан Ибақтың ықтимал жиені
* Абалақ (Ябалак, Ебалақ) – Мардың баласы, Ыбақ ханның жиені болуы мүмкін
* [[Гази бий|Ғази би]] (маңғыт)- Сібір Тайбұға Мырзасы (? -1428)
* [[Муса бии|Мұса би]] (маңғыт) – Сібір Тайбұға Мырзасы  (1460-1495)
* [[Мұхаммед Тайбұға|Мұхаммед]] - Сібірдегі Тайбұға Мырзасы (1495-1502)
* Аңыш (Ағыш) – Абалақтың баласы, Мұхаммед Тайбұғаның немере ағасы
* [[Есенбақты-Керей болысы|Есенбақты]] – (1502) Мұхаммед Тайбұғаның ұлы
* [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым]] – Сібірдегі Тайбұға Мырзасы, Мұхаммед Тайбұғаның ұлы (1502-1530)
* Бек-Булат - Сібір Тайбұға Мырзасы (1555-1558)
* [[Едігер (тайбұғалық мырза)|Едігер]] - Сібір Тайбұға Мырзасы (1530-1563)
* [[Сейтек (тайбұғалық мырза)|Сейд Ахмед]] (1583-1588)

== Ескертпелер ==
{{Дереккөздер}}

== Әдебиет ==

* {{Cite web|author=Бустанов А. К.|date=|url=http://archeologia.narod.ru/bustanov.htm|title=Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект)|publisher=archeologia.narod.ru|accessdate=2011-01-21}}
* Исхаков Д. М. Институт сибирских князей: генезис, клановые основы и место в социально-политической структуре Сибирского юрта // Гасырлар авазы – Эхо веков : журнал. — Казань: Главное архивное управление при Кабинете Министров РТ, 2008. — № 2. — ISSN 2073-7483. Архивировано 22 марта 2016 года.
*  
*   {{Wayback|url=http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf|date=20120127230618}}
* Тычинских З. А. К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII веках // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 172-182. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-98245-048-7&lt;/nowiki&gt;.
*  
* Шашков А. Т. Начало присоединения Сибири // Проблемы истории России. — Екатеринбург: Волот, 2001. — Вып. 4: Евразийское пограничье. — С. 8-51.
[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Тайбұғалықтар]]</text>
      <sha1>4pfnfur1pbpm3obmk4egb7vdieiaeif</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620949</id>
      <parentid>3620918</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3620949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6105" sha1="lxwsaemkfi0nsafs9e2423bp60kyi3a" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік|Карта=|Қазақша атауы=Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)}}'''Тайбұға жұрты '''(''Сібір жұрты, Тайбұға елі'') – [[Алтын Орда|Алтын Орданың]], кейінірек [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] әкімшілік бірлігі, 13 ғасырдың басында Батыс Сібірде құрылған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ішкі [[Ұлыс|ұлысы,]] астаналары [[Шыңғы-Тұра]]да, кейініректе [[Қашлық]]. 1420 жылдан бастап [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] ұлысына айналды, [[Ермак (казак атаманы)|Ермак]] жорығынан кейін жұрттың бір бөлігі [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасына]] көшті.

Жұрт оның негізін қалаушы [[Тайбұға|Тайбұганың]] есімімен аталды .

== Жұрт туралы алғашқы деректер ==

* Ертіс және Есіл алабында орналасқан Тайбұғы жұрты туралы Өтеміс қажының 1558 жылға дейін жазған « [[Өтеміс қажы|Шыңғыс-наме]] » еңбегінде айтылады.&lt;ref&gt;''Kafali M.'' Altin Orda hanliğinin kuruluš ve yűşeliş deverleri. — Istanbul, 1976. — S. 44.&lt;/ref&gt;
* Ноғай Тайбұғасы [[Ораз-Мұхаммед сұлтан|Ормаметтің]] 1586 жылы Мәскеуге жазған хатында «Тайбұға елі» деген тіркес бар. &lt;ref&gt;''Пекарский П. П.'' Когда и для чего основаны города Уфа и Самара // Сборник отделения русского языка и словесности Императорской Академии наук. — 1872. — Т. X. — № 5. — С. 16.&lt;/ref&gt;
* Ұлыстардан құралған Тайбұға жұрты туралы 1597 жылы Мәскеуден  [[Көшім хан|Көшім]] ханға жолданған хатында айтылады. &lt;ref&gt;''Исхаков Д. М.'' Введение в историю Сибирского ханства. — М., 2006. — С. 188.&lt;/ref&gt;

== Тайбұға Мырзалары ==
Зерттеуші Дамир Исхаков Тайбұға (Сібір) княздарының атағын Ұлыс билеушісі Алтын Орданың [[Беклербек|Беклярбектің]] институтымен сәйкестендіреді.

* [[Тайбұға]] - Сібірдегі алғашқы Тайбұға ұлысының Мырзасы (1220-1290)
* Мар (Омар, Омар) - [[Ибақ хан|Ибак ханның (1468-1480)]] қарындасының күйеуі 
* Қожа (Кебек Қожа Бұркүт)
* Адер (Одер, Обдер) - Мардың ұлы, хан Ибақтың ықтимал жиені
* Абалақ (Ябалак, Ебалақ) – Мардың баласы, Ыбақ ханның жиені болуы мүмкін
* [[Гази бий|Ғази би]] (маңғыт)- Сібір Тайбұға Мырзасы (? -1428)
* [[Муса бии|Мұса би]] (маңғыт) – Сібір Тайбұға Мырзасы  (1460-1495)
* [[Мұхаммед Тайбұға|Мұхаммед]] - Сібірдегі Тайбұға Мырзасы (1495-1502)
* Аңыш (Ағыш) – Абалақтың баласы, Мұхаммед Тайбұғаның немере ағасы
* [[Есенбақты-Керей болысы|Есенбақты]] – (1502) Мұхаммед Тайбұғаның ұлы
* [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым]] – Сібірдегі Тайбұға Мырзасы, Мұхаммед Тайбұғаның ұлы (1502-1530)
* Бек-Булат - Сібір Тайбұға Мырзасы (1555-1558)
* [[Едігер (тайбұғалық мырза)|Едігер]] - Сібір Тайбұға Мырзасы (1530-1563)
* [[Сейтек (тайбұғалық мырза)|Сейд Ахмед]] (1583-1588)

== Ескертпелер ==
{{Дереккөздер}}

== Әдебиет ==

* {{Cite web|author=Бустанов А. К.|date=|url=http://archeologia.narod.ru/bustanov.htm|title=Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект)|publisher=archeologia.narod.ru|accessdate=2011-01-21}}
* Исхаков Д. М. Институт сибирских князей: генезис, клановые основы и место в социально-политической структуре Сибирского юрта // Гасырлар авазы – Эхо веков : журнал. — Казань: Главное архивное управление при Кабинете Министров РТ, 2008. — № 2. — ISSN 2073-7483. Архивировано 22 марта 2016 года.
*  
*   {{Wayback|url=http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf|date=20120127230618}}
* Тычинских З. А. К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII веках // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 172-182. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-98245-048-7&lt;/nowiki&gt;.
*  
* Шашков А. Т. Начало присоединения Сибири // Проблемы истории России. — Екатеринбург: Волот, 2001. — Вып. 4: Евразийское пограничье. — С. 8-51.
[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Тайбұғалықтар]]</text>
      <sha1>lxwsaemkfi0nsafs9e2423bp60kyi3a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620950</id>
      <parentid>3620949</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6103" sha1="huvo8v3aq3zxp099ju1q7dmtua3kjbh" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік|Карта=|Қазақша атауы=Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)}}'''Тайбұға жұрты '''(''Сібір жұрты, Тайбұға елі'') – [[Алтын Орда|Алтын Орданың]], кейінірек [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] әкімшілік бірлігі, 13 ғасырдың басында Батыс Сібірде құрылған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ішкі [[Ұлыс|ұлысы,]] астаналары [[Шыңғы-Тұра]]да, кейініректе [[Ескер]]. 1420 жылдан бастап [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] ұлысына айналды, [[Ермак (казак атаманы)|Ермак]] жорығынан кейін жұрттың бір бөлігі [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасына]] көшті.

Жұрт оның негізін қалаушы [[Тайбұға|Тайбұганың]] есімімен аталды .

== Жұрт туралы алғашқы деректер ==

* Ертіс және Есіл алабында орналасқан Тайбұғы жұрты туралы Өтеміс қажының 1558 жылға дейін жазған « [[Өтеміс қажы|Шыңғыс-наме]] » еңбегінде айтылады.&lt;ref&gt;''Kafali M.'' Altin Orda hanliğinin kuruluš ve yűşeliş deverleri. — Istanbul, 1976. — S. 44.&lt;/ref&gt;
* Ноғай Тайбұғасы [[Ораз-Мұхаммед сұлтан|Ормаметтің]] 1586 жылы Мәскеуге жазған хатында «Тайбұға елі» деген тіркес бар. &lt;ref&gt;''Пекарский П. П.'' Когда и для чего основаны города Уфа и Самара // Сборник отделения русского языка и словесности Императорской Академии наук. — 1872. — Т. X. — № 5. — С. 16.&lt;/ref&gt;
* Ұлыстардан құралған Тайбұға жұрты туралы 1597 жылы Мәскеуден  [[Көшім хан|Көшім]] ханға жолданған хатында айтылады. &lt;ref&gt;''Исхаков Д. М.'' Введение в историю Сибирского ханства. — М., 2006. — С. 188.&lt;/ref&gt;

== Тайбұға Мырзалары ==
Зерттеуші Дамир Исхаков Тайбұға (Сібір) княздарының атағын Ұлыс билеушісі Алтын Орданың [[Беклербек|Беклярбектің]] институтымен сәйкестендіреді.

* [[Тайбұға]] - Сібірдегі алғашқы Тайбұға ұлысының Мырзасы (1220-1290)
* Мар (Омар, Омар) - [[Ибақ хан|Ибак ханның (1468-1480)]] қарындасының күйеуі 
* Қожа (Кебек Қожа Бұркүт)
* Адер (Одер, Обдер) - Мардың ұлы, хан Ибақтың ықтимал жиені
* Абалақ (Ябалак, Ебалақ) – Мардың баласы, Ыбақ ханның жиені болуы мүмкін
* [[Гази бий|Ғази би]] (маңғыт)- Сібір Тайбұға Мырзасы (? -1428)
* [[Муса бии|Мұса би]] (маңғыт) – Сібір Тайбұға Мырзасы  (1460-1495)
* [[Мұхаммед Тайбұға|Мұхаммед]] - Сібірдегі Тайбұға Мырзасы (1495-1502)
* Аңыш (Ағыш) – Абалақтың баласы, Мұхаммед Тайбұғаның немере ағасы
* [[Есенбақты-Керей болысы|Есенбақты]] – (1502) Мұхаммед Тайбұғаның ұлы
* [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым]] – Сібірдегі Тайбұға Мырзасы, Мұхаммед Тайбұғаның ұлы (1502-1530)
* Бек-Булат - Сібір Тайбұға Мырзасы (1555-1558)
* [[Едігер (тайбұғалық мырза)|Едігер]] - Сібір Тайбұға Мырзасы (1530-1563)
* [[Сейтек (тайбұғалық мырза)|Сейд Ахмед]] (1583-1588)

== Ескертпелер ==
{{Дереккөздер}}

== Әдебиет ==

* {{Cite web|author=Бустанов А. К.|date=|url=http://archeologia.narod.ru/bustanov.htm|title=Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект)|publisher=archeologia.narod.ru|accessdate=2011-01-21}}
* Исхаков Д. М. Институт сибирских князей: генезис, клановые основы и место в социально-политической структуре Сибирского юрта // Гасырлар авазы – Эхо веков : журнал. — Казань: Главное архивное управление при Кабинете Министров РТ, 2008. — № 2. — ISSN 2073-7483. Архивировано 22 марта 2016 года.
*  
*   {{Wayback|url=http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf|date=20120127230618}}
* Тычинских З. А. К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII веках // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 172-182. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-98245-048-7&lt;/nowiki&gt;.
*  
* Шашков А. Т. Начало присоединения Сибири // Проблемы истории России. — Екатеринбург: Волот, 2001. — Вып. 4: Евразийское пограничье. — С. 8-51.
[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Тайбұғалықтар]]</text>
      <sha1>huvo8v3aq3zxp099ju1q7dmtua3kjbh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621001</id>
      <parentid>3620950</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:36:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6101" sha1="sfwpr3q7k0ne9bn06l3h0cwhtxiayyj" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік|Карта=|Қазақша атауы=Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)}}'''Тайбұға жұрты '''(''Сібір жұрты, Тайбұға елі'') – [[Алтын Орда|Алтын Орданың]], кейінірек [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] әкімшілік бірлігі, 13 ғасырдың басында Батыс Сібірде құрылған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ішкі [[Ұлыс|ұлысы,]] астаналары [[Шыңғы-Тұра]]да, кейініректе [[Ескер]]. 1420 жылдан бастап [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] ұлысына айналды, [[Ермак (казак атаманы)|Ермак]] жорығынан кейін жұрттың бір бөлігі [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасына]] көшті.

Жұрт оның негізін қалаушы [[Тайбұға|Тайбұганың]] есімімен аталды.

== Жұрт туралы алғашқы деректер ==
* Ертіс және Есіл алабында орналасқан Тайбұғы жұрты туралы Өтеміс қажының 1558 жылға дейін жазған « [[Өтеміс қажы|Шыңғыс-наме]] » еңбегінде айтылады.&lt;ref&gt;''Kafali M.'' Altin Orda hanliğinin kuruluš ve yűşeliş deverleri. — Istanbul, 1976. — S. 44.&lt;/ref&gt;
* Ноғай Тайбұғасы [[Ораз-Мұхаммед сұлтан|Ормаметтің]] 1586 жылы Мәскеуге жазған хатында «Тайбұға елі» деген тіркес бар. &lt;ref&gt;''Пекарский П. П.'' Когда и для чего основаны города Уфа и Самара // Сборник отделения русского языка и словесности Императорской Академии наук. — 1872. — Т. X. — № 5. — С. 16.&lt;/ref&gt;
* Ұлыстардан құралған Тайбұға жұрты туралы 1597 жылы Мәскеуден  [[Көшім хан|Көшім]] ханға жолданған хатында айтылады. &lt;ref&gt;''Исхаков Д. М.'' Введение в историю Сибирского ханства. — М., 2006. — С. 188.&lt;/ref&gt;

== Тайбұға Мырзалары ==
Зерттеуші Дамир Исхаков Тайбұға (Сібір) княздарының атағын Ұлыс билеушісі Алтын Орданың [[Беклербек|Беклярбектің]] институтымен сәйкестендіреді.

* [[Тайбұға]] - Сібірдегі алғашқы Тайбұға ұлысының Мырзасы (1220-1290)
* Мар (Омар, Омар) - [[Ибақ хан|Ибак ханның (1468-1480)]] қарындасының күйеуі 
* Қожа (Кебек Қожа Бұркүт)
* Адер (Одер, Обдер) - Мардың ұлы, хан Ибақтың ықтимал жиені
* Абалақ (Ябалак, Ебалақ) – Мардың баласы, Ыбақ ханның жиені болуы мүмкін
* [[Гази бий|Ғази би]] (маңғыт)- Сібір Тайбұға Мырзасы (? -1428)
* [[Муса бии|Мұса би]] (маңғыт) – Сібір Тайбұға Мырзасы  (1460-1495)
* [[Мұхаммед Тайбұға|Мұхаммед]] - Сібірдегі Тайбұға Мырзасы (1495-1502)
* Аңыш (Ағыш) – Абалақтың баласы, Мұхаммед Тайбұғаның немере ағасы
* [[Есенбақты-Керей болысы|Есенбақты]] – (1502) Мұхаммед Тайбұғаның ұлы
* [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым]] – Сібірдегі Тайбұға Мырзасы, Мұхаммед Тайбұғаның ұлы (1502-1530)
* Бек-Булат - Сібір Тайбұға Мырзасы (1555-1558)
* [[Едігер (тайбұғалық мырза)|Едігер]] - Сібір Тайбұға Мырзасы (1530-1563)
* [[Сейтек (тайбұғалық мырза)|Сейд Ахмед]] (1583-1588)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Әдебиет ==

* {{Cite web|author=Бустанов А. К.|date=|url=http://archeologia.narod.ru/bustanov.htm|title=Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект)|publisher=archeologia.narod.ru|accessdate=2011-01-21}}
* Исхаков Д. М. Институт сибирских князей: генезис, клановые основы и место в социально-политической структуре Сибирского юрта // Гасырлар авазы – Эхо веков : журнал. — Казань: Главное архивное управление при Кабинете Министров РТ, 2008. — № 2. — ISSN 2073-7483. Архивировано 22 марта 2016 года.
*  
*   {{Wayback|url=http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf|date=20120127230618}}
* Тычинских З. А. К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII веках // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 172-182. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-98245-048-7&lt;/nowiki&gt;.
*  
* Шашков А. Т. Начало присоединения Сибири // Проблемы истории России. — Екатеринбург: Волот, 2001. — Вып. 4: Евразийское пограничье. — С. 8-51.
[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Тайбұғалықтар]]</text>
      <sha1>sfwpr3q7k0ne9bn06l3h0cwhtxiayyj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621003</id>
      <parentid>3621001</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6096" sha1="lsn7p581l9fhwbk00i8gta7mfbpjxlz" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік|Карта=|Қазақша атауы=Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)}}
'''Тайбұға жұрты '''(''Сібір жұрты, Тайбұға елі'') — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]], кейінірек [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] әкімшілік бірлігі, XIII ғасырдың басында Батыс Сібірде құрылған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ішкі [[Ұлыс|ұлысы,]] астаналары [[Шыңғы-Тұра]]да, кейініректе [[Ескер]]. 1420 жылдан бастап [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] ұлысына айналды, [[Ермак (казак атаманы)|Ермак]] жорығынан кейін жұрттың бір бөлігі [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасына]] көшті.

Жұрт оның негізін қалаушы [[Тайбұға|Тайбұганың]] есімімен аталды.

== Жұрт туралы алғашқы деректер ==
* Ертіс және Есіл алабында орналасқан Тайбұғы жұрты туралы Өтеміс қажының 1558 жылға дейін жазған « [[Өтеміс қажы|Шыңғыс-наме]] » еңбегінде айтылады.&lt;ref&gt;''Kafali M.'' Altin Orda hanliğinin kuruluš ve yűşeliş deverleri. — Istanbul, 1976. — S. 44.&lt;/ref&gt;
* Ноғай Тайбұғасы [[Ораз-Мұхаммед сұлтан|Ормаметтің]] 1586 жылы Мәскеуге жазған хатында «Тайбұға елі» деген тіркес бар. &lt;ref&gt;''Пекарский П. П.'' Когда и для чего основаны города Уфа и Самара // Сборник отделения русского языка и словесности Императорской Академии наук. — 1872. — Т. X. — № 5. — С. 16.&lt;/ref&gt;
* Ұлыстардан құралған Тайбұға жұрты туралы 1597 жылы Мәскеуден  [[Көшім хан|Көшім]] ханға жолданған хатында айтылады. &lt;ref&gt;''Исхаков Д. М.'' Введение в историю Сибирского ханства. — М., 2006. — С. 188.&lt;/ref&gt;

== Тайбұға Мырзалары ==
Зерттеуші Дамир Исхаков Тайбұға (Сібір) княздарының атағын Ұлыс билеушісі Алтын Орданың [[Беклербек|Беклярбектің]] институтымен сәйкестендіреді.
* [[Тайбұға]] - Сібірдегі алғашқы Тайбұға ұлысының Мырзасы (1220-1290)
* Мар (Омар, Омар) - [[Ибақ хан|Ибак ханның (1468-1480)]] қарындасының күйеуі 
* Қожа (Кебек Қожа Бұркүт)
* Адер (Одер, Обдер) - Мардың ұлы, хан Ибақтың ықтимал жиені
* Абалақ (Ябалак, Ебалақ) – Мардың баласы, Ыбақ ханның жиені болуы мүмкін
* [[Гази бий|Ғази би]] (маңғыт)- Сібір Тайбұға Мырзасы (? -1428)
* [[Муса бии|Мұса би]] (маңғыт) – Сібір Тайбұға Мырзасы  (1460-1495)
* [[Мұхаммед Тайбұға|Мұхаммед]] - Сібірдегі Тайбұға Мырзасы (1495-1502)
* Аңыш (Ағыш) – Абалақтың баласы, Мұхаммед Тайбұғаның немере ағасы
* [[Есенбақты-Керей болысы|Есенбақты]] – (1502) Мұхаммед Тайбұғаның ұлы
* [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым]] – Сібірдегі Тайбұға Мырзасы, Мұхаммед Тайбұғаның ұлы (1502-1530)
* Бек-Булат - Сібір Тайбұға Мырзасы (1555-1558)
* [[Едігер (тайбұғалық мырза)|Едігер]] - Сібір Тайбұға Мырзасы (1530-1563)
* [[Сейтек (тайбұғалық мырза)|Сейд Ахмед]] (1583-1588)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{Cite web|author=Бустанов А. К.|date=|url=http://archeologia.narod.ru/bustanov.htm|title=Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект)|publisher=archeologia.narod.ru|accessdate=2011-01-21}}
* Исхаков Д. М. Институт сибирских князей: генезис, клановые основы и место в социально-политической структуре Сибирского юрта // Гасырлар авазы – Эхо веков : журнал. — Казань: Главное архивное управление при Кабинете Министров РТ, 2008. — № 2. — ISSN 2073-7483. Архивировано 22 марта 2016 года. 
*   {{Wayback|url=http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf|date=20120127230618}}
* Тычинских З. А. К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII веках // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 172-182. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-98245-048-7&lt;/nowiki&gt;. 
* Шашков А. Т. Начало присоединения Сибири // Проблемы истории России. — Екатеринбург: Волот, 2001. — Вып. 4: Евразийское пограничье. — С. 8-51.
[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Тайбұғалықтар]]</text>
      <sha1>lsn7p581l9fhwbk00i8gta7mfbpjxlz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұхаммед Тайбұға</title>
    <ns>0</ns>
    <id>740439</id>
    <revision>
      <id>3620922</id>
      <parentid>3494682</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3620922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4436" sha1="8k3hgjhmm4iw7l00lvamj0gus632o3d" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = The reign of Muhammad Taibug and the victory of Muhammad Taibug over Ibak Khan.png
| Сурет ені    = 
| Атауы            = 
| Титулы              = Сібірдің тайбұғалық мырзасы
| Ту               = 
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1495 - 1502
| Басқаруын аяқтады        = 
| Ізашары     = белгісіз
| Ізбасары           = Аңғыш
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = XV ғасыр
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1502
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Діні       = [[ислам]]
| Әкесі               = Адер
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Ені=300px}}
'''Мұхаммед Тайбұға''', кейде '''Махмет''' (туған жылы белгісіз - 1502) - Тайбұға әулетінен шыққан [[Тайбұға жұрты|Сібір жұртының]] 1495 - 1502 жылдардағы билеушісі. [[Едігер (тайбұғалық мырза)|Едігер]] мен [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бек-Болаттың]] атасы.

== Басқаруы ==
Ол Сібір ұлысбектерінің Ибаққа қарсы көтерілісін басқарып, өзін билеуші деп жариялады.

1495 жылы Тайбұғалық Мұхаммед Тайбұға (Махмет) Түмен хандығын талқандап, Шибанид ханы [[Ибақ хан|Ибақты]] өлтірді. Осыдан кейін астана [[Ескер|Қашлыққа]] көшіріліп, хандық Сібір деп атала бастады. Оның билеушілері тайбұғалардың княздік әулеті болды.

== Өмірбаяны ==
==Отбасы==
Ұлдары: Есенбақты, Қасым

== Әдебиет ==

* ''Маслюженко Д.Н.'' Сибирская княжеская династия Тайбугидов: истоки формирования и мифологизация генеалогии // Средневековые тюркотатарские государства. Сборник статей. / Б.Р. Рахимзянов [отв. ред.]. Вып.2. – Казань: Изд-во «Ихлас», 2010. – С.9–21. 
* ''Карсакова Г.Б.'' Западная Сибирь после монгольского завоевания и образование Сибирскогоханства//Проблемы востоковедения. 1 (51). — 2011. — С. 39—42
* ПСРЛ. Том 36. Сибирские летописи. Часть 1. Группа Есиповской летописи. Есиповская летопись. — М. : Наука, 1987. — 387 с.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.

[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Сібір хандығы]]
[[Санат:Тайбұғалықтар]]</text>
      <sha1>8k3hgjhmm4iw7l00lvamj0gus632o3d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ламин Ямаль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>741755</id>
    <revision>
      <id>3620733</id>
      <parentid>3477488</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:07:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шешен Исмаил</username>
        <id>156114</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3620733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19559" sha1="7y4iqvd4e0eruumfpkfva39c1npxrmv" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Ламин Ямаль
|толық аты = Ламин Ямаль Насрауи Эбана
|лақап аты = 
|сурет = Lamine Yamal, Sánchez se reunió con los futbolistas de la selección española tras ganar la Eurocopa 2024 (3) (cropped).jpg
|сурет ені = 
|атауы = 
|туған күні = 13.7.2007
|туған жері = [[Эсплугес-де-Льобрегат]], [[Барселона (провинция)|Барселона]], [[Испания]]
|азаматтығы = {{байрақ|Испания}}
|бойы = 180 [[сантиметр|см]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lamine Yamal|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/barca-b/players/3673478/|website=www.fcbarcelona.com|accessdate=2024-03-17|lang=en|archive-date=2024-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317125534/https://www.fcbarcelona.com/en/football/barca-b/players/3673478/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|салмағы =73 
|позиция = шабуылшы және вингер
|қазіргі клуб = {{ту|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]
|номері = 19
|жастар клубы = {{футбол карьерасы|2014—2023 |{{ту|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]}}
|клубтары = {{футбол карьерасы|2023|{{ту|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона B]]|1 (0)
|2023-|{{ту|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|73 (14)
}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы|2022|{{ту|Испания}} Испания (15)|6 (3)
|2021|{{ту|Испания}} Испания (16)|4 (1)
|2022—2023|{{ту|Испания}} [[Испании жастар футбол құрамасы (17)|Испания (17)]]|10 (8)
|2022—|{{ту|Испания}} [[Испании жастар футбол құрамасы (19)|Испания (19)]]|1 (0)
|2023—|{{ту|Испания}} [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]|19 (4)
}}
|медальдары  = 
|ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту = 27.03.2025
|ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту = 27.03.2025
}}
'''Ламин Ямаль Насрауи Эбана''' ({{lang-es|Lamine Yamal Nasraoui Ebana}}; {{Туғанкүні|13|07|2007}}, Эсплугес-де-Льобрегат, [[Барселона (провинция)|Барселона]], [[Испания]]) — [[испания]]лық футболшы, [[Испания Ұлттық футбол құрамасы]] мен «[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]» клубының [[жартылай қорғаушы]]сы. Өз ұрпағының келешегі зор футболшыларының бірі ретінде танылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/womens-football/news/3808039/lamine-yamal-and-aitana-bonmati-receive-golden-boy-2023-awards|title=Lamine Yamal and Aitana Bonmatí receive Golden Boy 2023 awards|lang=en|website=www.fcbarcelona.com|access-date=2024-06-20}}&lt;/ref&gt; Ол әлем біріншіліктерінде гол соққан ең жас футболшы. 

Ламин Ямал 2007 жылы 13 шілдеде [[Каталония]]ның Эсплугес-де-Льобрегатта қаласында [[Экваторлық Гвинея]]дан шыққан даяшы Шейла Эбан мен [[Марокколықтар|Марокколық]] құрылыс сырлаушысы Мунир Насруидің отбасында дүниеге келді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Marsden |first1=Sam |last2=Llorens |first2=Moises |title=The story of 16-year-old Lamine Yamal, destined to be Barcelona's next superstar |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/38354902/the-story-16-year-old-lamine-yamal-barca-next-superstar |website=ESPN |access-date=10 July 2024 |language=en |date=10 September 2023}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
=== Клубтық мансабы === 
2023 жылдың сәуірінде Ламин алғаш рет Ла Лигадағы [[Атлетико Мадрид|Атлетико]] клубына қарсы ойында клуб тізіміне енді, бірақ сол матчта алаңға шықпады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.championat.com/football/article-5082595-chempionat-ispanii-kto-takoj-lamin-yamal-forvard-barselony-15-letnij-igrok-v-zayavke-osnovy-sravnenie-s-leo-messi.html |title=В заявке «Барсы» — 15-летний «мини-Месси»! Такого таланта, как Ямал, не было давно |website=Чемпионат|date=2023-04-27 |access-date=2023-04-29 |archive-date=2023-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230428121539/https://www.championat.com/football/article-5082595-chempionat-ispanii-kto-takoj-lamin-yamal-forvard-barselony-15-letnij-igrok-v-zayavke-osnovy-sravnenie-s-leo-messi.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; Ла Лигадағы алғашқы ойнын 2023 жылдың 29 сәуірінде «[[Реал Бетис]]» клубына қарсы өткізді. Сол ойынның 83-минутында [[Гави (футболшы)|Гави]]ді ауыстырған Ламин [[Футболдан Испания чемпионаты|Ла Лига]] тарихындағы ең жас бесінші ойыншы болып қана қоймай, сонымен бірге жүз жылдан астам бұрын 1922 жылы 15 жасар Армандо Сагиден бері Барселонаның негізгі командасында ойнаған ең жас (15 жас, 9 ай және 16 күн) ойыншы атанды. 2023 жылдың 20 тамыз күні  «[[Кадис (футбол клубы)|Кадис]]»ке қарсы Испания чемпионатында алғаш рет Барселонаның негізгі құрамына қосылып, [[XXI ғасыр]]дағы Ла Лигада ойынды алғашқы минуттардан бастаған ең жас (16 жас және 38 күн) ойыншысы атанды.&lt;ref name=&quot;start_laliga&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.championat.com/football/news-5211961-yamal-ustanovil-rekord-la-ligi-stav-samym-molodym-igrokom-vyshedshim-v-starte.html |title=Ямал установил рекорд Ла Лиги, став самым молодым игроком, вышедшим в старте |date=2023-08-20 |website=Чемпионат |access-date=2023-08-27 |archive-date=2023-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230827210640/https://www.championat.com/football/news-5211961-yamal-ustanovil-rekord-la-ligi-stav-samym-molodym-igrokom-vyshedshim-v-starte.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://int.soccerway.com/matches/2023/08/20/spain/primera-division/futbol-club-barcelona/cadiz-club-de-futbol/4090855/ |title=Barcelona vs. Cadiz |date=2023-08-20 |lang=en |website=Soccerway |access-date=2023-08-27 |archive-date=2023-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230236/https://int.soccerway.com/matches/2023/08/20/spain/primera-division/futbol-club-barcelona/cadiz-club-de-futbol/4090855/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 2 қазанында Ламин Ямал Барселонамен келісімшартты 2026 жылдың 30 маусымына дейін ұзартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.championat.com/football/news-5263884-barselona-podpisala-novyj-kontrakt-s-yamalom-rasschitannyj-do-2026-goda.html |title=«Барселона» подписала новый контракт с Ямалом, рассчитанный до 2026 года |date=2023-10-02 |website=Чемпионат |access-date=2023-10-05 |archive-date=2023-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007183934/https://www.championat.com/football/news-5263884-barselona-podpisala-novyj-kontrakt-s-yamalom-rasschitannyj-do-2026-goda.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Ұлттық құрамадағы мансап ===
Ламин 15, 16, 17 және 19 жасқа дейінгі Испания құрамаларында ойнады.

2023 жылдың 8 қыркүйегінде Ламин Ямал [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі (іріктеу турнирі)|2024 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеу турнирі]]нің А тобындағы матчында 16 жыл және 57 күн жасында [[Грузия Ұлттық футбол құрамасы|Грузия құрамасы]]на қарсы Испания құрамасының негізгі құрама сапында алғашқы ойын өткізіп, өз командасының тарихындағы ең жас футболшы атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.championat.com/football/news-5234673-16-letnij-lamin-yamal-stal-rekordsmenom-sbornoj-ispanii.html |title=16-летний Ламин Ямал стал рекордсменом сборной Испании |date=2023-09-08 |publisher=Чемпионат |access-date=2023-09-09 |archive-date=2023-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230908201156/https://www.championat.com/football/news-5234673-16-letnij-lamin-yamal-stal-rekordsmenom-sbornoj-ispanii.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.championat.com/football/_euro/tournament/5287/match/1079861/#stats |title=Грузия — Испания |date=2023-09-08 |publisher= Чемпионат|access-date=2023-09-09 |archive-date=2023-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230908164853/https://www.championat.com/football/_euro/tournament/5287/match/1079861/#stats |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;

2024 жылдың жазында Ламин Ямал [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі|Еуро-2024]] матчтарына қатысу үшін Испания құрамасына шақырылды. 2024 жылдың 15 маусымда В тобындағы [[Хорватия Ұлттық футбол құрамасы|Хорватия]] құрамасына қарсы ойында ол 16 жыл және 338 күн жасында негізгі құрамда шығып, Еуропа чемпионаттары тарихындағы ең жас ойыншы атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/spbnews_NI2069966_Ispanec_Jamal_stal_samym_molodym_igrokom_v_istorii_chempionatov_Jevropy_po_futbolu |title=Испанец Ямаль стал самым молодым игроком в истории чемпионатов Европы по футболу |date=2024-06-15 |website=[[Sportbox.ru]] |lang=ru}}}&lt;/ref&gt;

== Статистикасы ==
=== Клубтық мансабы ===
2024 жылғы 26 мамырдағы жағдай бойынша&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bdfutbol.com/en/j/j304240.html|title=Lamine Yamal|lang=en|publisher=BDFutbol|access-date=2023-10-05|archive-date=2023-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813211307/https://www.bdfutbol.com/en/j/j304240.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{| class=wikitable style=text-align:center
|- style=&quot;background:beige;&quot;
!rowspan=2|Клуб
!rowspan=2|Маусым
!colspan=2|Лига
!colspan=2|Кубоктар
!colspan=2|Еурокубоктар
!colspan=2|Басқа
!colspan=2|Барлығы
|- style=&quot;background:beige;&quot;
!Ойын!!Гол
!Ойын!!Гол
!Ойын!!Гол
!Ойын!!Гол
!Ойын!!Гол
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|'''[[Барселона Атлетик|Барселона B]]'''
|2022/23
|3||0
|0||0
|0||0
|0||0
!3!!0
|-style=&quot;background:lemonchiffon;&quot;
!Барлығы
!3!!0!!0!!0!!0!!0!!0!!0!!3!!0
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|'''[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]'''
|[[Футболдан Испания чемпионаты 2022/23|2022/23]]
|1||0
|0||0
|0||0
|0||0
!1!!0
|-
|[[Футболдан Испания чемпионаты 2023/24|2023/24]]
|37||5
|1||1
|10||0
|2||1
!50!!7
|-style=&quot;background:lemonchiffon;&quot;
!Барлығы
!38!!5!!1!!1!!10!!0!!2!!1!!51!!7
|- style=&quot;background:beige;&quot;
!colspan=&quot;2&quot;|Жалпы мансабында
!41!!5!!1!!1!!10!!0!!2!!1!!54!!7
|}

=== Ұлттық құрама үшін ойындар мен голдар ===
2024 жылғы 9 шілдедегі жағдай бойынша&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eu-football.info/_player.php?id=32440|title=Lamine Yamal, international football player|lang=en|website=eu-football.info|access-date=2023-10-03|archive-date=2023-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002151630/https://eu-football.info/_player.php?id=32440|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable mw-datatable collapsible uncollapsed&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot; width=100%
! style= background:white; colspan=6 | Ламин Ямалдың ұлттық құрама сапындағы ойындары мен соққан голдардың тізімі
|-
!№!!Күні!!Қарсылас!!Есеп!!Голдар!!Жарыс
|-
|align=center|1
|8 қыркүйек 2023
|{{Футбол|Грузия}}
|align=center|7:1
|align=center|1
|[[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі (іріктеу турнирі)|Еуро 2024 (іріктеу)]]
|-
|align=center|2
|12 қыркүйек 2023
|{{Футбол|Кипр}}
|align=center|6:0
|align=center|—
|[[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі (іріктеу турнирі)|Еуро 2024 (іріктеу)]]
|-
|align=center|3
|16 қараша 2023
|{{Футбол|Кипр}}
|align=center|3:1
|align=center|1
|[[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі (іріктеу турнирі)|Еуро 2024 (іріктеу)]]
|-
|align=center|4
|19 қараша 2023
|{{Футбол|Грузия}}
|align=center|3:1
|align=center|—
|[[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі (іріктеу турнирі)|Еуро 2024 (іріктеу)]]
|-
| align=center|5
|21 наурыз 2024
|{{Футбол|Колумбия}}
|align=center|0:1
|align=center|—
|Жолдастық кездесу
|-
| align=center|6
|26 наурыз 2024
|{{Футбол|Бразилия}}
|align=center|3:3
|align=center|—
|Жолдастық кездесу
|-
| align=center|7
|8 маусым 2024
|{{Футбол|Солтүстік Ирландия}}
|align=center|5:1
|align=center|—
|Жолдастық кездесу
|-
| align=center|8
|15 маусым 2024
|{{Футбол|Хорватия}}
|align=center|3:0
|align=center|—
|[[Футболдан 2024 жылғы Еуропа чемпионаты|Еуро 2024]]
|-
| align=center|9
|20 маусым 2024
|{{Футбол|Италия}}
|align=center|1:0
|align=center|—
|[[Футболдан 2024 жылғы Еуропа чемпионаты|Еуро 2024]]
|-
| align=center|10
|24 маусым 2024
|{{Футбол|Албания}}
|align=center|1:0
|align=center|—
|[[Футболдан 2024 жылғы Еуропа чемпионаты|Еуро 2024]]
|-
| align=center|11
|30 маусым 2024
|{{Футбол|Грузия}}
|align=center|4:1
|align=center|—
|[[Футболдан 2024 жылғы Еуропа чемпионаты|Еуро 2024 1/8 финал]]
|-
| align=center|12
|5 шілде 2024
|{{Футбол|Германия}}
|align=center|1:1 (овертайм 2:1)
|align=center|—
|[[Футболдан 2024 жылғы Еуропа чемпионаты|Еуро 2024 1/4 финал]]
|-
| align=center|13
|9 шілде 2024
|{{Футбол|Франция}}
|align=center|2:1
|align=center|1
|[[Футболдан 2024 жылғы Еуропа чемпионаты|Еуро 2024 1/2 финал]]
|}
'''Барлығы: 13 матч / 3 гол; 11 жеңіс, 1 тең ойын, 1 жеңіліс.'''

== Жетістіктері ==
=== Командалық ===
'''«[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]»'''
* [[Футболдан Испания чемпионаты|Испания]] чемпионы: [[Футболдан Испания чемпионаты 2022/23|2022/23]], 2024/25
* Испания кубогы: 2024/25
* Испания суперкубогы: 2023, 2025

'''«Испания»'''
* [[Футболдан Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионатының жеңімпазы]]: 2024

=== Жеке ===
* [[Футболдан жастар арасындағы Еуропа чемпионаты (U-17)|17 жасқа дейінгі Еуропа чемпионаты]]ның үздік cұрмергені: 2023
* [[Футболдан Испания чемпионаты|Ла Лига]]дағы маусымның үздік жас ойыншысы: 2023/24
* «Globe Soccer Awards» нұсқасы бойынша жылдың үздік жас ойыншысы: 2024
* [[Футболдан Испания чемпионаты|Ла Лига]]дағы айдың үздік голының авторы: Наурыз 2024
* [[Футболдан Испания чемпионаты|Ла Лига]]дағы айдың үздік жас ойыншысы: Тамыз 2023

=== Рекордтар ===
* [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания құрамасы]]ның тарихындағы ең жас гол авторы: 16 жас және 57 күн
* Испания құрамасының тарихындағы ең жас дебютант: 16 жас және 57 күн
* Испания құрамасының бастапқы құрамының ең жас ойыншысы: 16 жас және 62 күн
* Испания чемпионаты тарихындағы ең жас гол авторы: 16 жас және 87 күн
* [[Эль-Класико|Эль-Классико]]да ойнаған ең жас ойыншы: 16 жас және 107 күн&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ламин Ямаль: биография нового Месси из «Барселоны»|url=https://www.sport-express.ru/football/euro/reviews/lamin-yamal-biografiya-futbolista-sbornoy-ispanii-i-barselony-skolko-zarabatyvaet-2217174/|website=sport-express.ru|date=2024-06-01|accessdate=2024-07-10|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Футболдан Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионаты]] тарихындағы ең жас ойыншы: 16 жас және 338 күн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.championat.com/football/news-5591700-lamin-yamal-stal-samym-molodym-igrokom-v-istorii-chempionatov-evropy.html|title=Ламин Ямаль стал самым молодым игроком в истории чемпионатов Европы|author=Максим Боев|website=Чемпионат|date=2024-06-15}}&lt;/ref&gt;
* Еуропа чемпионаттары тарихындағы ең жас гол авторы: 16 жас және 362 күн

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Барселона ФК құрамы}}
{{Испания құрамасы Еуро 2024}}

[[Санат:Испания футболшылары]]
[[Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Барселона ФК ойыншылары]]
[[Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары]]</text>
      <sha1>7y4iqvd4e0eruumfpkfva39c1npxrmv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахмет Ихсан Кырымлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>742901</id>
    <revision>
      <id>3620668</id>
      <parentid>3620667</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T12:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Дәрігерлер|Дәрігерлер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3620668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5579" sha1="tql82x9etjskdcvuhq3omnz9o50fnhb" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала}}

'''Ахмет Ихсан Кырымлы''' ({{Lang-tr|Ahmed İhsan Kırımlı}}; [[23 сәуір]] [[1920 жыл|1920 ж.]] – [[11 желтоқсан]] [[2011 жыл|2011 ж.]]) — түрік дәрігері, саясаткер, ақын және Қырым татар тектес қайырымдылық жасаушы, Түркия Министрлер Кабинетінің мүшесі, Түркияның Ұлы Ұлттық жиналысының төрт дүркін мүшесі және 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымдастығының президенті. Ахмет Ихсан Кырымлы атындағы әдеби байқау бар.

Медициналық туризм, термалды туризм, балаларды сауықтыру және отбасын жоспарлау мәселелері бойынша ғылыми еңбектердің авторы. Сондай-ақ өлеңдер мен естеліктер кітабын жазған.

== Өмірбаяны ==
Ахмет Ихсан Кырымлы Түркияға қоныс аударған қырым татарларының отбасында дүниеге келген. Оның арғы атасы [[Бақшасарай|Бақшасарайдағы]] жамағаттың мүфтиі болған.

1947 жылы [[Ыстанбұл университеті|Ыстанбұл университетінің]] медицина факультетін бітірген. Лондонда тағылымдамадан өткен. Ол АҚШ-тың кейбір ауруханаларында дәрігер болып жұмыс істеді. Ол доктор Зухал Чичек Кырымлыға үйленді және ерлі-зайыптылардың екі баласы болды.

== Саяси қызметі ==
Ахмет Ихсан Кырымлы алты жыл Әділет партиясы төрағасының орынбасары болды, сонымен қатар 1962-1976 жылдар аралығында партияның басқарма мүшесі болды. 1961 жылдан 1977 жылға дейін Ұлы Ұлттық Мәжілістің депутаты болды. Түркияның туризм министрі қызметін атқарған. 1980 жылдың 12 қыркүйегінде Кенан Эврен басқарған төңкерістен кейін ұлтшыл-демократиялық партияның негізін қалаушылардың бірі болды. Ұлттық қауіпсіздік және сыртқы істер комиссиясының мүшесі, Ұлттық денсаулық комиссиясының төрағасы және Түрік Қызыл Жарты Айы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған.

== Қайырымдылық қызметі ==
Қырым татарларының жер аударылғаны туралы біліп, Англия мен АҚШ-та бірнеше лекциялар оқыды. Ол сондай-ақ 1960 және 1970 жылдардағы Дүниежүзілік антикоммунистік лига конференцияларында көптеген пікірталастарға жетекшілік етті. 1987 жылы саяси мансабын аяқтағаннан кейін ол бар өмірін қайырымдылыққа арнады. Ол 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымының президенті, сондай-ақ болгар, әзірбайжан және қырым түріктері федерациясының президенті болды. Ахмет Ихсан Кырымлының әдеби байқауы бар.

== Марапаттары ==

* ІІІ дәрежелі «Құрмет белгісі» ордені ( [[2004 жыл|2004 жылғы]] [[2 наурыз]], [[Украина]] ) — ''Украина мен Түркия Республикасының гуманитарлық саладағы ынтымақтастығын дамытуға қосқан елеулі жеке үлесі, Украинадағы қырым татарларын орналастыруға практикалық көмек көрсеткені үшін''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|title=Указ Президента Украины от 2 марта 2004 года № 263/2004 «О награждении А. Кырымлы орденом «За заслуги»|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302094227/https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
* Қырым инженерлік-педагогикалық университетінің құрметті профессоры, 2000 ж.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20150923220516/http://www.drkirimli.org/index.php?saife=0010&amp;til=011 Доктор Ахмет Ихсан Кырымлы кім?]

[[Санат:23 сәуірде туғандар]]
[[Санат:1920 жж. туғандар]]
[[Санат:11 желтоқсанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:2011 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Анкарада қайтыс болғандар]]
[[Санат:Дәрігерлер]]</text>
      <sha1>tql82x9etjskdcvuhq3omnz9o50fnhb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620672</id>
      <parentid>3620668</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T12:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:11 желтоқсанда қайтыс болғандар|11 желтоқсанда қайтыс болғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3620672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5506" sha1="bgdako3bho6m4bble7ckt0f3g07dedf" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала}}

'''Ахмет Ихсан Кырымлы''' ({{Lang-tr|Ahmed İhsan Kırımlı}}; [[23 сәуір]] [[1920 жыл|1920 ж.]] – [[11 желтоқсан]] [[2011 жыл|2011 ж.]]) — түрік дәрігері, саясаткер, ақын және Қырым татар тектес қайырымдылық жасаушы, Түркия Министрлер Кабинетінің мүшесі, Түркияның Ұлы Ұлттық жиналысының төрт дүркін мүшесі және 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымдастығының президенті. Ахмет Ихсан Кырымлы атындағы әдеби байқау бар.

Медициналық туризм, термалды туризм, балаларды сауықтыру және отбасын жоспарлау мәселелері бойынша ғылыми еңбектердің авторы. Сондай-ақ өлеңдер мен естеліктер кітабын жазған.

== Өмірбаяны ==
Ахмет Ихсан Кырымлы Түркияға қоныс аударған қырым татарларының отбасында дүниеге келген. Оның арғы атасы [[Бақшасарай|Бақшасарайдағы]] жамағаттың мүфтиі болған.

1947 жылы [[Ыстанбұл университеті|Ыстанбұл университетінің]] медицина факультетін бітірген. Лондонда тағылымдамадан өткен. Ол АҚШ-тың кейбір ауруханаларында дәрігер болып жұмыс істеді. Ол доктор Зухал Чичек Кырымлыға үйленді және ерлі-зайыптылардың екі баласы болды.

== Саяси қызметі ==
Ахмет Ихсан Кырымлы алты жыл Әділет партиясы төрағасының орынбасары болды, сонымен қатар 1962-1976 жылдар аралығында партияның басқарма мүшесі болды. 1961 жылдан 1977 жылға дейін Ұлы Ұлттық Мәжілістің депутаты болды. Түркияның туризм министрі қызметін атқарған. 1980 жылдың 12 қыркүйегінде Кенан Эврен басқарған төңкерістен кейін ұлтшыл-демократиялық партияның негізін қалаушылардың бірі болды. Ұлттық қауіпсіздік және сыртқы істер комиссиясының мүшесі, Ұлттық денсаулық комиссиясының төрағасы және Түрік Қызыл Жарты Айы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған.

== Қайырымдылық қызметі ==
Қырым татарларының жер аударылғаны туралы біліп, Англия мен АҚШ-та бірнеше лекциялар оқыды. Ол сондай-ақ 1960 және 1970 жылдардағы Дүниежүзілік антикоммунистік лига конференцияларында көптеген пікірталастарға жетекшілік етті. 1987 жылы саяси мансабын аяқтағаннан кейін ол бар өмірін қайырымдылыққа арнады. Ол 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымының президенті, сондай-ақ болгар, әзірбайжан және қырым түріктері федерациясының президенті болды. Ахмет Ихсан Кырымлының әдеби байқауы бар.

== Марапаттары ==

* ІІІ дәрежелі «Құрмет белгісі» ордені ( [[2004 жыл|2004 жылғы]] [[2 наурыз]], [[Украина]] ) — ''Украина мен Түркия Республикасының гуманитарлық саладағы ынтымақтастығын дамытуға қосқан елеулі жеке үлесі, Украинадағы қырым татарларын орналастыруға практикалық көмек көрсеткені үшін''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|title=Указ Президента Украины от 2 марта 2004 года № 263/2004 «О награждении А. Кырымлы орденом «За заслуги»|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302094227/https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
* Қырым инженерлік-педагогикалық университетінің құрметті профессоры, 2000 ж.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20150923220516/http://www.drkirimli.org/index.php?saife=0010&amp;til=011 Доктор Ахмет Ихсан Кырымлы кім?]

[[Санат:23 сәуірде туғандар]]
[[Санат:1920 жж. туғандар]]
[[Санат:2011 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Анкарада қайтыс болғандар]]
[[Санат:Дәрігерлер]]</text>
      <sha1>bgdako3bho6m4bble7ckt0f3g07dedf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620673</id>
      <parentid>3620672</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T12:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Анкарада қайтыс болғандар|Анкарада қайтыс болғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3620673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5442" sha1="brcpho36k0xlnpaeuy0ourk4in8sr4r" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала}}

'''Ахмет Ихсан Кырымлы''' ({{Lang-tr|Ahmed İhsan Kırımlı}}; [[23 сәуір]] [[1920 жыл|1920 ж.]] – [[11 желтоқсан]] [[2011 жыл|2011 ж.]]) — түрік дәрігері, саясаткер, ақын және Қырым татар тектес қайырымдылық жасаушы, Түркия Министрлер Кабинетінің мүшесі, Түркияның Ұлы Ұлттық жиналысының төрт дүркін мүшесі және 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымдастығының президенті. Ахмет Ихсан Кырымлы атындағы әдеби байқау бар.

Медициналық туризм, термалды туризм, балаларды сауықтыру және отбасын жоспарлау мәселелері бойынша ғылыми еңбектердің авторы. Сондай-ақ өлеңдер мен естеліктер кітабын жазған.

== Өмірбаяны ==
Ахмет Ихсан Кырымлы Түркияға қоныс аударған қырым татарларының отбасында дүниеге келген. Оның арғы атасы [[Бақшасарай|Бақшасарайдағы]] жамағаттың мүфтиі болған.

1947 жылы [[Ыстанбұл университеті|Ыстанбұл университетінің]] медицина факультетін бітірген. Лондонда тағылымдамадан өткен. Ол АҚШ-тың кейбір ауруханаларында дәрігер болып жұмыс істеді. Ол доктор Зухал Чичек Кырымлыға үйленді және ерлі-зайыптылардың екі баласы болды.

== Саяси қызметі ==
Ахмет Ихсан Кырымлы алты жыл Әділет партиясы төрағасының орынбасары болды, сонымен қатар 1962-1976 жылдар аралығында партияның басқарма мүшесі болды. 1961 жылдан 1977 жылға дейін Ұлы Ұлттық Мәжілістің депутаты болды. Түркияның туризм министрі қызметін атқарған. 1980 жылдың 12 қыркүйегінде Кенан Эврен басқарған төңкерістен кейін ұлтшыл-демократиялық партияның негізін қалаушылардың бірі болды. Ұлттық қауіпсіздік және сыртқы істер комиссиясының мүшесі, Ұлттық денсаулық комиссиясының төрағасы және Түрік Қызыл Жарты Айы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған.

== Қайырымдылық қызметі ==
Қырым татарларының жер аударылғаны туралы біліп, Англия мен АҚШ-та бірнеше лекциялар оқыды. Ол сондай-ақ 1960 және 1970 жылдардағы Дүниежүзілік антикоммунистік лига конференцияларында көптеген пікірталастарға жетекшілік етті. 1987 жылы саяси мансабын аяқтағаннан кейін ол бар өмірін қайырымдылыққа арнады. Ол 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымының президенті, сондай-ақ болгар, әзірбайжан және қырым түріктері федерациясының президенті болды. Ахмет Ихсан Кырымлының әдеби байқауы бар.

== Марапаттары ==

* ІІІ дәрежелі «Құрмет белгісі» ордені ( [[2004 жыл|2004 жылғы]] [[2 наурыз]], [[Украина]] ) — ''Украина мен Түркия Республикасының гуманитарлық саладағы ынтымақтастығын дамытуға қосқан елеулі жеке үлесі, Украинадағы қырым татарларын орналастыруға практикалық көмек көрсеткені үшін''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|title=Указ Президента Украины от 2 марта 2004 года № 263/2004 «О награждении А. Кырымлы орденом «За заслуги»|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302094227/https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
* Қырым инженерлік-педагогикалық университетінің құрметті профессоры, 2000 ж.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20150923220516/http://www.drkirimli.org/index.php?saife=0010&amp;til=011 Доктор Ахмет Ихсан Кырымлы кім?]

[[Санат:23 сәуірде туғандар]]
[[Санат:1920 жж. туғандар]]
[[Санат:2011 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Дәрігерлер]]</text>
      <sha1>brcpho36k0xlnpaeuy0ourk4in8sr4r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620674</id>
      <parentid>3620673</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T12:15:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:2011 жылы қайтыс болғандар|2011 жылы қайтыс болғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3620674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5381" sha1="dbxjatolr11m2zwm10e7ycoropph16j" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала}}

'''Ахмет Ихсан Кырымлы''' ({{Lang-tr|Ahmed İhsan Kırımlı}}; [[23 сәуір]] [[1920 жыл|1920 ж.]] – [[11 желтоқсан]] [[2011 жыл|2011 ж.]]) — түрік дәрігері, саясаткер, ақын және Қырым татар тектес қайырымдылық жасаушы, Түркия Министрлер Кабинетінің мүшесі, Түркияның Ұлы Ұлттық жиналысының төрт дүркін мүшесі және 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымдастығының президенті. Ахмет Ихсан Кырымлы атындағы әдеби байқау бар.

Медициналық туризм, термалды туризм, балаларды сауықтыру және отбасын жоспарлау мәселелері бойынша ғылыми еңбектердің авторы. Сондай-ақ өлеңдер мен естеліктер кітабын жазған.

== Өмірбаяны ==
Ахмет Ихсан Кырымлы Түркияға қоныс аударған қырым татарларының отбасында дүниеге келген. Оның арғы атасы [[Бақшасарай|Бақшасарайдағы]] жамағаттың мүфтиі болған.

1947 жылы [[Ыстанбұл университеті|Ыстанбұл университетінің]] медицина факультетін бітірген. Лондонда тағылымдамадан өткен. Ол АҚШ-тың кейбір ауруханаларында дәрігер болып жұмыс істеді. Ол доктор Зухал Чичек Кырымлыға үйленді және ерлі-зайыптылардың екі баласы болды.

== Саяси қызметі ==
Ахмет Ихсан Кырымлы алты жыл Әділет партиясы төрағасының орынбасары болды, сонымен қатар 1962-1976 жылдар аралығында партияның басқарма мүшесі болды. 1961 жылдан 1977 жылға дейін Ұлы Ұлттық Мәжілістің депутаты болды. Түркияның туризм министрі қызметін атқарған. 1980 жылдың 12 қыркүйегінде Кенан Эврен басқарған төңкерістен кейін ұлтшыл-демократиялық партияның негізін қалаушылардың бірі болды. Ұлттық қауіпсіздік және сыртқы істер комиссиясының мүшесі, Ұлттық денсаулық комиссиясының төрағасы және Түрік Қызыл Жарты Айы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған.

== Қайырымдылық қызметі ==
Қырым татарларының жер аударылғаны туралы біліп, Англия мен АҚШ-та бірнеше лекциялар оқыды. Ол сондай-ақ 1960 және 1970 жылдардағы Дүниежүзілік антикоммунистік лига конференцияларында көптеген пікірталастарға жетекшілік етті. 1987 жылы саяси мансабын аяқтағаннан кейін ол бар өмірін қайырымдылыққа арнады. Ол 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымының президенті, сондай-ақ болгар, әзірбайжан және қырым түріктері федерациясының президенті болды. Ахмет Ихсан Кырымлының әдеби байқауы бар.

== Марапаттары ==

* ІІІ дәрежелі «Құрмет белгісі» ордені ( [[2004 жыл|2004 жылғы]] [[2 наурыз]], [[Украина]] ) — ''Украина мен Түркия Республикасының гуманитарлық саладағы ынтымақтастығын дамытуға қосқан елеулі жеке үлесі, Украинадағы қырым татарларын орналастыруға практикалық көмек көрсеткені үшін''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|title=Указ Президента Украины от 2 марта 2004 года № 263/2004 «О награждении А. Кырымлы орденом «За заслуги»|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302094227/https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
* Қырым инженерлік-педагогикалық университетінің құрметті профессоры, 2000 ж.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20150923220516/http://www.drkirimli.org/index.php?saife=0010&amp;til=011 Доктор Ахмет Ихсан Кырымлы кім?]

[[Санат:23 сәуірде туғандар]]
[[Санат:1920 жж. туғандар]]
[[Санат:Дәрігерлер]]</text>
      <sha1>dbxjatolr11m2zwm10e7ycoropph16j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620675</id>
      <parentid>3620674</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T12:16:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:1920 жж. туғандар|1920 жж. туғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3620675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5338" sha1="7lo9f3v0zvmihb4qymx29hbrm8kmknu" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала}}

'''Ахмет Ихсан Кырымлы''' ({{Lang-tr|Ahmed İhsan Kırımlı}}; [[23 сәуір]] [[1920 жыл|1920 ж.]] – [[11 желтоқсан]] [[2011 жыл|2011 ж.]]) — түрік дәрігері, саясаткер, ақын және Қырым татар тектес қайырымдылық жасаушы, Түркия Министрлер Кабинетінің мүшесі, Түркияның Ұлы Ұлттық жиналысының төрт дүркін мүшесі және 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымдастығының президенті. Ахмет Ихсан Кырымлы атындағы әдеби байқау бар.

Медициналық туризм, термалды туризм, балаларды сауықтыру және отбасын жоспарлау мәселелері бойынша ғылыми еңбектердің авторы. Сондай-ақ өлеңдер мен естеліктер кітабын жазған.

== Өмірбаяны ==
Ахмет Ихсан Кырымлы Түркияға қоныс аударған қырым татарларының отбасында дүниеге келген. Оның арғы атасы [[Бақшасарай|Бақшасарайдағы]] жамағаттың мүфтиі болған.

1947 жылы [[Ыстанбұл университеті|Ыстанбұл университетінің]] медицина факультетін бітірген. Лондонда тағылымдамадан өткен. Ол АҚШ-тың кейбір ауруханаларында дәрігер болып жұмыс істеді. Ол доктор Зухал Чичек Кырымлыға үйленді және ерлі-зайыптылардың екі баласы болды.

== Саяси қызметі ==
Ахмет Ихсан Кырымлы алты жыл Әділет партиясы төрағасының орынбасары болды, сонымен қатар 1962-1976 жылдар аралығында партияның басқарма мүшесі болды. 1961 жылдан 1977 жылға дейін Ұлы Ұлттық Мәжілістің депутаты болды. Түркияның туризм министрі қызметін атқарған. 1980 жылдың 12 қыркүйегінде Кенан Эврен басқарған төңкерістен кейін ұлтшыл-демократиялық партияның негізін қалаушылардың бірі болды. Ұлттық қауіпсіздік және сыртқы істер комиссиясының мүшесі, Ұлттық денсаулық комиссиясының төрағасы және Түрік Қызыл Жарты Айы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған.

== Қайырымдылық қызметі ==
Қырым татарларының жер аударылғаны туралы біліп, Англия мен АҚШ-та бірнеше лекциялар оқыды. Ол сондай-ақ 1960 және 1970 жылдардағы Дүниежүзілік антикоммунистік лига конференцияларында көптеген пікірталастарға жетекшілік етті. 1987 жылы саяси мансабын аяқтағаннан кейін ол бар өмірін қайырымдылыққа арнады. Ол 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымының президенті, сондай-ақ болгар, әзірбайжан және қырым түріктері федерациясының президенті болды. Ахмет Ихсан Кырымлының әдеби байқауы бар.

== Марапаттары ==

* ІІІ дәрежелі «Құрмет белгісі» ордені ( [[2004 жыл|2004 жылғы]] [[2 наурыз]], [[Украина]] ) — ''Украина мен Түркия Республикасының гуманитарлық саладағы ынтымақтастығын дамытуға қосқан елеулі жеке үлесі, Украинадағы қырым татарларын орналастыруға практикалық көмек көрсеткені үшін''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|title=Указ Президента Украины от 2 марта 2004 года № 263/2004 «О награждении А. Кырымлы орденом «За заслуги»|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302094227/https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
* Қырым инженерлік-педагогикалық университетінің құрметті профессоры, 2000 ж.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20150923220516/http://www.drkirimli.org/index.php?saife=0010&amp;til=011 Доктор Ахмет Ихсан Кырымлы кім?]

[[Санат:23 сәуірде туғандар]]
[[Санат:Дәрігерлер]]</text>
      <sha1>7lo9f3v0zvmihb4qymx29hbrm8kmknu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620676</id>
      <parentid>3620675</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T12:16:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:23 сәуірде туғандар|23 сәуірде туғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3620676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5288" sha1="0u2rppiebigk76dja47d4cpjghpa6k9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала}}

'''Ахмет Ихсан Кырымлы''' ({{Lang-tr|Ahmed İhsan Kırımlı}}; [[23 сәуір]] [[1920 жыл|1920 ж.]] – [[11 желтоқсан]] [[2011 жыл|2011 ж.]]) — түрік дәрігері, саясаткер, ақын және Қырым татар тектес қайырымдылық жасаушы, Түркия Министрлер Кабинетінің мүшесі, Түркияның Ұлы Ұлттық жиналысының төрт дүркін мүшесі және 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымдастығының президенті. Ахмет Ихсан Кырымлы атындағы әдеби байқау бар.

Медициналық туризм, термалды туризм, балаларды сауықтыру және отбасын жоспарлау мәселелері бойынша ғылыми еңбектердің авторы. Сондай-ақ өлеңдер мен естеліктер кітабын жазған.

== Өмірбаяны ==
Ахмет Ихсан Кырымлы Түркияға қоныс аударған қырым татарларының отбасында дүниеге келген. Оның арғы атасы [[Бақшасарай|Бақшасарайдағы]] жамағаттың мүфтиі болған.

1947 жылы [[Ыстанбұл университеті|Ыстанбұл университетінің]] медицина факультетін бітірген. Лондонда тағылымдамадан өткен. Ол АҚШ-тың кейбір ауруханаларында дәрігер болып жұмыс істеді. Ол доктор Зухал Чичек Кырымлыға үйленді және ерлі-зайыптылардың екі баласы болды.

== Саяси қызметі ==
Ахмет Ихсан Кырымлы алты жыл Әділет партиясы төрағасының орынбасары болды, сонымен қатар 1962-1976 жылдар аралығында партияның басқарма мүшесі болды. 1961 жылдан 1977 жылға дейін Ұлы Ұлттық Мәжілістің депутаты болды. Түркияның туризм министрі қызметін атқарған. 1980 жылдың 12 қыркүйегінде Кенан Эврен басқарған төңкерістен кейін ұлтшыл-демократиялық партияның негізін қалаушылардың бірі болды. Ұлттық қауіпсіздік және сыртқы істер комиссиясының мүшесі, Ұлттық денсаулық комиссиясының төрағасы және Түрік Қызыл Жарты Айы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған.

== Қайырымдылық қызметі ==
Қырым татарларының жер аударылғаны туралы біліп, Англия мен АҚШ-та бірнеше лекциялар оқыды. Ол сондай-ақ 1960 және 1970 жылдардағы Дүниежүзілік антикоммунистік лига конференцияларында көптеген пікірталастарға жетекшілік етті. 1987 жылы саяси мансабын аяқтағаннан кейін ол бар өмірін қайырымдылыққа арнады. Ол 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымының президенті, сондай-ақ болгар, әзірбайжан және қырым түріктері федерациясының президенті болды. Ахмет Ихсан Кырымлының әдеби байқауы бар.

== Марапаттары ==

* ІІІ дәрежелі «Құрмет белгісі» ордені ( [[2004 жыл|2004 жылғы]] [[2 наурыз]], [[Украина]] ) — ''Украина мен Түркия Республикасының гуманитарлық саладағы ынтымақтастығын дамытуға қосқан елеулі жеке үлесі, Украинадағы қырым татарларын орналастыруға практикалық көмек көрсеткені үшін''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|title=Указ Президента Украины от 2 марта 2004 года № 263/2004 «О награждении А. Кырымлы орденом «За заслуги»|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302094227/https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
* Қырым инженерлік-педагогикалық университетінің құрметті профессоры, 2000 ж.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20150923220516/http://www.drkirimli.org/index.php?saife=0010&amp;til=011 Доктор Ахмет Ихсан Кырымлы кім?]

[[Санат:Дәрігерлер]]</text>
      <sha1>0u2rppiebigk76dja47d4cpjghpa6k9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620677</id>
      <parentid>3620676</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T12:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3620677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5279" sha1="i6ay94s3kjwp45i3dnep86j63pp1fnx" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала}}
'''Ахмет Ихсан Кырымлы''' ({{Lang-tr|Ahmed İhsan Kırımlı}}; [[23 сәуір]] [[1920 жыл|1920]] – [[11 желтоқсан]] [[2011 жыл|2011]]) — түрік дәрігері, саясаткер, ақын және Қырым татар тектес қайырымдылық жасаушы, Түркия Министрлер Кабинетінің мүшесі, Түркияның Ұлы Ұлттық жиналысының төрт дүркін мүшесі және 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымдастығының президенті. Ахмет Ихсан Кырымлы атындағы әдеби байқау бар.

Медициналық туризм, термалды туризм, балаларды сауықтыру және отбасын жоспарлау мәселелері бойынша ғылыми еңбектердің авторы. Сондай-ақ өлеңдер мен естеліктер кітабын жазған.

== Өмірбаяны ==
Ахмет Ихсан Кырымлы Түркияға қоныс аударған қырым татарларының отбасында дүниеге келген. Оның арғы атасы [[Бақшасарай|Бақшасарайдағы]] жамағаттың мүфтиі болған.

1947 жылы [[Ыстанбұл университеті|Ыстанбұл университетінің]] медицина факультетін бітірген. Лондонда тағылымдамадан өткен. Ол АҚШ-тың кейбір ауруханаларында дәрігер болып жұмыс істеді. Ол доктор Зухал Чичек Кырымлыға үйленді және ерлі-зайыптылардың екі баласы болды.

== Саяси қызметі ==
Ахмет Ихсан Кырымлы алты жыл Әділет партиясы төрағасының орынбасары болды, сонымен қатар 1962-1976 жылдар аралығында партияның басқарма мүшесі болды. 1961 жылдан 1977 жылға дейін Ұлы Ұлттық Мәжілістің депутаты болды. Түркияның туризм министрі қызметін атқарған. 1980 жылдың 12 қыркүйегінде Кенан Эврен басқарған төңкерістен кейін ұлтшыл-демократиялық партияның негізін қалаушылардың бірі болды. Ұлттық қауіпсіздік және сыртқы істер комиссиясының мүшесі, Ұлттық денсаулық комиссиясының төрағасы және Түрік Қызыл Жарты Айы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған.

== Қайырымдылық қызметі ==
Қырым татарларының жер аударылғаны туралы біліп, Англия мен АҚШ-та бірнеше лекциялар оқыды. Ол сондай-ақ 1960 және 1970 жылдардағы Дүниежүзілік антикоммунистік лига конференцияларында көптеген пікірталастарға жетекшілік етті. 1987 жылы саяси мансабын аяқтағаннан кейін ол бар өмірін қайырымдылыққа арнады. Ол 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымының президенті, сондай-ақ болгар, әзірбайжан және қырым түріктері федерациясының президенті болды. Ахмет Ихсан Кырымлының әдеби байқауы бар.

== Марапаттары ==

* ІІІ дәрежелі «Құрмет белгісі» ордені ( [[2004 жыл|2004 жылғы]] [[2 наурыз]], [[Украина]] ) — ''Украина мен Түркия Республикасының гуманитарлық саладағы ынтымақтастығын дамытуға қосқан елеулі жеке үлесі, Украинадағы қырым татарларын орналастыруға практикалық көмек көрсеткені үшін''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|title=Указ Президента Украины от 2 марта 2004 года № 263/2004 «О награждении А. Кырымлы орденом «За заслуги»|accessdate=2020-03-02|archivedate=2020-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302094227/https://www.president.gov.ua/documents/2632004-1523|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
* Қырым инженерлік-педагогикалық университетінің құрметті профессоры, 2000 ж.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20150923220516/http://www.drkirimli.org/index.php?saife=0010&amp;til=011 Доктор Ахмет Ихсан Кырымлы кім?]

[[Санат:Дәрігерлер]]</text>
      <sha1>i6ay94s3kjwp45i3dnep86j63pp1fnx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қасым-Жомарт Тоқаевтың жасаған халықаралық сапарларының тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>746540</id>
    <revision>
      <id>3620991</id>
      <parentid>3610854</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3620991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33716" sha1="6kkx3rtcdhptb4n2np4ae144yf0g74r" xml:space="preserve">Бұл тізімде Қазақстанның президенті '''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]тың жасаған халықаралық сапарлары''' көрсетілген.

[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]  [[Ресей]]ге 18, [[Қырғызстан]]ға 7 рет сапар жасаған. [[Қытай]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|АӘБ]], [[Тәжікстан]], [[Түркия]], [[Өзбекстан]]ға 4 рет, [[Әзірбайжан|Әзербайжан]], [[Германия]] және [[АҚШ]]-қа 3 рет сапар жасады. Ең азы [[Армения]], [[Қатар]] және [[Сауд Арабиясы]]на 2 рет сапар жасады.

2022 жылы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 14 елге 24 рет барып рекорды қойды.&lt;ref&gt; https://www.lada.kz/kazakhstan-news/120728-5-let-u-shturvala-skolko-zarubezhnyh-poezdok-sovershil-tokaev-v-kachestve-prezidenta.html&lt;/ref&gt;

[[Сурет:P20251106DT-0134 President Donald Trump meets with President of the Republic of Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev in the Oval Office.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Дональд Трамп]] Ақүйде, 6 қараша 2025]]
[[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev and Vladimir Putin (2019-04-03) 08.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] Кремльде өткен баспасөз мәслихатында.]]
[[Сурет:Zelenskyi and Tokaev.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Володимир Олександрович Зеленський|Владимир Зеленский]] БҰҰ Бас кеңсесінде, [[Нью-Йорк]].]]

== Тізім ==
{| class=&quot;wikitable&quot;  
|-
! Күні !! Ел !! Қала !! Сапар түрі
|-
| 3-4 сәуір 2019
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-putinym-v-moskve-366428/ |date=3 апреля 2019|title= Токаев встретился с Путиным в Москве |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} &lt;/ref&gt;
|-
| 14-15 сәуір 2019
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Ташкент]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; {{cite web|url= https://ru.sputnik.kz/amp/20190414/tokaev-uzbekistan-vizit-9827342.html |title= Токаев прибыл с государственным визитом в Ташкент |author=|date= 2019-04-14 |work= ru.sputnik.kz |publisher=|accessdate=2024-11-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
|-
| 13-14 маусым 2019
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-shanhai-yntymaktastyk-uiymynyn-sammitine-katysu-ushin-bishkek-kalasyna-keldi Қазақстан Президенті Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының саммитіне қатысу үшін Бішкек қаласына келді]&lt;/ref&gt;
|-
| 14-15 маусым 2019
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; [https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-aziyadagy-ozara-is-kimyl-zhane-senim-sharalary-zhonindegi-kenestin-v-sammitine-katysu-ushin-dushan Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің V саммитіне қатысу үшін Душанбе қаласына келді]&lt;/ref&gt;
|-
| 11-12 қыркүйек 2019
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Бейжің]] мен [[Ханчжоу]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezident-kazahstana-kasym-zhomart-tokaev-vstretilsya-s-premerom-gosudarstvennogo-soveta-knr-li-kecyanom&lt;/ref&gt;
|-
| 23 қыркүйек 2019
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/memleket-basshysy-aksh-tyn-sayasi-zhane-sarapshy-top-okilderimen-kezdesu-otkizdi&lt;/ref&gt;
|-
| 1 қазан 2019
|| {{Байрақ|Армения}}
|| [[Ереван]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/toqaev-armeniiaga-keldi-301467/&lt;/ref&gt;
|-
| 3 қазан 2019
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Сочи]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4988694-to-aev-sochige-keld.html&lt;/ref&gt;
|-
| 11 қазан 2019
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Ашхабад]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-prezidentom-turkmenistana-381355/&lt;/ref&gt;
|-
|| 7 қараша 2019
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Омбы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226041957/https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske |date=2024-12-26 }}&lt;/ref&gt;
|-
|| 27–28 қараша 2019
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://azh.kz/kz/news/view/43431&lt;/ref&gt;
|-
|| 5–6 желтоқсан 2019
|| {{Байрақ|Германия}}
|| [[Берлин]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4997749-asym-zhomart-to-aev-germaniya-a-bardy.html&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–29 қаңтар 2020
|| {{Байрақ|БАӘ}}
|| [[Абу-Даби]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5004451-to-aev-b-r-kken-arab-m-rl-kter-ne-resmi.html&lt;/ref&gt;
|-
|| 15 ақпан 2020
|| {{Байрақ|Германия}}
|| [[Мюнхен]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kasym-zhomart-tokaev-kauipsizdik-zhonindegi-56-shy-myunhen-konferenciyasynyn-resmi-ashylu-rasimine-katysty&lt;/ref&gt;
|-
|| 24 маусым 2020
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://inbusiness.kz/kz/news/kasym-zhomart-tokaev-maskeuge-zhumys-saparymen-bardy&lt;/ref&gt;
|-
|| 19–20 мамыр 2021
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-tazhikstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-ekizhakty-kelissoz-otkizdi-20494&lt;/ref&gt;
|-
|| 5 тамыз 2021
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Түрікменбашы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-elderi-basshylarynyn-konsultativtik-kezdesuine-katysty-672755&lt;/ref&gt;
|-
|| 16–18 тамыз 2021
|| {{Байрақ|Корея Республикасы}}
|| [[Сеул]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5079403-to-aev-seuldeg-otan-sh-n-shey-t-bol.html&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 тамыз 2021
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/ru/vstrecha-s-prezidentom-rossiyskoy-federacii-vladimirom-putinym-217177&lt;/ref&gt;
|-
|| 10–11 мамыр 2022
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анкара]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kasyim-jomart-tokaev-priletel-v-turtsiyu-468283/&lt;/ref&gt;
|-
|| 15 мамыр 2022
|| {{Байрақ|БАӘ}}
|| [[Абу-Даби]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kasyim-jomart-tokaev-vstretilsya-s-prezidentom-oae-468633/&lt;/ref&gt;
|-
|| 16 мамыр 2022
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/ru/kasym-zhomart-tokaev-provel-vstrechu-s-prezidentom-rossii-vladimirom-putinym-1642354&lt;/ref&gt;
|-
|| 17 маусым 2022
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Санкт-Петербург]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-peterburg-halykaralyk-ekonomikalyk-forumynyn-25-zhyldygyna-arnalgan-zhiynga-katysty-1754832&lt;/ref&gt;
|-
|| 19 маусым 2022
|| {{Байрақ|Иран}}
|| [[Тегеран]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-iran-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-195491&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 маусым 2022
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kezdesti-2153456&lt;/ref&gt;
|-
|| 29 маусым 2022
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Түрікменбашы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-turikmenstan-prezidenti-serdar-berdimuhamedovpen-kezdesti-295469&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 шілде 2022
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Шолпаната]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylarynyn-iv-konsultativtik-kezdesuinde-soylegen-sozi-2163942&lt;/ref&gt;
|-
|| 24 шілде 2022
|| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
|| [[Жидда]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-men-saud-arabiyasynyn-tak-murageri-kelissoz-zhurgizdi-2465943&lt;/ref&gt;
|-
|| 18 тамыз 2022
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Сочи]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-pribyil-v-sochi-475833/&lt;/ref&gt;
|-
|| 24 тамыз 2022
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Баку]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-ilham-aliev-keneytilgen-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-2474643&lt;/ref&gt;
|-
|| 15–16 қыркүйек 2022
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Самарқан]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-shanhay-yntymaktastyk-uyymyna-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-168386&lt;/ref&gt;
|-
|| 19–21 қыркүйек 2022
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-birikken-ulttar-uyymy-bas-assambleyasynyn-77-sessiyasy-zhalpy-debattarynda-soz-soyledi-2082726&lt;/ref&gt;
|-
|| 23 қараша 2022
|| {{Байрақ|Армения}}
|| [[Ереван]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-sessiyasyna-katysty-2310530&lt;/ref&gt;
|-
|| 29 қараша 2022
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-resey-federaciyasynyn-prezidenti-vladimir-putinmen-kezdesti-28104031&lt;/ref&gt;
|-
|| 29 қараша 2022
|| {{Байрақ|Франция}}
|| [[Париж]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/birlesken-malimdeme-30103621&lt;/ref&gt;
|-
|| 9 желтоқсан 2022
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://orda.kz/tokaev-pribyl-s-rabochim-vizitom-v-bishkek/&lt;/ref&gt;
|-
|| 22 желтоқсан 2022
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Ташкент]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-ozbekstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-22113913&lt;/ref&gt;
|-
|| 9 мамыр 2023
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-9471&lt;/ref&gt;
|-
|| 17–19 мамыр 2023
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Сиань]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-pen-khr-toragasy-si-czinpin-kelissoz-zhurgizdi-174406&lt;/ref&gt;
|-
|| 2 маусым 2023
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Шолпаната]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylary-men-europalyk-kenes-prezidentinin-ekinshi-kezdesuine-katysty-254251&lt;/ref&gt;
|-
|| 3 маусым 2023
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анкара]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-turkiya-prezidenti-rezhep-tayip-erdogandy-ulyktau-rasimine-katysty-352826&lt;/ref&gt;
|-
|| 21–24 тамыз 2023
|| {{Байрақ|Вьетнам}}
|| [[Ханой]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-kk-tokaevtyn-vetnam-socialistik-respublikasyna-resmi-saparynyn-korytyndylary-turaly-birlesken-kommyunike-2172826&lt;/ref&gt;
|-
|| 14–15 қыркүйек 2023
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ekspo-ortalyk-aziya-2023-kormesine-bardy-1485023&lt;/ref&gt;
|-
|| 19–21 қыркүйек 2023
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-aksh-memleketteri-basshylarynyn-sammitine-katysty-208393&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–29 қыркүйек 2023
|| {{Байрақ|Германия}}
|| [[Берлин]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-berlin-global-dialogue-forumynda-soz-soyledi-2885636&lt;/ref&gt;
|-
|| 17–18 қазан 2023
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Бейжің]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-khr-toragasy-si-czinpinmen-kelissoz-zhurgizdi-1792321&lt;/ref&gt;
|-
|| 25-26 желтоқсан 2023
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Санкт-Петербург]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-25111918&lt;/ref&gt;
|-
|| 19 қаңтар 2024
|| {{Байрақ|Ватикан}}
|| [[Ватикан]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsya-s-papoy-rimskim-v-vatikane-523702/&lt;/ref&gt;
|-
|| 13-14 ақпан 2024
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-memleketinin-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kelissoz-zhurgizdi-1411032&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 ақпан 2024
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Қазан (қала)|Қазан]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-bolashaktyn-oyyndary-halykaralyk-turnirinin-ashylu-rasimine-katysty-2115628&lt;/ref&gt;
|-
|| 11-12 наурыз 2024
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Баку]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-posetit-s-gosudarstvennyim-vizitom-azerbaydjan-528756/&lt;/ref&gt;
|-
|| 5 сәуір 2024
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Хиуа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-hiua-kalasynyn-tarihi-oryndaryn-aralap-kordi-534114&lt;/ref&gt;
|-
|| 9 мамыр 2024
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-94744&lt;/ref&gt;
|-
|| 22-24 мамыр 2024
|| {{Байрақ|Сингапур}}
|| [[Сингапур]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-singapur-535970/&lt;/ref&gt;
|-
|| 28 қазан 2024
|| {{Байрақ|Моңғолия}}
|| [[Ұланбатыр]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite|title= Президент Токаев посетит Монголию |url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-mongoliyu-552070/|accessdate=28 қазан 2024|lang=ru|work= tengrinews.kz}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 4 қараша 2024
|| {{Байрақ|Франция}}
|| [[Париж]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; {{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kazahstana-kasyim-jomart-tokaev-pribyil-frantsiyu-552861/ |title= Президент Казахстана Касым-Жомарт Токаев прибыл во Францию |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} &lt;/ref&gt;
|-
|6 қараша 2024
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-priletel-v-kyirgyizstan-553100/|title=Токаев прилетел в Кыргызстан|lang= ru |work= tengrinews.kz|date=2024-11-06|accessdate= 2024-11-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|11-12 қараша 2024
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Баку]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-bakudegi-duniezhuzilik-klimat-sammitinde-soz-soyledi-121015|title=Қазақстан Президенті Бакудегі Дүниежүзілік климат саммитінде сөз сөйледі|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2024-11-12|accessdate= 2024-11-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|18-19 қараша 2024
|| {{Байрақ|Сербия}}
|| [[Белград]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/politika/6456859-kasymzhomart-tokaev-pribyl-s-ofitsialnym-vizitom-v-serbiyu.html|title=Касым-Жомарт Токаев прибыл с официальным визитом в Сербию|lang= ru |work= zakon.kz |date=2024-11-18|accessdate= 2024-11-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|20-21 қараша 2024
|| {{Байрақ|Мажарстан}}
|| [[Будапешт]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-budapeshtte-viktor-orbanmen-kelissoz-zhurgizdi-21101540|title=Қасым-Жомарт Тоқаев Будапештте Виктор Орбанмен келіссөз жүргізді|date=2024-11-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|20-21 қараша 2024
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-doha-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-7115429|title= Қасым-Жомарт Тоқаев Доха форумының панельдік сессиясына қатысты |date=2024-12-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 13 қаңтар 2025
|| {{Байрақ|БАӘ}}
|| [[Абу-Даби]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-baa-prezidenti-sheyh-muhammed-ben-zaid-al-nahayanmen-kezdesti-130596 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев БАӘ Президенті шейх Мұхаммед бен Заид Әл Нахаянмен кездесті |date=2025-01-13|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 4 сәуір 2025
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Самарқан]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-europa-odagy-sammitine-katysty-43589 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев «Орталық Азия – Еуропа Одағы» саммитіне қатысты |date=2025-04-04|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 9 мамыр 2025
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-oray-uyymdastyrylgan-askeri-paradka-bardy-944516 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Жеңіс күніне орай ұйымдастырылған әскери парадқа барды |date=2025-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|21 мамыр 2025
|| {{Байрақ|Мажарстан}}
|| [[Будапешт]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-beyresmi-sammitine-katysty-214377 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммитіне қатысты |date=2025-05-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–30 шілде 2025
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анкара]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-rezhep-tayip-erdogan-kelissoz-zhurgizdi-2965637 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Режеп Тайип Ердоған келіссөз жүргізді |date=2025-07-29|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 21–22 тамыз 2025
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-sadyr-zhaparov-kelissoz-zhurgizdi-22765 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Садыр Жапаров келіссөз жүргізді |date=2025-08-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 31 тамыз–3 қыркүйек 2025
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Тяньцзинь]] мен [[Бейжің]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-shyu-ga-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-otyrysynda-soz-soyledi-184139 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысында сөз сөйледі |date=2025-09-01|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 21-24 қыркүйек 2025
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-cameco-korporaciyasynyn-prezidenti-tim-gitceldi-kabyldady-2184133 |title= Мемлекет басшысы Cameco корпорациясының президенті Тим Гитцельді қабылдады |date=2025-09-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 6-7 қазан 2025
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Габала]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-hii-sammitinde-soz-soyledi-791141 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының ХІІ саммитінде сөз сөйледі |date=2025-10-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 9-10 қазан 2025
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-tazhikstan-prezidenti-emomali-rahmonmen-kezdesu-otkizdi-995055 |title= Мемлекет басшысы Тәжікстан Президенті Эмомали Рахмонмен кездесу өткізді |date=2025-10-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 6-7 қараша 2025
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Вашингтон]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-aksh-prezidenti-donald-tramppen-kelissoz-zhurgizdi-7105122 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев АҚШ Президенті Дональд Трамппен келіссөз жүргізді |date=2025-11-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 11-12 қараша 2025
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-resey-federaciyasyna-memlekettik-sapary-bastaldy-11105558 |title= Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ресей Федерациясына мемлекеттік сапары басталды |date=2025-11-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 15-16 қараша 2025
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Ташкент]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ozbekstan-prezidenti-shavkat-mirziyoevpen-kelissoz-zhurgizdi-1510570 |title= Мемлекет басшысы Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёевпен келіссөз жүргізді |date=2025-11-15|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 26-27 қараша 2025
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-otyrysyna-katysty-27101134 |title= Мемлекет басшысы ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің отырысына қатысты |date=2025-11-27|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 11-12 желтоқсан 2025
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Ашхабад]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-ashhabad-kalasyna-bardy-11112150 |title= Президент Ашхабад қаласына барды |date=2025-12-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 18-20 желтоқсан 2025
|| {{Байрақ|Жапония}}
|| [[Токио]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhaponiya-imperatory-naruhitomen-kezdesti-18115114 |title= Мемлекет басшысы Жапония Императоры Нарухитомен кездесті |date=2025-12-18|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 21-22 желтоқсан 2025
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Санкт-Петербург]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-21113112 |title= Президент Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің шағын құрамдағы отырысына қатысты |date=2025-12-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 22 қаңтар 2026
|| {{Байрақ|Швейцария}}
|| [[Давос]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-beybitshilik-kenesinin-zhargysyna-kol-koydy-2202512 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Бейбітшілік кеңесінің Жарғысына қол қойды |date=2026-01-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 3-4 ақпан 2026
|| {{Байрақ|Пәкістан}}
|| [[Исламабад]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-pakistanga-memlekettik-saparmen-bardy-311934/ |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Пәкістанға мемлекеттік сапармен барды |date=2026-02-03|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 19-20 ақпан 2026
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Вашингтон]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-vashingtonda-otandastarymyzben-kezdesti-1911146 |title= Мемлекет басшысы Вашингтонда отандастарымызбен кездесті |date=2026-02-19|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| 11 сәуір 2026
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Бұхара]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-ozbekstanga-zhumys-saparymen-bardy-1135714 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Өзбекстанға жұмыс сапарымен барды |date=2026-04-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-11}}&lt;/ref&gt;
|-
| 17 сәуір 2026
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анталия]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-antaliya-diplomatiyalyk-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-173471 |title= Мемлекет басшысы Анталия дипломатиялық форумының панелдік сессиясына қатысты |date=2026-04-17|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 9 мамыр 2026
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-vladimir-putinmen-kezdesu-otkizdi-94455 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Владимир Путинмен кездесу өткізді |date=2026-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-05-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 22–23 маусым 2026
|| {{Байрақ|Бельгия}}
|| [[Брюссель]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-belgiyada-turatyn-otandastarmen-kezdesti-2252846 |title= Мемлекет басшысы Бельгияда тұратын отандастармен кездесті |date=2026-06-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан сыртқы саясаты]]</text>
      <sha1>6kkx3rtcdhptb4n2np4ae144yf0g74r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>''Hurry Up Tomorrow''</title>
    <ns>0</ns>
    <id>753986</id>
    <revision>
      <id>3621110</id>
      <parentid>3607862</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:27:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3621110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19147" sha1="8ojuy9t7kskl1m9oxgpbz6qg1h20i9m" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2025}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''''Hurry Up Tomorrow''''' — канадалық әнші-композитор [[The Weeknd]]-тің алтыншы студиялық альбомы. Ол XO және [[Republic Records]] арқылы 2025 жылғы 31 қаңтарда жарық көрді. Альбомда [[Justice (топ)|Justice]], [[Anitta (әнші)|Anitta]], [[Travis Scott]], [[Florence and the Machine]], [[Future (рэпер)|Future]], [[Playboy Carti]], [[Giorgio Moroder]] және [[Lana Del Rey]] сынды әртістер қонақ ретінде өнер көрсетеді, ал арнайы басылымында [[Swedish House Mafia]] да қосымша әртіс ретінде қатысады.&lt;ref name=&quot;Aswad&quot;&gt;{{cite magazine |last=Aswad |first=Jem |date=30 қаңтар 2025 |title=The Weeknd жаңа альбомы &quot;Hurry Up Tomorrow&quot;-ды шығарды |url=https://variety.com/2025/music/news/the-weeknd-drops-hurry-up-tomorrow-featuring-lana-del-rey-travis-scott-future-1236292214/ |magazine=Variety |access-date=31 қаңтар 2025 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;  Альбомның продюсерлік жұмыстары негізінен The Weeknd, [[Mike Dean (продюсер)|Mike Dean]], Sage Skolfield, [[Oneohtrix Point Never|OPN]] және Nathan Salon тарапынан жүргізілді. Сондай-ақ, [[Oscar Holter]], [[Max Martin]], [[Metro Boomin]], [[Cirkut]], [[DaHeala]], [[Ilya Salmanzadeh|ILYA]], [[Tommy Brown (продюсер)|TBHits]], [[Johnny Jewel]], [[Ojivolta]], Swedish House Mafia және [[Pharrell Williams]] сынды продюсерлер де атсалысты.  

''Hurry Up Tomorrow'' — [[R&amp;B]], [[синт-поп]] және [[трэп (музыка)|трэп]] бағытындағы альбом, бірақ сонымен қатар [[бразилиялық фанк]] және [[хип-хоп]] жанрларын да қамтиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lamarre |first=Michael Saponara,Carl |date=31 қаңтар 2025 |title=The Weeknd-тің &quot;Hurry Up Tomorrow&quot; альбомындағы барлық әндер рейтингі: сыншылардың таңдауы |url=https://www.billboard.com/lists/the-weeknd-hurry-up-tomorrow-album-song-rankings/niagara-falls/ |access-date=6 ақпан 2025 |website=Billboard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;  Бұл альбом The Weeknd-тің ''[[After Hours (альбом)|After Hours]]'' (2020) және ''[[Dawn FM]]'' (2022) альбомдарынан кейінгі трилогияның соңғы бөлігі болып табылады&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 8, 2023 |title=The Weeknd &amp; Lily-Rose Depp Set the 'Idol' Record Straight |url=https://archive.today/20230508140658/https://www.wmagazine.com/culture/the-weeknd-lily-rose-depp-the-idol-hbo-interview |access-date=November 28, 2024 |website=archive.is}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dailey |first=Hannah |date=January 10, 2025 |title=The Weeknd Is Ready to Retire His Persona After ‘Hurry Up Tomorrow’: ‘It Never Ends Until You End It’ |url=https://www.billboard.com/music/music-news/the-weeknd-retire-persona-new-album-hurry-up-tomorrow-1235873861/ |access-date=February 4, 2025 |website=Billboard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. [[After Hours til Dawn Tour]] осы үш альбомды қолдау мақсатында ұйымдастырылған. The Weeknd бұл альбом оның сахналық есімімен шығаратын соңғы туындысы болуы мүмкін екенін айтып, өз образын &quot;аяқтайтынын&quot; мәлімдеді. Ол алдағы уақытта музыкалық мансабын өзінің шын есімі, [[Абель Тесфайе|Абель Тесфайе]] атымен немесе The Weeknd ретінде жалғастыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 мамыр 2023 |title=The Weeknd өзінің &quot;Idol&quot; жобасына қатысты пікір білдірді |url=https://archive.today/20230508140658/https://www.wmagazine.com/culture/the-weeknd-lily-rose-depp-the-idol-hbo-interview |access-date=28 қараша 2024 |website=archive.is}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dailey |first=Hannah |date=10 қаңтар 2025 |title=The Weeknd &quot;Hurry Up Tomorrow&quot; альбомынан кейін өзінің сахналық есімінен бас тартуға дайын |url=https://www.billboard.com/music/music-news/the-weeknd-retire-persona-new-album-hurry-up-tomorrow-1235873861/ |access-date=4 ақпан 2025 |website=Billboard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;  

Альбомнан екі сингл шықты: &quot;[[Timeless (The Weeknd және Playboi Carti әні)|Timeless]]&quot; және &quot;[[São Paulo (ән)|São Paulo]]&quot;, ал &quot;[[Cry for Me (The Weeknd әні)|Cry for Me]]&quot; альбом шыққаннан кейін жарық көрді. ''Hurry Up Tomorrow'' музыка сыншыларынан оң пікірлер алды, әсіресе оның продюсерлік жұмысы, мәтіндері, вокалдық орындауы және The Weeknd-тің [[House of Balloons]] (2011) атты алғашқы микстейпінен басталған шығармашылық жолын аяқтауы мақталды. Кейбір сыншылар бұл альбомды оның трилогиясы мен [[альтер эго]]-сына арналған &quot;қуатты қорытынды&quot; деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Aswad |first=Jem |date=10 қаңтар 2025 |title=The Weeknd &quot;Hurry Up Tomorrow&quot; альбомы мен фильмі туралы, сондай-ақ өзінің сахналық образын аяқтау жайлы ойларымен бөлісті |url=https://variety.com/2025/music/news/the-weeknd-hurry-up-tomorrow-interview-ending-career-1236268897/ |access-date=4 ақпан 2025 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=31 қаңтар 2025 |title=The Weeknd-тің &quot;Hurry Up Tomorrow&quot; альбомы: аңызға айналған трилогияның қуатты финалы |url=https://hit-channel.com/the-weeknd-hurry-up-tomorrow-final-album/?amp=1 |website=Hit Channel |access-date=1 ақпан 2025}}&lt;/ref&gt;  Фанаттар мен сыншылар альбомның соңғы әні — атаулы трек ''Hurry Up Tomorrow'' дәл ''[[High for This]]'' (''House of Balloons'' альбомындағы бірінші ән) басталатын жерден аяқталатынын атап өтті, бұл The Weeknd-тің бүкіл мансабын бір тұйық шеңбер ретінде аяқтайтынын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Setaro |first=Shawn |date=4 ақпан 2025 |title=The Weeknd-тің &quot;Hurry Up Tomorrow&quot; алғашқы аптадағы сатылымы жоғары болады деп күтілуде |url=https://hiphopdx.com/news/the-weeknd-hurry-up-tomorrow-set-first-week-sales-movie-trailer |access-date=6 ақпан 2025 |website=HipHopDX |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nevares |first=Gabriel Bras |date=4 ақпан 2025 |title=The Weeknd &quot;Hurry Up Tomorrow&quot; шолу |url=https://www.hotnewhiphop.com/882243-the-weeknd-hurry-up-tomorrow-album-review-music-news |access-date=6 ақпан 2025 |website=HotNewHipHop |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Жасалу тарихы==

2020 жылғы 25 наурызда The Weeknd [[Instagram]] тікелей эфирінде бес шығарылмаған тректі алдын ала ұсынды,&lt;ref name=&quot;US&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=xMF1o81d5mU |title=The Weeknd playing snippets of unreleased songs on Instagram Live 3/25/2020 |language=en |access-date=2024-09-14 |via=www.youtube.com}}&lt;/ref&gt; олардың кейбіреулері ''[[After Hours (The Weeknd альбомы)|After Hours]]'' (2020) альбомына арналған болуы мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;MT&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Paul |first=Larisha |date=2024-07-23 |title=The Weeknd Previews Journey Into the Abyss With Eerie New Music Teaser |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-weeknd-new-music-teaser-trailer-final-trilogy-1235066161/ |access-date=2024-09-16 |magazine=Rolling Stone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бұл альбом бес күн бұрын ғана жарық көрген болатын. Осы бес тректің үшеуі — &quot;Nothing Compares&quot;, &quot;Missed You&quot; және &quot;Final Lullaby&quot; — кейіннен альбомның делюкс нұсқасына қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Holmes |first=Charles |date=2020-03-23 |title=The Weeknd Releases 'After Hours (Deluxe),' Featuring Lil Uzi Vert and Oneohtrix Point Never |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-weeknd-after-hours-deluxe-971138/ |access-date=2024-09-16 |magazine=Rolling Stone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Алайда қалған екі ән — &quot;Take Me Back to LA&quot; және &quot;The Abyss&quot; (алғашында &quot;Regular&quot; немесе &quot;Hold My Heart&quot; деп аталған) — ''After Hours'' немесе оның жалғасы ''Dawn FM'' (2022) альбомына кірмеді.  

2022 жылғы 10 қаңтарда, ''Dawn FM'' альбомы шыққанынан үш күн өткен соң, The Weeknd Twitter-де &quot;Мен ойланамын... сіз жаңа трилогияны бастан кешіріп жатқаныңызды білдіңіз бе?&quot; деп жазды.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Price |first1=Joe |title=The Weeknd Announces New Album 'Hurry Up Tomorrow' |url=https://www.complex.com/music/a/backwoodsaltar/the-weeknd-new-album-hurry-up-tomorrow |access-date=2024-09-04 |website=www.complex.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Variety&quot;&gt;{{cite web |last=Aswad |first=Jem |date=2024-09-04 |title=The Weeknd Reveals Title, New Details About Next Album |url=https://variety.com/2024/music/news/the-weeknd-reveals-title-new-details-album-hurry-up-tomorrow-1236129931/ |access-date=2024-09-04 |website=Variety}}&lt;/ref&gt; Бұл оның 2012 жылғы ''[[Trilogy (The Weeknd альбомы)|Trilogy]]'' компиляциялық альбомына сілтеме жасады. Онда оның 2011 жылғы ''[[House of Balloons]]'', ''[[Thursday (альбом)|Thursday]]'' және ''[[Echoes of Silence]]'' микстейптеріндегі әндердің ремиксі немесе қайта өңделген нұсқалары кірген.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Mamo |first=Heran |date=2024-01-08 |title=The Weeknd Teases Final Album in Trilogy, Following 'After Hours' &amp; 'Dawn FM' |url=https://www.billboard.com/music/music-news/the-weeknd-teases-new-album-after-hours-dawn-fm-1235577862/ |access-date=2024-11-28 |magazine=Billboard |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Осылайша, ''After Hours'' және ''Dawn FM'' бір трилогияның бөлігі екені расталып, оның жалғасы ретінде үшінші альбом шығатыны белгілі болды.  

''Hurry Up Tomorrow'' альбомы 2022 жылы ''Dawn FM'' шыққаннан кейін бірден әзірлене бастады. 2023 жылдың қаңтарында The Weeknd альбомға қатысты жазба сессияларының өткенін және оның &quot;шабыт алғанын&quot; мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fekadu |first=Mesfin |date=2023-01-09 |title=The Weeknd on His Deep Blue Connection to 'Avatar: The Way of Water' and Being Shortlisted at the Oscars |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/the-weeknd-crafting-theme-song-avatar-the-way-of-water-1235291855/ |access-date=2025-01-07 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы 3 қыркүйекте, [[After Hours til Dawn Tour]]-дың Солтүстік Америкадағы соңғы концертінде, The Weeknd [[SoFi Stadium]]-да өнер көрсетіп жатқанда дауысынан айырылып қалды. Осыған байланысты концерт 26 қарашаға ауыстырылып, тағы бір қосымша концерт белгіленді. Кейін ол бұл жағдайды гастрольдік сапарлар мен ''[[The Idol (телехикая)|The Idol]]'' (2023) телехикаясының түсірілім кестесіндегі сәйкессіздіктерге байланысты болған шаршаумен түсіндірді.&lt;ref name=&quot;BD&quot; /&gt; 2025 жылғы қаңтардағы ''[[Variety (журнал)|Variety]]'' журналына берген сұхбатында The Weeknd альбомның &quot;едәуір бөлігі&quot; 2022 жылдың қыркүйегінде дайын болғанын, бірақ дауыс жоғалту оқиғасына байланысты альбом мен оның [[Hurry Up Tomorrow (фильм)|байланысты фильмі]] &quot;қайта өңделгенін&quot; айтты.&lt;ref name=&quot;BD&quot;&gt;{{Cite web |last=Aswad |first=Jem |date=2025-01-10 |title=The Weeknd on the 'Breakdown' That Inspired His 'Hurry Up Tomorrow' Album and Film, and Why He Might Retire the Weeknd: 'It Never Ends Until You End It' |url=https://variety.com/2025/music/news/the-weeknd-hurry-up-tomorrow-interview-ending-career-1236268897/ |access-date=2025-01-10 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Коммерциялық жетістіктер ==  

=== Стриминг ===  
''Hurry Up Tomorrow'' альбомы жарыққа шыққан алғашқы күні [[Spotify]] платформасында 58 миллион ағын жинады, ал бірінші аптасында 302 миллион ағынға жетті. Бұл көрсеткіш The Weeknd-тің барлық студиялық жобалары арасындағы ең ірі стримингтік дебют болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Instagram |url=https://www.instagram.com/p/DFyKK0MMWTv/?hl=en&amp;img_index=1 |access-date=2025-02-16 |website=www.instagram.com}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, ''Hurry Up Tomorrow'' 2025 жылғы ең ірі стримингтік дебютке айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-02-01 |title=All 20 Songs from The Weeknd’s Hurry Up Tomorrow Just Charted on Spotify—Here’s Where They Rank! |url=https://www.yahoo.com/entertainment/20-songs-weeknd-hurry-tomorrow-143116318.html |access-date=2025-02-11 |website=Yahoo Entertainment |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Instagram |url=https://www.instagram.com/p/DGGQHokMqSH/?hl=en |access-date=2025-02-16 |website=www.instagram.com}}&lt;/ref&gt;  

=== АҚШ ===  
Америка Құрама Штаттарында ''Hurry Up Tomorrow'' [[''Billboard'' 200]] чартында бірінші орынмен дебют жасады. Оның бірінші аптадағы сатылымы 490500 альбом-эквивалентті бірлікке тең болды. Бұл көрсеткіштің 171,5 миллион ағыннан, ал 359000-ы таза альбом сатылымынан тұрды. Бұл ер адам орындаушылар арасындағы ең жоғары сатылым көрсеткіші 2020 жылдан бері тіркелген рекордқа айналды. Осы жетістіктің арқасында ''Hurry Up Tomorrow'' The Weeknd-тің ''Billboard'' 200 рейтингінде бірінші орын алған бесінші альбомы атанды, сондай-ақ АҚШ-тағы ең үлкен алғашқы апталық сатылым нәтижесін көрсетті. Сонымен қатар, бұл альбом 2025 жылдың ең үздік дебюттік көрсеткіші болып, [[Тейлор Свифт]]тің ''[[The Tortured Poets Department]]'' альбомынан бері ең үлкен коммерциялық жетістікке жеткен альбом ретінде танылды.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Caulfield |first=Keith |date=2025-02-09 |title=The Weeknd Lands Fifth No. 1 Album on Billboard 200 with ‘Hurry Up Tomorrow’ |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/the-weeknd-hurry-up-tomorrow-number-one-billboard-200-chart-1235896581/ |access-date=2025-02-09 |magazine=[[Billboard]]|language=en-US}}&lt;/ref&gt;  

=== Халықаралық нарық ===  
Әлемнің басқа елдерінде альбом 16 мемлекеттің чарттарында көш бастады, соның ішінде The Weeknd-тің отаны — [[Канада]], сондай-ақ [[Франция]], [[Норвегия]], [[Бельгия]], [[Аустралия]], [[Ұлыбритания]] және [[Жаңа Зеландия]]. Сонымен қатар, ол [[Швеция]], [[Финляндия]], [[Италия]], [[Испания]] және [[Швейцария]]да үздік бестікке кірді.  

==Шығарылым тарихы==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|+ Release history for ''Hurry Up Tomorrow''
! scope=&quot;col&quot;| Аймақ
! scope=&quot;col&quot;| Күні
! scope=&quot;col&quot;| Лейбл
! scope=&quot;col&quot;| Форматы
! scope=&quot;col&quot;| Өңделуі
! scope=&quot;col&quot;| Көзі
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;6&quot;| Әртүрлі
| rowspan=&quot;3&quot;| 31 қаңтар, 2025
| rowspan=&quot;6&quot;| {{hlist|[[XO (record label)|XO]]|[[Republic Records|Republic]]}}
| {{hlist|[[Music download|Digital download]]|[[Streaming media|streaming]]}}
| Толық
|&lt;ref&gt;{{cite web|author=The Weeknd|author-link=The Weeknd|date=January 31, 2025|title=Dawn FM|url=https://music.apple.com/us/album/hurry-up-tomorrow/1793654348|access-date=February 24, 2025|website=Apple Music (US)|publisher=XO / Republic Records}}&lt;/ref&gt;
|-
| Digital download
| 00XO
||&lt;ref&gt;{{cite web|author=The Weeknd|author-link=The Weeknd|title=00XO Edition Cover Digital Album|url=https://hurryuptomorrow.club/products/00xo-edition-cover-digital-album|access-date=February 24, 2025|website=XO Store|publisher=XO / Republic Records|archive-date=February 3, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203032726/https://hurryuptomorrow.club/products/00xo-edition-cover-digital-album|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{hlist|[[Cassette tape|Cassette]]|[[Compact disc|CD]]|[[LP record|LP]]}}
| First pressing
|
|-
| 5 ақпан, 2025
| Digital download
| Pharrell Williams
|&lt;ref&gt;{{cite web|author=The Weeknd|author-link=The Weeknd|title=Pharrell Williams Edition Cover Digital Album|url=https://hurryuptomorrow.club/products/pharrell-williams-edition-cover-digital-album|access-date=February 24, 2025|website=XO Store|publisher=XO / Republic Records|archive-date=February 3, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203032726/https://hurryuptomorrow.club/products/00xo-edition-cover-digital-album|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| 11 ақпан, 2025
| Streaming
| Видео
|
|-
| 16 мамыр, 2025
| {{hlist|CD|LP}}
| Толық
|
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}</text>
      <sha1>8ojuy9t7kskl1m9oxgpbz6qg1h20i9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кагул</title>
    <ns>0</ns>
    <id>756032</id>
    <revision>
      <id>3620708</id>
      <parentid>3471830</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:19:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3620708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18379" sha1="286ksn3elt6r1bokllgjc73o6ormo8n" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала 
 |қазақша атауы           = Кагул
 |шынайы атауы            = 
 |сурет                   = Cahul,park.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = CoA of Cahul.png
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =45 |lat_min =54 |lat_sec =27 
  |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =11 |lon_sec =40 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = Кагул ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Примар
 |басшысы                 = Николай Дандиш
 |құрылған уақыты         = 2 шілде 1502&lt;ref&gt;''Eremia A. [https://ibn.idsi.md/sites/default/files/imag_file/10.Cahulul%20in%20timp%20si%20spatiu.pdf Cahulul în timp și spațiu (I)'']. // Limba Română — 2006. — вип. 10(136). — С. 65–74. — ISSN 0235-9111&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cihodaru C., Caproșu I. ''[https://biblioteca-digitala.ro/?tip-publicatie=periodic&amp;volum=25080-documenta-romaniae-historica-drh--iii-1980 Documenta Romaniae Historica. A. Moldova. Volumul III (1487-1504)]''. București: Editura Academiei Române. — С. 502.&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Шкея, Фрумоаса
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 33,91
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 27
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 40 989&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bdex.ru/naselenie/moldova/cahul/ |title=Население Кагула (Молдова) |lang=ru |website=bdex.ru |accessdate=2024-04-05}}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 299
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = MD-3900, MD-3901, MD-3905, MD-3907, MD-3909
 |автомобиль коды         = MD 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Кагул''' (Кахул деп те аталады; {{lang-ro|Cahul}}) — [[Молдова]] еліндегі қала және [[муниципий]], [[Кагул ауданы]]ның орталығы.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://lex.justice.md/ru/368393/ |title=ЗАКОН Nr. 248 от 03.11.2016 о внесении изменений и дополнений в Закон об административно-территориальном устройстве Республики Молдова № 764-XV от 27 декабря 2001 года |access-date=2017-04-16 |archive-date=2017-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417070914/http://lex.justice.md/ru/368393/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; Припрут өңірінің астанасы әрі курортты аймақ болып табылады. Қала құрамына [[Котихана]] ауылы кіреді.

Кагул ресми түрде қала мәртебесін 1835 жылдың желтоқсанында алды. Ол 1770 жылы [[Кагул (өзен)|Кагул]] өзенінде орыс әскерлерінің түрік армиясын жеңуі құрметіне аталған. Бұған дейін елді мекен алғашында Шкея, кейін Фрумоаса (Әдемі) деп аталған және XVI ғасырдың басында мемлекеттік құжаттарда алғаш рет аталған.

Кагул ашық жерде, өзенге қарай аздап еңістеу жерде орналасқан. Қала жақсы жоспарланған. [[Прут]] өзенінің шағын саласы – [[Фрумоаса]] өзені – оны солтүстік және оңтүстік болып екіге бөледі.

== Тарихы ==
[[Сурет:Catedrala „Sf. Mihail”, monument ocrotit de stat amplasat în Cahul 01.jpg|thumb|Әулие Архангел Михаил соборы (1837)]]
Қала 1835 жылы негізі қаланып, сол жылы [[Ресей империясы]]ның Леов уезінің әкімшілік орталығы болды. Кейін уез орталығы Кагулға көшірілген соң, атауы [[Кагул уезі]] болып өзгертілді. 1918–1949 және 1999–2003 жылдары Кагул уезінің орталығы болды, ал 1949 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Молдованың [[Кагул ауданы]]ның әкімшілік орталығы болып табылады.

1949–1952 және 1962–1991 жылдары [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдавия КСР]]-інің республикалық бағыныстағы қаласы мәртебесіне ие болды. 1999–2002 жылдары муниципий мәртебесін иеленді.

ЭСБЕ мәліметтері бойынша, XIX ғасырдың соңында қалада 71 сауда орны болған, олардың жылдық айналымы 235 500 рубльді құраған. Сондай-ақ 3 қыш зауыты (жылдық айналымы – 300 рубль), 2 кірпіш зауыты (1 500 рубль), 1 былғары зауыты (900 рубль) жұмыс істеді. Қала аумағында 40 диірмен (1 бу диірмені, 3 су диірмені, 1 ат күшімен жұмыс істейтін диірмен, 35 жел диірмені), 2 ара шаруашылығы, 2-класстық ерлер және 1-класстық әйелдер училищелері болған. 1891 жылы қаланың табысы 22 477 рубльді, шығыны 22 311 рубльді құрады, қор капиталдары мен қарыздар болмаған. Қалада кеден бекеті жұмыс істеп, 1891 жылы 778 рубльге тауар импортталып, 467 030 рубльге тауар экспортталған.

[[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдавия Кеңестік Социалистік Республикасы]] (МКСР) кезеңінде Кагул қаласында бірқатар өндірістік және ғылыми мекемелер жұмыс істеді. Қалада шарап жасау кәсіпорындары, балықты қақтау зауыты, сыра қайнату зауыты, құрғақ жеміс өңдеу зауыты және құрылыс материалдары зауыты қызмет атқарды. Сондай-ақ, Кагулда суармалы егіншілік бойынша тәжірибелік станция және аймақтық агрохимиялық зертхана, гидромелиорациялық кеңшар-техникум жұмыс істеді. Қалада медициналық және педагогикалық училищелер, тарихи-өлкетану мұражайы болды.

1962 жылдың 19 желтоқсанында Кагул республикалық бағыныстағы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;Ведомости Верховного Совета СССР. № 6 (1145), 1963 год.&lt;/ref&gt;

1985 жылы Кагул, Молдованың көпұлтты оңтүстігінің астанасы ретінде, «Халықтар достығы» орденімен марапатталды.

1989 жылы қалада [[КСРО Қорғаныс министрлігінің Орталық жол құрылыс басқармасы]]на қарасты жеке оқу-жол бригадасы мемлекеттік бағдарламаларды орындау мақсатында құрылды.

2003 жылы Кагул қаласының әкімшілік басқаруына [[Котихана]] ауылы берілді.

2008 жылы Кагулдан [[Джурджулешты (порт)|Джурджулешты]] портына дейін теміржол желісі ашылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kp.md/daily/24151.5/367619/ |title=Открыта железнодорожная ветка Кагул—Джурджулешты |access-date=2016-12-24 |archive-date=2016-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161225144623/http://www.kp.md/daily/24151.5/367619/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
Кагул қаласында 1999 жылы ашылған [[Кагул мемлекеттік университеті]] орналасқан, ол румын жазушысы және филологы [[Богдан Петричейку Хашдеу]]дің атымен аталған. Университет үш факультеттен тұрады: филология – тарих, құқық – мемлекеттік басқару, бизнес – информатика – математика, және онда шамамен 2150 студент оқиды.

== Халқы ==
XIX ғасырдың соңында Кагулдың халқы 6 115 адамды құрады. 1897 жылғы санақ бойынша қалада 7 077 тұрғын болды. Олардың ана тілі ретінде көрсеткендері: румын тілі – 2 786, украин тілі – 1 557, орыс тілі – 1 225, идиш – 809, грек тілі – 323, беларусь тілі – 144, болгар тілі – 79 және басқалары.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=75 |title=Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2014-04-20 |archive-date=2014-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421050926/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=75 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;

2004 жылғы халық санағы бойынша Кагулда 35 488 адам тұрды. Оның 59,7 %-ын [[молдавандар]], 17,1 %-ын [[орыстар]], 11,0 %-ын [[украиндар]], 6,7 %-ын [[болгарлар]], 3,3 %-ын [[гагауыздар]], 2,2 %-ын басқа ұлт өкілдері құрады.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1970 !! 2004 !! 2014 !! 2025
|-
| 26 000 || 35 488 || 30 018&lt;ref&gt;{{cite web | url= http://www.statistica.md/pageview.php?l=ru&amp;idc=479 | title= Результаты Переписи населения и жилищ в Республике Молдова в 2014 году | publisher= Национальное Бюро Статистики Республики Молдова | year= 2017 | accessdate= 2017-05-01 | archive-date= 2017-05-07 | archive-url= https://web.archive.org/web/20170507035217/http://www.statistica.md/pageview.php?l=ru&amp;idc=479 | deadlink= no }}&lt;/ref&gt; || 40 989&lt;ref&gt;{{cite web | url= http://www.statistica.md/pageview.php?l=ru&amp;idc=479 | title= Результаты Переписи населения и жилищ в Республике Молдова в 2014 году | publisher= Национальное Бюро Статистики Республики Молдова | year= 2017 | accessdate= 2017-05-01 | archive-date= 2017-05-07 | archive-url= https://web.archive.org/web/20170507035217/http://www.statistica.md/pageview.php?l=ru&amp;idc=479 | deadlink= no }}&lt;/ref&gt;
|}

== Курорт ==
1960 жылдардың басында Кагулда түрлі ауруларды емдеуге жарамды жылы күкіртсутекті хлоридті-натрийлі минералды су көзі табылды. Кагул минералды суы [[бром]] мен [[йод]]тың жоғары мөлшерімен ерекшеленеді және жүрек-қантамыр, жүйке жүйесі, тірек-қимыл аппараты мен тері ауруларын емдеуде қолданылады.

1978 жылдан бастап «Nufărul Alb» шипажай-курорты жұмыс істейді, бұл Кагулға [[курорттық қала]] мәртебесін алуға мүмкіндік берді.

== Көрнекті жерлері ==
* Кагулда сақталған сәулет ескерткіштерінің ішінде ерекше орын алатыны – 1850 жылы салынған және қазіргі уақытта қызмет ететін Әулие [[Архангел Михаил]] мен [[Гавриил]] соборы.
* 1892 жылы ашылған Ескі рәсімшілердің [[Покров шіркеуі]].
* 2002 жылы 2 шілдеде Шкейя елді мекенінің алғашқы аталуына 500 жыл толуына орай ескерткіш орнатылды. Бұл ескерткіш 1849 жылы [[Вулканешті]] қаласының шетінде тұрғызылған әйгілі Кагул шайқасы ескерткішінің шағын көшірмесі болып табылады. Ескерткіш бағанасына қазіргі қаланың үш атауы — Шкейя, Фрумоаса, Кагул және «500» саны қашалып жазылған. Бағананың жоғарғы бөлігінде Бейбітшілік, Достық және Ынтымақтастықты бейнелейтін үш көгершін мүсіндік композициясы орналасқан.
* 2021 жылы молдавиялық мүсінші [[Вячеслав Жиглицкий]] еврей геттосының құрбандарына арналған ескерткіш орнатты.

== Мәдениет және өнер ==
Кагулда өлкетану мұражайы орналасқан, оның коллекциясының негізгі бөлігін триполь мәдениетіне жататын археологиялық жәдігерлер құрайды. Сонымен қатар, XVIII ғасырдағы орыс-түрік соғыстарының тарихын көрсететін орыс қаруы, әскери киім-кешегі және марапаттар жинағы да ерекше қызығушылық тудырады.

Кагулға [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]] мен [[Максим Горький]] келген. Бұл қала олардың шығармаларында («Макар Чудра», «Кәрі Изергиль», «Қыз бен Өлім», «Цығандар», «Элегия», «Шойын Кагул») көрініс тапқан.

Кагул – ірі фестивальдік орталық. Мұнда екі фольклорлық фестиваль («Нуфэрул Алб» және «Бобочелул») және «Достар келбеті» музыкалық фестивалі өтеді. Кагулда белгілі кеңес және ресейлік жазушы, ақын, аудармашы, сценарист Борис Владимирович Заходер (1918 жылғы 9 қыркүйек, Кагул, Бессарабия – 2000 жылғы 7 қараша, Королёв, Мәскеу облысы) дүниеге келген. Ол әлемдік балалар классикасын насихаттаушы және 1999 жылы Ресей Федерациясының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://visitcahul.md/ru/regiunea-cahul |title=Кагульский Регион |lang=ru |website=visitcahul.md |accessdate=2024-04-05}}&lt;/ref&gt;

== Әдебиеттер ==
* Кагул, қала // Брокгауз бен Ефронның энциклопедиялық сөздігі: 86 томдық (82 том және 4 қосымша). — СПб., 1890–1907.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.primariacahul.md Кагул муниципалитеті]
* [http://primariacahul.md/ Кагул қаласы әкімшілігінің ресми сайты]
* [http://www.cahulfest.net/ Кагул фестивальдерінің ресми веб-беті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080902004614/http://www.cahulfest.net/ |date=2 қыркүйек 2008}}
* [http://archiva.flux.md/editii/201321/articole/14848/ Молдова қалалары мен ауылдары: Кагул] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111061243/http://archiva.flux.md/editii/201321/articole/14848/ |date=2016-11-11 }}

{{Молдова}}
[[Санат:Кагул ауданының елді мекендері]]
[[Санат:Молдова қалалары]]
[[Санат:Молдова курорттары]]
[[Санат:Молдова муниципийлері]]</text>
      <sha1>286ksn3elt6r1bokllgjc73o6ormo8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құтлұқ Бұқа (беклербек)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>759875</id>
    <revision>
      <id>3620859</id>
      <parentid>3616574</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:20:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі */</comment>
      <origin>3620859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16167" sha1="sqjzczt3y35der8j68xhbc647yiwih7" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =
 | Қазақша есімі        = Құтлұқ Бұқа
 | Шынайы есімі         =
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның беклербегі 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1351
 | Басқаруын аяқтады    = 1357
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Моғұл Бұқа]] Қыпшақ
 | Ізбасары             = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = Әз Жәнібек хан&lt;br /&gt;Қызыр хан
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  ислам
 | Туған күні         = 1310
 | Туған жері         =
 | Қайтыс болған күні   = 1393
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия              = Енджлі (Найман)
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Лақап аты            = Өкіреш шал
 | Балалары             = Ілияс, Синан
 | Қызмет еткен жылдары       =
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Құтлұқ Бұқа''', шежіреде '''Өкіреш Ата'''  — 1351-1357 жылдары билік еткен [[Алтын Орда]]ның беклербегі. 1359 жылы [[Қырым]]ның билеушісі болды, ол бұл лауазымда Темір Құтлұқты алмастырған болатын. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]ның тұсында өмір сүрген және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болған. [[Қызыр хан]]ның бас уәзірі болған. Бүгінгі [[қазақтар]]дың құрамындағы [[наймандар]]дың жартысына жуығы Құтлұқ Бұқадан тарайды. Құтлұқ Бұқа наймандардың шежіресінде Өкіреш деген атпен көрсетілген.

== Өмірі ==
Деректерге сәйкес, ол [[Күшлік хан]]ның ұрпағы болған. Күшлік хан [[Жебе ноян]]ға қарсы шайқаста қаза болғаннан кейін, оның бір баласын нөкерлері жасырып аман алып қалады. Осы баласынан тараған Күшліктің ұрпағы Құтлұқ Бұқа [[Алтын Орда]] мемлекетінде үлкен дәрежеге ие болып, ықпалды бектердің біріне айналады. Ортағасырлық [[Наймандар|Наймандардың]] Енджлі тармағынан тарайды.

Құтлұқ Бұқа [[Көксулардағы шайқас|Көксулардағы шайқасқа]] қатысқан. Алайда Құтлұқ би сол шайқаста қаза болды деп көрсетілген, дегенмен Құтлұқ Бұқа содан кейін тағы 30 жыл өмір сүрген.

[[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] жақтасы және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болды. 1347 мен 1358 жылдар аралығында [[Венеция республикасы|Венеция республикасымен]] сауданы қадағалап отырған. 1351-1357 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымы – [[Беклер бегі|беклербегі]] қызметін атқарады. 1357 жылғы [[Бердібек хан|Бердібектің]] Метрополит Алексейге берген жарлығында есімі аталған.

[[Алтын Орда]] дәуірінде [[наймандар]] [[Шибан әулеті|Шыбан әулетінің]] қарамағында болғандықтан, Құтлұқ Бұқа олардың жақтасы болған. 1359-1380 жылдары орын алған [[Ұлы дүрбелең]] (Алтын Ордадағы азаматтық соғыс) дәуірінде белсенділік танытады. [[Өзбек хан]]ның жесірі [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] анасы [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]], Шибан ұрпағы Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызырмен]] одақтасады. Ал Құтлұқ Бұқа Қызыр оғланның бас уәзірі атанады. Келісім бойынша, [[Қызыр хан|Қызыр]] Тайдуллаға үйленіп, хандық билікті қолына алуы керек еді. Алайда араздық салдарынан Қызыр Тайдулланың ордасын тонап, Тайдулла Қызырды қуып шығады. 92 тайпаның 2 ғана қолдайтын [[Қызыр хан|Қызыр]] қашуға мәжбүр болады. [[Қызыр хан|Қызыр]] мен Тайдулланың араздығына дәл осы Құтлұқ Бұқа себеп болған делінеді. Құтлұқ Бұқа Қызырға Тайдулаға үйленбеуге кеңес береді. Тайдула [[Бату әулеті|Бату әулетінің]] мүддесі үшін күрессе, Құтлұқ Бұқа шибандықтардың мүддесі үшін күресіп, Қызырға қолдау білдіреді. Осы жауластықтың нәтижесінде 1360 жылы [[Қызыр хан|Қызыр]] таққа отырып, [[Наурыз хан]], Тайдула хатұн және оның туысы беклербек [[Моғұл Бұқа]] өлтіріледі.&lt;ref&gt;[https://e-history.kz/ru/news/show/4275 Гражданская война в Улусе Джучи]&lt;/ref&gt;

1361 жылы жаңа хан [[Келдібек хан|Келдібек]] Құтлұқ Бұқаны [[Қырым|Қырым ұлысының]] билеушісі етіп тағайындады. 1362 жылы [[Келдібек хан]] өлгеннен кейін Құтлұқ Бұқа Қырымдағы билік үшін ұлысбек [[Қожа Әлібек|Қожа Әлібекпен]] күреседі. Әуелде, [[Азов теңізі|Азақ]] маңына шегініп, 1365 жылы [[Қожа Әлібек|Қожа Әлібекті]] өлтіргеннен кейін [[Қырым|Қырымға]] басып кіреді. [[Самара|Самар ұлысын]] басып алған Мамайға да қарсы күрес жүргізеді. Нәтижесінде [[Қырым|Қырымдағы]] ордалықтардың билігі әлсіреп, [[Феодоро княздігі]] күшейді, ал генуэздіктер [[Сугдея|Сугдеяны]] және [[Готия|Готиядағы]] жерлерді басып алды. 1365 жылы Құтлұқ Бұқа ұлы Ильясты [[Литва]] ұлы князі [[Ольгерд|Ольгердке]] бірлескен әрекеттер туралы келісу үшін жіберді. 1371 жылы [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басып алған [[Қырым|Қырым түбегін]] тастап кетуге мәжбүр болды. 

1380 жылы Мамай жеңіліп, қаза тапқаннан кейін, [[Алтын Орда|Орданың]] жаңа ханы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыспен]] бірге [[Қырым|Қырымды]] басып алды. 1381 жылы Құтлұқ Бұқа жаңадан Қырым ұлысбегі болып тағайындалды. Ұлы Ильяс көмекшісі қызметінде [[Солхат|Солхатты]] басқарады.

1385–1386 жылдары [[Алтын Орда]] мен [[Генуя республикасы|Генуя Республикасы]] арасында [[Солхат]] қаласы үшін соғыс болып, генуэздіктер жеңіске жетеді. 1387 жылы Құтлұқ Бұқа [[Кафа]] қаласының генуэз консулымен келісім жасасады, келісім бойынша [[Алтын Орда]] хандарының бұрынғы келісімдері расталып, генуэздіктерге Сугдея, таулы Готия жерлері қалып, Қырымдағы сауда монополиясы расталады. Осы аралықта Қырымды басқарған [[Бек-Болат бек]] Қырымнан қуылып, [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Құтлық-Бұқаны қайтадан ұлысбек етіп қояды.

Соңғы рет Құтлық-Бұқа трихи деректерде 1393 жылы аталады. Бәлкім, сол жылы қайтыс болған. Одан кейін Қырымның жаңа ұлысбегі болып [[Тастемір|Таш-Темір]] тағайындалады.

Құтлық-Бұқаның үлкен ұлы Ильяс сол уақытта қайтыс болған болуы мүмкін. Оның екінші ұлы Синан 1393–1395 жылдары [[Солхат]] түменінің басшысы болып, Әмір Темірдің шапқыншылығына қарсы тұрды.

«Өкіреш» атауы «үлкен бұқа» деген мағынаны береді. Алып денелі болғанынан болар, Құтлұқ Бұқаға Өкіреш лақап аты жабысып, шежіреде осы атпен қалған.&lt;ref&gt;[https://qazaqadebieti.kz/20250/batyrdy-kesenesinde-bol-an-gime Батырдың кесенесінде болған әңгіме]&lt;/ref&gt;

== Құтлұқ Бұқа мен Өкіреш шалдың бір адам екеніне дәлелдер ==
Тарихшы [[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Жақсылық Сәбитовтың]] ойынша, шежіре бойынша қазақ [[Наймандар|наймандарының]] түпкі атасы – Өкіреш шал – жоғарыда аталған Құтлұқ-Бұқамен бір тұлға. «Өкіреш» сөзі қазақ тілінен аударғанда «мұздаған», «өкірген» деген мағына береді, яғни «бұқа» сөзіне синоним болып табылады. Бұл есімнің құрамындағы екінші бөлігі. Демек, Құтлұқ Бұқа есімі мен Өкіреш атауы мағынасы жағынан үндес келеді. Мұны жанама дәлелдер де растайды. Белгілі қазақ тарихшысы [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышбайұлы]] (1879 ж. туған) өзінің он алтыншы атасы [[Төлегетай баба|Төлегетай]] екенін жазады &lt;ref&gt;Тынышпаев, 2014: 34&lt;/ref&gt;, ал Төлегетай – Өкіреш шалдың шөбересі. Егер бір ұрпаққа орта есеппен 30 жыл деп есептесек, онда М. Тынышбайұлының он тоғызыншы атасы – Өкіреш шал – шамамен 1310 жылы туған деп санауға болады (570 жыл бұрын). Ал 1351 жылы Құтлұқ Бұқа  [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] [[Беклер бегі|беклербегі]] (бас кеңесшісі) болғаны белгілі, бұл – Өкіреш шалдың өмір сүрген уақытымен сәйкес келеді.

Екінші жанама дәлел – [[Шибан әулеті|Шибан әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілхайыр ханның]] билігінде, оған жақын адамдардың қатарында найман руынан шыққан Өкіреш ұрпақтары болған&lt;ref&gt;Ибрагимов және т.б., 1969: 144&lt;/ref&gt;. Демек, 1428 жылға қарай Өкіреш ұрпақтары найман ішінде бөлек бір руға айналған, бұл оның XV ғасырдан бұрын өмір сүргенін білдіреді. Ал XIV ғасырда найман руының ең белгілі өкілі – бек Құтлұқ Бұқа болған.

Шежіре бойынша, Өкірештің баласы – [[Қаптағай]], ал ол өз кезегінде барлық наймандардың бабасы – Найманның әкесі болған &lt;ref&gt;Сейдімбек, 2008: 457; Бабалар сөзі, 2012: 125&lt;/ref&gt;. Біз бұл Қаптағайды орыс жылнамаларында кездесетін, 1370 жылы [[Тверь]] князі Михаил Александровичке хан жарлығын (ярлык) жеткізген [[Қаптағай]] елшілігінің басшысы ретінде танимыз&lt;ref&gt;Селезнев, 2009: 100&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, Қаптағай есімі – қазақ наймандары үшін ортақ ұран болып табылады &lt;ref&gt;Искакова, 2012: 402&lt;/ref&gt;.

== Ұрпақтары ==
Найман шежіресіндегі бүкіл [[Қаптағай]], [[Төлегетай баба|Төлегетай]] ұрпақтары осы Құтлұқ Бұқадан тікелей тарайды. Құтлұқ Бұқаның немерелері Әбу Бәкр, Сары Осман, Қара Осман, Омар, Тұлын Қожа (Төлегетай) Әбілқайыр ханның бектері болған. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] әскери қолбасшысы болған [[Алдияр батыр]],қазақтың ең әйгілі батырларының бірі [[Қабанбай батыр]], барлығы Құтлұқ Бұқаның тұқымдары. Бүгінгі таңда кемі 500 мыңға жуық, көбі миллиондаған найман руының өкілдері оның ұрпағы болып саналады.&lt;ref&gt;[https://yvision.kz/kk/post/kiresh-shal-48931 Шежіредегі Өкіреш Шал кім]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда]]
[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]
[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>sqjzczt3y35der8j68xhbc647yiwih7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620861</id>
      <parentid>3620859</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3620861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16057" sha1="a80mxh8zzd0kr3gdef0i0li28cblaxz" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =
 | Қазақша есімі        = Құтлұқ Бұқа
 | Шынайы есімі         =
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның беклербегі 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1351
 | Басқаруын аяқтады    = 1357
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Моғұл Бұқа]] Қыпшақ
 | Ізбасары             = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = Әз Жәнібек хан&lt;br /&gt;Қызыр хан
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  ислам
 | Туған күні         = 1310
 | Туған жері         =
 | Қайтыс болған күні   = 1393
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия              = Енджлі (Найман)
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Лақап аты            = Өкіреш шал
 | Балалары             = Ілияс, Синан
 | Қызмет еткен жылдары       =
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Құтлұқ Бұқа''', шежіреде '''Өкіреш Ата'''  — 1351-1357 жылдары билік еткен [[Алтын Орда]]ның беклербегі. 1359 жылы [[Қырым]]ның билеушісі болды, ол бұл лауазымда Темір Құтлұқты алмастырған болатын. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]ның тұсында өмір сүрген және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болған. [[Қызыр хан]]ның бас уәзірі болған. Бүгінгі [[қазақтар]]дың құрамындағы [[наймандар]]дың жартысына жуығы Құтлұқ Бұқадан тарайды. Құтлұқ Бұқа наймандардың шежіресінде Өкіреш деген атпен көрсетілген.

== Өмірі ==
Деректерге сәйкес, ол [[Күшлік хан]]ның ұрпағы болған. Күшлік хан [[Жебе ноян]]ға қарсы шайқаста қаза болғаннан кейін, оның бір баласын нөкерлері жасырып аман алып қалады. Осы баласынан тараған Күшліктің ұрпағы Құтлұқ Бұқа [[Алтын Орда]] мемлекетінде үлкен дәрежеге ие болып, ықпалды бектердің біріне айналады. Ортағасырлық [[Наймандар|Наймандардың]] Енджлі тармағынан тарайды.

Құтлұқ Бұқа [[Көксулардағы шайқас|Көксулардағы шайқасқа]] қатысқан. Алайда Құтлұқ би сол шайқаста қаза болды деп көрсетілген, дегенмен Құтлұқ Бұқа содан кейін тағы 30 жыл өмір сүрген.

[[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] жақтасы және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болды. 1347 мен 1358 жылдар аралығында [[Венеция республикасы|Венеция республикасымен]] сауданы қадағалап отырған. 1351-1357 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымы – [[Беклербек|беклербегі]] қызметін атқарады. 1357 жылғы [[Бердібек хан|Бердібектің]] Метрополит Алексейге берген жарлығында есімі аталған.

[[Алтын Орда]] дәуірінде [[наймандар]] [[Шибан әулеті|Шыбан әулетінің]] қарамағында болғандықтан, Құтлұқ Бұқа олардың жақтасы болған. 1359-1380 жылдары орын алған [[Ұлы дүрбелең]] (Алтын Ордадағы азаматтық соғыс) дәуірінде белсенділік танытады. [[Өзбек хан]]ның жесірі [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] анасы [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]], Шибан ұрпағы Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызырмен]] одақтасады. Ал Құтлұқ Бұқа Қызыр оғланның бас уәзірі атанады. Келісім бойынша, [[Қызыр хан|Қызыр]] Тайдуллаға үйленіп, хандық билікті қолына алуы керек еді. Алайда араздық салдарынан Қызыр Тайдулланың ордасын тонап, Тайдулла Қызырды қуып шығады. 92 тайпаның 2 ғана қолдайтын Қызыр қашуға мәжбүр болады. [[Қызыр хан|Қызыр]] мен Тайдулланың араздығына дәл осы Құтлұқ Бұқа себеп болған делінеді. Құтлұқ Бұқа Қызырға Тайдулаға үйленбеуге кеңес береді. Тайдула [[Бату әулеті|Бату әулетінің]] мүддесі үшін күрессе, Құтлұқ Бұқа шибандықтардың мүддесі үшін күресіп, Қызырға қолдау білдіреді. Осы жауластықтың нәтижесінде 1360 жылы [[Қызыр хан|Қызыр]] таққа отырып, [[Наурыз хан]], Тайдула хатұн және оның туысы беклербек [[Моғұл Бұқа]] өлтіріледі.&lt;ref&gt;[https://e-history.kz/ru/news/show/4275 Гражданская война в Улусе Джучи]&lt;/ref&gt;

1361 жылы жаңа хан [[Келдібек хан|Келдібек]] Құтлұқ Бұқаны [[Қырым|Қырым ұлысының]] билеушісі етіп тағайындады. 1362 жылы Келдібек хан өлгеннен кейін Құтлұқ Бұқа Қырымдағы билік үшін ұлысбек [[Қожа Әлібек|Қожа Әлібекпен]] күреседі. Әуелде, [[Азов теңізі|Азақ]] маңына шегініп, 1365 жылы Қожа Әлібекті өлтіргеннен кейін [[Қырым|Қырымға]] басып кіреді. [[Самара|Самар ұлысын]] басып алған Мамайға да қарсы күрес жүргізеді. Нәтижесінде [[Қырым|Қырымдағы]] ордалықтардың билігі әлсіреп, [[Феодоро княздігі]] күшейді, ал генуэздіктер Сугдеяны және [[Готия|Готиядағы]] жерлерді басып алды. 1365 жылы Құтлұқ Бұқа ұлы Ильясты [[Литва]] ұлы князі [[Ольгерд|Ольгердке]] бірлескен әрекеттер туралы келісу үшін жіберді. 1371 жылы [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басып алған [[Қырым|Қырым түбегін]] тастап кетуге мәжбүр болды. 

1380 жылы Мамай жеңіліп, қаза тапқаннан кейін, [[Алтын Орда|Орданың]] жаңа ханы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыспен]] бірге [[Қырым|Қырымды]] басып алды. 1381 жылы Құтлұқ Бұқа жаңадан Қырым ұлысбегі болып тағайындалды. Ұлы Ильяс көмекшісі қызметінде [[Солхат|Солхатты]] басқарады.

1385–1386 жылдары Алтын Орда мен [[Генуя республикасы|Генуя Республикасы]] арасында [[Солхат]] қаласы үшін соғыс болып, генуэздіктер жеңіске жетеді. 1387 жылы Құтлұқ Бұқа [[Кафа]] қаласының генуэз консулымен келісім жасасады, келісім бойынша [[Алтын Орда]] хандарының бұрынғы келісімдері расталып, генуэздіктерге Сугдея, таулы Готия жерлері қалып, Қырымдағы сауда монополиясы расталады. Осы аралықта Қырымды басқарған [[Бек-Болат бек]] Қырымнан қуылып, Тоқтамыс Құтлық-Бұқаны қайтадан ұлысбек етіп қояды.

Соңғы рет Құтлық-Бұқа трихи деректерде 1393 жылы аталады. Бәлкім, сол жылы қайтыс болған. Одан кейін Қырымның жаңа ұлысбегі болып [[Тастемір|Таш-Темір]] тағайындалады.

Құтлық-Бұқаның үлкен ұлы Ильяс сол уақытта қайтыс болған болуы мүмкін. Оның екінші ұлы Синан 1393–1395 жылдары [[Солхат]] түменінің басшысы болып, Әмір Темірдің шапқыншылығына қарсы тұрды.

«Өкіреш» атауы «үлкен бұқа» деген мағынаны береді. Алып денелі болғанынан болар, Құтлұқ Бұқаға Өкіреш лақап аты жабысып, шежіреде осы атпен қалған.&lt;ref&gt;[https://qazaqadebieti.kz/20250/batyrdy-kesenesinde-bol-an-gime Батырдың кесенесінде болған әңгіме]&lt;/ref&gt;

== Құтлұқ Бұқа мен Өкіреш шалдың бір адам екеніне дәлелдер ==
Тарихшы [[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Жақсылық Сәбитовтың]] ойынша, шежіре бойынша қазақ [[Наймандар|наймандарының]] түпкі атасы – Өкіреш шал – жоғарыда аталған Құтлұқ-Бұқамен бір тұлға. «Өкіреш» сөзі қазақ тілінен аударғанда «мұздаған», «өкірген» деген мағына береді, яғни «бұқа» сөзіне синоним болып табылады. Бұл есімнің құрамындағы екінші бөлігі. Демек, Құтлұқ Бұқа есімі мен Өкіреш атауы мағынасы жағынан үндес келеді. Мұны жанама дәлелдер де растайды. Белгілі қазақ тарихшысы [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышбайұлы]] (1879 ж. туған) өзінің он алтыншы атасы [[Төлегетай баба|Төлегетай]] екенін жазады &lt;ref&gt;Тынышпаев, 2014: 34&lt;/ref&gt;, ал Төлегетай – Өкіреш шалдың шөбересі. Егер бір ұрпаққа орта есеппен 30 жыл деп есептесек, онда М. Тынышбайұлының он тоғызыншы атасы – Өкіреш шал – шамамен 1310 жылы туған деп санауға болады (570 жыл бұрын). Ал 1351 жылы Құтлұқ Бұқа  [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] [[Беклер бегі|беклербегі]] (бас кеңесшісі) болғаны белгілі, бұл – Өкіреш шалдың өмір сүрген уақытымен сәйкес келеді.

Екінші жанама дәлел – [[Шибан әулеті|Шибан әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] билігінде, оған жақын адамдардың қатарында найман руынан шыққан Өкіреш ұрпақтары болған.&lt;ref&gt;Ибрагимов және т.б., 1969: 144&lt;/ref&gt; Демек, 1428 жылға қарай Өкіреш ұрпақтары найман ішінде бөлек бір руға айналған, бұл оның XV ғасырдан бұрын өмір сүргенін білдіреді. Ал XIV ғасырда найман руының ең белгілі өкілі – бек Құтлұқ Бұқа болған.

Шежіре бойынша, Өкірештің баласы – Қаптағай, ал ол өз кезегінде барлық наймандардың бабасы – Найманның әкесі болған &lt;ref&gt;Сейдімбек, 2008: 457; Бабалар сөзі, 2012: 125&lt;/ref&gt;. Біз бұл Қаптағайды орыс жылнамаларында кездесетін, 1370 жылы [[Тверь]] князі Михаил Александровичке хан жарлығын (ярлык) жеткізген [[Қаптағай]] елшілігінің басшысы ретінде танимыз.&lt;ref&gt;Селезнев, 2009: 100&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, Қаптағай есімі – қазақ наймандары үшін ортақ ұран болып табылады &lt;ref&gt;Искакова, 2012: 402&lt;/ref&gt;

== Ұрпақтары ==
Найман шежіресіндегі бүкіл [[Қаптағай]], [[Төлегетай баба|Төлегетай]] ұрпақтары осы Құтлұқ Бұқадан тікелей тарайды. Құтлұқ Бұқаның немерелері Әбу Бәкр, Сары Осман, Қара Осман, Омар, Тұлын Қожа (Төлегетай) Әбілқайыр ханның бектері болған. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] әскери қолбасшысы болған [[Алдияр батыр]],қазақтың ең әйгілі батырларының бірі [[Қабанбай батыр]], барлығы Құтлұқ Бұқаның тұқымдары. Бүгінгі таңда кемі 500 мыңға жуық, көбі миллиондаған найман руының өкілдері оның ұрпағы болып саналады.&lt;ref&gt;[https://yvision.kz/kk/post/kiresh-shal-48931 Шежіредегі Өкіреш Шал кім]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда]]
[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]
[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>a80mxh8zzd0kr3gdef0i0li28cblaxz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620862</id>
      <parentid>3620861</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:25:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құтлұқ Бұқа мен Өкіреш шалдың бір адам екеніне дәлелдер */</comment>
      <origin>3620862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16054" sha1="9p4c5d7s4leh0nu41vswdfy39f6bza5" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =
 | Қазақша есімі        = Құтлұқ Бұқа
 | Шынайы есімі         =
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның беклербегі 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1351
 | Басқаруын аяқтады    = 1357
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Моғұл Бұқа]] Қыпшақ
 | Ізбасары             = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = Әз Жәнібек хан&lt;br /&gt;Қызыр хан
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  ислам
 | Туған күні         = 1310
 | Туған жері         =
 | Қайтыс болған күні   = 1393
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия              = Енджлі (Найман)
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Лақап аты            = Өкіреш шал
 | Балалары             = Ілияс, Синан
 | Қызмет еткен жылдары       =
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Құтлұқ Бұқа''', шежіреде '''Өкіреш Ата'''  — 1351-1357 жылдары билік еткен [[Алтын Орда]]ның беклербегі. 1359 жылы [[Қырым]]ның билеушісі болды, ол бұл лауазымда Темір Құтлұқты алмастырған болатын. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]ның тұсында өмір сүрген және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болған. [[Қызыр хан]]ның бас уәзірі болған. Бүгінгі [[қазақтар]]дың құрамындағы [[наймандар]]дың жартысына жуығы Құтлұқ Бұқадан тарайды. Құтлұқ Бұқа наймандардың шежіресінде Өкіреш деген атпен көрсетілген.

== Өмірі ==
Деректерге сәйкес, ол [[Күшлік хан]]ның ұрпағы болған. Күшлік хан [[Жебе ноян]]ға қарсы шайқаста қаза болғаннан кейін, оның бір баласын нөкерлері жасырып аман алып қалады. Осы баласынан тараған Күшліктің ұрпағы Құтлұқ Бұқа [[Алтын Орда]] мемлекетінде үлкен дәрежеге ие болып, ықпалды бектердің біріне айналады. Ортағасырлық [[Наймандар|Наймандардың]] Енджлі тармағынан тарайды.

Құтлұқ Бұқа [[Көксулардағы шайқас|Көксулардағы шайқасқа]] қатысқан. Алайда Құтлұқ би сол шайқаста қаза болды деп көрсетілген, дегенмен Құтлұқ Бұқа содан кейін тағы 30 жыл өмір сүрген.

[[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] жақтасы және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болды. 1347 мен 1358 жылдар аралығында [[Венеция республикасы|Венеция республикасымен]] сауданы қадағалап отырған. 1351-1357 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымы – [[Беклербек|беклербегі]] қызметін атқарады. 1357 жылғы [[Бердібек хан|Бердібектің]] Метрополит Алексейге берген жарлығында есімі аталған.

[[Алтын Орда]] дәуірінде [[наймандар]] [[Шибан әулеті|Шыбан әулетінің]] қарамағында болғандықтан, Құтлұқ Бұқа олардың жақтасы болған. 1359-1380 жылдары орын алған [[Ұлы дүрбелең]] (Алтын Ордадағы азаматтық соғыс) дәуірінде белсенділік танытады. [[Өзбек хан]]ның жесірі [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] анасы [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]], Шибан ұрпағы Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызырмен]] одақтасады. Ал Құтлұқ Бұқа Қызыр оғланның бас уәзірі атанады. Келісім бойынша, [[Қызыр хан|Қызыр]] Тайдуллаға үйленіп, хандық билікті қолына алуы керек еді. Алайда араздық салдарынан Қызыр Тайдулланың ордасын тонап, Тайдулла Қызырды қуып шығады. 92 тайпаның 2 ғана қолдайтын Қызыр қашуға мәжбүр болады. [[Қызыр хан|Қызыр]] мен Тайдулланың араздығына дәл осы Құтлұқ Бұқа себеп болған делінеді. Құтлұқ Бұқа Қызырға Тайдулаға үйленбеуге кеңес береді. Тайдула [[Бату әулеті|Бату әулетінің]] мүддесі үшін күрессе, Құтлұқ Бұқа шибандықтардың мүддесі үшін күресіп, Қызырға қолдау білдіреді. Осы жауластықтың нәтижесінде 1360 жылы [[Қызыр хан|Қызыр]] таққа отырып, [[Наурыз хан]], Тайдула хатұн және оның туысы беклербек [[Моғұл Бұқа]] өлтіріледі.&lt;ref&gt;[https://e-history.kz/ru/news/show/4275 Гражданская война в Улусе Джучи]&lt;/ref&gt;

1361 жылы жаңа хан [[Келдібек хан|Келдібек]] Құтлұқ Бұқаны [[Қырым|Қырым ұлысының]] билеушісі етіп тағайындады. 1362 жылы Келдібек хан өлгеннен кейін Құтлұқ Бұқа Қырымдағы билік үшін ұлысбек [[Қожа Әлібек|Қожа Әлібекпен]] күреседі. Әуелде, [[Азов теңізі|Азақ]] маңына шегініп, 1365 жылы Қожа Әлібекті өлтіргеннен кейін [[Қырым|Қырымға]] басып кіреді. [[Самара|Самар ұлысын]] басып алған Мамайға да қарсы күрес жүргізеді. Нәтижесінде [[Қырым|Қырымдағы]] ордалықтардың билігі әлсіреп, [[Феодоро княздігі]] күшейді, ал генуэздіктер Сугдеяны және [[Готия|Готиядағы]] жерлерді басып алды. 1365 жылы Құтлұқ Бұқа ұлы Ильясты [[Литва]] ұлы князі [[Ольгерд|Ольгердке]] бірлескен әрекеттер туралы келісу үшін жіберді. 1371 жылы [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басып алған [[Қырым|Қырым түбегін]] тастап кетуге мәжбүр болды. 

1380 жылы Мамай жеңіліп, қаза тапқаннан кейін, [[Алтын Орда|Орданың]] жаңа ханы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыспен]] бірге [[Қырым|Қырымды]] басып алды. 1381 жылы Құтлұқ Бұқа жаңадан Қырым ұлысбегі болып тағайындалды. Ұлы Ильяс көмекшісі қызметінде [[Солхат|Солхатты]] басқарады.

1385–1386 жылдары Алтын Орда мен [[Генуя республикасы|Генуя Республикасы]] арасында [[Солхат]] қаласы үшін соғыс болып, генуэздіктер жеңіске жетеді. 1387 жылы Құтлұқ Бұқа [[Кафа]] қаласының генуэз консулымен келісім жасасады, келісім бойынша [[Алтын Орда]] хандарының бұрынғы келісімдері расталып, генуэздіктерге Сугдея, таулы Готия жерлері қалып, Қырымдағы сауда монополиясы расталады. Осы аралықта Қырымды басқарған [[Бек-Болат бек]] Қырымнан қуылып, Тоқтамыс Құтлық-Бұқаны қайтадан ұлысбек етіп қояды.

Соңғы рет Құтлық-Бұқа трихи деректерде 1393 жылы аталады. Бәлкім, сол жылы қайтыс болған. Одан кейін Қырымның жаңа ұлысбегі болып [[Тастемір|Таш-Темір]] тағайындалады.

Құтлық-Бұқаның үлкен ұлы Ильяс сол уақытта қайтыс болған болуы мүмкін. Оның екінші ұлы Синан 1393–1395 жылдары [[Солхат]] түменінің басшысы болып, Әмір Темірдің шапқыншылығына қарсы тұрды.

«Өкіреш» атауы «үлкен бұқа» деген мағынаны береді. Алып денелі болғанынан болар, Құтлұқ Бұқаға Өкіреш лақап аты жабысып, шежіреде осы атпен қалған.&lt;ref&gt;[https://qazaqadebieti.kz/20250/batyrdy-kesenesinde-bol-an-gime Батырдың кесенесінде болған әңгіме]&lt;/ref&gt;

== Құтлұқ Бұқа мен Өкіреш шалдың бір адам екеніне дәлелдер ==
Тарихшы [[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Жақсылық Сәбитовтың]] ойынша, шежіре бойынша қазақ [[Наймандар|наймандарының]] түпкі атасы – Өкіреш шал – жоғарыда аталған Құтлұқ-Бұқамен бір тұлға. «Өкіреш» сөзі қазақ тілінен аударғанда «мұздаған», «өкірген» деген мағына береді, яғни «бұқа» сөзіне синоним болып табылады. Бұл есімнің құрамындағы екінші бөлігі. Демек, Құтлұқ Бұқа есімі мен Өкіреш атауы мағынасы жағынан үндес келеді. Мұны жанама дәлелдер де растайды. Белгілі қазақ тарихшысы [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышбайұлы]] (1879 ж. туған) өзінің он алтыншы атасы [[Төлегетай баба|Төлегетай]] екенін жазады &lt;ref&gt;Тынышпаев, 2014: 34&lt;/ref&gt;, ал Төлегетай – Өкіреш шалдың шөбересі. Егер бір ұрпаққа орта есеппен 30 жыл деп есептесек, онда М. Тынышбайұлының он тоғызыншы атасы – Өкіреш шал – шамамен 1310 жылы туған деп санауға болады (570 жыл бұрын). Ал 1351 жылы Құтлұқ Бұқа  [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] [[Беклербек|беклербегі]] (бас кеңесшісі) болғаны белгілі, бұл – Өкіреш шалдың өмір сүрген уақытымен сәйкес келеді.

Екінші жанама дәлел – [[Шибан әулеті|Шибан әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] билігінде, оған жақын адамдардың қатарында найман руынан шыққан Өкіреш ұрпақтары болған.&lt;ref&gt;Ибрагимов және т.б., 1969: 144&lt;/ref&gt; Демек, 1428 жылға қарай Өкіреш ұрпақтары найман ішінде бөлек бір руға айналған, бұл оның XV ғасырдан бұрын өмір сүргенін білдіреді. Ал XIV ғасырда найман руының ең белгілі өкілі – бек Құтлұқ Бұқа болған.

Шежіре бойынша, Өкірештің баласы – Қаптағай, ал ол өз кезегінде барлық наймандардың бабасы – Найманның әкесі болған &lt;ref&gt;Сейдімбек, 2008: 457; Бабалар сөзі, 2012: 125&lt;/ref&gt;. Біз бұл Қаптағайды орыс жылнамаларында кездесетін, 1370 жылы [[Тверь]] князі Михаил Александровичке хан жарлығын (ярлык) жеткізген [[Қаптағай]] елшілігінің басшысы ретінде танимыз.&lt;ref&gt;Селезнев, 2009: 100&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, Қаптағай есімі – қазақ наймандары үшін ортақ ұран болып табылады &lt;ref&gt;Искакова, 2012: 402&lt;/ref&gt;

== Ұрпақтары ==
Найман шежіресіндегі бүкіл [[Қаптағай]], [[Төлегетай баба|Төлегетай]] ұрпақтары осы Құтлұқ Бұқадан тікелей тарайды. Құтлұқ Бұқаның немерелері Әбу Бәкр, Сары Осман, Қара Осман, Омар, Тұлын Қожа (Төлегетай) Әбілқайыр ханның бектері болған. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] әскери қолбасшысы болған [[Алдияр батыр]],қазақтың ең әйгілі батырларының бірі [[Қабанбай батыр]], барлығы Құтлұқ Бұқаның тұқымдары. Бүгінгі таңда кемі 500 мыңға жуық, көбі миллиондаған найман руының өкілдері оның ұрпағы болып саналады.&lt;ref&gt;[https://yvision.kz/kk/post/kiresh-shal-48931 Шежіредегі Өкіреш Шал кім]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда]]
[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]
[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>9p4c5d7s4leh0nu41vswdfy39f6bza5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621027</id>
      <parentid>3620862</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16056" sha1="ctmdsf62l4zdf19g5xkfcm37opdvu5i" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =
 | Қазақша есімі        = Құтлұқ Бұқа
 | Шынайы есімі         =
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның беклербегі 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1351
 | Басқаруын аяқтады    = 1357
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Моғұл Бұқа]] Қыпшақ
 | Ізбасары             = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = Әз Жәнібек хан&lt;br /&gt;Қызыр хан
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  ислам
 | Туған күні         = 1310
 | Туған жері         =
 | Қайтыс болған күні   = 1393
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия              = Енджлі (Найман)
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Лақап аты            = Өкіреш шал
 | Балалары             = Ілияс, Синан
 | Қызмет еткен жылдары       =
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Құтлұқ Бұқа''', шежіреде '''Өкіреш Ата'''  — 1351–1357 жылдары билік еткен [[Алтын Орда]]ның беклербегі. 1359 жылы [[Қырым]]ның билеушісі болды, ол бұл лауазымда Темір Құтлұқты алмастырған болатын. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]ның тұсында өмір сүрген және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болған. [[Қызыр хан]]ның бас уәзірі болған. Бүгінгі [[қазақтар]]дың құрамындағы [[наймандар]]дың жартысына жуығы Құтлұқ Бұқадан тарайды. Құтлұқ Бұқа наймандардың шежіресінде Өкіреш деген атпен көрсетілген.

== Өмірі ==
Деректерге сәйкес, ол [[Күшлік хан]]ның ұрпағы болған. Күшлік хан [[Жебе ноян]]ға қарсы шайқаста қаза болғаннан кейін, оның бір баласын нөкерлері жасырып аман алып қалады. Осы баласынан тараған Күшліктің ұрпағы Құтлұқ Бұқа [[Алтын Орда]] мемлекетінде үлкен дәрежеге ие болып, ықпалды бектердің біріне айналады. Ортағасырлық [[Наймандар|Наймандардың]] Енджлі тармағынан тарайды.

Құтлұқ Бұқа [[Көксулардағы шайқас|Көксулардағы шайқасқа]] қатысқан. Алайда Құтлұқ би сол шайқаста қаза болды деп көрсетілген, дегенмен Құтлұқ Бұқа содан кейін тағы 30 жыл өмір сүрген.

[[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] жақтасы және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болды. 1347 мен 1358 жылдар аралығында [[Венеция республикасы|Венеция республикасымен]] сауданы қадағалап отырған. 1351-1357 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымы – [[Беклербек|беклербегі]] қызметін атқарады. 1357 жылғы [[Бердібек хан|Бердібектің]] Метрополит Алексейге берген жарлығында есімі аталған.

[[Алтын Орда]] дәуірінде [[наймандар]] [[Шибан әулеті|Шыбан әулетінің]] қарамағында болғандықтан, Құтлұқ Бұқа олардың жақтасы болған. 1359-1380 жылдары орын алған [[Ұлы дүрбелең]] (Алтын Ордадағы азаматтық соғыс) дәуірінде белсенділік танытады. [[Өзбек хан]]ның жесірі [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] анасы [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]], Шибан ұрпағы Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызырмен]] одақтасады. Ал Құтлұқ Бұқа Қызыр оғланның бас уәзірі атанады. Келісім бойынша, [[Қызыр хан|Қызыр]] Тайдуллаға үйленіп, хандық билікті қолына алуы керек еді. Алайда араздық салдарынан Қызыр Тайдулланың ордасын тонап, Тайдулла Қызырды қуып шығады. 92 тайпаның 2 ғана қолдайтын Қызыр қашуға мәжбүр болады. [[Қызыр хан|Қызыр]] мен Тайдулланың араздығына дәл осы Құтлұқ Бұқа себеп болған делінеді. Құтлұқ Бұқа Қызырға Тайдулаға үйленбеуге кеңес береді. Тайдула [[Бату әулеті|Бату әулетінің]] мүддесі үшін күрессе, Құтлұқ Бұқа шибандықтардың мүддесі үшін күресіп, Қызырға қолдау білдіреді. Осы жауластықтың нәтижесінде 1360 жылы [[Қызыр хан|Қызыр]] таққа отырып, [[Наурыз хан]], Тайдула хатұн және оның туысы беклербек [[Моғұл Бұқа]] өлтіріледі.&lt;ref&gt;[https://e-history.kz/ru/news/show/4275 Гражданская война в Улусе Джучи]&lt;/ref&gt;

1361 жылы жаңа хан [[Келдібек хан|Келдібек]] Құтлұқ Бұқаны [[Қырым|Қырым ұлысының]] билеушісі етіп тағайындады. 1362 жылы Келдібек хан өлгеннен кейін Құтлұқ Бұқа Қырымдағы билік үшін ұлысбек [[Қожа Әлібек|Қожа Әлібекпен]] күреседі. Әуелде, [[Азов теңізі|Азақ]] маңына шегініп, 1365 жылы Қожа Әлібекті өлтіргеннен кейін [[Қырым|Қырымға]] басып кіреді. [[Самара|Самар ұлысын]] басып алған Мамайға да қарсы күрес жүргізеді. Нәтижесінде [[Қырым|Қырымдағы]] ордалықтардың билігі әлсіреп, [[Феодоро княздігі]] күшейді, ал генуэздіктер Сугдеяны және [[Готия|Готиядағы]] жерлерді басып алды. 1365 жылы Құтлұқ Бұқа ұлы Ильясты [[Литва]] ұлы князі [[Ольгерд|Ольгердке]] бірлескен әрекеттер туралы келісу үшін жіберді. 1371 жылы [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басып алған [[Қырым|Қырым түбегін]] тастап кетуге мәжбүр болды. 

1380 жылы Мамай жеңіліп, қаза тапқаннан кейін, [[Алтын Орда|Орданың]] жаңа ханы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыспен]] бірге [[Қырым|Қырымды]] басып алды. 1381 жылы Құтлұқ Бұқа жаңадан Қырым ұлысбегі болып тағайындалды. Ұлы Ильяс көмекшісі қызметінде [[Солхат|Солхатты]] басқарады.

1385–1386 жылдары Алтын Орда мен [[Генуя республикасы|Генуя Республикасы]] арасында [[Солхат]] қаласы үшін соғыс болып, генуэздіктер жеңіске жетеді. 1387 жылы Құтлұқ Бұқа [[Кафа]] қаласының генуэз консулымен келісім жасасады, келісім бойынша [[Алтын Орда]] хандарының бұрынғы келісімдері расталып, генуэздіктерге Сугдея, таулы Готия жерлері қалып, Қырымдағы сауда монополиясы расталады. Осы аралықта Қырымды басқарған [[Бек-Болат бек]] Қырымнан қуылып, Тоқтамыс Құтлық-Бұқаны қайтадан ұлысбек етіп қояды.

Соңғы рет Құтлық-Бұқа трихи деректерде 1393 жылы аталады. Бәлкім, сол жылы қайтыс болған. Одан кейін Қырымның жаңа ұлысбегі болып [[Тастемір|Таш-Темір]] тағайындалады.

Құтлық-Бұқаның үлкен ұлы Ильяс сол уақытта қайтыс болған болуы мүмкін. Оның екінші ұлы Синан 1393–1395 жылдары [[Солхат]] түменінің басшысы болып, Әмір Темірдің шапқыншылығына қарсы тұрды.

«Өкіреш» атауы «үлкен бұқа» деген мағынаны береді. Алып денелі болғанынан болар, Құтлұқ Бұқаға Өкіреш лақап аты жабысып, шежіреде осы атпен қалған.&lt;ref&gt;[https://qazaqadebieti.kz/20250/batyrdy-kesenesinde-bol-an-gime Батырдың кесенесінде болған әңгіме]&lt;/ref&gt;

== Құтлұқ Бұқа мен Өкіреш шалдың бір адам екеніне дәлелдер ==
Тарихшы [[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Жақсылық Сәбитовтың]] ойынша, шежіре бойынша қазақ [[Наймандар|наймандарының]] түпкі атасы – Өкіреш шал – жоғарыда аталған Құтлұқ-Бұқамен бір тұлға. «Өкіреш» сөзі қазақ тілінен аударғанда «мұздаған», «өкірген» деген мағына береді, яғни «бұқа» сөзіне синоним болып табылады. Бұл есімнің құрамындағы екінші бөлігі. Демек, Құтлұқ Бұқа есімі мен Өкіреш атауы мағынасы жағынан үндес келеді. Мұны жанама дәлелдер де растайды. Белгілі қазақ тарихшысы [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышбайұлы]] (1879 ж. туған) өзінің он алтыншы атасы [[Төлегетай баба|Төлегетай]] екенін жазады &lt;ref&gt;Тынышпаев, 2014: 34&lt;/ref&gt;, ал Төлегетай – Өкіреш шалдың шөбересі. Егер бір ұрпаққа орта есеппен 30 жыл деп есептесек, онда М. Тынышбайұлының он тоғызыншы атасы – Өкіреш шал – шамамен 1310 жылы туған деп санауға болады (570 жыл бұрын). Ал 1351 жылы Құтлұқ Бұқа  [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] [[Беклербек|беклербегі]] (бас кеңесшісі) болғаны белгілі, бұл – Өкіреш шалдың өмір сүрген уақытымен сәйкес келеді.

Екінші жанама дәлел – [[Шибан әулеті|Шибан әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] билігінде, оған жақын адамдардың қатарында найман руынан шыққан Өкіреш ұрпақтары болған.&lt;ref&gt;Ибрагимов және т.б., 1969: 144&lt;/ref&gt; Демек, 1428 жылға қарай Өкіреш ұрпақтары найман ішінде бөлек бір руға айналған, бұл оның XV ғасырдан бұрын өмір сүргенін білдіреді. Ал XIV ғасырда найман руының ең белгілі өкілі – бек Құтлұқ Бұқа болған.

Шежіре бойынша, Өкірештің баласы – Қаптағай, ал ол өз кезегінде барлық наймандардың бабасы – Найманның әкесі болған &lt;ref&gt;Сейдімбек, 2008: 457; Бабалар сөзі, 2012: 125&lt;/ref&gt;. Біз бұл Қаптағайды орыс жылнамаларында кездесетін, 1370 жылы [[Тверь]] князі Михаил Александровичке хан жарлығын (ярлык) жеткізген [[Қаптағай]] елшілігінің басшысы ретінде танимыз.&lt;ref&gt;Селезнев, 2009: 100&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, Қаптағай есімі – қазақ наймандары үшін ортақ ұран болып табылады &lt;ref&gt;Искакова, 2012: 402&lt;/ref&gt;

== Ұрпақтары ==
Найман шежіресіндегі бүкіл [[Қаптағай]], [[Төлегетай баба|Төлегетай]] ұрпақтары осы Құтлұқ Бұқадан тікелей тарайды. Құтлұқ Бұқаның немерелері Әбу Бәкр, Сары Осман, Қара Осман, Омар, Тұлын Қожа (Төлегетай) Әбілқайыр ханның бектері болған. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] әскери қолбасшысы болған [[Алдияр батыр]],қазақтың ең әйгілі батырларының бірі [[Қабанбай батыр]], барлығы Құтлұқ Бұқаның тұқымдары. Бүгінгі таңда кемі 500 мыңға жуық, көбі миллиондаған найман руының өкілдері оның ұрпағы болып саналады.&lt;ref&gt;[https://yvision.kz/kk/post/kiresh-shal-48931 Шежіредегі Өкіреш Шал кім]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда]]
[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]
[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>ctmdsf62l4zdf19g5xkfcm37opdvu5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шайх-Хасан Сатарқұлұлы Жазықбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>761489</id>
    <revision>
      <id>3620805</id>
      <parentid>3485793</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T22:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3620805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12618" sha1="d5l074zd08bsnehtdnl56g6twqxl6zr" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Шайх-Хасан Сатарқұлұлы Жазықбаев|Титулы=[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрінің]] тәрбие және идеологиялық жұмыстар жөніндегі орынбасары|Ту=Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg|Ту2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады=9 ақпан 2024 жылдан бастап|Премьер=[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]|Президент=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|тақырыпша1=Министрі|мәтін1=[[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]]&lt;br&gt;[[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]]|Титулы_2=[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Бас штабы бастығының]] орынбасары|Ту_2=Coat of arms military-of-kazakhstan.svg|Ту2_2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_2=11 қараша 2023|Басқаруын аяқтады_2=9 ақпан 2024|Ізашары_2=|Ізбасары_2=|Білімі=1) [[Н.Н. Воронов атындағы Пенза инженерлік артиллериялық институты|Пенза әскери артиллериялық инженерлік училищесі]]&lt;br&gt;2) [[Ұлттық қорғаныс университеті]]&lt;br&gt;3) [[Ресей Қарулы Күштері Бас штабының Әскери академиясы]]|Туған жері=[[Қылышбай Ержанұлы ауылы|Карл Маркс]], {{туғанжері|Мойынқұм ауданы|Мойынқұм ауданында}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Балалары=3|Сайты= |Туған күні=20.09.1976|Атағы=[[Сурет:17-RKGF-MG.svg|20px]] &lt;br&gt;[[Генерал-лейтенант]]|Қызмет еткен жылдары=1999—|Құрамында болды={{Байрақ|Қазақстан}}|Әскер түрі=[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштері]]|Марапаттары={{Қатар

 |{{2 дәрежелі Даңқ ордені}}

 |{{2 дәрежелі Айбын ордені}}

}}|Титулы_3=[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|Астана өңірлік қолбасшылығы әскерлерінің қолбасшысы]]|Ту_3=Coat of arms military-of-kazakhstan.svg|Ту2_3=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_3=22 маусым 2021|Басқаруын аяқтады_3=11 қараша 2023|Ізашары_3=[[Мереке Мәтімұлы Күшікбаев|Мереке Күшікбаев]]|Ізбасары_3=[[Мақсұт Құрманалиұлы Гусейнов|Мақсұт Гусейнов]]|тақырыпша1_2=Бастығы|мәтін1_2=[[Марат Рақымұлы Құсайынов|Марат Құсайынов]]&lt;br&gt;[[Сұлтан Бүркітбайұлы Қамалетдинов|Сұлтан Қамалетдинов]]|Президент_3=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Ізашары=[[Мұхамеджан Қадіржанұлы Таласов|Мұхамеджан Таласов]]}}

'''Шайх-Хасан Сатарқұлұлы Жазықбаев''' ([[20 қыркүйек]] [[1976 жыл|1976]], [[Жамбыл облысы]]) — қазақстандық әскери қайраткер, инженер және [[генерал-майор]]. 2024 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрінің]] орынбасары.

== Өмірбаяны ==
1976 жылы 20 қыркүйекте [[Жамбыл облысы]], [[Мойынқұм ауданы]], [[Қылышбай Ержанұлы ауылы|Карл Маркс ауылында]] дүниеге келді.

1999 жылы [[Ресей|Ресейдегі]] [[Н.Н. Воронов атындағы Пенза инженерлік артиллериялық институты|Н.Н. Воронов атындағы Пенза әскери артиллериялық инженерлік училищесін]] жылу және импульстік инженер мамандығы бойынша тәмамдағаннан кейін 2004 жылға дейін 74261 әскери бөлімінің Автоматты бағыттаушы компания қызметі бастығының көмекшісі болды.

Жазықбаевтың алғашқы қызметтері әскери батальондарда өтті:

2004—2006 жылдары 28079 әскери бөлімінің рота командирі;

2006—2007 жылдары 89427 әскери бөлімінің Қазақстандық бітімгерлік батальоны «Қазбаттың» инженерлік-саперлік (арнайы мақсаттағы) жасақты қамтамасыз ету тобының командирі;

2007—2008 жылдары 89427 әскери бөлімінің Қазақстандық бітімгерлік батальоны «Қазбаттың» командирінің орынбасары;

2008 жылғы мамыр—маусым айларында 28079 әскери бөлімінің штаб бастығы — батальон командирінің орынбасары;

2008—2013 жылдары 28079 әскери бөлімінің Қазақстандық бітімгерлік батальонының командирі болып еңбектенді.

2013 жылы [[Ұлттық қорғаныс университеті|Ұлттық қорғаныс университетін]] әскери-әкімшілік басқару мамандығы бойынша тәмамдағаннан кейін маусым—қыркүйек айларында 61993 әскери бөлімінің командирінің бірінші орынбасары — штаб бастығы болса, 2016 жылға дейін сол бөлімнің командирі атанды.

2016—2017 жылдары Аэромобильді әскерлер қолбасшысының жауынгерлік даярлық жөніндегі орынбасары —Жауынгерлік даярлық басқармасының бастығы болды.

2019 жылы [[Ресей Қарулы Күштері Бас штабының Әскери академиясы|Ресей Қарулы Күштері Бас штабының Әскери академиясын]] ұлттық қауіпсіздік және мемлекеттік қорғаныс мамандығы бойынша аяқтап келгеннен кейін [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|«Батыс» өңірлік қолбасшылығы]] әскерлерінің штаб бастығы —қолбасшының бірінші орынбасары болып тағайындалды.

2 жылдан кейін [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] өкімімен [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|«Астана» өңірлік қолбасшылығы әскерлерінің қолбасшысы]] болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mirror.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimderimen--2253955|title=Мемлекет басшысының өкімдерімен:|date=2021-06-22|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-06-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-shayh-hasan-sattarkululy-zhazykbaev-astana-onirlik-kolbasshylygy-askerlerinin-kolbasshysy-lauazymynan-bosatyldy-7104745|title=Мемлекет басшысының өкімімен Шайх-Хасан Саттарқұлұлы Жазықбаев «Астана» өңірлік қолбасшылығы әскерлерінің қолбасшысы лауазымынан босатылды|date=2023-11-07|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-06-27}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] өкімімен лауазымынан босатылып [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрінің]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер Бас штабы бастығының]] орынбасары болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/651303?lang=kk|title=Генерал-майор Шайх-Хасан Жазықбаев ҚР ҚК Бас штабы бастығының орынбасары болып тағайындалды|date=2023-11-11|lang=kk|work=Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы|accessdate=2025-06-27}}&lt;/ref&gt;

2024 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] өкімімен [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрінің]] орынбасары болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-shayh-hasan-sattarkululy-zhazykbaev-kazakstan-respublikasy-korganys-ministrinin-orynbasary-lauazymyna-tagayyndaldy-911813|title=Мемлекет басшысының өкімімен Шайх-Хасан Саттарқұлұлы Жазықбаев Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрінің орынбасары лауазымына тағайындалды|date=2024-02-09|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-06-27}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Үйленген, 3 баласы бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=37343381 | title=Жазыкбаев Шайх-Хасан Сатаркулулы (персональная справка)|lang=ru|work=online.zakon.kz|accessdate= 2025-06-27}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары мен атақтары ==
* [[Генерал-майор]] (2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/zhogary-askeri-zhane-arnauly-ataktar-synyptyk-shender-zhane-biliktilik-synyptaryn-beru-turaly-64135 |title= Жоғары әскери және арнаулы атақтар, сыныптық шендер және біліктілік сыныптарын беру туралы |date=2022-05-06|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-06-27}}&lt;/ref&gt;;
* ІІ дәрежелі [[Даңқ ордені]];
* ІІ дәрежелі [[Айбын ордені]].

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан генерал-майорлары]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]
[[Санат:Бас штабтың Әскери академиясы түлектері]]
[[Санат:Қазақстан вице-министрлері]]</text>
      <sha1>d5l074zd08bsnehtdnl56g6twqxl6zr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әли Сапарғалиұлы Алтынбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>762513</id>
    <revision>
      <id>3620804</id>
      <parentid>3511017</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T22:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Білімі */</comment>
      <origin>3620804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16808" sha1="23t45ffkjzclxmu663aev3ax9dtkq1j" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Есімі                = Әли Сапарғалиұлы Алтынбаев
 | Суреті               = Ali Altynbayev (cropped).jpg
 | Атауы            = Әли Алтынбаев, 2021 жыл

 | Титулы               = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының]] бірінші орынбасары
 | Ту                   = Эмблема КНБ РК.svg
 | Ту2                  = Символика КНБ Эмблема Флаг Шеврон Трафарет 021012.jpg
 | Басқара бастады      = 16 қыркүйек 2024 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады    =
 | Президент            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | Ізашары              = [[Жанат Қалдыбекұлы Элиманов|Жанат Элиманов]]
 | Ізбасары             =
 | тақырыпша1           = Төраға
 | мәтін1               = [[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев|Ермек Сағымбаев]]

 | Титулы_2             = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының]] орынбасары
 | Ту_2                 = Эмблема КНБ РК.svg
 | Ту2_2                = Символика КНБ Эмблема Флаг Шеврон Трафарет 021012.jpg
 | Басқара бастады_2    = 9 маусым 2022
 | Басқаруын аяқтады_2  = 16 қыркүйек 2024
 | Президент_2          = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | тақырыпша1_2         = Төраға
 | мәтін1_2             = [[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев|Ермек Сағымбаев]]

 | Титулы_3             = [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті|Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитетінің]] төрағасы
 | Ту_3                 = Мемлекеттік кірістер комитеті лого.png
 | Ту2_3                = Emblem of Kazakhstan (3D).svg
 | Басқара бастады_3    = 13 мамыр 2021
 | Басқаруын аяқтады_3  = 9 маусым 2022
 | Премьер_3            = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]&lt;br&gt; [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]
 | Ізашары_3            = [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев|Марат Сұлтанғазиев]]
 | Ізбасары_3           = [[Данияр Еренғалиұлы Жаналинов|Данияр Жаналинов]]

 | Туған күні           = 22.02.1979
 | Туған жері         = [[Бақбақты]], {{туғанжері|Балқаш ауданы|Балқаш ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               =
 | Балалары             =

 | Білімі               = 1) [[Қазақстан Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]]&lt;br&gt;2) [[Тұран (университет)|Тұран университеті]]&lt;br&gt;3) [[Ресей Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы|Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы]]

 | Атағы                = &lt;div style=&quot;{{Transform-rotate|90}}&quot;&gt;[[Сурет:17-RKGF-MG.svg|30px]]&lt;/div &gt;&lt;br&gt;[[Генерал-майор]]
 | Қызмет еткен жылдары = 2022—
 | Құрамында болды    = [[Қазақстан]]
 | Әскер түрі         = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]

 | Марапаттары        = {{2 дәрежелі Даңқ ордені}}
}}

'''Әли Сапарғалиұлы Алтынбаев''' ([[22 ақпан]] [[1979 жыл|1979]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық мемлекеттік және әскери қайраткер, қаржыгер, ұлттық қауіпсіздік [[Генерал-майор|генерал-майоры]]. 2024 жылғы 16 қыркүйектен бастап қызметтегі [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының]] бірінші орынбасары.

== Өмірбаяны ==
1979 жылы 22 ақпанда [[Алматы облысы]], [[Балқаш ауданы]], [[Бақбақты|Бақбақты ауылында]] дүниеге келді.

Еңбек жолын [[Есік|Есік қаласы]], [[Еңбекшіқазақ ауданы]] бойынша Салық комитетінде 2001 жылы Жанама салықтар бөлімінің салық инспекторы болып бастаса, 2002 жылы Аудит бөлімінің салық инспекторы, 2005 жылы Аудит бөлімі жетекші салық инспекторы болса, 2007 жылы бас салық инспекторы болды.

2007 жылы [[Есік|Есік қаласы]], [[Еңбекшіқазақ ауданы]] бойынша Салық комитеті Жанама салықтар бөлімінің бастығы болса, 2008 жылы Аудит бөлімінің бастығы болып еңбектенді.

Алтынбаев 2008 жылдан бастап алғашында [[Алматы облысы|Алматы облысында]], кейін [[Алматы қаласы|Алматы қаласында]] салық қызметін атқарды.

2009—2010 жылдары Алматы облысы бойынша Салық департаментінің Салықтық аудит басқармасы Заңды тұлғалар аудиті бөлімінің бастығы;

2010 жылғы сәуір—мамыр айлары [[Түрксіб ауданы|Алматы қаласы Түрксіб ауданы]] бойынша Салық басқармасы Жеке кәсіпкерлердің ақпарат қабылдау және өңдеу орталығы бөлімінің бастығы;

2010 жылғы маусым—қыркүйек айлары Алматы қаласы бойынша Салық департаментінің [[Жетісу ауданы]] бойынша Салық басқармасының Кедендік одақ шеңберіндегі жанама салықтарды әкімшілендіру басқармасының басшысы болды.

2010—2011 жылдары Алматы қаласы бойынша Салық департаментінің Қосылған құн салығы әкімшілендіру басқармасының бастығы болса, 2011—2012 жылдары Салық аудиті басқармасының бастығы болды.

2012—2014 жылдары Алматы қаласы бойынша Салық департаментінің [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] бойынша Салық басқармасы басшысының орынбасары болды.

2014—2015 жылдары Алматы қаласы бойынша Мемлекеттік кірістер департаментінің камералдық бақылау басқармасының басшысы болса, 2015 жылғы маусым—желтоқсан айлары аудит басқармасының басшысы болып еңбектенді.

2015—2017 жылдары [[Алатау ауданы]] бойынша, 2017—2019 жылдары [[Наурызбай ауданы]] бойынша Мемлекеттік кірістер басқармасының басшысы болды.

2019—2020 жылдары Алматы қаласы бойынша Мемлекеттік кірістер департаменті басшысының орынбасары, 2020—2021 жылдары Экономикалық тергеу департаментінің басшысы болса, 2021 жылы [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрінің]] қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті|Қазақстан Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитетінің]] [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті#Басшылары|төрағасы]] болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202002170036|title=Кадровые перестановки|date=2020-02-17|lang=ru|work=NOMAD кочевник|accessdate=2025-07-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/ali-altynbaev-kr-karzhy-ministrliginin-memlekettik-kirister-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-1241234|title=Әли Алтынбаев ҚР Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитетінің төрағасы болып тағайындалды|date=2021-05-12|lang=kk|work=[[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-Министрінің]] ресми ақпараттық ресурсы|accessdate=2025-07-22}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы лауазымынан босатылып, Алтынбаев әскери салада мансабын бастады.

2022 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының]] орынбасары болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-ali-sapargaliuly-altynbaev-kazakstan-respublikasy-ulttyk-kauipsizdik-komiteti-toragasynyn-orynbasary-lauazymyna-tagayyndaldy-951450|title=Мемлекет басшысының өкімімен Әли Сапарғалиұлы Алтынбаев Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті Төрағасының орынбасары лауазымына тағайындалды|date=2022-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-07-22}}&lt;/ref&gt;

2024 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] бұйрығымен лауазымынан босатыла сала [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының]] бірінші орынбасары болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-ali-sapargaliuly-atkargan-lauazymynan-bosatyldy-1682925|title=Мемлекет басшысының өкімімен Әли Сапарғалиұлы Алтынбаев Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті Төрағасының бірінші орынбасары болып тағайындалды, ол бұрынғы атқарған лауазымынан босатылды|date=2024-09-16|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-07-22}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==

* 2000 жылы [[Қазақстан Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы|Қазақстан Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясын]] бухгалтерлік есеп және аудит мамандығы бойынша тәмамдады.
* 2015 жылы [[Тұран (университет)|Тұран университетін]] құқықтану мамандығы бойынша тәмамдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://turan.edu.kz/kz/news/49817/a-graduate-of-turan-university-became-deputy-chairman-of-the-national-security-committee-of-the-republic-of-kazakhstan/ |title= «ТҰРАН» УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ТҮЛЕГІ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҰЛТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІК КОМИТЕТІ ТӨРАҒАСЫНЫҢ БІРІНШІ ОРЫНБАСАРЫ БОЛДЫ |date=2024-09-16|lang=kk|work= [[Тұран (университет)|Тұран университеті]] |accessdate=2025-07-22}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылы [[Ресей Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы|Ресей Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясын]]  мемлекеттік және муниципалды басқару мамандығы бойынша тәмамдады.

=== Марапаттары мен атақтары ===

* 2022 жылғы қазанда [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] №1057 жарлығымен ұлттық қауіпсіздік [[Генерал-майор|генерал-майоры]] атағы берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/zhogary-askeri-zhane-arnauly-ataktar-synyptyk-shender-beru-turaly-229244 |title= Жоғары әскери және арнаулы атақтар, сыныптық шендер беру туралы |date=2022-10-22|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-07-22}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамырда [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] жарлығымен ІІ дәрежелі [[Даңқ ордені|Даңқ орденімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-nagradalarymen-nagradtau-turaly-541655 |title= Президент Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградаларымен марапаттау туралы Жарлыққа қол қойды |date=2025-05-05|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-07-22}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Тұран университеті түлектері]]
[[Санат:Ресей мемлекеттік қызмет академиясы түлектері]]
[[Санат:Қазақстан генерал-майорлары]]
[[Санат:Қазақстан әскерилері]]
[[Санат:Қазақстан заңгерлері]]
[[Санат:Қазақстан қаржыгерлері]]</text>
      <sha1>23t45ffkjzclxmu663aev3ax9dtkq1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марат Қабиденұлы Жұмабаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>762651</id>
    <revision>
      <id>3620806</id>
      <parentid>3491173</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T22:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3620806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6701" sha1="73ttw5gq22lrd0vbs4n5aikbgpdupm3" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Есімі                = Марат Қабиденұлы Жұмабаев

 | Титулы               = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының]] орынбасары — [[Қазақстан сыртқы барлау қызметі|Сыртқы барлау қызметінің]] 3-[[Қазақстан сыртқы барлау қызметі#Басшылары|директоры]]
 | Ту                   = Эмблема КНБ РК.svg
 | Ту2                  = Svr kaz.png
 | Басқара бастады      = 23 қыркүйек 2024 жылдан бастап
 | Ізашары              = [[Асқар Баймерденұлы Әмірханов|Асқар Әмірханов]]
 | Президент            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | тақырыпша1           = Төраға
 | мәтін1               = [[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев|Ермек Сағымбаев]]

 | Туған күні           = 1970
 | Туған жері           = [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               =
 | Балалары             =

 | Білімі               = Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитеті академиясы

 | Атағы                = &lt;div style=&quot;{{Transform-rotate|90}}&quot;&gt;[[Сурет:17-RKGF-MG.svg|30px]]&lt;/div &gt;&lt;br&gt;[[Генерал-майор]]
 | Қызмет еткен жылдары = 2001—
 | Құрамында болды      = {{Байрақ|Қазақстан}}
 | Әскер түрі           = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]

 | Марапаттары          = {{2 дәрежелі Айбын ордені}}
}}

'''Марат Қабиденұлы Жұмабаев''' ([[1970 жыл|1970]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — қазақстандық әскери қайраткер және [[генерал-майор]]. 2024 жылдан бастап қызметтегі [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының]] орынбасары және [[Қазақстан сыртқы барлау қызметі|Сыртқы барлау қызметінің]] [[Қазақстан сыртқы барлау қызметі#Басшылары|директоры]].

== Өмірбаяны ==
1970 жылы [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасында]] дүниеге келді.

2001 жылы Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитеті академиясын тәмамдап 2011 жылға ұлттық қауіпсіздік органдарындағы жедел лауазымдарда қызметте болды.

2011 жылдан 2024 жылғы қыркүйекке дейін ұлттық қауіпсіздік органдарында басшылық лауазымдарда болды.

2024 жылғы 23 қыркүйекте [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] өкімімен [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының]] орынбасары — [[Қазақстан сыртқы барлау қызметі|Сыртқы барлау қызметінің]] [[Қазақстан сыртқы барлау қызметі#Басшылары|директоры]] болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-marat-kabidenuly-zhumabaev-ulttyk-kauipsizdik-komiteti-toragasynyn-orynbasary-syrtky-barlau-kyzmetinin-direktory-lauazymyna-tagayyndaldy-2385720 |title= Мемлекет басшысының өкімімен Марат Қабиденұлы Жұмабаев Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті Төрағасының орынбасары – Сыртқы барлау қызметінің директоры лауазымына тағайындалды |date=2024-09-23|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-07-25}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары және атақтары ==
2024 жылғы 6 мамырда [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] №535 жарлығымен ұлттық қауіпсіздік [[Генерал-майор|генерал-майоры]] атағы берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/zhogary-askeri-zhane-arnauly-ataktar-synyptyk-shender-beru-turaly-641811 |title= Жоғары әскери және арнаулы атақтар, сыныптық шендер беру туралы |date=2024-05-06|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-07-25}}&lt;/ref&gt;

ІІ дәрежелі [[Айбын ордені|Айбын орденімен]] марапатталған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/knb/about/structure/people/47632?lang=kk |title= Жұмабаев Марат Қабиденұлы |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate=2025-07-25}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан генерал-майорлары]]
[[Санат:Қазақстан әскерилері]]</text>
      <sha1>73ttw5gq22lrd0vbs4n5aikbgpdupm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json</title>
    <ns>10</ns>
    <id>764845</id>
    <revision>
      <id>3620793</id>
      <parentid>3620443</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T19:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Кешегі деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3620793</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="130" sha1="flszxp379xerr3wpjsqu7t5r03pzzle" xml:space="preserve">{
	&quot;articles&quot;: 244101,
	&quot;pages&quot;: 668069,
	&quot;edits&quot;: 3617080,
	&quot;users&quot;: 179093,
	&quot;activeusers&quot;: 336,
	&quot;admins&quot;: 15,
	&quot;files&quot;: 8755
}</text>
      <sha1>flszxp379xerr3wpjsqu7t5r03pzzle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исатай Қият</title>
    <ns>0</ns>
    <id>766042</id>
    <revision>
      <id>3620869</id>
      <parentid>3614900</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12826" sha1="omsedkp7duss5rvyux2945xvkh5k84h" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =
 | Қазақша есімі        = Исатай Қият
 | Шынайы есімі         =
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның [[Беклербек|беклербегі]] 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1322
 | Басқаруын аяқтады    = 1337
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Құтлұқ Темір]] 
 | Ізбасары             = [[Моғұл Бұқа]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  
 | Туған күні         = 1260-1270
 | Туған жері         =
 | Қайтыс болған күні   = 1337
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия              = [[Қияттар|Қият]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Балалары             = [[Жыр Құтлы]], Әлібек
 | Қызмет еткен жылдары       =
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Исатай Қият''' (?? — 1337) — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] мемлекеттік қайраткері, 1313-1322 жылдары төрт [[Қарашы бек|қарашы бектің]] бірі және 1322-1337 жылдары [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] [[Беклербек|беклербегі.]]

== Өмірбаяны ==
=== Шығу тегі ===
Исатай [[Қияттар|Қият]] тайпасынан шыққан [[Боралдай (түменбасы)|Бұралдайдың]] ([[Бату хан|Бату ханның]] әмірі) ұлы немесе немересі болса керек. Ал Бұралдайдың шыққан тегі мынадай - әкесі Көке-Ноян ([[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] бауыры), атасы [[Мүңгіту-Қиян]] (Шыңғыс ханның көкесі), арғы атасы Бартан (Шыңғыс ханның атасы).

=== Қарашы бек атануы ===
1312 жылы [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқта хан|Тоқта]], [[Хулагу мемлекеті|Хулагуидтермен]] шайқастан кейін шекаралас жерлерде әскербасы қылып немере інісі [[Өзбек хан|Өзбекті]] қалдырып, Орда астанасы [[Сарай-Берке|Сарайға]] қайтады. Алайда қайтар жолда [[Тоқта хан]] кенеттен қайтыс болады. Ордада орын алған құрылтайда Тоқтаның екінші ұлы [[Түк-Бұқа]] ұйғыр әмірі Маджимен (Кадак) бірігіп, Тоқта ханның немересі бас мұрагер Исан-Бұқаны мойындамай, хандық орынға таласа бастайды. Осы кезде [[Өзбек хан|Өзбек]] құрылтайға қатысу үшін [[Сарай-Берке|Сарайға]] бара жатқан еді. Құрылтайда жүрген Өзбектің нағашысы [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ-Темір]], Исатайды жіберіп, Өзбекке қастандық дайындалып жатқанын хабарлайды. Құрылтайға Исатай Қият пен [[Алатай Сиджут]] бастаған 40 мыңдық әскермен келген Өзбек, Түк-Бұқа мен ұйғыр Маджидті (Кадак) өлтіреді. Осы қантөгістен кейін Тоқтаның әйелі [[Баялұн]] мен [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ-Темір]], қалған әмірлер мен рубасыларын көндіріп, құрылтайда [[Өзбек хан|Өзбек]] – [[хан]] болып сайланады.

Өзбек хан атанған соң билікке үміткерлерге қарсы шара қолданып, мемлекетті басқаруда түбегейлі өзгерістер енгізе бастайды. Өзгерістердің негізгісі – [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] 18 ұлысын басқарған [[Шыңғыс хан әулеті|Жошы ұрпақтарынан]] билікті тартып алып, ұлыстарды төрт [[қарашы бек]] пен 23 [[Ұлысбегі|ұлыс бегіне]] таратып беру еді. Хан, бектерді «қара сүйек» өкілдерінің арасынан жеке өзі тағайындайтын, және олардың Жошы ұрпақтарынан басты айырмашылығы – ешқайсысы хан болып сайлануы мүмкін емес, сондықтан жоғарғы билікке үміткер емес еді. [[Өзбек хан|Өзбек]] өзінің туысы [[Құтлұқ Темір|Құтлық Темірді]] [[Алтын Орда|Орданың]] [[Беклер бегі|беклербегі]] етіп тағайындап, [[Қияттар|Қият]] тайпасынан шыққан Исатайды, [[Сиджут]] тайпасынан шыққан [[Алатай әмір|Алатайды]] және өзінің бала күнгі досы [[Қоңырат|Қоңырат тайпасынан]] шыққан [[Нанғұдай|Нанғұдайды]] қарашы бектері етіп қояды.

Өзбек хан құрылтайға қатысқан [[Төре|төрелердің]] барлығын ұлыстарына кетпестен бұрын тұтқындап, Исатай Қияттың билігіне тапсырады. Бұл әрекет уақтылы жасалып, келешек елді басқарудағы өзгерістер үшін өте тиімді болды. Өйткені барлық қарсыластары бір жерде жиналған және Өзбек ханнан қуғын-сүргін күтпегендіктен әскерсіз еді. Өзбек билік үшін ең қауіпті және беделді деген Жошы ұрпақтарының көзін бірден жойды. Дереккөздер 20-дан 120-ға дейін [[Ханзада|ханзаданың]] өлтірілгенін айтады. Бірінші санға сенетін болсақ, құрылтайға қатысқан ұлыс басшылары түгелдей жойылған көрінеді. Өзбек хан қырылған төрелердің орнына тайпа көшбасшылары мен беделді өкілдерін [[ұлысбегі]] етіп тағайындайды. Бұл [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] аймақтық сепаратизмді уақытша басып, орталық билікті нығайтуға көмектесті. Исатай Қият осы кезде [[Қырым]] мен Солтүстік [[Қара теңіз]] аймағын өз бақылауына алады.

Осыдан кейін Өзбек хан Исатайға [[Сибан (Шибан)|Шибан әулетіне]] екі ұлыс бөліп беруді бұйырады. Бұл олардың орталық билікке адалдығы және ел басқарудағы өзгерістер мен Орданы исламдандырудағы қолдауы үшін алғысы еді. Сөйтіп, Шибанның ұрпағы Маңғытай Өзбек хан кезінде өзінің ұлысын сақтап қалады. Елу жылдан кейін Өзбек әулеті қырылып біткеннен кейін Ордадағы жоғарғы билікке Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызыр]] таласа бастайды.
=== Беклербегі лауазымында ===
1320-1321 жылдары [[Хорасан|Хорасанға]] қарсы сәтсіз жорықтан кейін, басқа да әскери сәтсіздіктерге ұшыраған (мысалы 1315 жылғы [[Хорезм|Хорезмдегі]] Баба Оғұлдың көтерілісін баса алмау) [[Құтлұқ Темір]] [[Беклер бегі|беклербегі]] қызметінен босатылады. Бірақ үлкен беделі мен ханға туыстығының арқасында [[Хорезм]] билеушісі және төрт [[Қарашы бек|қарашы бектерінің]] бірі болып қала береді. 1322 жылы [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] жаңа [[Беклер бегі|беклербекі]] болып Исатай Қият тағайындалады. Ол кезде Исатай ханның күйеу баласы дәрежесінде еді. Өзбек ханның қызы Иткүшікке үйленіп, Өзбекке тиісінше өз қызы Урдужайды күйеуге шығарған.

Алтын Ордадағы жетістіктерінен кейін, Өзбек Жошы Ұлысының шығыс қанатына да өз реформаларын тарата бастайды. Бұған Жошының үлкен ұлы [[Орда Ежен хан|Орда-Еженнің]] ұрпақтары — [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] деп аталатын Алтын Орданың шығыс қанатының билеушілері қарсы болады. Орда-Ежен ұрпақтарының бірі [[Мүбәрәк Қожа хан|Мүбәрәк-Қожа]] 1328-1329 жылдары Өзбекке қарсы көтеріліс жасап, жеңіліске ұшырап, Орда иелігінен қашқан соң, Өзбек хан Ақ Орданы Исатай Қияттың қол астына береді.

1337 жылы қайтыс болған Исатай, өмірінің соңына дейін Ақ Орданың билеушісі және [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] адал беклербегі болып өтеді.
== Ұрпақтары ==
[[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] әмірі лауазымы Исатайдың ұлы [[Жыр-Құтлұқ|Жыр-Құтлұққа]], одан кейін 1361 жылға дейін билік еткен оның ұлы [[Теңіз-Бұқа|Теңіз-Бұқаға]] мұрагерлік жолмен өтті. 1361 жылы Алтын Орданың шығыс қанатындағы билікті [[Ұрыс хан]] тартып алады.

Исатай ұрпағының тағы бір тармағын Алтын Орданың [[Мамай ордасы|батыс бөлігінің]] атақты билеушісі, Исатайдың немересі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басқарған. Мамайдың әкесі Әли (Әліш/Алаш) Бек біраз уақыт [[Қырым|Қырымның]] [[ұлысбегі]] болған.&lt;ref&gt;https://www.academia.edu/11916266/ЭМИРЫ_УЗБЕК_ХАНА_И_ДЖАНИБЕК_ХАНА_ЗОЛОТООРДЫНСКОЕ_ОБОЗРЕНИЕ_2_2014_C_120_134&lt;/ref&gt;
== Сілтемелер ==
{{Алтын Орда беклербектері}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>omsedkp7duss5rvyux2945xvkh5k84h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620870</id>
      <parentid>3620869</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:44:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қарашы бек атануы */</comment>
      <origin>3620870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12822" sha1="57x72vvghti5igxxq9ufa75m5i3f82h" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =
 | Қазақша есімі        = Исатай Қият
 | Шынайы есімі         =
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның [[Беклербек|беклербегі]] 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1322
 | Басқаруын аяқтады    = 1337
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Құтлұқ Темір]] 
 | Ізбасары             = [[Моғұл Бұқа]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  
 | Туған күні         = 1260-1270
 | Туған жері         =
 | Қайтыс болған күні   = 1337
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия              = [[Қияттар|Қият]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Балалары             = [[Жыр Құтлы]], Әлібек
 | Қызмет еткен жылдары       =
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Исатай Қият''' (?? — 1337) — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] мемлекеттік қайраткері, 1313-1322 жылдары төрт [[Қарашы бек|қарашы бектің]] бірі және 1322-1337 жылдары [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] [[Беклербек|беклербегі.]]

== Өмірбаяны ==
=== Шығу тегі ===
Исатай [[Қияттар|Қият]] тайпасынан шыққан [[Боралдай (түменбасы)|Бұралдайдың]] ([[Бату хан|Бату ханның]] әмірі) ұлы немесе немересі болса керек. Ал Бұралдайдың шыққан тегі мынадай - әкесі Көке-Ноян ([[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] бауыры), атасы [[Мүңгіту-Қиян]] (Шыңғыс ханның көкесі), арғы атасы Бартан (Шыңғыс ханның атасы).

=== Қарашы бек атануы ===
1312 жылы [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқта хан|Тоқта]], [[Елхан мемлекеті|Хулагуидтермен]] шайқастан кейін шекаралас жерлерде әскербасы қылып немере інісі [[Өзбек хан|Өзбекті]] қалдырып, Орда астанасы [[Сарай-Берке|Сарайға]] қайтады. Алайда қайтар жолда [[Тоқта хан]] кенеттен қайтыс болады. Ордада орын алған құрылтайда Тоқтаның екінші ұлы [[Түк-Бұқа]] ұйғыр әмірі Маджимен (Кадак) бірігіп, Тоқта ханның немересі бас мұрагер Исан-Бұқаны мойындамай, хандық орынға таласа бастайды. Осы кезде [[Өзбек хан|Өзбек]] құрылтайға қатысу үшін [[Сарай-Берке|Сарайға]] бара жатқан еді. Құрылтайда жүрген Өзбектің нағашысы [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ-Темір]], Исатайды жіберіп, Өзбекке қастандық дайындалып жатқанын хабарлайды. Құрылтайға Исатай Қият пен [[Алатай Сиджут]] бастаған 40 мыңдық әскермен келген Өзбек, Түк-Бұқа мен ұйғыр Маджидті (Кадак) өлтіреді. Осы қантөгістен кейін Тоқтаның әйелі [[Баялұн]] мен [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ-Темір]], қалған әмірлер мен рубасыларын көндіріп, құрылтайда [[Өзбек хан|Өзбек]] – [[хан]] болып сайланады.

Өзбек хан атанған соң билікке үміткерлерге қарсы шара қолданып, мемлекетті басқаруда түбегейлі өзгерістер енгізе бастайды. Өзгерістердің негізгісі – [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] 18 ұлысын басқарған [[Шыңғыс хан әулеті|Жошы ұрпақтарынан]] билікті тартып алып, ұлыстарды төрт [[қарашы бек]] пен 23 [[Ұлысбегі|ұлыс бегіне]] таратып беру еді. Хан, бектерді «қара сүйек» өкілдерінің арасынан жеке өзі тағайындайтын, және олардың Жошы ұрпақтарынан басты айырмашылығы – ешқайсысы хан болып сайлануы мүмкін емес, сондықтан жоғарғы билікке үміткер емес еді. [[Өзбек хан|Өзбек]] өзінің туысы [[Құтлұқ Темір|Құтлық Темірді]] [[Алтын Орда|Орданың]] [[Беклербек|беклербегі]] етіп тағайындап, [[Қияттар|Қият]] тайпасынан шыққан Исатайды, [[Сиджут]] тайпасынан шыққан [[Алатай әмір|Алатайды]] және өзінің бала күнгі досы [[Қоңырат|Қоңырат тайпасынан]] шыққан [[Нанғұдай|Нанғұдайды]] қарашы бектері етіп қояды.

Өзбек хан құрылтайға қатысқан [[Төре|төрелердің]] барлығын ұлыстарына кетпестен бұрын тұтқындап, Исатай Қияттың билігіне тапсырады. Бұл әрекет уақтылы жасалып, келешек елді басқарудағы өзгерістер үшін өте тиімді болды. Өйткені барлық қарсыластары бір жерде жиналған және Өзбек ханнан қуғын-сүргін күтпегендіктен әскерсіз еді. Өзбек билік үшін ең қауіпті және беделді деген Жошы ұрпақтарының көзін бірден жойды. Дереккөздер 20-дан 120-ға дейін [[Ханзада|ханзаданың]] өлтірілгенін айтады. Бірінші санға сенетін болсақ, құрылтайға қатысқан ұлыс басшылары түгелдей жойылған көрінеді. Өзбек хан қырылған төрелердің орнына тайпа көшбасшылары мен беделді өкілдерін [[ұлысбегі]] етіп тағайындайды. Бұл [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] аймақтық сепаратизмді уақытша басып, орталық билікті нығайтуға көмектесті. Исатай Қият осы кезде [[Қырым]] мен Солтүстік [[Қара теңіз]] аймағын өз бақылауына алады.

Осыдан кейін Өзбек хан Исатайға [[Сибан (Шибан)|Шибан әулетіне]] екі ұлыс бөліп беруді бұйырады. Бұл олардың орталық билікке адалдығы және ел басқарудағы өзгерістер мен Орданы исламдандырудағы қолдауы үшін алғысы еді. Сөйтіп, Шибанның ұрпағы Маңғытай Өзбек хан кезінде өзінің ұлысын сақтап қалады. Елу жылдан кейін Өзбек әулеті қырылып біткеннен кейін Ордадағы жоғарғы билікке Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызыр]] таласа бастайды.

=== Беклербегі лауазымында ===
1320-1321 жылдары [[Хорасан|Хорасанға]] қарсы сәтсіз жорықтан кейін, басқа да әскери сәтсіздіктерге ұшыраған (мысалы 1315 жылғы [[Хорезм|Хорезмдегі]] Баба Оғұлдың көтерілісін баса алмау) [[Құтлұқ Темір]] [[Беклер бегі|беклербегі]] қызметінен босатылады. Бірақ үлкен беделі мен ханға туыстығының арқасында [[Хорезм]] билеушісі және төрт [[Қарашы бек|қарашы бектерінің]] бірі болып қала береді. 1322 жылы [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] жаңа [[Беклер бегі|беклербекі]] болып Исатай Қият тағайындалады. Ол кезде Исатай ханның күйеу баласы дәрежесінде еді. Өзбек ханның қызы Иткүшікке үйленіп, Өзбекке тиісінше өз қызы Урдужайды күйеуге шығарған.

Алтын Ордадағы жетістіктерінен кейін, Өзбек Жошы Ұлысының шығыс қанатына да өз реформаларын тарата бастайды. Бұған Жошының үлкен ұлы [[Орда Ежен хан|Орда-Еженнің]] ұрпақтары — [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] деп аталатын Алтын Орданың шығыс қанатының билеушілері қарсы болады. Орда-Ежен ұрпақтарының бірі [[Мүбәрәк Қожа хан|Мүбәрәк-Қожа]] 1328-1329 жылдары Өзбекке қарсы көтеріліс жасап, жеңіліске ұшырап, Орда иелігінен қашқан соң, Өзбек хан Ақ Орданы Исатай Қияттың қол астына береді.

1337 жылы қайтыс болған Исатай, өмірінің соңына дейін Ақ Орданың билеушісі және [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] адал беклербегі болып өтеді.
== Ұрпақтары ==
[[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] әмірі лауазымы Исатайдың ұлы [[Жыр-Құтлұқ|Жыр-Құтлұққа]], одан кейін 1361 жылға дейін билік еткен оның ұлы [[Теңіз-Бұқа|Теңіз-Бұқаға]] мұрагерлік жолмен өтті. 1361 жылы Алтын Орданың шығыс қанатындағы билікті [[Ұрыс хан]] тартып алады.

Исатай ұрпағының тағы бір тармағын Алтын Орданың [[Мамай ордасы|батыс бөлігінің]] атақты билеушісі, Исатайдың немересі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басқарған. Мамайдың әкесі Әли (Әліш/Алаш) Бек біраз уақыт [[Қырым|Қырымның]] [[ұлысбегі]] болған.&lt;ref&gt;https://www.academia.edu/11916266/ЭМИРЫ_УЗБЕК_ХАНА_И_ДЖАНИБЕК_ХАНА_ЗОЛОТООРДЫНСКОЕ_ОБОЗРЕНИЕ_2_2014_C_120_134&lt;/ref&gt;
== Сілтемелер ==
{{Алтын Орда беклербектері}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>57x72vvghti5igxxq9ufa75m5i3f82h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620871</id>
      <parentid>3620870</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:44:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Беклербегі лауазымында */</comment>
      <origin>3620871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12817" sha1="8sg23bevgoq03ezvyynfuevnd2p7e6e" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =
 | Қазақша есімі        = Исатай Қият
 | Шынайы есімі         =
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның [[Беклербек|беклербегі]] 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1322
 | Басқаруын аяқтады    = 1337
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Құтлұқ Темір]] 
 | Ізбасары             = [[Моғұл Бұқа]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  
 | Туған күні         = 1260-1270
 | Туған жері         =
 | Қайтыс болған күні   = 1337
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия              = [[Қияттар|Қият]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Балалары             = [[Жыр Құтлы]], Әлібек
 | Қызмет еткен жылдары       =
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Исатай Қият''' (?? — 1337) — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] мемлекеттік қайраткері, 1313-1322 жылдары төрт [[Қарашы бек|қарашы бектің]] бірі және 1322-1337 жылдары [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] [[Беклербек|беклербегі.]]

== Өмірбаяны ==
=== Шығу тегі ===
Исатай [[Қияттар|Қият]] тайпасынан шыққан [[Боралдай (түменбасы)|Бұралдайдың]] ([[Бату хан|Бату ханның]] әмірі) ұлы немесе немересі болса керек. Ал Бұралдайдың шыққан тегі мынадай - әкесі Көке-Ноян ([[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] бауыры), атасы [[Мүңгіту-Қиян]] (Шыңғыс ханның көкесі), арғы атасы Бартан (Шыңғыс ханның атасы).

=== Қарашы бек атануы ===
1312 жылы [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқта хан|Тоқта]], [[Елхан мемлекеті|Хулагуидтермен]] шайқастан кейін шекаралас жерлерде әскербасы қылып немере інісі [[Өзбек хан|Өзбекті]] қалдырып, Орда астанасы [[Сарай-Берке|Сарайға]] қайтады. Алайда қайтар жолда [[Тоқта хан]] кенеттен қайтыс болады. Ордада орын алған құрылтайда Тоқтаның екінші ұлы [[Түк-Бұқа]] ұйғыр әмірі Маджимен (Кадак) бірігіп, Тоқта ханның немересі бас мұрагер Исан-Бұқаны мойындамай, хандық орынға таласа бастайды. Осы кезде [[Өзбек хан|Өзбек]] құрылтайға қатысу үшін [[Сарай-Берке|Сарайға]] бара жатқан еді. Құрылтайда жүрген Өзбектің нағашысы [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ-Темір]], Исатайды жіберіп, Өзбекке қастандық дайындалып жатқанын хабарлайды. Құрылтайға Исатай Қият пен [[Алатай Сиджут]] бастаған 40 мыңдық әскермен келген Өзбек, Түк-Бұқа мен ұйғыр Маджидті (Кадак) өлтіреді. Осы қантөгістен кейін Тоқтаның әйелі [[Баялұн]] мен [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ-Темір]], қалған әмірлер мен рубасыларын көндіріп, құрылтайда [[Өзбек хан|Өзбек]] – [[хан]] болып сайланады.

Өзбек хан атанған соң билікке үміткерлерге қарсы шара қолданып, мемлекетті басқаруда түбегейлі өзгерістер енгізе бастайды. Өзгерістердің негізгісі – [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] 18 ұлысын басқарған [[Шыңғыс хан әулеті|Жошы ұрпақтарынан]] билікті тартып алып, ұлыстарды төрт [[қарашы бек]] пен 23 [[Ұлысбегі|ұлыс бегіне]] таратып беру еді. Хан, бектерді «қара сүйек» өкілдерінің арасынан жеке өзі тағайындайтын, және олардың Жошы ұрпақтарынан басты айырмашылығы – ешқайсысы хан болып сайлануы мүмкін емес, сондықтан жоғарғы билікке үміткер емес еді. [[Өзбек хан|Өзбек]] өзінің туысы [[Құтлұқ Темір|Құтлық Темірді]] [[Алтын Орда|Орданың]] [[Беклербек|беклербегі]] етіп тағайындап, [[Қияттар|Қият]] тайпасынан шыққан Исатайды, [[Сиджут]] тайпасынан шыққан [[Алатай әмір|Алатайды]] және өзінің бала күнгі досы [[Қоңырат|Қоңырат тайпасынан]] шыққан [[Нанғұдай|Нанғұдайды]] қарашы бектері етіп қояды.

Өзбек хан құрылтайға қатысқан [[Төре|төрелердің]] барлығын ұлыстарына кетпестен бұрын тұтқындап, Исатай Қияттың билігіне тапсырады. Бұл әрекет уақтылы жасалып, келешек елді басқарудағы өзгерістер үшін өте тиімді болды. Өйткені барлық қарсыластары бір жерде жиналған және Өзбек ханнан қуғын-сүргін күтпегендіктен әскерсіз еді. Өзбек билік үшін ең қауіпті және беделді деген Жошы ұрпақтарының көзін бірден жойды. Дереккөздер 20-дан 120-ға дейін [[Ханзада|ханзаданың]] өлтірілгенін айтады. Бірінші санға сенетін болсақ, құрылтайға қатысқан ұлыс басшылары түгелдей жойылған көрінеді. Өзбек хан қырылған төрелердің орнына тайпа көшбасшылары мен беделді өкілдерін [[ұлысбегі]] етіп тағайындайды. Бұл [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] аймақтық сепаратизмді уақытша басып, орталық билікті нығайтуға көмектесті. Исатай Қият осы кезде [[Қырым]] мен Солтүстік [[Қара теңіз]] аймағын өз бақылауына алады.

Осыдан кейін Өзбек хан Исатайға [[Сибан (Шибан)|Шибан әулетіне]] екі ұлыс бөліп беруді бұйырады. Бұл олардың орталық билікке адалдығы және ел басқарудағы өзгерістер мен Орданы исламдандырудағы қолдауы үшін алғысы еді. Сөйтіп, Шибанның ұрпағы Маңғытай Өзбек хан кезінде өзінің ұлысын сақтап қалады. Елу жылдан кейін Өзбек әулеті қырылып біткеннен кейін Ордадағы жоғарғы билікке Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызыр]] таласа бастайды.

=== Беклербегі лауазымында ===
1320-1321 жылдары [[Хорасан|Хорасанға]] қарсы сәтсіз жорықтан кейін, басқа да әскери сәтсіздіктерге ұшыраған (мысалы 1315 жылғы [[Хорезм|Хорезмдегі]] Баба Оғұлдың көтерілісін баса алмау) [[Құтлұқ Темір]] [[Беклербек|беклербегі]] қызметінен босатылады. Бірақ үлкен беделі мен ханға туыстығының арқасында [[Хорезм]] билеушісі және төрт [[Қарашы бек|қарашы бектерінің]] бірі болып қала береді. 1322 жылы [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] жаңа [[Беклербек|беклербегі]] болып Исатай Қият тағайындалады. Ол кезде Исатай ханның күйеу баласы дәрежесінде еді. Өзбек ханның қызы Иткүшікке үйленіп, Өзбекке тиісінше өз қызы Урдужайды күйеуге шығарған.

Алтын Ордадағы жетістіктерінен кейін, Өзбек Жошы Ұлысының шығыс қанатына да өз реформаларын тарата бастайды. Бұған Жошының үлкен ұлы [[Орда Ежен хан|Орда-Еженнің]] ұрпақтары — [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] деп аталатын Алтын Орданың шығыс қанатының билеушілері қарсы болады. Орда-Ежен ұрпақтарының бірі [[Мүбәрәк Қожа хан|Мүбәрәк-Қожа]] 1328-1329 жылдары Өзбекке қарсы көтеріліс жасап, жеңіліске ұшырап, Орда иелігінен қашқан соң, Өзбек хан Ақ Орданы Исатай Қияттың қол астына береді.

1337 жылы қайтыс болған Исатай, өмірінің соңына дейін Ақ Орданың билеушісі және [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] адал беклербегі болып өтеді.

== Ұрпақтары ==
[[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] әмірі лауазымы Исатайдың ұлы [[Жыр-Құтлұқ|Жыр-Құтлұққа]], одан кейін 1361 жылға дейін билік еткен оның ұлы [[Теңіз-Бұқа|Теңіз-Бұқаға]] мұрагерлік жолмен өтті. 1361 жылы Алтын Орданың шығыс қанатындағы билікті [[Ұрыс хан]] тартып алады.

Исатай ұрпағының тағы бір тармағын Алтын Орданың [[Мамай ордасы|батыс бөлігінің]] атақты билеушісі, Исатайдың немересі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басқарған. Мамайдың әкесі Әли (Әліш/Алаш) Бек біраз уақыт [[Қырым|Қырымның]] [[ұлысбегі]] болған.&lt;ref&gt;https://www.academia.edu/11916266/ЭМИРЫ_УЗБЕК_ХАНА_И_ДЖАНИБЕК_ХАНА_ЗОЛОТООРДЫНСКОЕ_ОБОЗРЕНИЕ_2_2014_C_120_134&lt;/ref&gt;
== Сілтемелер ==
{{Алтын Орда беклербектері}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>8sg23bevgoq03ezvyynfuevnd2p7e6e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620872</id>
      <parentid>3620871</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:45:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ұрпақтары */</comment>
      <origin>3620872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12796" sha1="5gkmc8k51169xaad5zwjqv6b32wk1a5" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =
 | Қазақша есімі        = Исатай Қият
 | Шынайы есімі         =
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның [[Беклербек|беклербегі]] 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1322
 | Басқаруын аяқтады    = 1337
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Құтлұқ Темір]] 
 | Ізбасары             = [[Моғұл Бұқа]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  
 | Туған күні         = 1260-1270
 | Туған жері         =
 | Қайтыс болған күні   = 1337
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия              = [[Қияттар|Қият]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Балалары             = [[Жыр Құтлы]], Әлібек
 | Қызмет еткен жылдары       =
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Исатай Қият''' (?? — 1337) — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] мемлекеттік қайраткері, 1313-1322 жылдары төрт [[Қарашы бек|қарашы бектің]] бірі және 1322-1337 жылдары [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] [[Беклербек|беклербегі.]]

== Өмірбаяны ==
=== Шығу тегі ===
Исатай [[Қияттар|Қият]] тайпасынан шыққан [[Боралдай (түменбасы)|Бұралдайдың]] ([[Бату хан|Бату ханның]] әмірі) ұлы немесе немересі болса керек. Ал Бұралдайдың шыққан тегі мынадай - әкесі Көке-Ноян ([[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] бауыры), атасы [[Мүңгіту-Қиян]] (Шыңғыс ханның көкесі), арғы атасы Бартан (Шыңғыс ханның атасы).

=== Қарашы бек атануы ===
1312 жылы [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқта хан|Тоқта]], [[Елхан мемлекеті|Хулагуидтермен]] шайқастан кейін шекаралас жерлерде әскербасы қылып немере інісі [[Өзбек хан|Өзбекті]] қалдырып, Орда астанасы [[Сарай-Берке|Сарайға]] қайтады. Алайда қайтар жолда [[Тоқта хан]] кенеттен қайтыс болады. Ордада орын алған құрылтайда Тоқтаның екінші ұлы [[Түк-Бұқа]] ұйғыр әмірі Маджимен (Кадак) бірігіп, Тоқта ханның немересі бас мұрагер Исан-Бұқаны мойындамай, хандық орынға таласа бастайды. Осы кезде [[Өзбек хан|Өзбек]] құрылтайға қатысу үшін [[Сарай-Берке|Сарайға]] бара жатқан еді. Құрылтайда жүрген Өзбектің нағашысы [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ-Темір]], Исатайды жіберіп, Өзбекке қастандық дайындалып жатқанын хабарлайды. Құрылтайға Исатай Қият пен [[Алатай Сиджут]] бастаған 40 мыңдық әскермен келген Өзбек, Түк-Бұқа мен ұйғыр Маджидті (Кадак) өлтіреді. Осы қантөгістен кейін Тоқтаның әйелі [[Баялұн]] мен [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ-Темір]], қалған әмірлер мен рубасыларын көндіріп, құрылтайда [[Өзбек хан|Өзбек]] – [[хан]] болып сайланады.

Өзбек хан атанған соң билікке үміткерлерге қарсы шара қолданып, мемлекетті басқаруда түбегейлі өзгерістер енгізе бастайды. Өзгерістердің негізгісі – [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] 18 ұлысын басқарған [[Шыңғыс хан әулеті|Жошы ұрпақтарынан]] билікті тартып алып, ұлыстарды төрт [[қарашы бек]] пен 23 [[Ұлысбегі|ұлыс бегіне]] таратып беру еді. Хан, бектерді «қара сүйек» өкілдерінің арасынан жеке өзі тағайындайтын, және олардың Жошы ұрпақтарынан басты айырмашылығы – ешқайсысы хан болып сайлануы мүмкін емес, сондықтан жоғарғы билікке үміткер емес еді. [[Өзбек хан|Өзбек]] өзінің туысы [[Құтлұқ Темір|Құтлық Темірді]] [[Алтын Орда|Орданың]] [[Беклербек|беклербегі]] етіп тағайындап, [[Қияттар|Қият]] тайпасынан шыққан Исатайды, [[Сиджут]] тайпасынан шыққан [[Алатай әмір|Алатайды]] және өзінің бала күнгі досы [[Қоңырат|Қоңырат тайпасынан]] шыққан [[Нанғұдай|Нанғұдайды]] қарашы бектері етіп қояды.

Өзбек хан құрылтайға қатысқан [[Төре|төрелердің]] барлығын ұлыстарына кетпестен бұрын тұтқындап, Исатай Қияттың билігіне тапсырады. Бұл әрекет уақтылы жасалып, келешек елді басқарудағы өзгерістер үшін өте тиімді болды. Өйткені барлық қарсыластары бір жерде жиналған және Өзбек ханнан қуғын-сүргін күтпегендіктен әскерсіз еді. Өзбек билік үшін ең қауіпті және беделді деген Жошы ұрпақтарының көзін бірден жойды. Дереккөздер 20-дан 120-ға дейін [[Ханзада|ханзаданың]] өлтірілгенін айтады. Бірінші санға сенетін болсақ, құрылтайға қатысқан ұлыс басшылары түгелдей жойылған көрінеді. Өзбек хан қырылған төрелердің орнына тайпа көшбасшылары мен беделді өкілдерін [[ұлысбегі]] етіп тағайындайды. Бұл [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] аймақтық сепаратизмді уақытша басып, орталық билікті нығайтуға көмектесті. Исатай Қият осы кезде [[Қырым]] мен Солтүстік [[Қара теңіз]] аймағын өз бақылауына алады.

Осыдан кейін Өзбек хан Исатайға [[Сибан (Шибан)|Шибан әулетіне]] екі ұлыс бөліп беруді бұйырады. Бұл олардың орталық билікке адалдығы және ел басқарудағы өзгерістер мен Орданы исламдандырудағы қолдауы үшін алғысы еді. Сөйтіп, Шибанның ұрпағы Маңғытай Өзбек хан кезінде өзінің ұлысын сақтап қалады. Елу жылдан кейін Өзбек әулеті қырылып біткеннен кейін Ордадағы жоғарғы билікке Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызыр]] таласа бастайды.

=== Беклербегі лауазымында ===
1320-1321 жылдары [[Хорасан|Хорасанға]] қарсы сәтсіз жорықтан кейін, басқа да әскери сәтсіздіктерге ұшыраған (мысалы 1315 жылғы [[Хорезм|Хорезмдегі]] Баба Оғұлдың көтерілісін баса алмау) [[Құтлұқ Темір]] [[Беклербек|беклербегі]] қызметінен босатылады. Бірақ үлкен беделі мен ханға туыстығының арқасында [[Хорезм]] билеушісі және төрт [[Қарашы бек|қарашы бектерінің]] бірі болып қала береді. 1322 жылы [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] жаңа [[Беклербек|беклербегі]] болып Исатай Қият тағайындалады. Ол кезде Исатай ханның күйеу баласы дәрежесінде еді. Өзбек ханның қызы Иткүшікке үйленіп, Өзбекке тиісінше өз қызы Урдужайды күйеуге шығарған.

Алтын Ордадағы жетістіктерінен кейін, Өзбек Жошы Ұлысының шығыс қанатына да өз реформаларын тарата бастайды. Бұған Жошының үлкен ұлы [[Орда Ежен хан|Орда-Еженнің]] ұрпақтары — [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] деп аталатын Алтын Орданың шығыс қанатының билеушілері қарсы болады. Орда-Ежен ұрпақтарының бірі [[Мүбәрәк Қожа хан|Мүбәрәк-Қожа]] 1328-1329 жылдары Өзбекке қарсы көтеріліс жасап, жеңіліске ұшырап, Орда иелігінен қашқан соң, Өзбек хан Ақ Орданы Исатай Қияттың қол астына береді.

1337 жылы қайтыс болған Исатай, өмірінің соңына дейін Ақ Орданың билеушісі және [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] адал беклербегі болып өтеді.

== Ұрпақтары ==
[[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] әмірі лауазымы Исатайдың ұлы [[Жыр Құтлы]]ға, одан кейін 1361 жылға дейін билік еткен оның ұлы [[Теңіз-Бұқа|Теңіз Бұқа]]ға мұрагерлік жолмен өтті. 1361 жылы Алтын Орданың шығыс қанатындағы билікті [[Ұрыс хан]] тартып алады.

Исатай ұрпағының тағы бір тармағын Алтын Орданың [[Мамай ордасы|батыс бөлігінің]] атақты билеушісі, Исатайдың немересі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басқарған. Мамайдың әкесі Әли (Әліш/Алаш) Бек біраз уақыт [[Қырым|Қырымның]] [[ұлысбегі]] болған.&lt;ref&gt;https://www.academia.edu/11916266/ЭМИРЫ_УЗБЕК_ХАНА_И_ДЖАНИБЕК_ХАНА_ЗОЛОТООРДЫНСКОЕ_ОБОЗРЕНИЕ_2_2014_C_120_134&lt;/ref&gt;

== Сілтемелер ==
{{Алтын Орда беклербектері}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>5gkmc8k51169xaad5zwjqv6b32wk1a5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620876</id>
      <parentid>3620872</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ұрпақтары */</comment>
      <origin>3620876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12796" sha1="01ficuqn6ra5sqfiugqdo48qigmticb" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =
 | Қазақша есімі        = Исатай Қият
 | Шынайы есімі         =
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның [[Беклербек|беклербегі]] 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1322
 | Басқаруын аяқтады    = 1337
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Құтлұқ Темір]] 
 | Ізбасары             = [[Моғұл Бұқа]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  
 | Туған күні         = 1260-1270
 | Туған жері         =
 | Қайтыс болған күні   = 1337
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия              = [[Қияттар|Қият]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Балалары             = [[Жыр Құтлы]], Әлібек
 | Қызмет еткен жылдары       =
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Исатай Қият''' (?? — 1337) — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] мемлекеттік қайраткері, 1313-1322 жылдары төрт [[Қарашы бек|қарашы бектің]] бірі және 1322-1337 жылдары [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] [[Беклербек|беклербегі.]]

== Өмірбаяны ==
=== Шығу тегі ===
Исатай [[Қияттар|Қият]] тайпасынан шыққан [[Боралдай (түменбасы)|Бұралдайдың]] ([[Бату хан|Бату ханның]] әмірі) ұлы немесе немересі болса керек. Ал Бұралдайдың шыққан тегі мынадай - әкесі Көке-Ноян ([[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] бауыры), атасы [[Мүңгіту-Қиян]] (Шыңғыс ханның көкесі), арғы атасы Бартан (Шыңғыс ханның атасы).

=== Қарашы бек атануы ===
1312 жылы [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқта хан|Тоқта]], [[Елхан мемлекеті|Хулагуидтермен]] шайқастан кейін шекаралас жерлерде әскербасы қылып немере інісі [[Өзбек хан|Өзбекті]] қалдырып, Орда астанасы [[Сарай-Берке|Сарайға]] қайтады. Алайда қайтар жолда [[Тоқта хан]] кенеттен қайтыс болады. Ордада орын алған құрылтайда Тоқтаның екінші ұлы [[Түк-Бұқа]] ұйғыр әмірі Маджимен (Кадак) бірігіп, Тоқта ханның немересі бас мұрагер Исан-Бұқаны мойындамай, хандық орынға таласа бастайды. Осы кезде [[Өзбек хан|Өзбек]] құрылтайға қатысу үшін [[Сарай-Берке|Сарайға]] бара жатқан еді. Құрылтайда жүрген Өзбектің нағашысы [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ-Темір]], Исатайды жіберіп, Өзбекке қастандық дайындалып жатқанын хабарлайды. Құрылтайға Исатай Қият пен [[Алатай Сиджут]] бастаған 40 мыңдық әскермен келген Өзбек, Түк-Бұқа мен ұйғыр Маджидті (Кадак) өлтіреді. Осы қантөгістен кейін Тоқтаның әйелі [[Баялұн]] мен [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ-Темір]], қалған әмірлер мен рубасыларын көндіріп, құрылтайда [[Өзбек хан|Өзбек]] – [[хан]] болып сайланады.

Өзбек хан атанған соң билікке үміткерлерге қарсы шара қолданып, мемлекетті басқаруда түбегейлі өзгерістер енгізе бастайды. Өзгерістердің негізгісі – [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] 18 ұлысын басқарған [[Шыңғыс хан әулеті|Жошы ұрпақтарынан]] билікті тартып алып, ұлыстарды төрт [[қарашы бек]] пен 23 [[Ұлысбегі|ұлыс бегіне]] таратып беру еді. Хан, бектерді «қара сүйек» өкілдерінің арасынан жеке өзі тағайындайтын, және олардың Жошы ұрпақтарынан басты айырмашылығы – ешқайсысы хан болып сайлануы мүмкін емес, сондықтан жоғарғы билікке үміткер емес еді. [[Өзбек хан|Өзбек]] өзінің туысы [[Құтлұқ Темір|Құтлық Темірді]] [[Алтын Орда|Орданың]] [[Беклербек|беклербегі]] етіп тағайындап, [[Қияттар|Қият]] тайпасынан шыққан Исатайды, [[Сиджут]] тайпасынан шыққан [[Алатай әмір|Алатайды]] және өзінің бала күнгі досы [[Қоңырат|Қоңырат тайпасынан]] шыққан [[Нанғұдай|Нанғұдайды]] қарашы бектері етіп қояды.

Өзбек хан құрылтайға қатысқан [[Төре|төрелердің]] барлығын ұлыстарына кетпестен бұрын тұтқындап, Исатай Қияттың билігіне тапсырады. Бұл әрекет уақтылы жасалып, келешек елді басқарудағы өзгерістер үшін өте тиімді болды. Өйткені барлық қарсыластары бір жерде жиналған және Өзбек ханнан қуғын-сүргін күтпегендіктен әскерсіз еді. Өзбек билік үшін ең қауіпті және беделді деген Жошы ұрпақтарының көзін бірден жойды. Дереккөздер 20-дан 120-ға дейін [[Ханзада|ханзаданың]] өлтірілгенін айтады. Бірінші санға сенетін болсақ, құрылтайға қатысқан ұлыс басшылары түгелдей жойылған көрінеді. Өзбек хан қырылған төрелердің орнына тайпа көшбасшылары мен беделді өкілдерін [[ұлысбегі]] етіп тағайындайды. Бұл [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] аймақтық сепаратизмді уақытша басып, орталық билікті нығайтуға көмектесті. Исатай Қият осы кезде [[Қырым]] мен Солтүстік [[Қара теңіз]] аймағын өз бақылауына алады.

Осыдан кейін Өзбек хан Исатайға [[Сибан (Шибан)|Шибан әулетіне]] екі ұлыс бөліп беруді бұйырады. Бұл олардың орталық билікке адалдығы және ел басқарудағы өзгерістер мен Орданы исламдандырудағы қолдауы үшін алғысы еді. Сөйтіп, Шибанның ұрпағы Маңғытай Өзбек хан кезінде өзінің ұлысын сақтап қалады. Елу жылдан кейін Өзбек әулеті қырылып біткеннен кейін Ордадағы жоғарғы билікке Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызыр]] таласа бастайды.

=== Беклербегі лауазымында ===
1320-1321 жылдары [[Хорасан|Хорасанға]] қарсы сәтсіз жорықтан кейін, басқа да әскери сәтсіздіктерге ұшыраған (мысалы 1315 жылғы [[Хорезм|Хорезмдегі]] Баба Оғұлдың көтерілісін баса алмау) [[Құтлұқ Темір]] [[Беклербек|беклербегі]] қызметінен босатылады. Бірақ үлкен беделі мен ханға туыстығының арқасында [[Хорезм]] билеушісі және төрт [[Қарашы бек|қарашы бектерінің]] бірі болып қала береді. 1322 жылы [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] жаңа [[Беклербек|беклербегі]] болып Исатай Қият тағайындалады. Ол кезде Исатай ханның күйеу баласы дәрежесінде еді. Өзбек ханның қызы Иткүшікке үйленіп, Өзбекке тиісінше өз қызы Урдужайды күйеуге шығарған.

Алтын Ордадағы жетістіктерінен кейін, Өзбек Жошы Ұлысының шығыс қанатына да өз реформаларын тарата бастайды. Бұған Жошының үлкен ұлы [[Орда Ежен хан|Орда-Еженнің]] ұрпақтары — [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] деп аталатын Алтын Орданың шығыс қанатының билеушілері қарсы болады. Орда-Ежен ұрпақтарының бірі [[Мүбәрәк Қожа хан|Мүбәрәк-Қожа]] 1328-1329 жылдары Өзбекке қарсы көтеріліс жасап, жеңіліске ұшырап, Орда иелігінен қашқан соң, Өзбек хан Ақ Орданы Исатай Қияттың қол астына береді.

1337 жылы қайтыс болған Исатай, өмірінің соңына дейін Ақ Орданың билеушісі және [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] адал беклербегі болып өтеді.

== Ұрпақтары ==
[[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] әмірі лауазымы Исатайдың ұлы [[Жыр Құтлы]]ға, одан кейін 1361 жылға дейін билік еткен оның ұлы [[Теңіз Бұқа|Теңіз Бұқа]]ға мұрагерлік жолмен өтті. 1361 жылы Алтын Орданың шығыс қанатындағы билікті [[Ұрыс хан]] тартып алады.

Исатай ұрпағының тағы бір тармағын Алтын Орданың [[Мамай ордасы|батыс бөлігінің]] атақты билеушісі, Исатайдың немересі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басқарған. Мамайдың әкесі Әли (Әліш/Алаш) Бек біраз уақыт [[Қырым|Қырымның]] [[ұлысбегі]] болған.&lt;ref&gt;https://www.academia.edu/11916266/ЭМИРЫ_УЗБЕК_ХАНА_И_ДЖАНИБЕК_ХАНА_ЗОЛОТООРДЫНСКОЕ_ОБОЗРЕНИЕ_2_2014_C_120_134&lt;/ref&gt;

== Сілтемелер ==
{{Алтын Орда беклербектері}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>01ficuqn6ra5sqfiugqdo48qigmticb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621026</id>
      <parentid>3620876</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:48:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12797" sha1="2i4pkamvidbawp6d48ycoo2ig983o5a" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =
 | Қазақша есімі        = Исатай Қият
 | Шынайы есімі         =
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның [[Беклербек|беклербегі]] 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1322
 | Басқаруын аяқтады    = 1337
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[Құтлұқ Темір]] 
 | Ізбасары             = [[Моғұл Бұқа]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  
 | Туған күні         = 1260-1270
 | Туған жері         =
 | Қайтыс болған күні   = 1337
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия              = [[Қияттар|Қият]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Балалары             = [[Жыр Құтлы]], Әлібек
 | Қызмет еткен жылдары       =
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Исатай Қият''' (?–1337) — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] мемлекеттік қайраткері, 1313–1322 жылдары төрт [[Қарашы бек|қарашы бектің]] бірі және 1322–1337 жылдары [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] [[Беклербек|беклербегі]].

== Өмірбаяны ==
=== Шығу тегі ===
Исатай [[Қияттар|Қият]] тайпасынан шыққан [[Боралдай (түменбасы)|Бұралдайдың]] ([[Бату хан|Бату ханның]] әмірі) ұлы немесе немересі болса керек. Ал Бұралдайдың шыққан тегі мынадай - әкесі Көке-Ноян ([[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] бауыры), атасы [[Мүңгіту-Қиян]] (Шыңғыс ханның көкесі), арғы атасы Бартан (Шыңғыс ханның атасы).

=== Қарашы бек атануы ===
1312 жылы [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқта хан|Тоқта]], [[Елхан мемлекеті|Хулагуидтермен]] шайқастан кейін шекаралас жерлерде әскербасы қылып немере інісі [[Өзбек хан|Өзбекті]] қалдырып, Орда астанасы [[Сарай-Берке|Сарайға]] қайтады. Алайда қайтар жолда [[Тоқта хан]] кенеттен қайтыс болады. Ордада орын алған құрылтайда Тоқтаның екінші ұлы [[Түк-Бұқа]] ұйғыр әмірі Маджимен (Кадак) бірігіп, Тоқта ханның немересі бас мұрагер Исан-Бұқаны мойындамай, хандық орынға таласа бастайды. Осы кезде [[Өзбек хан|Өзбек]] құрылтайға қатысу үшін [[Сарай-Берке|Сарайға]] бара жатқан еді. Құрылтайда жүрген Өзбектің нағашысы [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ-Темір]], Исатайды жіберіп, Өзбекке қастандық дайындалып жатқанын хабарлайды. Құрылтайға Исатай Қият пен [[Алатай Сиджут]] бастаған 40 мыңдық әскермен келген Өзбек, Түк-Бұқа мен ұйғыр Маджидті (Кадак) өлтіреді. Осы қантөгістен кейін Тоқтаның әйелі [[Баялұн]] мен [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ-Темір]], қалған әмірлер мен рубасыларын көндіріп, құрылтайда [[Өзбек хан|Өзбек]] – [[хан]] болып сайланады.

Өзбек хан атанған соң билікке үміткерлерге қарсы шара қолданып, мемлекетті басқаруда түбегейлі өзгерістер енгізе бастайды. Өзгерістердің негізгісі – [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] 18 ұлысын басқарған [[Шыңғыс хан әулеті|Жошы ұрпақтарынан]] билікті тартып алып, ұлыстарды төрт [[қарашы бек]] пен 23 [[Ұлысбегі|ұлыс бегіне]] таратып беру еді. Хан, бектерді «қара сүйек» өкілдерінің арасынан жеке өзі тағайындайтын, және олардың Жошы ұрпақтарынан басты айырмашылығы – ешқайсысы хан болып сайлануы мүмкін емес, сондықтан жоғарғы билікке үміткер емес еді. [[Өзбек хан|Өзбек]] өзінің туысы [[Құтлұқ Темір|Құтлық Темірді]] [[Алтын Орда|Орданың]] [[Беклербек|беклербегі]] етіп тағайындап, [[Қияттар|Қият]] тайпасынан шыққан Исатайды, [[Сиджут]] тайпасынан шыққан [[Алатай әмір|Алатайды]] және өзінің бала күнгі досы [[Қоңырат|Қоңырат тайпасынан]] шыққан [[Нанғұдай|Нанғұдайды]] қарашы бектері етіп қояды.

Өзбек хан құрылтайға қатысқан [[Төре|төрелердің]] барлығын ұлыстарына кетпестен бұрын тұтқындап, Исатай Қияттың билігіне тапсырады. Бұл әрекет уақтылы жасалып, келешек елді басқарудағы өзгерістер үшін өте тиімді болды. Өйткені барлық қарсыластары бір жерде жиналған және Өзбек ханнан қуғын-сүргін күтпегендіктен әскерсіз еді. Өзбек билік үшін ең қауіпті және беделді деген Жошы ұрпақтарының көзін бірден жойды. Дереккөздер 20-дан 120-ға дейін [[Ханзада|ханзаданың]] өлтірілгенін айтады. Бірінші санға сенетін болсақ, құрылтайға қатысқан ұлыс басшылары түгелдей жойылған көрінеді. Өзбек хан қырылған төрелердің орнына тайпа көшбасшылары мен беделді өкілдерін [[ұлысбегі]] етіп тағайындайды. Бұл [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] аймақтық сепаратизмді уақытша басып, орталық билікті нығайтуға көмектесті. Исатай Қият осы кезде [[Қырым]] мен Солтүстік [[Қара теңіз]] аймағын өз бақылауына алады.

Осыдан кейін Өзбек хан Исатайға [[Сибан (Шибан)|Шибан әулетіне]] екі ұлыс бөліп беруді бұйырады. Бұл олардың орталық билікке адалдығы және ел басқарудағы өзгерістер мен Орданы исламдандырудағы қолдауы үшін алғысы еді. Сөйтіп, Шибанның ұрпағы Маңғытай Өзбек хан кезінде өзінің ұлысын сақтап қалады. Елу жылдан кейін Өзбек әулеті қырылып біткеннен кейін Ордадағы жоғарғы билікке Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызыр]] таласа бастайды.

=== Беклербегі лауазымында ===
1320-1321 жылдары [[Хорасан|Хорасанға]] қарсы сәтсіз жорықтан кейін, басқа да әскери сәтсіздіктерге ұшыраған (мысалы 1315 жылғы [[Хорезм|Хорезмдегі]] Баба Оғұлдың көтерілісін баса алмау) [[Құтлұқ Темір]] [[Беклербек|беклербегі]] қызметінен босатылады. Бірақ үлкен беделі мен ханға туыстығының арқасында [[Хорезм]] билеушісі және төрт [[Қарашы бек|қарашы бектерінің]] бірі болып қала береді. 1322 жылы [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] жаңа [[Беклербек|беклербегі]] болып Исатай Қият тағайындалады. Ол кезде Исатай ханның күйеу баласы дәрежесінде еді. Өзбек ханның қызы Иткүшікке үйленіп, Өзбекке тиісінше өз қызы Урдужайды күйеуге шығарған.

Алтын Ордадағы жетістіктерінен кейін, Өзбек Жошы Ұлысының шығыс қанатына да өз реформаларын тарата бастайды. Бұған Жошының үлкен ұлы [[Орда Ежен хан|Орда-Еженнің]] ұрпақтары — [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] деп аталатын Алтын Орданың шығыс қанатының билеушілері қарсы болады. Орда-Ежен ұрпақтарының бірі [[Мүбәрәк Қожа хан|Мүбәрәк-Қожа]] 1328-1329 жылдары Өзбекке қарсы көтеріліс жасап, жеңіліске ұшырап, Орда иелігінен қашқан соң, Өзбек хан Ақ Орданы Исатай Қияттың қол астына береді.

1337 жылы қайтыс болған Исатай, өмірінің соңына дейін Ақ Орданың билеушісі және [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] адал беклербегі болып өтеді.

== Ұрпақтары ==
[[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] әмірі лауазымы Исатайдың ұлы [[Жыр Құтлы]]ға, одан кейін 1361 жылға дейін билік еткен оның ұлы [[Теңіз Бұқа|Теңіз Бұқа]]ға мұрагерлік жолмен өтті. 1361 жылы Алтын Орданың шығыс қанатындағы билікті [[Ұрыс хан]] тартып алады.

Исатай ұрпағының тағы бір тармағын Алтын Орданың [[Мамай ордасы|батыс бөлігінің]] атақты билеушісі, Исатайдың немересі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басқарған. Мамайдың әкесі Әли (Әліш/Алаш) Бек біраз уақыт [[Қырым|Қырымның]] [[ұлысбегі]] болған.&lt;ref&gt;https://www.academia.edu/11916266/ЭМИРЫ_УЗБЕК_ХАНА_И_ДЖАНИБЕК_ХАНА_ЗОЛОТООРДЫНСКОЕ_ОБОЗРЕНИЕ_2_2014_C_120_134&lt;/ref&gt;

== Сілтемелер ==
{{Алтын Орда беклербектері}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>2i4pkamvidbawp6d48ycoo2ig983o5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құтлұқ Темір</title>
    <ns>0</ns>
    <id>766348</id>
    <revision>
      <id>3620880</id>
      <parentid>3552549</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3620880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10162" sha1="0n5w1i1hm1h34cphlfdcvwh5i08u5co" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =
 | Қазақша есімі        = Құтлұқ Темір
 | Шынайы есімі         =
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның [[Беклер бегі|беклербегі]] 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1309
 | Басқаруын аяқтады    = 1321
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = Елбасмыш, [[Тоқта хан|Тоқта хан ұлы]]
 | Ізбасары             = [[Исатай Қият]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  
 | Туған күні         = 1260-1270
 | Туған жері         =
 | Қайтыс болған күні   = 1336
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия              = [[Оңғұттар|Оңғұт]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Құртұқа
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Балалары             = Харунбек
 | Қызмет еткен жылдары       =
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Құтлұқ Темір''' (?? — 1336) — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] мемлекеттік қайраткері, 1309-1321 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] [[Беклербек|беклербегі]], 1322-1336 жылдары төрт [[Қарашы бек|қарашы бектің]] бірі және [[Хорезм]] [[ұлысбегі]][[Беклер бегі|.]]

== Өмірбаяны ==
=== Шыққан тегі ===
Құтлұқ Темірдің әкесі Құртұқа, [[Оңғұттар|Оңғұт руынан]] шыққан Оңгу Темірдің ұлы. Құтлұқ Темірдің анасы [[Алтын Орда]] ханы [[Меңгу Темір хан|Меңгу Темірдің]] қызы, [[Тоқта хан|Тоқта]] [[Тоқта хан|ханның]] қарындасы болған. Құтлұқ Темірдің немере ағасы [[Толұқ Темір]] [[Хорезм|Хорезмнің]] билеушісі болған. Құтлұқ Темірдің інілері Мұхаммед Қожа мен Сарай Темір [[Азов маңындағы қырат|Азақ]] пен [[Қырым|Қырымның]] [[Ұлысбегі|әмірлері]] болған. Тоғрыл ханның жесірі, [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] өгей шешесі болған Баялун мен оның інісі [[Хорезм|Хорезмді]] билеген Байтемір әмір, Құтлұқ Темірдің туыстары. Қортындылай келгенде Құтлық Темір [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ең зиялы және текті әулеттерінен шыққандығы белгілі.

=== Беклербегі лауазымында ===
1309/1310 жылы [[Тоқта хан|Тоқта]] [[Тоқта хан|ханның]] тұңғыш ұлы әрі мұрагері Елбасмыш қайтыс болғаннан кейін, Құтлұқ Темір [[Беклербек|беклербегі]] болып, Орданың ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымына тағайындалады. 1313 жылы жиені [[Өзбек хан|Өзбекті]] хандық билікке әкелген төңкерісті ұйымдастырушылардың бірі болды. Ол жаңа билеушінің саяси қарсыластарын жоюға, оның ішінде алдыңғы мұрагердің жақтасы Кадак әмірді өлтіруге белсене қатысты. Өзбекті қолдағаны үшін беклербегі атауына қоса [[Хорезм|Хорезм ұлысының]] [[Ұлысбегі|әмірі]] болып тағайындалады.

Құтлұқ-Темір [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] қарамағындағы әмірлері мен кеңесшілерінің арасында айтарлықтай ықпалға ие болды. Оның кеңесі бойынша хан [[Елхан мемлекеті|Иран тағына]] таласудан бас тартты. Себебі Құтлұқ-Темір үлкен соғыс [[Алтын Орда|Орданың]] саудасы мен ішкі тұрақтылығына нұқсан келтіреді деген оймен, Хулагу әулетімен соғысуға қарсы болды. 1315 жылы Хорезмге [[Елхан мемлекеті|Елхандықтарға]] өткен Өзбектің бұрынғы жақтасы [[Баба Оғұл]] шабуыл жасайды. Құтлұқ Темір шабуылға тойтарыс беру үшін үлкен күшпен аттанады, бірақ оның әскерлерінің бір бөлігі қашып кетеді. Нәтижесінде жау өңірдегі бірнеше қаланы уақытша басып алып, тонап кетеді. 

Құтлұқ-Темір Өзбек ханның [[Шығыс Рим империясы|Византия]], [[Үндістан]] және [[Батыс Еуропа]] елдерімен дипломатиялық қатынастарын басқарады. Құтлұқ-Темірдің қатысуымен [[Мысыр|Мысырмен]] дипломатиялық қарым-қатынастар орнатылады. Мысыр сұлтанымен отбасылық одақ құрылып, Құтлұқ-Темір Өзбектің немере қарындасы Тұлынбай ханшайым мен сұлтан [[ан-Насыр Мұхаммед]] екеуінің некесін ұйымдастырады.

=== Хорезм ұлысбегі ===
Құтлұқ-Темір [[Кавказ|Каваказдағы]] (1318–1319) және қарлы боранмен үзілген [[Хорасан|Хорасандық]] (1320–1321) сәтсіз жорықтырға қатысады. Осы сәтсіздіктерден кейін ол қызметінен уақытша босатылып, [[Беклербек|беклербегі]] атауы [[Исатай Қият|Исатай Қияттың]] қолына өтеді. Бірақ беделі мен хандық туыстығының арқасында [[Хорезм]] билеушісі және ханның төрт [[Қарашы бек|қарашы бегінің]] бірі болып қала береді. Кейін беклербегі лауазымында уақытша қалпына келтіріліп, қайта босатылып, өмірінің соңын Хорезм билеушісі ретінде өткізеді.

Шамамен 1334–1335 жылдары ол әйгілі саяхатшы [[Ибн Баттута|Ибн Баттутамен]] кездеседі. Ибн Батута Құтлұқ Темірді ең ықпалды әмірлердің бірі және «Хорезм билеушісі» деп сипаттайды. Батутаның бақылауларына сәйкес, Құтлұқ Темір аяғына тұз байлануымен ауырған, бірақ белсенді болып, күн сайын қол астындағылар арасындағы шағымдар мен дауларын шешетін, делінген.

Шамаен 1336 жылы ([[Һижра|Хижраның]] 736 жылы) Хорезмде, [[Үргеніш]] (кәзір Көнеүргеніш) қаласында қайтыс болады.

Хорезмдегі оның қатысуымен салынған және оның құрметіне аталған [[Құтлұқ Темір мұнарасы|Құтлұқ Темір мұнарасында]] ол «құдіретті мелік, арабтар мен араб еместердің патшаларының қамқоршысы, жер әлемі мен иманының сәні, ислам мен мұсылмандардың ұлылығы» деген атақтармен аталады.&lt;ref&gt;https://www.academia.edu/11916266/ЭМИРЫ_УЗБЕК_ХАНА_И_ДЖАНИБЕК_ХАНА_ЗОЛОТООРДЫНСКОЕ_ОБОЗРЕНИЕ_2_2014_C_120_134&lt;/ref&gt;

== Ұрпақтары ==
Артынан [[Харунбек]] атты ұлы қалды, ол [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] қызына үйленген еді.&lt;ref&gt;''Селезнев Ю. В.'' Элита Золотой орды / Миргалеев И. М.. — Казань: «Фэн», 2009. — 232 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-9690-0068-1&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>0n5w1i1hm1h34cphlfdcvwh5i08u5co</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620881</id>
      <parentid>3620880</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10159" sha1="gxarf822e9z7mvvfo3d61qqzz77hy52" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =
 | Қазақша есімі        = Құтлұқ Темір
 | Шынайы есімі         =
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның [[Беклербек|беклербегі]] 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1309
 | Басқаруын аяқтады    = 1321
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = Елбасмыш, [[Тоқта хан|Тоқта хан ұлы]]
 | Ізбасары             = [[Исатай Қият]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  
 | Туған күні         = 1260-1270
 | Туған жері         =
 | Қайтыс болған күні   = 1336
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия              = [[Оңғұттар|Оңғұт]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Құртұқа
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Балалары             = Харунбек
 | Қызмет еткен жылдары       =
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Құтлұқ Темір''' (?? — 1336) — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] мемлекеттік қайраткері, 1309-1321 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] [[Беклербек|беклербегі]], 1322-1336 жылдары төрт [[Қарашы бек|қарашы бектің]] бірі және [[Хорезм]] [[ұлысбегі]][[Беклер бегі|.]]

== Өмірбаяны ==
=== Шыққан тегі ===
Құтлұқ Темірдің әкесі Құртұқа, [[Оңғұттар|Оңғұт руынан]] шыққан Оңгу Темірдің ұлы. Құтлұқ Темірдің анасы [[Алтын Орда]] ханы [[Меңгу Темір хан|Меңгу Темірдің]] қызы, [[Тоқта хан|Тоқта]] [[Тоқта хан|ханның]] қарындасы болған. Құтлұқ Темірдің немере ағасы [[Толұқ Темір]] [[Хорезм|Хорезмнің]] билеушісі болған. Құтлұқ Темірдің інілері Мұхаммед Қожа мен Сарай Темір [[Азов маңындағы қырат|Азақ]] пен [[Қырым|Қырымның]] [[Ұлысбегі|әмірлері]] болған. Тоғрыл ханның жесірі, [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] өгей шешесі болған Баялун мен оның інісі [[Хорезм|Хорезмді]] билеген Байтемір әмір, Құтлұқ Темірдің туыстары. Қортындылай келгенде Құтлық Темір [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ең зиялы және текті әулеттерінен шыққандығы белгілі.

=== Беклербегі лауазымында ===
1309/1310 жылы [[Тоқта хан|Тоқта]] [[Тоқта хан|ханның]] тұңғыш ұлы әрі мұрагері Елбасмыш қайтыс болғаннан кейін, Құтлұқ Темір [[Беклербек|беклербегі]] болып, Орданың ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымына тағайындалады. 1313 жылы жиені [[Өзбек хан|Өзбекті]] хандық билікке әкелген төңкерісті ұйымдастырушылардың бірі болды. Ол жаңа билеушінің саяси қарсыластарын жоюға, оның ішінде алдыңғы мұрагердің жақтасы Кадак әмірді өлтіруге белсене қатысты. Өзбекті қолдағаны үшін беклербегі атауына қоса [[Хорезм|Хорезм ұлысының]] [[Ұлысбегі|әмірі]] болып тағайындалады.

Құтлұқ-Темір [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] қарамағындағы әмірлері мен кеңесшілерінің арасында айтарлықтай ықпалға ие болды. Оның кеңесі бойынша хан [[Елхан мемлекеті|Иран тағына]] таласудан бас тартты. Себебі Құтлұқ-Темір үлкен соғыс [[Алтын Орда|Орданың]] саудасы мен ішкі тұрақтылығына нұқсан келтіреді деген оймен, Хулагу әулетімен соғысуға қарсы болды. 1315 жылы Хорезмге [[Елхан мемлекеті|Елхандықтарға]] өткен Өзбектің бұрынғы жақтасы [[Баба Оғұл]] шабуыл жасайды. Құтлұқ Темір шабуылға тойтарыс беру үшін үлкен күшпен аттанады, бірақ оның әскерлерінің бір бөлігі қашып кетеді. Нәтижесінде жау өңірдегі бірнеше қаланы уақытша басып алып, тонап кетеді. 

Құтлұқ-Темір Өзбек ханның [[Шығыс Рим империясы|Византия]], [[Үндістан]] және [[Батыс Еуропа]] елдерімен дипломатиялық қатынастарын басқарады. Құтлұқ-Темірдің қатысуымен [[Мысыр|Мысырмен]] дипломатиялық қарым-қатынастар орнатылады. Мысыр сұлтанымен отбасылық одақ құрылып, Құтлұқ-Темір Өзбектің немере қарындасы Тұлынбай ханшайым мен сұлтан [[ан-Насыр Мұхаммед]] екеуінің некесін ұйымдастырады.

=== Хорезм ұлысбегі ===
Құтлұқ-Темір [[Кавказ|Каваказдағы]] (1318–1319) және қарлы боранмен үзілген [[Хорасан|Хорасандық]] (1320–1321) сәтсіз жорықтырға қатысады. Осы сәтсіздіктерден кейін ол қызметінен уақытша босатылып, [[Беклербек|беклербегі]] атауы [[Исатай Қият|Исатай Қияттың]] қолына өтеді. Бірақ беделі мен хандық туыстығының арқасында [[Хорезм]] билеушісі және ханның төрт [[Қарашы бек|қарашы бегінің]] бірі болып қала береді. Кейін беклербегі лауазымында уақытша қалпына келтіріліп, қайта босатылып, өмірінің соңын Хорезм билеушісі ретінде өткізеді.

Шамамен 1334–1335 жылдары ол әйгілі саяхатшы [[Ибн Баттута|Ибн Баттутамен]] кездеседі. Ибн Батута Құтлұқ Темірді ең ықпалды әмірлердің бірі және «Хорезм билеушісі» деп сипаттайды. Батутаның бақылауларына сәйкес, Құтлұқ Темір аяғына тұз байлануымен ауырған, бірақ белсенді болып, күн сайын қол астындағылар арасындағы шағымдар мен дауларын шешетін, делінген.

Шамаен 1336 жылы ([[Һижра|Хижраның]] 736 жылы) Хорезмде, [[Үргеніш]] (кәзір Көнеүргеніш) қаласында қайтыс болады.

Хорезмдегі оның қатысуымен салынған және оның құрметіне аталған [[Құтлұқ Темір мұнарасы|Құтлұқ Темір мұнарасында]] ол «құдіретті мелік, арабтар мен араб еместердің патшаларының қамқоршысы, жер әлемі мен иманының сәні, ислам мен мұсылмандардың ұлылығы» деген атақтармен аталады.&lt;ref&gt;https://www.academia.edu/11916266/ЭМИРЫ_УЗБЕК_ХАНА_И_ДЖАНИБЕК_ХАНА_ЗОЛОТООРДЫНСКОЕ_ОБОЗРЕНИЕ_2_2014_C_120_134&lt;/ref&gt;

== Ұрпақтары ==
Артынан [[Харунбек]] атты ұлы қалды, ол [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] қызына үйленген еді.&lt;ref&gt;''Селезнев Ю. В.'' Элита Золотой орды / Миргалеев И. М.. — Казань: «Фэн», 2009. — 232 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-9690-0068-1&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>gxarf822e9z7mvvfo3d61qqzz77hy52</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620882</id>
      <parentid>3620881</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:32:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Беклербегі лауазымында */</comment>
      <origin>3620882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10141" sha1="a1sjtsmlta1pbrm348xy6pz974mllve" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =
 | Қазақша есімі        = Құтлұқ Темір
 | Шынайы есімі         =
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның [[Беклербек|беклербегі]] 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1309
 | Басқаруын аяқтады    = 1321
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = Елбасмыш, [[Тоқта хан|Тоқта хан ұлы]]
 | Ізбасары             = [[Исатай Қият]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  
 | Туған күні         = 1260-1270
 | Туған жері         =
 | Қайтыс болған күні   = 1336
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия              = [[Оңғұттар|Оңғұт]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Құртұқа
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Балалары             = Харунбек
 | Қызмет еткен жылдары       =
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Құтлұқ Темір''' (?? — 1336) — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] мемлекеттік қайраткері, 1309-1321 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] [[Беклербек|беклербегі]], 1322-1336 жылдары төрт [[Қарашы бек|қарашы бектің]] бірі және [[Хорезм]] [[ұлысбегі]][[Беклер бегі|.]]

== Өмірбаяны ==
=== Шыққан тегі ===
Құтлұқ Темірдің әкесі Құртұқа, [[Оңғұттар|Оңғұт руынан]] шыққан Оңгу Темірдің ұлы. Құтлұқ Темірдің анасы [[Алтын Орда]] ханы [[Меңгу Темір хан|Меңгу Темірдің]] қызы, [[Тоқта хан|Тоқта]] [[Тоқта хан|ханның]] қарындасы болған. Құтлұқ Темірдің немере ағасы [[Толұқ Темір]] [[Хорезм|Хорезмнің]] билеушісі болған. Құтлұқ Темірдің інілері Мұхаммед Қожа мен Сарай Темір [[Азов маңындағы қырат|Азақ]] пен [[Қырым|Қырымның]] [[Ұлысбегі|әмірлері]] болған. Тоғрыл ханның жесірі, [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] өгей шешесі болған Баялун мен оның інісі [[Хорезм|Хорезмді]] билеген Байтемір әмір, Құтлұқ Темірдің туыстары. Қортындылай келгенде Құтлық Темір [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ең зиялы және текті әулеттерінен шыққандығы белгілі.

=== Беклербегі лауазымында ===
1309/1310 жылы [[Тоқта хан|Тоқта]] [[Тоқта хан|ханның]] тұңғыш ұлы әрі мұрагері Елбасмыш қайтыс болғаннан кейін, Құтлұқ Темір [[Беклербек|беклербегі]] болып, Орданың ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымына тағайындалады. 1313 жылы жиені [[Өзбек хан|Өзбекті]] хандық билікке әкелген төңкерісті ұйымдастырушылардың бірі болды. Ол жаңа билеушінің саяси қарсыластарын жоюға, оның ішінде алдыңғы мұрагердің жақтасы Кадак әмірді өлтіруге белсене қатысты. Өзбекті қолдағаны үшін беклербегі атауына қоса [[Хорезм|Хорезм ұлысының]] [[Ұлысбегі|әмірі]] болып тағайындалады.

Құтлұқ-Темір [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] қарамағындағы әмірлері мен кеңесшілерінің арасында айтарлықтай ықпалға ие болды. Оның кеңесі бойынша хан [[Елхан мемлекеті|Иран тағына]] таласудан бас тартты. Себебі Құтлұқ-Темір үлкен соғыс [[Алтын Орда|Орданың]] саудасы мен ішкі тұрақтылығына нұқсан келтіреді деген оймен, Хулагу әулетімен соғысуға қарсы болды. 1315 жылы Хорезмге [[Елхан мемлекеті|Елхандықтарға]] өткен Өзбектің бұрынғы жақтасы [[Баба Оғұл]] шабуыл жасайды. Құтлұқ Темір шабуылға тойтарыс беру үшін үлкен күшпен аттанады, бірақ оның әскерлерінің бір бөлігі қашып кетеді. Нәтижесінде жау өңірдегі бірнеше қаланы уақытша басып алып, тонап кетеді. 

Құтлұқ-Темір Өзбек ханның [[Византия империясы]], [[Үндістан]] және [[Батыс Еуропа]] елдерімен дипломатиялық қатынастарын басқарады. Құтлұқ-Темірдің қатысуымен [[Мысыр|Мысырмен]] дипломатиялық қарым-қатынастар орнатылады. Мысыр сұлтанымен отбасылық одақ құрылып, Құтлұқ-Темір Өзбектің немере қарындасы Тұлынбай ханшайым мен сұлтан [[ан-Насыр Мұхаммед]] екеуінің некесін ұйымдастырады.

=== Хорезм ұлысбегі ===
Құтлұқ-Темір [[Кавказ|Каваказдағы]] (1318–1319) және қарлы боранмен үзілген [[Хорасан|Хорасандық]] (1320–1321) сәтсіз жорықтырға қатысады. Осы сәтсіздіктерден кейін ол қызметінен уақытша босатылып, [[Беклербек|беклербегі]] атауы [[Исатай Қият|Исатай Қияттың]] қолына өтеді. Бірақ беделі мен хандық туыстығының арқасында [[Хорезм]] билеушісі және ханның төрт [[Қарашы бек|қарашы бегінің]] бірі болып қала береді. Кейін беклербегі лауазымында уақытша қалпына келтіріліп, қайта босатылып, өмірінің соңын Хорезм билеушісі ретінде өткізеді.

Шамамен 1334–1335 жылдары ол әйгілі саяхатшы [[Ибн Баттута|Ибн Баттутамен]] кездеседі. Ибн Батута Құтлұқ Темірді ең ықпалды әмірлердің бірі және «Хорезм билеушісі» деп сипаттайды. Батутаның бақылауларына сәйкес, Құтлұқ Темір аяғына тұз байлануымен ауырған, бірақ белсенді болып, күн сайын қол астындағылар арасындағы шағымдар мен дауларын шешетін, делінген.

Шамаен 1336 жылы ([[Һижра|Хижраның]] 736 жылы) Хорезмде, [[Үргеніш]] (кәзір Көнеүргеніш) қаласында қайтыс болады.

Хорезмдегі оның қатысуымен салынған және оның құрметіне аталған [[Құтлұқ Темір мұнарасы|Құтлұқ Темір мұнарасында]] ол «құдіретті мелік, арабтар мен араб еместердің патшаларының қамқоршысы, жер әлемі мен иманының сәні, ислам мен мұсылмандардың ұлылығы» деген атақтармен аталады.&lt;ref&gt;https://www.academia.edu/11916266/ЭМИРЫ_УЗБЕК_ХАНА_И_ДЖАНИБЕК_ХАНА_ЗОЛОТООРДЫНСКОЕ_ОБОЗРЕНИЕ_2_2014_C_120_134&lt;/ref&gt;

== Ұрпақтары ==
Артынан [[Харунбек]] атты ұлы қалды, ол [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] қызына үйленген еді.&lt;ref&gt;''Селезнев Ю. В.'' Элита Золотой орды / Миргалеев И. М.. — Казань: «Фэн», 2009. — 232 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-9690-0068-1&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>a1sjtsmlta1pbrm348xy6pz974mllve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621019</id>
      <parentid>3620882</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10141" sha1="ehnwxtobrr6uqy838msk335b9domt33" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =
 | Қазақша есімі        = Құтлұқ Темір
 | Шынайы есімі         =
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның [[Беклербек|беклербегі]] 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1309
 | Басқаруын аяқтады    = 1321
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = Елбасмыш, [[Тоқта хан|Тоқта хан ұлы]]
 | Ізбасары             = [[Исатай Қият]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  
 | Туған күні         = 1260-1270
 | Туған жері         =
 | Қайтыс болған күні   = 1336
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия              = [[Оңғұттар|Оңғұт]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Құртұқа
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Балалары             = Харунбек
 | Қызмет еткен жылдары       =
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Құтлұқ Темір''' (?–1336) — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] мемлекеттік қайраткері, 1309–1321 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] [[Беклербек|беклербегі]], 1322–1336 жылдары төрт [[Қарашы бек|қарашы бектің]] бірі және [[Хорезм]] [[ұлысбегі]][[Беклер бегі]].

== Өмірбаяны ==
=== Шыққан тегі ===
Құтлұқ Темірдің әкесі Құртұқа, [[Оңғұттар|Оңғұт руынан]] шыққан Оңгу Темірдің ұлы. Құтлұқ Темірдің анасы [[Алтын Орда]] ханы [[Меңгу Темір хан|Меңгу Темірдің]] қызы, [[Тоқта хан|Тоқта]] [[Тоқта хан|ханның]] қарындасы болған. Құтлұқ Темірдің немере ағасы [[Толұқ Темір]] [[Хорезм|Хорезмнің]] билеушісі болған. Құтлұқ Темірдің інілері Мұхаммед Қожа мен Сарай Темір [[Азов маңындағы қырат|Азақ]] пен [[Қырым|Қырымның]] [[Ұлысбегі|әмірлері]] болған. Тоғрыл ханның жесірі, [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] өгей шешесі болған Баялун мен оның інісі [[Хорезм|Хорезмді]] билеген Байтемір әмір, Құтлұқ Темірдің туыстары. Қортындылай келгенде Құтлық Темір [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ең зиялы және текті әулеттерінен шыққандығы белгілі.

=== Беклербегі лауазымында ===
1309/1310 жылы [[Тоқта хан|Тоқта]] [[Тоқта хан|ханның]] тұңғыш ұлы әрі мұрагері Елбасмыш қайтыс болғаннан кейін, Құтлұқ Темір [[Беклербек|беклербегі]] болып, Орданың ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымына тағайындалады. 1313 жылы жиені [[Өзбек хан|Өзбекті]] хандық билікке әкелген төңкерісті ұйымдастырушылардың бірі болды. Ол жаңа билеушінің саяси қарсыластарын жоюға, оның ішінде алдыңғы мұрагердің жақтасы Кадак әмірді өлтіруге белсене қатысты. Өзбекті қолдағаны үшін беклербегі атауына қоса [[Хорезм|Хорезм ұлысының]] [[Ұлысбегі|әмірі]] болып тағайындалады.

Құтлұқ-Темір [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] қарамағындағы әмірлері мен кеңесшілерінің арасында айтарлықтай ықпалға ие болды. Оның кеңесі бойынша хан [[Елхан мемлекеті|Иран тағына]] таласудан бас тартты. Себебі Құтлұқ-Темір үлкен соғыс [[Алтын Орда|Орданың]] саудасы мен ішкі тұрақтылығына нұқсан келтіреді деген оймен, Хулагу әулетімен соғысуға қарсы болды. 1315 жылы Хорезмге [[Елхан мемлекеті|Елхандықтарға]] өткен Өзбектің бұрынғы жақтасы [[Баба Оғұл]] шабуыл жасайды. Құтлұқ Темір шабуылға тойтарыс беру үшін үлкен күшпен аттанады, бірақ оның әскерлерінің бір бөлігі қашып кетеді. Нәтижесінде жау өңірдегі бірнеше қаланы уақытша басып алып, тонап кетеді. 

Құтлұқ-Темір Өзбек ханның [[Византия империясы]], [[Үндістан]] және [[Батыс Еуропа]] елдерімен дипломатиялық қатынастарын басқарады. Құтлұқ-Темірдің қатысуымен [[Мысыр|Мысырмен]] дипломатиялық қарым-қатынастар орнатылады. Мысыр сұлтанымен отбасылық одақ құрылып, Құтлұқ-Темір Өзбектің немере қарындасы Тұлынбай ханшайым мен сұлтан [[ан-Насыр Мұхаммед]] екеуінің некесін ұйымдастырады.

=== Хорезм ұлысбегі ===
Құтлұқ-Темір [[Кавказ|Каваказдағы]] (1318–1319) және қарлы боранмен үзілген [[Хорасан|Хорасандық]] (1320–1321) сәтсіз жорықтырға қатысады. Осы сәтсіздіктерден кейін ол қызметінен уақытша босатылып, [[Беклербек|беклербегі]] атауы [[Исатай Қият|Исатай Қияттың]] қолына өтеді. Бірақ беделі мен хандық туыстығының арқасында [[Хорезм]] билеушісі және ханның төрт [[Қарашы бек|қарашы бегінің]] бірі болып қала береді. Кейін беклербегі лауазымында уақытша қалпына келтіріліп, қайта босатылып, өмірінің соңын Хорезм билеушісі ретінде өткізеді.

Шамамен 1334–1335 жылдары ол әйгілі саяхатшы [[Ибн Баттута|Ибн Баттутамен]] кездеседі. Ибн Батута Құтлұқ Темірді ең ықпалды әмірлердің бірі және «Хорезм билеушісі» деп сипаттайды. Батутаның бақылауларына сәйкес, Құтлұқ Темір аяғына тұз байлануымен ауырған, бірақ белсенді болып, күн сайын қол астындағылар арасындағы шағымдар мен дауларын шешетін, делінген.

Шамаен 1336 жылы ([[Һижра|Хижраның]] 736 жылы) Хорезмде, [[Үргеніш]] (кәзір Көнеүргеніш) қаласында қайтыс болады.

Хорезмдегі оның қатысуымен салынған және оның құрметіне аталған [[Құтлұқ Темір мұнарасы|Құтлұқ Темір мұнарасында]] ол «құдіретті мелік, арабтар мен араб еместердің патшаларының қамқоршысы, жер әлемі мен иманының сәні, ислам мен мұсылмандардың ұлылығы» деген атақтармен аталады.&lt;ref&gt;https://www.academia.edu/11916266/ЭМИРЫ_УЗБЕК_ХАНА_И_ДЖАНИБЕК_ХАНА_ЗОЛОТООРДЫНСКОЕ_ОБОЗРЕНИЕ_2_2014_C_120_134&lt;/ref&gt;

== Ұрпақтары ==
Артынан [[Харунбек]] атты ұлы қалды, ол [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] қызына үйленген еді.&lt;ref&gt;''Селезнев Ю. В.'' Элита Золотой орды / Миргалеев И. М.. — Казань: «Фэн», 2009. — 232 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-9690-0068-1&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>ehnwxtobrr6uqy838msk335b9domt33</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621020</id>
      <parentid>3621019</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:44:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10138" sha1="39pxhag69n3vdq1clftbyft1yr0sd8a" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =
 | Қазақша есімі        = Құтлұқ Темір
 | Шынайы есімі         =
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Алтын Орда]]ның [[Беклербек|беклербегі]] 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1309
 | Басқаруын аяқтады    = 1321
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = Елбасмыш, [[Тоқта хан|Тоқта хан ұлы]]
 | Ізбасары             = [[Исатай Қият]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             =   
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 =  
 | Туған күні         = 1260-1270
 | Туған жері         =
 | Қайтыс болған күні   = 1336
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия              = [[Оңғұттар|Оңғұт]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Құртұқа
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Балалары             = Харунбек
 | Қызмет еткен жылдары       =
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Құтлұқ Темір''' (?–1336) — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] мемлекеттік қайраткері, 1309–1321 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] [[Беклербек|беклербегі]], 1322–1336 жылдары төрт [[Қарашы бек|қарашы бектің]] бірі және [[Хорезм]] [[ұлысбегі]], Беклербегі.

== Өмірбаяны ==
=== Шыққан тегі ===
Құтлұқ Темірдің әкесі Құртұқа, [[Оңғұттар|Оңғұт руынан]] шыққан Оңгу Темірдің ұлы. Құтлұқ Темірдің анасы [[Алтын Орда]] ханы [[Меңгу Темір хан|Меңгу Темірдің]] қызы, [[Тоқта хан|Тоқта]] [[Тоқта хан|ханның]] қарындасы болған. Құтлұқ Темірдің немере ағасы [[Толұқ Темір]] [[Хорезм|Хорезмнің]] билеушісі болған. Құтлұқ Темірдің інілері Мұхаммед Қожа мен Сарай Темір [[Азов маңындағы қырат|Азақ]] пен [[Қырым|Қырымның]] [[Ұлысбегі|әмірлері]] болған. Тоғрыл ханның жесірі, [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] өгей шешесі болған Баялун мен оның інісі [[Хорезм|Хорезмді]] билеген Байтемір әмір, Құтлұқ Темірдің туыстары. Қортындылай келгенде Құтлық Темір [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ең зиялы және текті әулеттерінен шыққандығы белгілі.

=== Беклербегі лауазымында ===
1309/1310 жылы [[Тоқта хан|Тоқта]] [[Тоқта хан|ханның]] тұңғыш ұлы әрі мұрагері Елбасмыш қайтыс болғаннан кейін, Құтлұқ Темір [[Беклербек|беклербегі]] болып, Орданың ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымына тағайындалады. 1313 жылы жиені [[Өзбек хан|Өзбекті]] хандық билікке әкелген төңкерісті ұйымдастырушылардың бірі болды. Ол жаңа билеушінің саяси қарсыластарын жоюға, оның ішінде алдыңғы мұрагердің жақтасы Кадак әмірді өлтіруге белсене қатысты. Өзбекті қолдағаны үшін беклербегі атауына қоса [[Хорезм|Хорезм ұлысының]] [[Ұлысбегі|әмірі]] болып тағайындалады.

Құтлұқ-Темір [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] қарамағындағы әмірлері мен кеңесшілерінің арасында айтарлықтай ықпалға ие болды. Оның кеңесі бойынша хан [[Елхан мемлекеті|Иран тағына]] таласудан бас тартты. Себебі Құтлұқ-Темір үлкен соғыс [[Алтын Орда|Орданың]] саудасы мен ішкі тұрақтылығына нұқсан келтіреді деген оймен, Хулагу әулетімен соғысуға қарсы болды. 1315 жылы Хорезмге [[Елхан мемлекеті|Елхандықтарға]] өткен Өзбектің бұрынғы жақтасы [[Баба Оғұл]] шабуыл жасайды. Құтлұқ Темір шабуылға тойтарыс беру үшін үлкен күшпен аттанады, бірақ оның әскерлерінің бір бөлігі қашып кетеді. Нәтижесінде жау өңірдегі бірнеше қаланы уақытша басып алып, тонап кетеді. 

Құтлұқ-Темір Өзбек ханның [[Византия империясы]], [[Үндістан]] және [[Батыс Еуропа]] елдерімен дипломатиялық қатынастарын басқарады. Құтлұқ-Темірдің қатысуымен [[Мысыр|Мысырмен]] дипломатиялық қарым-қатынастар орнатылады. Мысыр сұлтанымен отбасылық одақ құрылып, Құтлұқ-Темір Өзбектің немере қарындасы Тұлынбай ханшайым мен сұлтан [[ан-Насыр Мұхаммед]] екеуінің некесін ұйымдастырады.

=== Хорезм ұлысбегі ===
Құтлұқ-Темір [[Кавказ|Каваказдағы]] (1318–1319) және қарлы боранмен үзілген [[Хорасан|Хорасандық]] (1320–1321) сәтсіз жорықтырға қатысады. Осы сәтсіздіктерден кейін ол қызметінен уақытша босатылып, [[Беклербек|беклербегі]] атауы [[Исатай Қият|Исатай Қияттың]] қолына өтеді. Бірақ беделі мен хандық туыстығының арқасында [[Хорезм]] билеушісі және ханның төрт [[Қарашы бек|қарашы бегінің]] бірі болып қала береді. Кейін беклербегі лауазымында уақытша қалпына келтіріліп, қайта босатылып, өмірінің соңын Хорезм билеушісі ретінде өткізеді.

Шамамен 1334–1335 жылдары ол әйгілі саяхатшы [[Ибн Баттута|Ибн Баттутамен]] кездеседі. Ибн Батута Құтлұқ Темірді ең ықпалды әмірлердің бірі және «Хорезм билеушісі» деп сипаттайды. Батутаның бақылауларына сәйкес, Құтлұқ Темір аяғына тұз байлануымен ауырған, бірақ белсенді болып, күн сайын қол астындағылар арасындағы шағымдар мен дауларын шешетін, делінген.

Шамаен 1336 жылы ([[Һижра|Хижраның]] 736 жылы) Хорезмде, [[Үргеніш]] (кәзір Көнеүргеніш) қаласында қайтыс болады.

Хорезмдегі оның қатысуымен салынған және оның құрметіне аталған [[Құтлұқ Темір мұнарасы|Құтлұқ Темір мұнарасында]] ол «құдіретті мелік, арабтар мен араб еместердің патшаларының қамқоршысы, жер әлемі мен иманының сәні, ислам мен мұсылмандардың ұлылығы» деген атақтармен аталады.&lt;ref&gt;https://www.academia.edu/11916266/ЭМИРЫ_УЗБЕК_ХАНА_И_ДЖАНИБЕК_ХАНА_ЗОЛОТООРДЫНСКОЕ_ОБОЗРЕНИЕ_2_2014_C_120_134&lt;/ref&gt;

== Ұрпақтары ==
Артынан [[Харунбек]] атты ұлы қалды, ол [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] қызына үйленген еді.&lt;ref&gt;''Селезнев Ю. В.'' Элита Золотой орды / Миргалеев И. М.. — Казань: «Фэн», 2009. — 232 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-9690-0068-1&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>39pxhag69n3vdq1clftbyft1yr0sd8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қарашы бек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>766944</id>
    <revision>
      <id>3620878</id>
      <parentid>3515020</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:27:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3620878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5417" sha1="awgtwrbuhlk1ocyp05p316d6e9pcxzw" xml:space="preserve">'''Қарашы''' '''бек''' немесе '''қараушы бек''' – XIV-XVIII ғасырлардағы кейбір түркі халықтары арасында ең жоғары феодалдық атақтардың бірі.

Қарашы бек шені XIII ғасырдың басында [[Моңғол империясы|Моңғол империясында]] пайда болды. Кейінірек [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]], [[Қырым хандығы]], [[Сібір хандығы]], [[Қазан хандығы]] және [[Қасым хандығы|Қасым хандықтарында]] елдегі ең маңызды лауазымдардың бірі болды. «Қарашы» атағын хандар өз ұлысы бар, ең беделді, ықпалды және күшті рубасылары мен ұлысбасыларына, әдетте хан отбасының туыстарына берген.&lt;ref&gt;Сабитов Ж.М. «Эмиры Узбек-хана и Джанибек-хана» (Золотоордынское Обозрение. №2. 2014. C. 120-134)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қарашы бек лауазымының пайда болуы туралы мәліметтер «[[Моңғолдың құпия шежіресі]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын тарихи деректерде сақталған. Ондағы бір әңгімеде [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] он сарай лауазымын құруы туралы айтылған. Солардың бірі садақ пен жебе алып жүруге міндетті төрт адам туралы, және бұлар алғашқы қарашы-бектерге (қарача) айналған садақшылар немесе хорчилер болды делінген. Кейінгі [[Шыңғыс хан әулеті|Шыңғыс ұрпақтары]] өздерінің аңызға айналған атасының әрекеттерін үлгі тұтып, бұл лауазымға өз айналасынан ең адал төрт адамды тағайындады. Уақыт өте келе бұл [[Шырындар (ру)|Шырын]], [[Арғын]], [[Барін|Барын]], [[Қыпшақтар|Қыпшақ]], [[Маңғыттар|Маңғыт]], [[Наймандар|Найман]], [[Қияттар|Қият]] және [[Сиджут]] сияқты үлкен рулар арасында мұрагерлік жолмен берілетін мемлекеттік шен болып кетті.

Қарашыбектер ең маңызды мемлекеттік істерге жауапты болды, оның ішінде қаржылық және әкімшілік қызметтер, жер дауы, сот төрелігі, сыртқы саясат, әскери істер және басқа да мәселелерді бақылау. Олардың мемлекеттік жарғыларға қол қою құқығы болды. Әдетте елдің ұлысбектерінен төрт қарашыбек сайланған ([[Өзбек хан|Өзбек]] және [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек]] хандар тұсында – Қият, Коңырат, Қыпшақ, Найман немесе Сиджиут). Қарашыбектердің арасынан [[Беклер бегі|беклербегі]] (қазіргі [[Премьер-министр|премьер-министрге]] тең қарашыбектердің басшысы) және [[уәзір]] (ханның жеке кеңесшісі) сайланатын.

[[Бек|Бектер]] мен [[хан]] арасындағы билік тепе-теңдігіне байланысты қарашыбектердің елді басқарудағы рөлі мен маңызы әртүрлі болды. XIV ғасырдың ортасында бектердің жағдайы күшейіп, хандардың билігі әлсіреген сайын, [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] қарашыбектердің ықпалы артты. Қарашыбектердің лауазымдары біртіндеп сайланатын емес, мұрагерлік жолмен берілетін деңгейге ие болды. Алтын Орданың кейбір [[Беклербек|беклербектерінің]] күшейгені соншалық, елді жеке дара басқарып, өздері хандарды тағайындап, тақтан тайдыратын (мысалы [[Мамай (беклербек)|Мамай]], [[Едіге]]). XV және XVI ғасырлардағы Қазан, Қырым және Сібір хандықтарында қарашыбектер арасында [[Шырындар (ру)|Шырын]] руының өкілдері жетекші рөл атқарды; беклербектер әдетте солардың арасынан тағайындалатын болды.&lt;ref&gt;[https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/karachibek Карачибек :: Татарская энциклопедия TATARICA]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда]]
[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>awgtwrbuhlk1ocyp05p316d6e9pcxzw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620879</id>
      <parentid>3620878</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3620879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5414" sha1="hy8f22q9r7fte1mol3h1qg8kac5ppsy" xml:space="preserve">'''Қарашы''' '''бек''' немесе '''қараушы бек''' – XIV-XVIII ғасырлардағы кейбір түркі халықтары арасында ең жоғары феодалдық атақтардың бірі.

Қарашы бек шені XIII ғасырдың басында [[Моңғол империясы|Моңғол империясында]] пайда болды. Кейінірек [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]], [[Қырым хандығы]], [[Сібір хандығы]], [[Қазан хандығы]] және [[Қасым хандығы|Қасым хандықтарында]] елдегі ең маңызды лауазымдардың бірі болды. «Қарашы» атағын хандар өз ұлысы бар, ең беделді, ықпалды және күшті рубасылары мен ұлысбасыларына, әдетте хан отбасының туыстарына берген.&lt;ref&gt;Сабитов Ж.М. «Эмиры Узбек-хана и Джанибек-хана» (Золотоордынское Обозрение. №2. 2014. C. 120-134)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қарашы бек лауазымының пайда болуы туралы мәліметтер «[[Моңғолдың құпия шежіресі]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын тарихи деректерде сақталған. Ондағы бір әңгімеде [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] он сарай лауазымын құруы туралы айтылған. Солардың бірі садақ пен жебе алып жүруге міндетті төрт адам туралы, және бұлар алғашқы қарашы-бектерге (қарача) айналған садақшылар немесе хорчилер болды делінген. Кейінгі [[Шыңғыс хан әулеті|Шыңғыс ұрпақтары]] өздерінің аңызға айналған атасының әрекеттерін үлгі тұтып, бұл лауазымға өз айналасынан ең адал төрт адамды тағайындады. Уақыт өте келе бұл [[Шырындар (ру)|Шырын]], [[Арғын]], [[Барін|Барын]], [[Қыпшақтар|Қыпшақ]], [[Маңғыттар|Маңғыт]], [[Наймандар|Найман]], [[Қияттар|Қият]] және [[Сиджут]] сияқты үлкен рулар арасында мұрагерлік жолмен берілетін мемлекеттік шен болып кетті.

Қарашыбектер ең маңызды мемлекеттік істерге жауапты болды, оның ішінде қаржылық және әкімшілік қызметтер, жер дауы, сот төрелігі, сыртқы саясат, әскери істер және басқа да мәселелерді бақылау. Олардың мемлекеттік жарғыларға қол қою құқығы болды. Әдетте елдің ұлысбектерінен төрт қарашыбек сайланған ([[Өзбек хан|Өзбек]] және [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек]] хандар тұсында – Қият, Коңырат, Қыпшақ, Найман немесе Сиджиут). Қарашыбектердің арасынан [[Беклербек|беклербегі]] (қазіргі [[Премьер-министр|премьер-министрге]] тең қарашыбектердің басшысы) және [[уәзір]] (ханның жеке кеңесшісі) сайланатын.

[[Бек|Бектер]] мен [[хан]] арасындағы билік тепе-теңдігіне байланысты қарашыбектердің елді басқарудағы рөлі мен маңызы әртүрлі болды. XIV ғасырдың ортасында бектердің жағдайы күшейіп, хандардың билігі әлсіреген сайын, [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] қарашыбектердің ықпалы артты. Қарашыбектердің лауазымдары біртіндеп сайланатын емес, мұрагерлік жолмен берілетін деңгейге ие болды. Алтын Орданың кейбір [[Беклербек|беклербектерінің]] күшейгені соншалық, елді жеке дара басқарып, өздері хандарды тағайындап, тақтан тайдыратын (мысалы [[Мамай (беклербек)|Мамай]], [[Едіге]]). XV және XVI ғасырлардағы Қазан, Қырым және Сібір хандықтарында қарашыбектер арасында [[Шырындар (ру)|Шырын]] руының өкілдері жетекші рөл атқарды; беклербектер әдетте солардың арасынан тағайындалатын болды.&lt;ref&gt;[https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/karachibek Карачибек :: Татарская энциклопедия TATARICA]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда]]
[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>hy8f22q9r7fte1mol3h1qg8kac5ppsy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621018</id>
      <parentid>3620879</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:43:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5409" sha1="p1gupmp36y6hl6po75tmlok815rzqj9" xml:space="preserve">'''Қарашы''' '''бек''' немесе '''қараушы бек''' — XIV–XVIII ғасырлардағы кейбір түркі халықтары арасында ең жоғары феодалдық атақтардың бірі.

Қарашы бек шені XIII ғасырдың басында [[Моңғол империясы|Моңғол империясында]] пайда болды. Кейінірек [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]], [[Қырым хандығы]], [[Сібір хандығы]], [[Қазан хандығы]] және [[Қасым хандығы|Қасым хандықтарында]] елдегі ең маңызды лауазымдардың бірі болды. «Қарашы» атағын хандар өз ұлысы бар, ең беделді, ықпалды және күшті рубасылары мен ұлысбасыларына, әдетте хан отбасының туыстарына берген.&lt;ref&gt;Сабитов Ж.М. «Эмиры Узбек-хана и Джанибек-хана» (Золотоордынское Обозрение. №2. 2014. C. 120-134)&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қарашы бек лауазымының пайда болуы туралы мәліметтер «[[Моңғолдың құпия шежіресі]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын тарихи деректерде сақталған. Ондағы бір әңгімеде [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] он сарай лауазымын құруы туралы айтылған. Солардың бірі садақ пен жебе алып жүруге міндетті төрт адам туралы, және бұлар алғашқы қарашы-бектерге (қарача) айналған садақшылар немесе хорчилер болды делінген. Кейінгі [[Шыңғыс хан әулеті|Шыңғыс ұрпақтары]] өздерінің аңызға айналған атасының әрекеттерін үлгі тұтып, бұл лауазымға өз айналасынан ең адал төрт адамды тағайындады. Уақыт өте келе бұл [[Шырындар (ру)|Шырын]], [[Арғын]], [[Барін|Барын]], [[Қыпшақтар|Қыпшақ]], [[Маңғыттар|Маңғыт]], [[Наймандар|Найман]], [[Қияттар|Қият]] және [[Сиджут]] сияқты үлкен рулар арасында мұрагерлік жолмен берілетін мемлекеттік шен болып кетті.

Қарашыбектер ең маңызды мемлекеттік істерге жауапты болды, оның ішінде қаржылық және әкімшілік қызметтер, жер дауы, сот төрелігі, сыртқы саясат, әскери істер және басқа да мәселелерді бақылау. Олардың мемлекеттік жарғыларға қол қою құқығы болды. Әдетте елдің ұлысбектерінен төрт қарашыбек сайланған ([[Өзбек хан|Өзбек]] және [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек]] хандар тұсында – Қият, Коңырат, Қыпшақ, Найман немесе Сиджиут). Қарашыбектердің арасынан [[Беклербек|беклербегі]] (қазіргі [[Премьер-министр|премьер-министрге]] тең қарашыбектердің басшысы) және [[уәзір]] (ханның жеке кеңесшісі) сайланатын.

[[Бек]]тер мен [[хан]] арасындағы билік тепе-теңдігіне байланысты қарашыбектердің елді басқарудағы рөлі мен маңызы әртүрлі болды. XIV ғасырдың ортасында бектердің жағдайы күшейіп, хандардың билігі әлсіреген сайын, [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] қарашыбектердің ықпалы артты. Қарашыбектердің лауазымдары біртіндеп сайланатын емес, мұрагерлік жолмен берілетін деңгейге ие болды. Алтын Орданың кейбір [[Беклербек|беклербектерінің]] күшейгені соншалық, елді жеке дара басқарып, өздері хандарды тағайындап, тақтан тайдыратын (мысалы [[Мамай (беклербек)|Мамай]], [[Едіге]]). XV және XVI ғасырлардағы Қазан, Қырым және Сібір хандықтарында қарашыбектер арасында [[Шырындар (ру)|Шырын]] руының өкілдері жетекші рөл атқарды; беклербектер әдетте солардың арасынан тағайындалатын болды.&lt;ref&gt;[https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/karachibek Карачибек :: Татарская энциклопедия TATARICA]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда]]
[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>p1gupmp36y6hl6po75tmlok815rzqj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>6-7</title>
    <ns>0</ns>
    <id>768180</id>
    <revision>
      <id>3620711</id>
      <parentid>3568746</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HiOne'kazakh</username>
        <id>178185</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ емле қатесілерін түзеттім</comment>
      <origin>3620711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16798" sha1="dnauhasnje7qkwi739czl6se6dq7pcx" xml:space="preserve">[[Сурет:6-7 Meme Washington University.jpg|thumb|[[Сент-Луистағы Вашингтон университеті|Вашингтон университеті]] кампусындағы тротуарда салынған «6-7» жазуы бар бор өнері]]
«'''6-7'''» («'''сикс сэвэн'''» деп оқылады; '''67''', '''6&amp;nbsp;7''' және '''6,&amp;nbsp;7''' деп те жазылады) — 2025 жылы [[TikTok]] пен [[Instagram|Instagram Reels]]-те пайда болған [[интернет-мем]] және жасөспірімдер [[слэнг]]&lt;nowiki/&gt;термині.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Johar |first=Vritti |date=2025-02-04 |title=What Does '6-7' Mean on TikTok? Trend Explained |url=https://www.comingsoon.net/guides/news/1915531-what-does-6-7-mean-tiktok-explained |access-date=2025-08-24 |website=[[ComingSoon.net]]}}&lt;/ref&gt; Бұл фразаның нақты тұрақты мағынасы жоқ.

Бұл сөз тіркесі {{аударылмаған 3|Skrilla|Skrilla|en|Skrilla}} орындаған «Doot Doot (6 7)» әнінен шыққан. Ән кәсіби баскетболшылардың, әсіресе бойы 6 фут 7 дюйм (2,01&amp;nbsp;метр) деп көрсетілетін [[Ламело Болл]]дың видеоларында кеңінен таралу арқылы танымал болды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Suggs |first=David |date=2025-03-03 |title=LeBron James '6-7' meme, explained: How Lakers star became subject of basketball's latest TikTok trend |url=https://www.sportingnews.com/us/nba/los-angeles-lakers/news/lebron-james-6-7-meme-explained-lakers-tiktok-trend/676117f588d4aaecc56a3d83 |access-date=2025-09-03 |website=Sporting News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caruso |first=Skyler |date=2025-04-29 |title=Why Are Teens Saying 6-7? The Reason Behind the Now Viral Phrase Among Kids |url=https://people.com/what-does-six-seven-mean-all-about-tiktok-trend-11724247 |access-date=2025-09-10 |website=People}}&lt;/ref&gt; Мемді одан әрі кеңінен танытқан жайт — {{аударылмаған 3|Overtime Elite|Overtime Elite|en|Overtime Elite}} лигасының ойыншысы Тейлен «TK» Киннидің бұл тіркесті жиі қолдануы болды.&lt;ref name=&quot;NY&quot;&gt;{{Cite news |last=Schnell |first=Lindsay |date=2025-09-12 |title=What is '6-7′? It started with this high school basketball and social media star |url=https://www.nytimes.com/athletic/6619536/2025/09/12/basketball-taylen-kinney-high-school-social-trend/ |access-date=2025-09-26 |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы наурызда Мэверик Тревиллиан есімді бала баскетбол ойынында бұл сөзді айғайлап, ерекше қимыл жасаған сәтінің [[вирустық видео]]ға айналуынан кейін «67 Kid» ({{lang-kk|67 бала}}) ретінде танымал болды.&lt;ref name=&quot;WP&quot;&gt;{{Cite news |last=O'Neill |first=Shane |date=2025-10-21 |title=Why kids keep saying '6-7': 'It's really beautiful because it's dumb' |url=https://www.washingtonpost.com/style/trends/2025/10/21/six-seven-meme-gen-alpha/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251030161606/https://www.washingtonpost.com/style/trends/2025/10/21/six-seven-meme-gen-alpha/ |archive-date=30 October 2025 |access-date=2025-11-04 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; 

Бірқатар ақпарат құралдары бұл мемді «[[брейнрот]]» құбылысымен — сапасы төмен цифрлық контент түрімен байланыстырады.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Robinson |first=Lauern |date=2025-09-26 |title='6-7' trend: New 'brain rot' phrase sweeps Aussie classrooms |url=https://www.news.com.au/lifestyle/parenting/school-life/67-trend-new-brain-rot-phrase-sweeps-aussie-classrooms/news-story/dfb60d6dc71e32ec4074b9b1911d3a39 |access-date=2025-10-02 |work=News.com.au}}&lt;/ref&gt; Кейбір сарапшылар оны [[Альфа буыны]]ның [[интернет мәдениеті]]не белсенді түрде еніп келе жатқанын көрсететін белгі ретінде қарастырады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Notopoulos |first=Katie |date=2025-09-11 |title=Gen Alpha is yelling out '6-7' and '41.' It a meme that makes no sense — and that's the point. |url=https://www.businessinsider.com/six-seven-forty-one-gen-alpha-slang-meme-brainrot-ai-2025-9 |access-date=2025-10-05 |website=Business Insider}}&lt;/ref&gt;

== Шығуы және таралуы ==
[[Сурет:Six-seven jack-o-lantern, Toronto 2025.jpg|thumb|2025 жылғы [[Хэллоуин]]ге арналған 6-7 ойылған асқабақ шамы]]
Сленг «Doot Doot (6 7)» атты [[Дрилл|дрилл-рэп]] жанрындағы әннен шыққан. Бұл әнде америкалық рэпер {{аударылмаған 3|Skrilla|Skrilla|en|Skrilla}} келесі жолдарды орындайды: «… I know he dyin' (oh my, oh my God) 6-7, I just bipped right on the highway (Bip, bip)», — дәл осы кезде бит күшейеді.&lt;ref name=&quot;azcentral&quot;&gt;{{Cite web |last=Kaur |first=Dina |date=2025-08-13 |title=What does '67' mean? Here's what to know about new viral TikTok slang |url=https://www.azcentral.com/story/entertainment/life/2025/08/13/what-does-6-7-mean/85645327007/ |access-date=2025-08-24 |website=The Arizona Republic}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vargas |first=Alani |date=2025-09-19 |title=What the Heck Does '6-7' Mean? TikTok Slang Term Revealed |url=https://parade.com/living/what-does-6-7-mean |access-date=2025-10-06 |website=Parade}}&lt;/ref&gt;

Әндегі «6-7» санының мағынасы анық емес: кейбіреулер оны Skrilla туған [[Филадельфия]]дағы 67-көшеге,&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Gamerman |first=Ellen |date=2025-10-14 |title=The Numbers Six and Seven Are Making Life Hell for Math Teachers |url=https://www.wsj.com/lifestyle/six-seven-meme-teens-math-teachers-42764bcb |access-date=2025-10-15 |work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt; басқалары Чикагодағы 67-көшеге байланыстырады.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Dator |first1=James |title=Understanding the '6-7 meme, and how LaMelo Ball is involved |url=https://www.sbnation.com/nba/1081682/understanding-the-6-7-meme-and-how-lamelo-ball-is-involved |website=[[SB Nation]] |access-date=15 October 2025 |date=24 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;azcentral&quot; /&gt; [[Лингвистика|Лингвист]] және афроамерикалық ағылшын тілі жөніндегі маман Тейлор Джонс бұл тіркес «10-67» коды — полицияның өлім туралы хабарлау үшін қолданатын радио кодына сілтеме болуы мүмкін деп болжайды.&lt;ref name=&quot;Jones2025&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=laZpTO7IFtA |title=Is 67 just brain rot? |date=October 13, 2025 |last=Jones |first=Taylor |type=Video |access-date=October 14, 2025 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt; Бұл түсіндіру ән жолдарында аталған атыс қаруы туралы контекстпен және Джонстың пікірінше, баяндаушының жол полициясы тоқтатқан кезде өзін кінәсіз етіп көрсетуге тырысқан көрінісімен сәйкес келеді.&lt;ref name=&quot;Jones2025&quot; /&gt; Ал Skrilla-ның өзі: «Мен оған ешқашан нақты мағына жүктеген жоқпын және әлі де жүктегім келмейді», — деп мәлімдеген.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ән 2024 жылдың желтоқсанында бейресми түрде жарық көрді&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Good |first=Anna |date=2025-02-04 |title=Why do you keep seeing '6-7?' on TikTok? The viral trend and LaMelo Ball meme, explained |url=https://www.dailydot.com/memes/6-7-meaning-tiktok-lamelo-ball/ |access-date=2025-10-05 |website=The Daily Dot}}&lt;/ref&gt; (ал ресми түрде — 2025 жылғы 7 ақпанда).&lt;ref&gt;{{Citation |title=Doot Doot (6 7) - Single by Skrilla on Apple Music |date=2025-02-07 |url=https://music.apple.com/us/album/doot-doot-6-7-single/1794830401 |access-date=2025-10-05}}&lt;/ref&gt; Көп ұзамай әннің дыбысы кәсіби баскетболшылардың видеоларында кеңінен қолданыла бастады, әсіресе бойы 6 фут 7 дюйм (2,01 м) болатын [[Ламело Болл]]дың видеоларында.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Әннің ресми емес шығарылымынан бірнеше апта өткен соң,&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Pierre |first=Alphonse |date=2025-10-23 |title=Let's Talk About &quot;6 7&quot; |url=https://pitchfork.com/thepitch/lets-talk-about-skrilla-doot-doot-6-7/ |access-date=2025-10-24 |website=Pitchfork |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Overtime Elite лигасында ойнайтын жас баскетболшы Тейлен Кинни әлеуметтік желіде [[Starbucks]] сусынын «six, seven» деп бағалап тұрған видеосы таралғаннан кейін осы тіркеспен тығыз байланысты тұлғаға айналды.&lt;ref name=&quot;NY&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fox4kc&quot;&gt;{{Cite web |last=Bink |first=Addy |date=2025-09-27 |title=Are your kids always saying '6-7?' Here's what it means |url=https://fox4kc.com/news/national/are-your-kids-always-saying-6-7-heres-what-it-means/ |access-date=2025-09-27 |website=FOX 4 Kansas City WDAF-TV}}&lt;/ref&gt; Overtime Elite контентінде бұл сөзді жиі қолдануы оған «Mr. 6-7» ({{lang-kk|6-7 мырза}} деген лақап ат әкелді, кейін ол «6-7» брендімен консервіленген су желісін шығарды.&lt;ref name=&quot;NY&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fox4kc&quot; /&gt;

Мем [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|NBA]]-дағы үздік сәттерде, [[Әйелдер ұлттық баскетбол қауымдастығы|WNBA]] баспасөз конференцияларында, [[Ұлттық футбол лигасы|NFL]] ойындарындағы тачдаун тойлауларында және тіпті бұрынғы NBA жұлдызы [[Шакил О’Нил]] секілді танымал адамдар тарапынан да қолданылды — О’Нил тіркестің мағынасын түсінбейтінін айтса да, мемге арналған видеоға қатысқан.&lt;ref name=&quot;NY&quot; /&gt; Спорт саласынан тыс, әлеуметтік желі пайдаланушылары мемді, мысалы, емтиханнан 67% алғанына әзіл ретінде және басқа байланыссыз жағдайларда да қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Ahmad |first=Manahil |date=2025-08-19 |title=What does the '67' slang term on TikTok mean? What to know about the viral meme |url=https://www.northjersey.com/story/news/2025/08/19/67-slang-term-meaning-and-use-on-tiktok-what-to-know/85724368007/ |access-date=2025-08-24 |website=North Jersey Media Group}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Askinasi |first=Rachel |date=2025-08-29 |title=What Does 67 Mean, And Why Do Your Kids Keep Saying It? |url=https://www.today.com/parents/family/what-does-six-seven-mean-rcna228046 |access-date=2025-08-31 |website=TODAY.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

«6-7» сленгінің ерекшелігі оның офлайн ортада, әсіресе мектептерде кең таралуына мүмкіндік берді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Кейбір мектептерде оның жиі қолданылуы сабаққа кедергі тудырғандықтан, бұл сөзді айтуға тыйым салынған.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Upton-Clark |first=Eve |date=October 10, 2025 |title=Heard kids saying '6-7'? It's so annoying that schools are banning it |url=https://www.fastcompany.com/91419371/6-7-tiktok-brainrot-ban-schools |access-date=October 16, 2025 |website=Fast Company}}&lt;/ref&gt; Бұл сандар белгілі бір нақты мағынасыз қолданылады және [[Альфа буыны]]на тән «ішкі қалжың» рөлін атқарады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; «Mason» ({{lang-kk|Мейсон}}) деген ат кейде осы сленгті шамадан тыс қолданатын стереотипті ақ нәсілді жасөспірімді сипаттау үшін пайдаланылады.&lt;ref name=&quot;HT&quot; /&gt;

=== 67 бала ===
[[Сурет:Maverick Trevillian, also known as the &quot;67 Kid&quot; on a dirt bike - October 2025.png|thumb|245x245px|«67 бала» [[Венис (Лос Анжелес)|Венис]]тағы ([[Калифорния]]) фан кездесуде, 2025 жыл]]
2025 жылғы 31 наурызда [[Ютубер|YouTuber]] Кэм Уайлдер «My Overpowered AAU Team has Finally Returned!» атты видеосын жариялады. Бұл видеода кейін «67 Kid» ({{lang-kk|67 бала}}) деген лақап атқа ие болған Мэверик Тревиллиан&lt;ref name=&quot;WP&quot; /&gt; камераға жақындап, алақандарын жоғары қаратып қолдарын жоғары-төмен жылжытып, «six seven» деп айқайлайды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=yd4Zdpl5qBA&amp;t=806s |title=MY OVERPOWERED AAU TEAM HAS FINALLY RETURNED! |date=2025-03-31 |last=Wilder |first=Cam |access-date=2025-09-28 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT&quot;&gt;{{Cite web |last=Das Biswas |first=Shuvrajit |date=2025-09-01 |title=Who is SCP-67 kid? 'Literally everyone is talking about the dude', say netizens as TikTok trend goes viral |url=https://www.hindustantimes.com/trending/us/who-is-scp-67-kid-literally-everyone-is-talking-about-the-dude-say-netizens-as-tiktok-trend-goes-viral-101756679865278.html |access-date=2025-09-01 |website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bain |first=Ellissa |date=2025-08-18 |title=Right, what does 67 actually mean? Here's why the random number is all over TikTok |url=https://thetab.com/2025/08/18/right-what-does-67-actually-mean-heres-why-the-random-number-is-all-over-tiktok |access-date=2025-08-24 |website=The Tab}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы тамызда әлеуметтік желі қолданушылары Тревиллианның бейнесін бұрмалап, оғаш немесе гротеск сипатта көрсететін, аналогтық қорқыныш стиліне ұқсас фото-редакциялар жасай бастады. Бұл мем «SCP-067 Kid» деп аталып, [[SCP Foundation]] — фантастикалық паранормалдық объектілер туралы бірлескен көркем жоба — стилистикасын сатиралық түрде пародиялайды. «SCP-067 Kid» жоба канонында бар «SCP-067» объектісімен шатастырылмауы керек, себебі канондағы нысан — ерекше қасиеті бар қалам.&lt;ref name=&quot;HT&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ahmad |first=Arslan |date=2025-09-02 |title=Who's 67 kid? From Chicago streets to internet: What's buzzing? |url=https://www.thenews.com.pk/latest/1340580-whos-67-kid-from-chicago-street-to-internet-whats-buzzing |access-date=2025-09-03 |website=The News International}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SCP-067 - SCP Foundation |url=https://scp-wiki.wikidot.com/scp-067 |access-date=2025-11-04 |website=The SCP Foundation |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Unknown |first=Saad |date=2025-08-07 |title=SCP‑67 Horror Trend Takes Over TikTok |website=Vocal.Media |url=https://vocal.media/theSwamp/scp-67-horror-trend-takes-over-tik-tok |access-date=2025-11-09}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Skibidi Toilet]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|67 (meme)|6-7}}
* Мемді бастаған [https://www.tiktok.com/@matvii%20grinblat/video/7443337851552484638 оригинал TikTok видео]
* {{YouTube|id=yd4Zdpl5qBA|time=13m26s|title=67 баламен Кэм Уайлдердің видеосы}}

[[Санат:Интернет жаргондары]]</text>
      <sha1>dnauhasnje7qkwi739czl6se6dq7pcx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620712</id>
      <parentid>3620711</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HiOne'kazakh</username>
        <id>178185</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3620712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16790" sha1="4p91sktxq2hvx6vqym3ibqog268iutc" xml:space="preserve">[[Сурет:6-7 Meme Washington University.jpg|thumb|[[Сент-Луистағы Вашингтон университеті|Вашингтон университеті]] кампусындағы тротуарда салынған «6-7» жазуы бар бор өнері]]
«'''6-7'''» («'''сикс сэвэн'''» деп оқылады; '''67''', '''6&amp;nbsp;7''' және '''6,&amp;nbsp;7''' деп те жазылады) — 2025 жылы [[TikTok]] пен [[Instagram|Instagram Reels]]-те пайда болған [[интернет-мем]] және жасөспірімдер [[слэнг]] термині.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Johar |first=Vritti |date=2025-02-04 |title=What Does '6-7' Mean on TikTok? Trend Explained |url=https://www.comingsoon.net/guides/news/1915531-what-does-6-7-mean-tiktok-explained |access-date=2025-08-24 |website=[[ComingSoon.net]]}}&lt;/ref&gt; Бұл фразаның нақты тұрақты мағынасы жоқ.

Бұл сөз тіркесі {{аударылмаған 3|Skrilla|Skrilla|en|Skrilla}} орындаған «Doot Doot (6 7)» әнінен шыққан. Ән кәсіби баскетболшылардың, әсіресе бойы 6 фут 7 дюйм (2,01&amp;nbsp;метр) деп көрсетілетін [[Ламело Болл]]дың видеоларында кеңінен таралу арқылы танымал болды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Suggs |first=David |date=2025-03-03 |title=LeBron James '6-7' meme, explained: How Lakers star became subject of basketball's latest TikTok trend |url=https://www.sportingnews.com/us/nba/los-angeles-lakers/news/lebron-james-6-7-meme-explained-lakers-tiktok-trend/676117f588d4aaecc56a3d83 |access-date=2025-09-03 |website=Sporting News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caruso |first=Skyler |date=2025-04-29 |title=Why Are Teens Saying 6-7? The Reason Behind the Now Viral Phrase Among Kids |url=https://people.com/what-does-six-seven-mean-all-about-tiktok-trend-11724247 |access-date=2025-09-10 |website=People}}&lt;/ref&gt; Мемді одан әрі кеңінен танытқан жайт — {{аударылмаған 3|Overtime Elite|Overtime Elite|en|Overtime Elite}} лигасының ойыншысы Тейлен «TK» Киннидің бұл тіркесті жиі қолдануы болды.&lt;ref name=&quot;NY&quot;&gt;{{Cite news |last=Schnell |first=Lindsay |date=2025-09-12 |title=What is '6-7′? It started with this high school basketball and social media star |url=https://www.nytimes.com/athletic/6619536/2025/09/12/basketball-taylen-kinney-high-school-social-trend/ |access-date=2025-09-26 |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы наурызда Мэверик Тревиллиан есімді бала баскетбол ойынында бұл сөзді айғайлап, ерекше қимыл жасаған сәтінің [[вирустық видео]]ға айналуынан кейін «67 Kid» ({{lang-kk|67 бала}}) ретінде танымал болды.&lt;ref name=&quot;WP&quot;&gt;{{Cite news |last=O'Neill |first=Shane |date=2025-10-21 |title=Why kids keep saying '6-7': 'It's really beautiful because it's dumb' |url=https://www.washingtonpost.com/style/trends/2025/10/21/six-seven-meme-gen-alpha/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251030161606/https://www.washingtonpost.com/style/trends/2025/10/21/six-seven-meme-gen-alpha/ |archive-date=30 October 2025 |access-date=2025-11-04 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; 

Бірқатар ақпарат құралдары бұл мемді «[[брейнрот]]» құбылысымен — сапасы төмен цифрлық контент түрімен байланыстырады.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Robinson |first=Lauern |date=2025-09-26 |title='6-7' trend: New 'brain rot' phrase sweeps Aussie classrooms |url=https://www.news.com.au/lifestyle/parenting/school-life/67-trend-new-brain-rot-phrase-sweeps-aussie-classrooms/news-story/dfb60d6dc71e32ec4074b9b1911d3a39 |access-date=2025-10-02 |work=News.com.au}}&lt;/ref&gt; Кейбір сарапшылар оны [[Альфа буыны]]ның [[интернет мәдениеті]]не белсенді түрде еніп келе жатқанын көрсететін белгі ретінде қарастырады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Notopoulos |first=Katie |date=2025-09-11 |title=Gen Alpha is yelling out '6-7' and '41.' It a meme that makes no sense — and that's the point. |url=https://www.businessinsider.com/six-seven-forty-one-gen-alpha-slang-meme-brainrot-ai-2025-9 |access-date=2025-10-05 |website=Business Insider}}&lt;/ref&gt;

== Шығуы және таралуы ==
[[Сурет:Six-seven jack-o-lantern, Toronto 2025.jpg|thumb|2025 жылғы [[Хэллоуин]]ге арналған 6-7 ойылған асқабақ шамы]]
Сленг «Doot Doot (6 7)» атты [[Дрилл|дрилл-рэп]] жанрындағы әннен шыққан. Бұл әнде америкалық рэпер {{аударылмаған 3|Skrilla|Skrilla|en|Skrilla}} келесі жолдарды орындайды: «… I know he dyin' (oh my, oh my God) 6-7, I just bipped right on the highway (Bip, bip)», — дәл осы кезде бит күшейеді.&lt;ref name=&quot;azcentral&quot;&gt;{{Cite web |last=Kaur |first=Dina |date=2025-08-13 |title=What does '67' mean? Here's what to know about new viral TikTok slang |url=https://www.azcentral.com/story/entertainment/life/2025/08/13/what-does-6-7-mean/85645327007/ |access-date=2025-08-24 |website=The Arizona Republic}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vargas |first=Alani |date=2025-09-19 |title=What the Heck Does '6-7' Mean? TikTok Slang Term Revealed |url=https://parade.com/living/what-does-6-7-mean |access-date=2025-10-06 |website=Parade}}&lt;/ref&gt;

Әндегі «6-7» санының мағынасы анық емес: кейбіреулер оны Skrilla туған [[Филадельфия]]дағы 67-көшеге,&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Gamerman |first=Ellen |date=2025-10-14 |title=The Numbers Six and Seven Are Making Life Hell for Math Teachers |url=https://www.wsj.com/lifestyle/six-seven-meme-teens-math-teachers-42764bcb |access-date=2025-10-15 |work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt; басқалары Чикагодағы 67-көшеге байланыстырады.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Dator |first1=James |title=Understanding the '6-7 meme, and how LaMelo Ball is involved |url=https://www.sbnation.com/nba/1081682/understanding-the-6-7-meme-and-how-lamelo-ball-is-involved |website=[[SB Nation]] |access-date=15 October 2025 |date=24 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;azcentral&quot; /&gt; [[Лингвистика|Лингвист]] және афроамерикалық ағылшын тілі жөніндегі маман Тейлор Джонс бұл тіркес «10-67» коды — полицияның өлім туралы хабарлау үшін қолданатын радио кодына сілтеме болуы мүмкін деп болжайды.&lt;ref name=&quot;Jones2025&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=laZpTO7IFtA |title=Is 67 just brain rot? |date=October 13, 2025 |last=Jones |first=Taylor |type=Video |access-date=October 14, 2025 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt; Бұл түсіндіру ән жолдарында аталған атыс қаруы туралы контекстпен және Джонстың пікірінше, баяндаушының жол полициясы тоқтатқан кезде өзін кінәсіз етіп көрсетуге тырысқан көрінісімен сәйкес келеді.&lt;ref name=&quot;Jones2025&quot; /&gt; Ал Skrilla-ның өзі: «Мен оған ешқашан нақты мағына жүктеген жоқпын және әлі де жүктегім келмейді», — деп мәлімдеген.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ән 2024 жылдың желтоқсанында бейресми түрде жарық көрді&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Good |first=Anna |date=2025-02-04 |title=Why do you keep seeing '6-7?' on TikTok? The viral trend and LaMelo Ball meme, explained |url=https://www.dailydot.com/memes/6-7-meaning-tiktok-lamelo-ball/ |access-date=2025-10-05 |website=The Daily Dot}}&lt;/ref&gt; (ал ресми түрде — 2025 жылғы 7 ақпанда).&lt;ref&gt;{{Citation |title=Doot Doot (6 7) - Single by Skrilla on Apple Music |date=2025-02-07 |url=https://music.apple.com/us/album/doot-doot-6-7-single/1794830401 |access-date=2025-10-05}}&lt;/ref&gt; Көп ұзамай әннің дыбысы кәсіби баскетболшылардың видеоларында кеңінен қолданыла бастады, әсіресе бойы 6 фут 7 дюйм (2,01 м) болатын [[Ламело Болл]]дың видеоларында.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Әннің ресми емес шығарылымынан бірнеше апта өткен соң,&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Pierre |first=Alphonse |date=2025-10-23 |title=Let's Talk About &quot;6 7&quot; |url=https://pitchfork.com/thepitch/lets-talk-about-skrilla-doot-doot-6-7/ |access-date=2025-10-24 |website=Pitchfork |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Overtime Elite лигасында ойнайтын жас баскетболшы Тейлен Кинни әлеуметтік желіде [[Starbucks]] сусынын «six, seven» деп бағалап тұрған видеосы таралғаннан кейін осы тіркеспен тығыз байланысты тұлғаға айналды.&lt;ref name=&quot;NY&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fox4kc&quot;&gt;{{Cite web |last=Bink |first=Addy |date=2025-09-27 |title=Are your kids always saying '6-7?' Here's what it means |url=https://fox4kc.com/news/national/are-your-kids-always-saying-6-7-heres-what-it-means/ |access-date=2025-09-27 |website=FOX 4 Kansas City WDAF-TV}}&lt;/ref&gt; Overtime Elite контентінде бұл сөзді жиі қолдануы оған «Mr. 6-7» ({{lang-kk|6-7 мырза}} деген лақап ат әкелді, кейін ол «6-7» брендімен консервіленген су желісін шығарды.&lt;ref name=&quot;NY&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fox4kc&quot; /&gt;

Мем [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|NBA]]-дағы үздік сәттерде, [[Әйелдер ұлттық баскетбол қауымдастығы|WNBA]] баспасөз конференцияларында, [[Ұлттық футбол лигасы|NFL]] ойындарындағы тачдаун тойлауларында және тіпті бұрынғы NBA жұлдызы [[Шакил О’Нил]] секілді танымал адамдар тарапынан да қолданылды — О’Нил тіркестің мағынасын түсінбейтінін айтса да, мемге арналған видеоға қатысқан.&lt;ref name=&quot;NY&quot; /&gt; Спорт саласынан тыс, әлеуметтік желі пайдаланушылары мемді, мысалы, емтиханнан 67% алғанына әзіл ретінде және басқа байланыссыз жағдайларда да қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Ahmad |first=Manahil |date=2025-08-19 |title=What does the '67' slang term on TikTok mean? What to know about the viral meme |url=https://www.northjersey.com/story/news/2025/08/19/67-slang-term-meaning-and-use-on-tiktok-what-to-know/85724368007/ |access-date=2025-08-24 |website=North Jersey Media Group}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Askinasi |first=Rachel |date=2025-08-29 |title=What Does 67 Mean, And Why Do Your Kids Keep Saying It? |url=https://www.today.com/parents/family/what-does-six-seven-mean-rcna228046 |access-date=2025-08-31 |website=TODAY.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

«6-7» сленгінің ерекшелігі оның офлайн ортада, әсіресе мектептерде кең таралуына мүмкіндік берді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Кейбір мектептерде оның жиі қолданылуы сабаққа кедергі тудырғандықтан, бұл сөзді айтуға тыйым салынған.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Upton-Clark |first=Eve |date=October 10, 2025 |title=Heard kids saying '6-7'? It's so annoying that schools are banning it |url=https://www.fastcompany.com/91419371/6-7-tiktok-brainrot-ban-schools |access-date=October 16, 2025 |website=Fast Company}}&lt;/ref&gt; Бұл сандар белгілі бір нақты мағынасыз қолданылады және [[Альфа буыны]]на тән «ішкі қалжың» рөлін атқарады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; «Mason» ({{lang-kk|Мейсон}}) деген ат кейде осы сленгті шамадан тыс қолданатын стереотипті ақ нәсілді жасөспірімді сипаттау үшін пайдаланылады.&lt;ref name=&quot;HT&quot; /&gt;

=== 67 бала ===
[[Сурет:Maverick Trevillian, also known as the &quot;67 Kid&quot; on a dirt bike - October 2025.png|thumb|245x245px|«67 бала» [[Венис (Лос Анжелес)|Венис]]тағы ([[Калифорния]]) фан кездесуде, 2025 жыл]]
2025 жылғы 31 наурызда [[Ютубер|YouTuber]] Кэм Уайлдер «My Overpowered AAU Team has Finally Returned!» атты видеосын жариялады. Бұл видеода кейін «67 Kid» ({{lang-kk|67 бала}}) деген лақап атқа ие болған Мэверик Тревиллиан&lt;ref name=&quot;WP&quot; /&gt; камераға жақындап, алақандарын жоғары қаратып қолдарын жоғары-төмен жылжытып, «six seven» деп айқайлайды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=yd4Zdpl5qBA&amp;t=806s |title=MY OVERPOWERED AAU TEAM HAS FINALLY RETURNED! |date=2025-03-31 |last=Wilder |first=Cam |access-date=2025-09-28 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT&quot;&gt;{{Cite web |last=Das Biswas |first=Shuvrajit |date=2025-09-01 |title=Who is SCP-67 kid? 'Literally everyone is talking about the dude', say netizens as TikTok trend goes viral |url=https://www.hindustantimes.com/trending/us/who-is-scp-67-kid-literally-everyone-is-talking-about-the-dude-say-netizens-as-tiktok-trend-goes-viral-101756679865278.html |access-date=2025-09-01 |website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bain |first=Ellissa |date=2025-08-18 |title=Right, what does 67 actually mean? Here's why the random number is all over TikTok |url=https://thetab.com/2025/08/18/right-what-does-67-actually-mean-heres-why-the-random-number-is-all-over-tiktok |access-date=2025-08-24 |website=The Tab}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы тамызда әлеуметтік желі қолданушылары Тревиллианның бейнесін бұрмалап, оғаш немесе гротеск сипатта көрсететін, аналогтық қорқыныш стиліне ұқсас фото-редакциялар жасай бастады. Бұл мем «SCP-067 Kid» деп аталып, [[SCP Foundation]] — фантастикалық паранормалдық объектілер туралы бірлескен көркем жоба — стилистикасын сатиралық түрде пародиялайды. «SCP-067 Kid» жоба канонында бар «SCP-067» объектісімен шатастырылмауы керек, себебі канондағы нысан — ерекше қасиеті бар қалам.&lt;ref name=&quot;HT&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ahmad |first=Arslan |date=2025-09-02 |title=Who's 67 kid? From Chicago streets to internet: What's buzzing? |url=https://www.thenews.com.pk/latest/1340580-whos-67-kid-from-chicago-street-to-internet-whats-buzzing |access-date=2025-09-03 |website=The News International}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SCP-067 - SCP Foundation |url=https://scp-wiki.wikidot.com/scp-067 |access-date=2025-11-04 |website=The SCP Foundation |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Unknown |first=Saad |date=2025-08-07 |title=SCP‑67 Horror Trend Takes Over TikTok |website=Vocal.Media |url=https://vocal.media/theSwamp/scp-67-horror-trend-takes-over-tik-tok |access-date=2025-11-09}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Skibidi Toilet]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|67 (meme)|6-7}}
* Мемді бастаған [https://www.tiktok.com/@matvii%20grinblat/video/7443337851552484638 оригинал TikTok видео]
* {{YouTube|id=yd4Zdpl5qBA|time=13m26s|title=67 баламен Кэм Уайлдердің видеосы}}

[[Санат:Интернет жаргондары]]</text>
      <sha1>4p91sktxq2hvx6vqym3ibqog268iutc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Моғұл Бұқа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>769109</id>
    <revision>
      <id>3620884</id>
      <parentid>3614910</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:38:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ұлы дүрбелең */</comment>
      <origin>3620884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17080" sha1="c1ojpgd8nt0rsxo90penyielv1udnjg" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|түс=
|Қазақша есімі=Моғұл Бұқа
|Елтаңба атауы=
|Елтаңба ені=
|Титулы=[[Алтын Орда]]ның [[Беклер бегі|беклербегі]]
|Ту=
|Басқара бастады=1337
|Басқаруын аяқтады=1351
|Басқарған кезеңі=
|Ізашары=[[Исатай Қият]]
|Ізбасары=[[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]]
|Діні=
|Туған күні=белгісіз
|Туған жері=
|Қайтыс болған күні=1361
|Қайтыс болған жері=
|Жерленді=
|Династия=[[Қыпшақтар|Қыпшақ]]
|Туған кездегі есімі=
|Әкесі=
|Анасы=
|Жұбайы=
|Лақап аты=
|Балалары= Ілияс, Темір
}}

'''Моғұл Бұқа''' (?? — 1361) — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] мемлекеттік қайраткері. 1337-1351 жылдары [[Беклер бегі|беклербегі]] лауазымын атқарды, 1351-1359 жылдары төрт [[Қарашы бек|қарашы бектің]] бірі болды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Селезнёв Ю. В.'' Элита Золотой Орды.. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — С. С. 9, 88.. — 232 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-9690-0068-1&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==

=== Шығу тегі ===
Моғұл Бұқа [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасынан шыққан. Кейбір деректер бойынша, оның әкесі [[Өзбек хан]] кезіндегі беделді қарашыбек [[Сунж-Бұқа]], ал Моғұл Бұқаның әпкесі [[Тайдула хатұн|Тайдула]], Өзбек ханның сүйікті әйелі болған.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;''Сабитов Ж.М.'' ЭМИРЫ УЗБЕК-ХАНА И ДЖАНИБЕК-ХАНА // Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева : «журнал». — 2014. — Апрель (№ №2). — С. 120-134.&lt;/ref&gt;

=== Өзбек хан тұсында ===
1337 жылы [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] бұрынғы әмірлері [[Исатай Қият]] пен [[Құтлұқ Темір]] қайтыс болғаннан кейін, Моғұл Бұқа Өзбек ханының [[Беклер бегі|беклербегі]] болып тағайындалады. Өзбек ханның бұл шешімі [[Тайдула хатұн|Тайдула хатунның]] айтарлықтай ықпалымен жүзеге асырылды деп есептеледі. Моғұл Бұқа ресми дереккөздерде беклербек ретінде алғаш рет 1337 жылдың 2 қазанында аталады. Осы күні көпес Музаффар бастаған Алтын Орда дипломатиялық миссиясы [[Каир|Каирге]], [[Мысыр]] сұлтанының сарайына келді. Елшілік Моғұл Бұқа мен әмір Сунж Бұқаның атынан жіберілді.&lt;ref&gt;''В. Тизенгаузен.'' Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 1. Извлечения из сочинений арабских. — Санкт-Петербург, 1884. — С. 269. — 563 с.&lt;/ref&gt;

=== Жәнібек хан тұсында ===
1341 жылы Өзбек хан қайтыс болғанда, оның үлкен ұлы және мұрагері [[Тыныбек хан|Дінібек]] [[Сарай-Берке|Сарайда]] болмай, [[Орда-Ежен ұлысы|Орта Азиядағы]] жорығында еді. Нәтижесінде, Өзбектің екінші ұлы [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек]] уақытша билеуші болып жарияланады. Дінібектің оралуы туралы хабар астанаға жеткенде, Жәнібек анасы Тайдуладан қолдау сұрайды. Тарихшы [[Әл-Омари|әл-Омаридің]] айтуынша, екі ұлының арасында Тайдула Жәнібектің жағын таңдайды. Сүйтіп, ықпалын пайдаланып, [[Сарай-Берке|Сарай]] әмірлері мен өз ағасы Моғұл Бұқаны тұңғыш ұлы әрі тақ мұрагері Дінібекті өлтіруге көндіреді. Әмірлер сұлтанды қарсы алуға шығып, Дінібекке ант беру рәсімі кезінде оны өлтіреді. Бұл оқиға 1342 жылы [[Сарайшық]] қаласында болды. Таққа отырғаннан кейін Жәнібек алғыс ретінде Моғұл Бұқаны беклербек етіп бекітіп, Тула қаласын, сондай-ақ Азак (Азов) қаласынан түсетін кірістің бір бөлігін Тайдуланың жеке меншігіне береді. Жәнібектің билігі кезінде Қыпшақ өкілдерінің Алтын Ордадағы саяси жағдайы біршама күшейе түсті. Моғұл Бұқа мен Тайдуланың ханның ішкі және сыртқы саясатына әсері айтарлықтай болды. Моғұл Бұқаның осы кездегі мәртебесінің маңыздылығын шетелдік дереккөздер де растайды: сол замандағы [[Венеция]] дожы ол туралы «Орданың ұлы және құдіретті мырзасы, жоғары құрметті қадірлі тұлғасы» деген жазба дерек қалдырады.&lt;ref&gt;''Волков М.'' О соперничестве Венеции с Генуею в XIV-м веке // Записки Одесского общества истории и древностей, Том IV.. — Одесса, 1860. — С. 216—217. — 289 с.&lt;/ref&gt;

Жәнібек ханның тұсында Моғұл Бұқа бірқатар әскери жорықтарды басқарды, бірақ біразының нәтижесі ойдағыдай болмады. Ең танымал шайқас 1346 жылы орын алды - Жәнібек хан Моғұл Бұқаға, [[Қырым|Қырымдағы]] генуялық Каффа (қазіргі Феодосия) бекінісін бағындыруды тапсырады. Қамалды қоршау кезінде татар әскері арасында [[Оба|оба індеті]] таралып, Моғұл Бұқа қоршауды алып тастап, шегінуге мәжбүр болады. Шегінген кезде ол обадан қайтыс болған сарбаздардың мәйіттерін катапульталармен бекініс қабырғаларының ар жағына лақтыруды бұйырады. Көп ұзамай індет қаланың ішінде де тарайды. Аурудан қашқан генуялықтар Каффаны теңіз арқылы асығыс тастап, Еуропаға қашып кетеді. Бұл оқиғаларды генуялық заңгер Габриэль де Мусси былай сипаттайды: «Сапарда ауыр ауруға шалдыққандықтан, бізбен бірге жолға шыққан мың адамның онға жуығы ғана тірі жетті». Ол сондай-ақ сол уақытқа дейін Шығыста бұл оба індеті ұзақ уақыт бойы өршіп, «мыңдаған көшпенділердің» өмірін қиғанын атап өтті. Бұл оқиға биологиялық қаруды қолданудың алғашқы құжатталған жағдайларының бірі және Еуропада [[Оба індеті|Қара өлім]] деп аталған пандемияның таралуындағы ең басты сәт болып саналады.&lt;ref&gt;''Вадим Эрлихман.'' Закат Европы. ''журнал «Историк»'' (№65 май 2020).&lt;/ref&gt;

Әскери сәтсіздіктер, оба эпидемиясы және содан орын алған халық шығыны мен мал тапшылығы беклербектің жағдайын нашарлатып, Алтын Орда зиялыларының арасында ішкі саяси күрестің ушығуына себеп болады. Бұл оқиғалар «Дафтар-и Чингизнаме» тарихи дереккөзінде сақталған «Иса ұлы Амат туралы дастанда» көрініс тапқан. Ол дастанда [[Үйсін руы|Үйсін]] тайпасының бегі Амат пен Қыпшақ беклербегі Моғұл Бұқа арасындағы саяси қақтығыс баяндалады. Дастан бойынша, Жәнібек ханның қызы Үйсін Аматқа уәде етілгеніне қарамастан, Моғұл Бұқаның ұлы Темірге тұрмысқа беріледі. Бұған келіспеген Амат, ханшайымды ұрлап, Сарайдан қашып кетеді. Жәнібек хан арттарынан [[Алшын]] тайпасының әмірі [[Алау батыр|Алауды]] қуғыншы қылып жібереді. Алайда, Аматтың әкесі Исаның көптен бергі досы болған Алау қашқындарды аяп, оларға қосылады.&lt;ref&gt;''Zhaxylyk M. Sabitov.'' К вопросу об Амате, сыне Исы. Вестник Евразийского национального университета. № 3(94). Астана. 2013. С. 299-302..&lt;/ref&gt; Сүйтіп олар [[Алатау таулары|Алатау]] етегіндегі Орда шекарасында қазақлықта жүрген [[Ұрыс хан|Ұрыс ханға]] қосылып, пана табады. Бұл әңгіме қазақ шежіресінде және [[Алаша хан]] туралы аңыздарда да кездеседі.&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/28420670/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%96_%D0%9C_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B8%D1%84_%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_I%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BDi%D1%81_%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA_2007_4_1_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%A1_110_116 Сабитов Ж.М. Алаша-хан миф и реальность//Iзденiс – Поиск. 2007. № 4(1). Алматы. С. 110-116.]&lt;/ref&gt;

Моғұл Бұқаның сыртқы және ішкі саясаттағы сәтсіздіктеріне байланысты (мүмкін басқа да себептермен) 1349 және 1351 жылдың тамыз айлары аралығында, Жәнібек хан Орданың ең жоғарғы лауазымдағы қызметшілерін ауыстырады. Беклербек лауазымы Өзбек хан заманынан бері әйгілі әскери қолбасшы болған [[Наймандар|Найман]] [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқаға]] өтеді. Хан, Құтлұқ Бұқаны болашақ әскери жорықтарды басқаруға бейімдірек деп санаған болса керек. Сонымен қатар, басқа да жоғары лауазымдарда өзгерістер болды: Жәнібек хан [[уәзір]] Толыбайдың ұлы Сұмайды өлім жазасына кесіп, Толыбайды сарайдан қуып шығарады. Нәтижесінде, Өзбек ханның тұсында беклербек болған [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ Темірдің]] інісі, Мұхаммед Қожа жаңа уәзір болып тағайындалады.

=== Бердібек хан тұсында ===
1356 жылы [[Елхан мемлекеті|Елхан империясында]] азаматтық соғыстардың жалғасып жатқанын пайдаланып, Жәнібек хан Иран мен Әзірбайжанға әскери жорық бастайды. Жорық кезінде [[Тебриз]] қаласын басып алып, үлкен ұлы [[Бердібек хан|Бердібек]] сұлтанды 50-мыңдық әскермен қаланың әмірі етіп қалдырады. Жәнібек хан [[Сарай-Берке|Сарайға]] қайтар жолында денсаулығы нашарлайды. Ханның ауруы [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] әмірлерінің арасында шиеленістік пен қастандықтардың артуына әкеледі. Ішкі саяси дағдарыс 1357 жылдың жазында сарай төңкерісімен аяқталады. Тақ мұрагері Бердібек пен Толыбай әмір Ұлы хан Жәнібек пен оның барлық ұлдарының өліміне әкеп соққан қастандық ұйымдастырады. Төңкерістің ерекше қатыгездігін «[[Ескендір Анонимі|Ескендір анонимі]]&lt;nowiki/&gt;» былай деп баяндайды: [[Тайдула хатұн|Тайдула]] Бердібектің сегіз айлық інілерінің бірін қолына алып, одан бейкүнә нәрестені аяуын өтінеді. Алайда, Бердібек баланы оның құшағынан алып, жерге лақтырып өлтіреді.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ұлы дүрбелең ===
Бердібек ханның билігі кезінде Моғұл Бұқа өз ықпалын жоғалта бастайды. Беклербек лауазымы әйгілі [[Қияттар|Қият]] тайпасының өкілі [[Исатай Қият|Исатайдың]] немересі [[Мамай (беклербек)|Мамайға]] тапсырылады. Алдыңғы беклербек [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] Қырымның [[ұлысбегі]] болып тағайындалады, ал [[Қаңлы]] Толыбай ханның уәзірі қызметіне қайтады. Алайда, Бердібектің билігі бар болғаны екі жылға созылады, ол қайтыс болғаннан кейін [[Бату хан|Бату]] ұрпақтарының көзі жойылады. Бұл оқиға [[Алтын Орда|Ордада]] «[[Ұлы дүрбелең]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын азамат соғысының басталуына себеп болады. Бірнеше ықпалды әмірлер мен рубасылары, өзіне бағынатын [[Жошы әулеті|Жошының басқа ұрпағынан]] тараған «қуыршақ хандарын» тағайындап, билік үшін соғыс бастайды. Тайдула ағасы Моғұл Бұқаның қолдауына сүйене отырып, хандарды таққа отырғызып, қаласа ауыстыра салатын «патша құрушыға» айналады, бірақ ушығып бара жатқан азамат соғысын тоқтата алмайды. Сүйтіп 1361 жылы Моғұл-Бұқа, оның әпкесі [[Тайдула хатұн|Тайдула]] және Орданың басқа да бірқатар әмірлері (Ахмед, [[Нанғұдай|Нағанай]]) хан тағына үміткерлердің бірімен қақтығыс кезінде қаза табады.&lt;ref&gt;''Сабитов Ж.М.'' Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-х годах &lt;small&gt;(неопр.)&lt;/small&gt;. ''e-history.kz'' (26 июля 2018).&lt;/ref&gt;

== Ұрпақтары ==
Моғұл Бұқаның саяси мұрагері оның ұлы Ілияс болды. Әкесі сияқты, ол да [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] [[Ұлы Дүрбелең|Ұлы дүрбелең]] кезінде маңызды рөл атқарған ықпалды әмір болды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>c1ojpgd8nt0rsxo90penyielv1udnjg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620885</id>
      <parentid>3620884</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ұрпақтары */</comment>
      <origin>3620885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17052" sha1="m9vqcolt2glllo14wp2lsvvj3yusmyb" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|түс=
|Қазақша есімі=Моғұл Бұқа
|Елтаңба атауы=
|Елтаңба ені=
|Титулы=[[Алтын Орда]]ның [[Беклер бегі|беклербегі]]
|Ту=
|Басқара бастады=1337
|Басқаруын аяқтады=1351
|Басқарған кезеңі=
|Ізашары=[[Исатай Қият]]
|Ізбасары=[[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]]
|Діні=
|Туған күні=белгісіз
|Туған жері=
|Қайтыс болған күні=1361
|Қайтыс болған жері=
|Жерленді=
|Династия=[[Қыпшақтар|Қыпшақ]]
|Туған кездегі есімі=
|Әкесі=
|Анасы=
|Жұбайы=
|Лақап аты=
|Балалары= Ілияс, Темір
}}

'''Моғұл Бұқа''' (?? — 1361) — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] мемлекеттік қайраткері. 1337-1351 жылдары [[Беклер бегі|беклербегі]] лауазымын атқарды, 1351-1359 жылдары төрт [[Қарашы бек|қарашы бектің]] бірі болды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Селезнёв Ю. В.'' Элита Золотой Орды.. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — С. С. 9, 88.. — 232 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-9690-0068-1&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==

=== Шығу тегі ===
Моғұл Бұқа [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасынан шыққан. Кейбір деректер бойынша, оның әкесі [[Өзбек хан]] кезіндегі беделді қарашыбек [[Сунж-Бұқа]], ал Моғұл Бұқаның әпкесі [[Тайдула хатұн|Тайдула]], Өзбек ханның сүйікті әйелі болған.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;''Сабитов Ж.М.'' ЭМИРЫ УЗБЕК-ХАНА И ДЖАНИБЕК-ХАНА // Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева : «журнал». — 2014. — Апрель (№ №2). — С. 120-134.&lt;/ref&gt;

=== Өзбек хан тұсында ===
1337 жылы [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] бұрынғы әмірлері [[Исатай Қият]] пен [[Құтлұқ Темір]] қайтыс болғаннан кейін, Моғұл Бұқа Өзбек ханының [[Беклер бегі|беклербегі]] болып тағайындалады. Өзбек ханның бұл шешімі [[Тайдула хатұн|Тайдула хатунның]] айтарлықтай ықпалымен жүзеге асырылды деп есептеледі. Моғұл Бұқа ресми дереккөздерде беклербек ретінде алғаш рет 1337 жылдың 2 қазанында аталады. Осы күні көпес Музаффар бастаған Алтын Орда дипломатиялық миссиясы [[Каир|Каирге]], [[Мысыр]] сұлтанының сарайына келді. Елшілік Моғұл Бұқа мен әмір Сунж Бұқаның атынан жіберілді.&lt;ref&gt;''В. Тизенгаузен.'' Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 1. Извлечения из сочинений арабских. — Санкт-Петербург, 1884. — С. 269. — 563 с.&lt;/ref&gt;

=== Жәнібек хан тұсында ===
1341 жылы Өзбек хан қайтыс болғанда, оның үлкен ұлы және мұрагері [[Тыныбек хан|Дінібек]] [[Сарай-Берке|Сарайда]] болмай, [[Орда-Ежен ұлысы|Орта Азиядағы]] жорығында еді. Нәтижесінде, Өзбектің екінші ұлы [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек]] уақытша билеуші болып жарияланады. Дінібектің оралуы туралы хабар астанаға жеткенде, Жәнібек анасы Тайдуладан қолдау сұрайды. Тарихшы [[Әл-Омари|әл-Омаридің]] айтуынша, екі ұлының арасында Тайдула Жәнібектің жағын таңдайды. Сүйтіп, ықпалын пайдаланып, [[Сарай-Берке|Сарай]] әмірлері мен өз ағасы Моғұл Бұқаны тұңғыш ұлы әрі тақ мұрагері Дінібекті өлтіруге көндіреді. Әмірлер сұлтанды қарсы алуға шығып, Дінібекке ант беру рәсімі кезінде оны өлтіреді. Бұл оқиға 1342 жылы [[Сарайшық]] қаласында болды. Таққа отырғаннан кейін Жәнібек алғыс ретінде Моғұл Бұқаны беклербек етіп бекітіп, Тула қаласын, сондай-ақ Азак (Азов) қаласынан түсетін кірістің бір бөлігін Тайдуланың жеке меншігіне береді. Жәнібектің билігі кезінде Қыпшақ өкілдерінің Алтын Ордадағы саяси жағдайы біршама күшейе түсті. Моғұл Бұқа мен Тайдуланың ханның ішкі және сыртқы саясатына әсері айтарлықтай болды. Моғұл Бұқаның осы кездегі мәртебесінің маңыздылығын шетелдік дереккөздер де растайды: сол замандағы [[Венеция]] дожы ол туралы «Орданың ұлы және құдіретті мырзасы, жоғары құрметті қадірлі тұлғасы» деген жазба дерек қалдырады.&lt;ref&gt;''Волков М.'' О соперничестве Венеции с Генуею в XIV-м веке // Записки Одесского общества истории и древностей, Том IV.. — Одесса, 1860. — С. 216—217. — 289 с.&lt;/ref&gt;

Жәнібек ханның тұсында Моғұл Бұқа бірқатар әскери жорықтарды басқарды, бірақ біразының нәтижесі ойдағыдай болмады. Ең танымал шайқас 1346 жылы орын алды - Жәнібек хан Моғұл Бұқаға, [[Қырым|Қырымдағы]] генуялық Каффа (қазіргі Феодосия) бекінісін бағындыруды тапсырады. Қамалды қоршау кезінде татар әскері арасында [[Оба|оба індеті]] таралып, Моғұл Бұқа қоршауды алып тастап, шегінуге мәжбүр болады. Шегінген кезде ол обадан қайтыс болған сарбаздардың мәйіттерін катапульталармен бекініс қабырғаларының ар жағына лақтыруды бұйырады. Көп ұзамай індет қаланың ішінде де тарайды. Аурудан қашқан генуялықтар Каффаны теңіз арқылы асығыс тастап, Еуропаға қашып кетеді. Бұл оқиғаларды генуялық заңгер Габриэль де Мусси былай сипаттайды: «Сапарда ауыр ауруға шалдыққандықтан, бізбен бірге жолға шыққан мың адамның онға жуығы ғана тірі жетті». Ол сондай-ақ сол уақытқа дейін Шығыста бұл оба індеті ұзақ уақыт бойы өршіп, «мыңдаған көшпенділердің» өмірін қиғанын атап өтті. Бұл оқиға биологиялық қаруды қолданудың алғашқы құжатталған жағдайларының бірі және Еуропада [[Оба індеті|Қара өлім]] деп аталған пандемияның таралуындағы ең басты сәт болып саналады.&lt;ref&gt;''Вадим Эрлихман.'' Закат Европы. ''журнал «Историк»'' (№65 май 2020).&lt;/ref&gt;

Әскери сәтсіздіктер, оба эпидемиясы және содан орын алған халық шығыны мен мал тапшылығы беклербектің жағдайын нашарлатып, Алтын Орда зиялыларының арасында ішкі саяси күрестің ушығуына себеп болады. Бұл оқиғалар «Дафтар-и Чингизнаме» тарихи дереккөзінде сақталған «Иса ұлы Амат туралы дастанда» көрініс тапқан. Ол дастанда [[Үйсін руы|Үйсін]] тайпасының бегі Амат пен Қыпшақ беклербегі Моғұл Бұқа арасындағы саяси қақтығыс баяндалады. Дастан бойынша, Жәнібек ханның қызы Үйсін Аматқа уәде етілгеніне қарамастан, Моғұл Бұқаның ұлы Темірге тұрмысқа беріледі. Бұған келіспеген Амат, ханшайымды ұрлап, Сарайдан қашып кетеді. Жәнібек хан арттарынан [[Алшын]] тайпасының әмірі [[Алау батыр|Алауды]] қуғыншы қылып жібереді. Алайда, Аматтың әкесі Исаның көптен бергі досы болған Алау қашқындарды аяп, оларға қосылады.&lt;ref&gt;''Zhaxylyk M. Sabitov.'' К вопросу об Амате, сыне Исы. Вестник Евразийского национального университета. № 3(94). Астана. 2013. С. 299-302..&lt;/ref&gt; Сүйтіп олар [[Алатау таулары|Алатау]] етегіндегі Орда шекарасында қазақлықта жүрген [[Ұрыс хан|Ұрыс ханға]] қосылып, пана табады. Бұл әңгіме қазақ шежіресінде және [[Алаша хан]] туралы аңыздарда да кездеседі.&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/28420670/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%96_%D0%9C_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B8%D1%84_%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_I%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BDi%D1%81_%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA_2007_4_1_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%A1_110_116 Сабитов Ж.М. Алаша-хан миф и реальность//Iзденiс – Поиск. 2007. № 4(1). Алматы. С. 110-116.]&lt;/ref&gt;

Моғұл Бұқаның сыртқы және ішкі саясаттағы сәтсіздіктеріне байланысты (мүмкін басқа да себептермен) 1349 және 1351 жылдың тамыз айлары аралығында, Жәнібек хан Орданың ең жоғарғы лауазымдағы қызметшілерін ауыстырады. Беклербек лауазымы Өзбек хан заманынан бері әйгілі әскери қолбасшы болған [[Наймандар|Найман]] [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқаға]] өтеді. Хан, Құтлұқ Бұқаны болашақ әскери жорықтарды басқаруға бейімдірек деп санаған болса керек. Сонымен қатар, басқа да жоғары лауазымдарда өзгерістер болды: Жәнібек хан [[уәзір]] Толыбайдың ұлы Сұмайды өлім жазасына кесіп, Толыбайды сарайдан қуып шығарады. Нәтижесінде, Өзбек ханның тұсында беклербек болған [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ Темірдің]] інісі, Мұхаммед Қожа жаңа уәзір болып тағайындалады.

=== Бердібек хан тұсында ===
1356 жылы [[Елхан мемлекеті|Елхан империясында]] азаматтық соғыстардың жалғасып жатқанын пайдаланып, Жәнібек хан Иран мен Әзірбайжанға әскери жорық бастайды. Жорық кезінде [[Тебриз]] қаласын басып алып, үлкен ұлы [[Бердібек хан|Бердібек]] сұлтанды 50-мыңдық әскермен қаланың әмірі етіп қалдырады. Жәнібек хан [[Сарай-Берке|Сарайға]] қайтар жолында денсаулығы нашарлайды. Ханның ауруы [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] әмірлерінің арасында шиеленістік пен қастандықтардың артуына әкеледі. Ішкі саяси дағдарыс 1357 жылдың жазында сарай төңкерісімен аяқталады. Тақ мұрагері Бердібек пен Толыбай әмір Ұлы хан Жәнібек пен оның барлық ұлдарының өліміне әкеп соққан қастандық ұйымдастырады. Төңкерістің ерекше қатыгездігін «[[Ескендір Анонимі|Ескендір анонимі]]&lt;nowiki/&gt;» былай деп баяндайды: [[Тайдула хатұн|Тайдула]] Бердібектің сегіз айлық інілерінің бірін қолына алып, одан бейкүнә нәрестені аяуын өтінеді. Алайда, Бердібек баланы оның құшағынан алып, жерге лақтырып өлтіреді.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ұлы дүрбелең ===
Бердібек ханның билігі кезінде Моғұл Бұқа өз ықпалын жоғалта бастайды. Беклербек лауазымы әйгілі [[Қияттар|Қият]] тайпасының өкілі [[Исатай Қият|Исатайдың]] немересі [[Мамай (беклербек)|Мамайға]] тапсырылады. Алдыңғы беклербек [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] Қырымның [[ұлысбегі]] болып тағайындалады, ал [[Қаңлы]] Толыбай ханның уәзірі қызметіне қайтады. Алайда, Бердібектің билігі бар болғаны екі жылға созылады, ол қайтыс болғаннан кейін [[Бату хан|Бату]] ұрпақтарының көзі жойылады. Бұл оқиға [[Алтын Орда|Ордада]] «[[Ұлы дүрбелең]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын азамат соғысының басталуына себеп болады. Бірнеше ықпалды әмірлер мен рубасылары, өзіне бағынатын [[Жошы әулеті|Жошының басқа ұрпағынан]] тараған «қуыршақ хандарын» тағайындап, билік үшін соғыс бастайды. Тайдула ағасы Моғұл Бұқаның қолдауына сүйене отырып, хандарды таққа отырғызып, қаласа ауыстыра салатын «патша құрушыға» айналады, бірақ ушығып бара жатқан азамат соғысын тоқтата алмайды. Сүйтіп 1361 жылы Моғұл-Бұқа, оның әпкесі [[Тайдула хатұн|Тайдула]] және Орданың басқа да бірқатар әмірлері (Ахмед, [[Нанғұдай|Нағанай]]) хан тағына үміткерлердің бірімен қақтығыс кезінде қаза табады.&lt;ref&gt;''Сабитов Ж.М.'' Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-х годах &lt;small&gt;(неопр.)&lt;/small&gt;. ''e-history.kz'' (26 июля 2018).&lt;/ref&gt;

== Ұрпақтары ==
Моғұл Бұқаның саяси мұрагері оның ұлы Ілияс болды. Әкесі сияқты, ол да [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] Ұлы дүрбелең кезінде маңызды рөл атқарған ықпалды әмір болды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>m9vqcolt2glllo14wp2lsvvj3yusmyb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620886</id>
      <parentid>3620885</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3620886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17023" sha1="i0ua4q1stbkfrycfjnnipwk65qtro52" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|түс=
|Қазақша есімі=Моғұл Бұқа
|Елтаңба атауы=
|Елтаңба ені=
|Титулы=[[Алтын Орда]]ның беклербегі
|Ту=
|Басқара бастады=1337
|Басқаруын аяқтады=1351
|Басқарған кезеңі=
|Ізашары=[[Исатай Қият]]
|Ізбасары=[[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]]
|Діні=
|Туған күні=белгісіз
|Туған жері=
|Қайтыс болған күні=1361
|Қайтыс болған жері=
|Жерленді=
|Династия=[[Қыпшақтар|Қыпшақ]]
|Туған кездегі есімі=
|Әкесі=
|Анасы=
|Жұбайы=
|Лақап аты=
|Балалары= Ілияс, Темір
}}

'''Моғұл Бұқа''' (?? — 1361) — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] мемлекеттік қайраткері. 1337-1351 жылдары [[Беклербек|беклербегі]] лауазымын атқарды, 1351-1359 жылдары төрт [[Қарашы бек|қарашы бектің]] бірі болды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Селезнёв Ю. В.'' Элита Золотой Орды.. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — С. С. 9, 88.. — 232 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-9690-0068-1&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==

=== Шығу тегі ===
Моғұл Бұқа [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасынан шыққан. Кейбір деректер бойынша, оның әкесі [[Өзбек хан]] кезіндегі беделді қарашыбек [[Сунж-Бұқа]], ал Моғұл Бұқаның әпкесі [[Тайдула хатұн|Тайдула]], Өзбек ханның сүйікті әйелі болған.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;''Сабитов Ж.М.'' ЭМИРЫ УЗБЕК-ХАНА И ДЖАНИБЕК-ХАНА // Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева : «журнал». — 2014. — Апрель (№ №2). — С. 120-134.&lt;/ref&gt;

=== Өзбек хан тұсында ===
1337 жылы [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] бұрынғы әмірлері [[Исатай Қият]] пен [[Құтлұқ Темір]] қайтыс болғаннан кейін, Моғұл Бұқа Өзбек ханының [[Беклер бегі|беклербегі]] болып тағайындалады. Өзбек ханның бұл шешімі [[Тайдула хатұн|Тайдула хатунның]] айтарлықтай ықпалымен жүзеге асырылды деп есептеледі. Моғұл Бұқа ресми дереккөздерде беклербек ретінде алғаш рет 1337 жылдың 2 қазанында аталады. Осы күні көпес Музаффар бастаған Алтын Орда дипломатиялық миссиясы [[Каир|Каирге]], [[Мысыр]] сұлтанының сарайына келді. Елшілік Моғұл Бұқа мен әмір Сунж Бұқаның атынан жіберілді.&lt;ref&gt;''В. Тизенгаузен.'' Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 1. Извлечения из сочинений арабских. — Санкт-Петербург, 1884. — С. 269. — 563 с.&lt;/ref&gt;

=== Жәнібек хан тұсында ===
1341 жылы Өзбек хан қайтыс болғанда, оның үлкен ұлы және мұрагері [[Тыныбек хан|Тыныбек]] [[Сарай-Берке|Сарайда]] болмай, [[Орда-Ежен ұлысы|Орта Азиядағы]] жорығында еді. Нәтижесінде, Өзбектің екінші ұлы [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек]] уақытша билеуші болып жарияланады. Дінібектің оралуы туралы хабар астанаға жеткенде, Жәнібек анасы Тайдуладан қолдау сұрайды. Тарихшы [[Әл-Омари|әл-Омаридің]] айтуынша, екі ұлының арасында Тайдула Жәнібектің жағын таңдайды. Сүйтіп, ықпалын пайдаланып, [[Сарай-Берке|Сарай]] әмірлері мен өз ағасы Моғұл Бұқаны тұңғыш ұлы әрі тақ мұрагері Дінібекті өлтіруге көндіреді. Әмірлер сұлтанды қарсы алуға шығып, Дінібекке ант беру рәсімі кезінде оны өлтіреді. Бұл оқиға 1342 жылы [[Сарайшық]] қаласында болды. Таққа отырғаннан кейін Жәнібек алғыс ретінде Моғұл Бұқаны беклербек етіп бекітіп, Тула қаласын, сондай-ақ Азак (Азов) қаласынан түсетін кірістің бір бөлігін Тайдуланың жеке меншігіне береді. Жәнібектің билігі кезінде Қыпшақ өкілдерінің Алтын Ордадағы саяси жағдайы біршама күшейе түсті. Моғұл Бұқа мен Тайдуланың ханның ішкі және сыртқы саясатына әсері айтарлықтай болды. Моғұл Бұқаның осы кездегі мәртебесінің маңыздылығын шетелдік дереккөздер де растайды: сол замандағы [[Венеция]] дожы ол туралы «Орданың ұлы және құдіретті мырзасы, жоғары құрметті қадірлі тұлғасы» деген жазба дерек қалдырады.&lt;ref&gt;''Волков М.'' О соперничестве Венеции с Генуею в XIV-м веке // Записки Одесского общества истории и древностей, Том IV.. — Одесса, 1860. — С. 216—217. — 289 с.&lt;/ref&gt;

Жәнібек ханның тұсында Моғұл Бұқа бірқатар әскери жорықтарды басқарды, бірақ біразының нәтижесі ойдағыдай болмады. Ең танымал шайқас 1346 жылы орын алды - Жәнібек хан Моғұл Бұқаға, [[Қырым|Қырымдағы]] генуялық Каффа (қазіргі Феодосия) бекінісін бағындыруды тапсырады. Қамалды қоршау кезінде татар әскері арасында [[Оба|оба індеті]] таралып, Моғұл Бұқа қоршауды алып тастап, шегінуге мәжбүр болады. Шегінген кезде ол обадан қайтыс болған сарбаздардың мәйіттерін катапульталармен бекініс қабырғаларының ар жағына лақтыруды бұйырады. Көп ұзамай індет қаланың ішінде де тарайды. Аурудан қашқан генуялықтар Каффаны теңіз арқылы асығыс тастап, Еуропаға қашып кетеді. Бұл оқиғаларды генуялық заңгер Габриэль де Мусси былай сипаттайды: «Сапарда ауыр ауруға шалдыққандықтан, бізбен бірге жолға шыққан мың адамның онға жуығы ғана тірі жетті». Ол сондай-ақ сол уақытқа дейін Шығыста бұл оба індеті ұзақ уақыт бойы өршіп, «мыңдаған көшпенділердің» өмірін қиғанын атап өтті. Бұл оқиға биологиялық қаруды қолданудың алғашқы құжатталған жағдайларының бірі және Еуропада [[Оба індеті|Қара өлім]] деп аталған пандемияның таралуындағы ең басты сәт болып саналады.&lt;ref&gt;''Вадим Эрлихман.'' Закат Европы. ''журнал «Историк»'' (№65 май 2020).&lt;/ref&gt;

Әскери сәтсіздіктер, оба эпидемиясы және содан орын алған халық шығыны мен мал тапшылығы беклербектің жағдайын нашарлатып, Алтын Орда зиялыларының арасында ішкі саяси күрестің ушығуына себеп болады. Бұл оқиғалар «Дафтар-и Чингизнаме» тарихи дереккөзінде сақталған «Иса ұлы Амат туралы дастанда» көрініс тапқан. Ол дастанда [[Үйсін руы|Үйсін]] тайпасының бегі Амат пен Қыпшақ беклербегі Моғұл Бұқа арасындағы саяси қақтығыс баяндалады. Дастан бойынша, Жәнібек ханның қызы Үйсін Аматқа уәде етілгеніне қарамастан, Моғұл Бұқаның ұлы Темірге тұрмысқа беріледі. Бұған келіспеген Амат, ханшайымды ұрлап, Сарайдан қашып кетеді. Жәнібек хан арттарынан [[Алшын]] тайпасының әмірі [[Алау батыр|Алауды]] қуғыншы қылып жібереді. Алайда, Аматтың әкесі Исаның көптен бергі досы болған Алау қашқындарды аяп, оларға қосылады.&lt;ref&gt;''Zhaxylyk M. Sabitov.'' К вопросу об Амате, сыне Исы. Вестник Евразийского национального университета. № 3(94). Астана. 2013. С. 299-302..&lt;/ref&gt; Сүйтіп олар [[Алатау таулары|Алатау]] етегіндегі Орда шекарасында қазақлықта жүрген [[Ұрыс хан|Ұрыс ханға]] қосылып, пана табады. Бұл әңгіме қазақ шежіресінде және [[Алаша хан]] туралы аңыздарда да кездеседі.&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/28420670/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%96_%D0%9C_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B8%D1%84_%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_I%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BDi%D1%81_%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA_2007_4_1_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%A1_110_116 Сабитов Ж.М. Алаша-хан миф и реальность//Iзденiс – Поиск. 2007. № 4(1). Алматы. С. 110-116.]&lt;/ref&gt;

Моғұл Бұқаның сыртқы және ішкі саясаттағы сәтсіздіктеріне байланысты (мүмкін басқа да себептермен) 1349 және 1351 жылдың тамыз айлары аралығында, Жәнібек хан Орданың ең жоғарғы лауазымдағы қызметшілерін ауыстырады. Беклербек лауазымы Өзбек хан заманынан бері әйгілі әскери қолбасшы болған [[Наймандар|Найман]] [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқаға]] өтеді. Хан, Құтлұқ Бұқаны болашақ әскери жорықтарды басқаруға бейімдірек деп санаған болса керек. Сонымен қатар, басқа да жоғары лауазымдарда өзгерістер болды: Жәнібек хан [[уәзір]] Толыбайдың ұлы Сұмайды өлім жазасына кесіп, Толыбайды сарайдан қуып шығарады. Нәтижесінде, Өзбек ханның тұсында беклербек болған [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ Темірдің]] інісі, Мұхаммед Қожа жаңа уәзір болып тағайындалады.

=== Бердібек хан тұсында ===
1356 жылы [[Елхан мемлекеті|Елхан империясында]] азаматтық соғыстардың жалғасып жатқанын пайдаланып, Жәнібек хан Иран мен Әзірбайжанға әскери жорық бастайды. Жорық кезінде [[Тебриз]] қаласын басып алып, үлкен ұлы [[Бердібек хан|Бердібек]] сұлтанды 50-мыңдық әскермен қаланың әмірі етіп қалдырады. Жәнібек хан [[Сарай-Берке|Сарайға]] қайтар жолында денсаулығы нашарлайды. Ханның ауруы [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] әмірлерінің арасында шиеленістік пен қастандықтардың артуына әкеледі. Ішкі саяси дағдарыс 1357 жылдың жазында сарай төңкерісімен аяқталады. Тақ мұрагері Бердібек пен Толыбай әмір Ұлы хан Жәнібек пен оның барлық ұлдарының өліміне әкеп соққан қастандық ұйымдастырады. Төңкерістің ерекше қатыгездігін «[[Ескендір Анонимі|Ескендір анонимі]]&lt;nowiki/&gt;» былай деп баяндайды: [[Тайдула хатұн|Тайдула]] Бердібектің сегіз айлық інілерінің бірін қолына алып, одан бейкүнә нәрестені аяуын өтінеді. Алайда, Бердібек баланы оның құшағынан алып, жерге лақтырып өлтіреді.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ұлы дүрбелең ===
Бердібек ханның билігі кезінде Моғұл Бұқа өз ықпалын жоғалта бастайды. Беклербек лауазымы әйгілі [[Қияттар|Қият]] тайпасының өкілі [[Исатай Қият|Исатайдың]] немересі [[Мамай (беклербек)|Мамайға]] тапсырылады. Алдыңғы беклербек [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] Қырымның [[ұлысбегі]] болып тағайындалады, ал [[Қаңлы]] Толыбай ханның уәзірі қызметіне қайтады. Алайда, Бердібектің билігі бар болғаны екі жылға созылады, ол қайтыс болғаннан кейін [[Бату хан|Бату]] ұрпақтарының көзі жойылады. Бұл оқиға [[Алтын Орда|Ордада]] «[[Ұлы дүрбелең]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын азамат соғысының басталуына себеп болады. Бірнеше ықпалды әмірлер мен рубасылары, өзіне бағынатын [[Жошы әулеті|Жошының басқа ұрпағынан]] тараған «қуыршақ хандарын» тағайындап, билік үшін соғыс бастайды. Тайдула ағасы Моғұл Бұқаның қолдауына сүйене отырып, хандарды таққа отырғызып, қаласа ауыстыра салатын «патша құрушыға» айналады, бірақ ушығып бара жатқан азамат соғысын тоқтата алмайды. Сүйтіп 1361 жылы Моғұл-Бұқа, оның әпкесі [[Тайдула хатұн|Тайдула]] және Орданың басқа да бірқатар әмірлері (Ахмед, [[Нанғұдай|Нағанай]]) хан тағына үміткерлердің бірімен қақтығыс кезінде қаза табады.&lt;ref&gt;''Сабитов Ж.М.'' Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-х годах &lt;small&gt;(неопр.)&lt;/small&gt;. ''e-history.kz'' (26 июля 2018).&lt;/ref&gt;

== Ұрпақтары ==
Моғұл Бұқаның саяси мұрагері оның ұлы Ілияс болды. Әкесі сияқты, ол да [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] Ұлы дүрбелең кезінде маңызды рөл атқарған ықпалды әмір болды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>i0ua4q1stbkfrycfjnnipwk65qtro52</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620887</id>
      <parentid>3620886</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өзбек хан тұсында */</comment>
      <origin>3620887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17020" sha1="ibpdn1x53biiy7vrg6juehhqag9ydm6" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|түс=
|Қазақша есімі=Моғұл Бұқа
|Елтаңба атауы=
|Елтаңба ені=
|Титулы=[[Алтын Орда]]ның беклербегі
|Ту=
|Басқара бастады=1337
|Басқаруын аяқтады=1351
|Басқарған кезеңі=
|Ізашары=[[Исатай Қият]]
|Ізбасары=[[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]]
|Діні=
|Туған күні=белгісіз
|Туған жері=
|Қайтыс болған күні=1361
|Қайтыс болған жері=
|Жерленді=
|Династия=[[Қыпшақтар|Қыпшақ]]
|Туған кездегі есімі=
|Әкесі=
|Анасы=
|Жұбайы=
|Лақап аты=
|Балалары= Ілияс, Темір
}}

'''Моғұл Бұқа''' (?? — 1361) — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] мемлекеттік қайраткері. 1337-1351 жылдары [[Беклербек|беклербегі]] лауазымын атқарды, 1351-1359 жылдары төрт [[Қарашы бек|қарашы бектің]] бірі болды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Селезнёв Ю. В.'' Элита Золотой Орды.. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — С. С. 9, 88.. — 232 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-9690-0068-1&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==

=== Шығу тегі ===
Моғұл Бұқа [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасынан шыққан. Кейбір деректер бойынша, оның әкесі [[Өзбек хан]] кезіндегі беделді қарашыбек [[Сунж-Бұқа]], ал Моғұл Бұқаның әпкесі [[Тайдула хатұн|Тайдула]], Өзбек ханның сүйікті әйелі болған.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;''Сабитов Ж.М.'' ЭМИРЫ УЗБЕК-ХАНА И ДЖАНИБЕК-ХАНА // Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева : «журнал». — 2014. — Апрель (№ №2). — С. 120-134.&lt;/ref&gt;

=== Өзбек хан тұсында ===
1337 жылы [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] бұрынғы әмірлері [[Исатай Қият]] пен [[Құтлұқ Темір]] қайтыс болғаннан кейін, Моғұл Бұқа Өзбек ханының [[Беклербек|беклербегі]] болып тағайындалады. Өзбек ханның бұл шешімі [[Тайдула хатұн|Тайдула хатунның]] айтарлықтай ықпалымен жүзеге асырылды деп есептеледі. Моғұл Бұқа ресми дереккөздерде беклербек ретінде алғаш рет 1337 жылдың 2 қазанында аталады. Осы күні көпес Музаффар бастаған Алтын Орда дипломатиялық миссиясы [[Каир|Каирге]], [[Мысыр]] сұлтанының сарайына келді. Елшілік Моғұл Бұқа мен әмір Сунж Бұқаның атынан жіберілді.&lt;ref&gt;''В. Тизенгаузен.'' Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 1. Извлечения из сочинений арабских. — Санкт-Петербург, 1884. — С. 269. — 563 с.&lt;/ref&gt;

=== Жәнібек хан тұсында ===
1341 жылы Өзбек хан қайтыс болғанда, оның үлкен ұлы және мұрагері [[Тыныбек хан|Тыныбек]] [[Сарай-Берке|Сарайда]] болмай, [[Орда-Ежен ұлысы|Орта Азиядағы]] жорығында еді. Нәтижесінде, Өзбектің екінші ұлы [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек]] уақытша билеуші болып жарияланады. Дінібектің оралуы туралы хабар астанаға жеткенде, Жәнібек анасы Тайдуладан қолдау сұрайды. Тарихшы [[Әл-Омари|әл-Омаридің]] айтуынша, екі ұлының арасында Тайдула Жәнібектің жағын таңдайды. Сүйтіп, ықпалын пайдаланып, [[Сарай-Берке|Сарай]] әмірлері мен өз ағасы Моғұл Бұқаны тұңғыш ұлы әрі тақ мұрагері Дінібекті өлтіруге көндіреді. Әмірлер сұлтанды қарсы алуға шығып, Дінібекке ант беру рәсімі кезінде оны өлтіреді. Бұл оқиға 1342 жылы [[Сарайшық]] қаласында болды. Таққа отырғаннан кейін Жәнібек алғыс ретінде Моғұл Бұқаны беклербек етіп бекітіп, Тула қаласын, сондай-ақ Азак (Азов) қаласынан түсетін кірістің бір бөлігін Тайдуланың жеке меншігіне береді. Жәнібектің билігі кезінде Қыпшақ өкілдерінің Алтын Ордадағы саяси жағдайы біршама күшейе түсті. Моғұл Бұқа мен Тайдуланың ханның ішкі және сыртқы саясатына әсері айтарлықтай болды. Моғұл Бұқаның осы кездегі мәртебесінің маңыздылығын шетелдік дереккөздер де растайды: сол замандағы [[Венеция]] дожы ол туралы «Орданың ұлы және құдіретті мырзасы, жоғары құрметті қадірлі тұлғасы» деген жазба дерек қалдырады.&lt;ref&gt;''Волков М.'' О соперничестве Венеции с Генуею в XIV-м веке // Записки Одесского общества истории и древностей, Том IV.. — Одесса, 1860. — С. 216—217. — 289 с.&lt;/ref&gt;

Жәнібек ханның тұсында Моғұл Бұқа бірқатар әскери жорықтарды басқарды, бірақ біразының нәтижесі ойдағыдай болмады. Ең танымал шайқас 1346 жылы орын алды - Жәнібек хан Моғұл Бұқаға, [[Қырым|Қырымдағы]] генуялық Каффа (қазіргі Феодосия) бекінісін бағындыруды тапсырады. Қамалды қоршау кезінде татар әскері арасында [[Оба|оба індеті]] таралып, Моғұл Бұқа қоршауды алып тастап, шегінуге мәжбүр болады. Шегінген кезде ол обадан қайтыс болған сарбаздардың мәйіттерін катапульталармен бекініс қабырғаларының ар жағына лақтыруды бұйырады. Көп ұзамай індет қаланың ішінде де тарайды. Аурудан қашқан генуялықтар Каффаны теңіз арқылы асығыс тастап, Еуропаға қашып кетеді. Бұл оқиғаларды генуялық заңгер Габриэль де Мусси былай сипаттайды: «Сапарда ауыр ауруға шалдыққандықтан, бізбен бірге жолға шыққан мың адамның онға жуығы ғана тірі жетті». Ол сондай-ақ сол уақытқа дейін Шығыста бұл оба індеті ұзақ уақыт бойы өршіп, «мыңдаған көшпенділердің» өмірін қиғанын атап өтті. Бұл оқиға биологиялық қаруды қолданудың алғашқы құжатталған жағдайларының бірі және Еуропада [[Оба індеті|Қара өлім]] деп аталған пандемияның таралуындағы ең басты сәт болып саналады.&lt;ref&gt;''Вадим Эрлихман.'' Закат Европы. ''журнал «Историк»'' (№65 май 2020).&lt;/ref&gt;

Әскери сәтсіздіктер, оба эпидемиясы және содан орын алған халық шығыны мен мал тапшылығы беклербектің жағдайын нашарлатып, Алтын Орда зиялыларының арасында ішкі саяси күрестің ушығуына себеп болады. Бұл оқиғалар «Дафтар-и Чингизнаме» тарихи дереккөзінде сақталған «Иса ұлы Амат туралы дастанда» көрініс тапқан. Ол дастанда [[Үйсін руы|Үйсін]] тайпасының бегі Амат пен Қыпшақ беклербегі Моғұл Бұқа арасындағы саяси қақтығыс баяндалады. Дастан бойынша, Жәнібек ханның қызы Үйсін Аматқа уәде етілгеніне қарамастан, Моғұл Бұқаның ұлы Темірге тұрмысқа беріледі. Бұған келіспеген Амат, ханшайымды ұрлап, Сарайдан қашып кетеді. Жәнібек хан арттарынан [[Алшын]] тайпасының әмірі [[Алау батыр|Алауды]] қуғыншы қылып жібереді. Алайда, Аматтың әкесі Исаның көптен бергі досы болған Алау қашқындарды аяп, оларға қосылады.&lt;ref&gt;''Zhaxylyk M. Sabitov.'' К вопросу об Амате, сыне Исы. Вестник Евразийского национального университета. № 3(94). Астана. 2013. С. 299-302..&lt;/ref&gt; Сүйтіп олар [[Алатау таулары|Алатау]] етегіндегі Орда шекарасында қазақлықта жүрген [[Ұрыс хан|Ұрыс ханға]] қосылып, пана табады. Бұл әңгіме қазақ шежіресінде және [[Алаша хан]] туралы аңыздарда да кездеседі.&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/28420670/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%96_%D0%9C_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B8%D1%84_%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_I%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BDi%D1%81_%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA_2007_4_1_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%A1_110_116 Сабитов Ж.М. Алаша-хан миф и реальность//Iзденiс – Поиск. 2007. № 4(1). Алматы. С. 110-116.]&lt;/ref&gt;

Моғұл Бұқаның сыртқы және ішкі саясаттағы сәтсіздіктеріне байланысты (мүмкін басқа да себептермен) 1349 және 1351 жылдың тамыз айлары аралығында, Жәнібек хан Орданың ең жоғарғы лауазымдағы қызметшілерін ауыстырады. Беклербек лауазымы Өзбек хан заманынан бері әйгілі әскери қолбасшы болған [[Наймандар|Найман]] [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқаға]] өтеді. Хан, Құтлұқ Бұқаны болашақ әскери жорықтарды басқаруға бейімдірек деп санаған болса керек. Сонымен қатар, басқа да жоғары лауазымдарда өзгерістер болды: Жәнібек хан [[уәзір]] Толыбайдың ұлы Сұмайды өлім жазасына кесіп, Толыбайды сарайдан қуып шығарады. Нәтижесінде, Өзбек ханның тұсында беклербек болған [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ Темірдің]] інісі, Мұхаммед Қожа жаңа уәзір болып тағайындалады.

=== Бердібек хан тұсында ===
1356 жылы [[Елхан мемлекеті|Елхан империясында]] азаматтық соғыстардың жалғасып жатқанын пайдаланып, Жәнібек хан Иран мен Әзірбайжанға әскери жорық бастайды. Жорық кезінде [[Тебриз]] қаласын басып алып, үлкен ұлы [[Бердібек хан|Бердібек]] сұлтанды 50-мыңдық әскермен қаланың әмірі етіп қалдырады. Жәнібек хан [[Сарай-Берке|Сарайға]] қайтар жолында денсаулығы нашарлайды. Ханның ауруы [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] әмірлерінің арасында шиеленістік пен қастандықтардың артуына әкеледі. Ішкі саяси дағдарыс 1357 жылдың жазында сарай төңкерісімен аяқталады. Тақ мұрагері Бердібек пен Толыбай әмір Ұлы хан Жәнібек пен оның барлық ұлдарының өліміне әкеп соққан қастандық ұйымдастырады. Төңкерістің ерекше қатыгездігін «[[Ескендір Анонимі|Ескендір анонимі]]&lt;nowiki/&gt;» былай деп баяндайды: [[Тайдула хатұн|Тайдула]] Бердібектің сегіз айлық інілерінің бірін қолына алып, одан бейкүнә нәрестені аяуын өтінеді. Алайда, Бердібек баланы оның құшағынан алып, жерге лақтырып өлтіреді.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ұлы дүрбелең ===
Бердібек ханның билігі кезінде Моғұл Бұқа өз ықпалын жоғалта бастайды. Беклербек лауазымы әйгілі [[Қияттар|Қият]] тайпасының өкілі [[Исатай Қият|Исатайдың]] немересі [[Мамай (беклербек)|Мамайға]] тапсырылады. Алдыңғы беклербек [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] Қырымның [[ұлысбегі]] болып тағайындалады, ал [[Қаңлы]] Толыбай ханның уәзірі қызметіне қайтады. Алайда, Бердібектің билігі бар болғаны екі жылға созылады, ол қайтыс болғаннан кейін [[Бату хан|Бату]] ұрпақтарының көзі жойылады. Бұл оқиға [[Алтын Орда|Ордада]] «[[Ұлы дүрбелең]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын азамат соғысының басталуына себеп болады. Бірнеше ықпалды әмірлер мен рубасылары, өзіне бағынатын [[Жошы әулеті|Жошының басқа ұрпағынан]] тараған «қуыршақ хандарын» тағайындап, билік үшін соғыс бастайды. Тайдула ағасы Моғұл Бұқаның қолдауына сүйене отырып, хандарды таққа отырғызып, қаласа ауыстыра салатын «патша құрушыға» айналады, бірақ ушығып бара жатқан азамат соғысын тоқтата алмайды. Сүйтіп 1361 жылы Моғұл-Бұқа, оның әпкесі [[Тайдула хатұн|Тайдула]] және Орданың басқа да бірқатар әмірлері (Ахмед, [[Нанғұдай|Нағанай]]) хан тағына үміткерлердің бірімен қақтығыс кезінде қаза табады.&lt;ref&gt;''Сабитов Ж.М.'' Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-х годах &lt;small&gt;(неопр.)&lt;/small&gt;. ''e-history.kz'' (26 июля 2018).&lt;/ref&gt;

== Ұрпақтары ==
Моғұл Бұқаның саяси мұрагері оның ұлы Ілияс болды. Әкесі сияқты, ол да [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] Ұлы дүрбелең кезінде маңызды рөл атқарған ықпалды әмір болды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>ibpdn1x53biiy7vrg6juehhqag9ydm6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621023</id>
      <parentid>3620887</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:47:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17020" sha1="itv7eaxudm5ft67pov2i2p4jhbdud0h" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|түс=
|Қазақша есімі=Моғұл Бұқа
|Елтаңба атауы=
|Елтаңба ені=
|Титулы=[[Алтын Орда]]ның беклербегі
|Ту=
|Басқара бастады=1337
|Басқаруын аяқтады=1351
|Басқарған кезеңі=
|Ізашары=[[Исатай Қият]]
|Ізбасары=[[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]]
|Діні=
|Туған күні=белгісіз
|Туған жері=
|Қайтыс болған күні=1361
|Қайтыс болған жері=
|Жерленді=
|Династия=[[Қыпшақтар|Қыпшақ]]
|Туған кездегі есімі=
|Әкесі=
|Анасы=
|Жұбайы=
|Лақап аты=
|Балалары= Ілияс, Темір
}}
'''Моғұл Бұқа''' (?–1361) — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] мемлекеттік қайраткері. 1337–1351 жылдары [[Беклербек|беклербегі]] лауазымын атқарды, 1351–1359 жылдары төрт [[Қарашы бек|қарашы бектің]] бірі болды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Селезнёв Ю. В.'' Элита Золотой Орды.. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — С. С. 9, 88.. — 232 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-9690-0068-1&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==

=== Шығу тегі ===
Моғұл Бұқа [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасынан шыққан. Кейбір деректер бойынша, оның әкесі [[Өзбек хан]] кезіндегі беделді қарашыбек [[Сунж-Бұқа]], ал Моғұл Бұқаның әпкесі [[Тайдула хатұн|Тайдула]], Өзбек ханның сүйікті әйелі болған.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;''Сабитов Ж.М.'' ЭМИРЫ УЗБЕК-ХАНА И ДЖАНИБЕК-ХАНА // Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева : «журнал». — 2014. — Апрель (№ №2). — С. 120-134.&lt;/ref&gt;

=== Өзбек хан тұсында ===
1337 жылы [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] бұрынғы әмірлері [[Исатай Қият]] пен [[Құтлұқ Темір]] қайтыс болғаннан кейін, Моғұл Бұқа Өзбек ханының [[Беклербек|беклербегі]] болып тағайындалады. Өзбек ханның бұл шешімі [[Тайдула хатұн|Тайдула хатунның]] айтарлықтай ықпалымен жүзеге асырылды деп есептеледі. Моғұл Бұқа ресми дереккөздерде беклербек ретінде алғаш рет 1337 жылдың 2 қазанында аталады. Осы күні көпес Музаффар бастаған Алтын Орда дипломатиялық миссиясы [[Каир|Каирге]], [[Мысыр]] сұлтанының сарайына келді. Елшілік Моғұл Бұқа мен әмір Сунж Бұқаның атынан жіберілді.&lt;ref&gt;''В. Тизенгаузен.'' Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 1. Извлечения из сочинений арабских. — Санкт-Петербург, 1884. — С. 269. — 563 с.&lt;/ref&gt;

=== Жәнібек хан тұсында ===
1341 жылы Өзбек хан қайтыс болғанда, оның үлкен ұлы және мұрагері [[Тыныбек хан|Тыныбек]] [[Сарай-Берке|Сарайда]] болмай, [[Орда-Ежен ұлысы|Орта Азиядағы]] жорығында еді. Нәтижесінде, Өзбектің екінші ұлы [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек]] уақытша билеуші болып жарияланады. Дінібектің оралуы туралы хабар астанаға жеткенде, Жәнібек анасы Тайдуладан қолдау сұрайды. Тарихшы [[Әл-Омари|әл-Омаридің]] айтуынша, екі ұлының арасында Тайдула Жәнібектің жағын таңдайды. Сүйтіп, ықпалын пайдаланып, [[Сарай-Берке|Сарай]] әмірлері мен өз ағасы Моғұл Бұқаны тұңғыш ұлы әрі тақ мұрагері Дінібекті өлтіруге көндіреді. Әмірлер сұлтанды қарсы алуға шығып, Дінібекке ант беру рәсімі кезінде оны өлтіреді. Бұл оқиға 1342 жылы [[Сарайшық]] қаласында болды. Таққа отырғаннан кейін Жәнібек алғыс ретінде Моғұл Бұқаны беклербек етіп бекітіп, Тула қаласын, сондай-ақ Азак (Азов) қаласынан түсетін кірістің бір бөлігін Тайдуланың жеке меншігіне береді. Жәнібектің билігі кезінде Қыпшақ өкілдерінің Алтын Ордадағы саяси жағдайы біршама күшейе түсті. Моғұл Бұқа мен Тайдуланың ханның ішкі және сыртқы саясатына әсері айтарлықтай болды. Моғұл Бұқаның осы кездегі мәртебесінің маңыздылығын шетелдік дереккөздер де растайды: сол замандағы [[Венеция]] дожы ол туралы «Орданың ұлы және құдіретті мырзасы, жоғары құрметті қадірлі тұлғасы» деген жазба дерек қалдырады.&lt;ref&gt;''Волков М.'' О соперничестве Венеции с Генуею в XIV-м веке // Записки Одесского общества истории и древностей, Том IV.. — Одесса, 1860. — С. 216—217. — 289 с.&lt;/ref&gt;

Жәнібек ханның тұсында Моғұл Бұқа бірқатар әскери жорықтарды басқарды, бірақ біразының нәтижесі ойдағыдай болмады. Ең танымал шайқас 1346 жылы орын алды - Жәнібек хан Моғұл Бұқаға, [[Қырым|Қырымдағы]] генуялық Каффа (қазіргі Феодосия) бекінісін бағындыруды тапсырады. Қамалды қоршау кезінде татар әскері арасында [[Оба|оба індеті]] таралып, Моғұл Бұқа қоршауды алып тастап, шегінуге мәжбүр болады. Шегінген кезде ол обадан қайтыс болған сарбаздардың мәйіттерін катапульталармен бекініс қабырғаларының ар жағына лақтыруды бұйырады. Көп ұзамай індет қаланың ішінде де тарайды. Аурудан қашқан генуялықтар Каффаны теңіз арқылы асығыс тастап, Еуропаға қашып кетеді. Бұл оқиғаларды генуялық заңгер Габриэль де Мусси былай сипаттайды: «Сапарда ауыр ауруға шалдыққандықтан, бізбен бірге жолға шыққан мың адамның онға жуығы ғана тірі жетті». Ол сондай-ақ сол уақытқа дейін Шығыста бұл оба індеті ұзақ уақыт бойы өршіп, «мыңдаған көшпенділердің» өмірін қиғанын атап өтті. Бұл оқиға биологиялық қаруды қолданудың алғашқы құжатталған жағдайларының бірі және Еуропада [[Оба індеті|Қара өлім]] деп аталған пандемияның таралуындағы ең басты сәт болып саналады.&lt;ref&gt;''Вадим Эрлихман.'' Закат Европы. ''журнал «Историк»'' (№65 май 2020).&lt;/ref&gt;

Әскери сәтсіздіктер, оба эпидемиясы және содан орын алған халық шығыны мен мал тапшылығы беклербектің жағдайын нашарлатып, Алтын Орда зиялыларының арасында ішкі саяси күрестің ушығуына себеп болады. Бұл оқиғалар «Дафтар-и Чингизнаме» тарихи дереккөзінде сақталған «Иса ұлы Амат туралы дастанда» көрініс тапқан. Ол дастанда [[Үйсін руы|Үйсін]] тайпасының бегі Амат пен Қыпшақ беклербегі Моғұл Бұқа арасындағы саяси қақтығыс баяндалады. Дастан бойынша, Жәнібек ханның қызы Үйсін Аматқа уәде етілгеніне қарамастан, Моғұл Бұқаның ұлы Темірге тұрмысқа беріледі. Бұған келіспеген Амат, ханшайымды ұрлап, Сарайдан қашып кетеді. Жәнібек хан арттарынан [[Алшын]] тайпасының әмірі [[Алау батыр|Алауды]] қуғыншы қылып жібереді. Алайда, Аматтың әкесі Исаның көптен бергі досы болған Алау қашқындарды аяп, оларға қосылады.&lt;ref&gt;''Zhaxylyk M. Sabitov.'' К вопросу об Амате, сыне Исы. Вестник Евразийского национального университета. № 3(94). Астана. 2013. С. 299-302..&lt;/ref&gt; Сүйтіп олар [[Алатау таулары|Алатау]] етегіндегі Орда шекарасында қазақлықта жүрген [[Ұрыс хан|Ұрыс ханға]] қосылып, пана табады. Бұл әңгіме қазақ шежіресінде және [[Алаша хан]] туралы аңыздарда да кездеседі.&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/28420670/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%96_%D0%9C_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B8%D1%84_%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_I%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BDi%D1%81_%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA_2007_4_1_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%A1_110_116 Сабитов Ж.М. Алаша-хан миф и реальность//Iзденiс – Поиск. 2007. № 4(1). Алматы. С. 110-116.]&lt;/ref&gt;

Моғұл Бұқаның сыртқы және ішкі саясаттағы сәтсіздіктеріне байланысты (мүмкін басқа да себептермен) 1349 және 1351 жылдың тамыз айлары аралығында, Жәнібек хан Орданың ең жоғарғы лауазымдағы қызметшілерін ауыстырады. Беклербек лауазымы Өзбек хан заманынан бері әйгілі әскери қолбасшы болған [[Наймандар|Найман]] [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқаға]] өтеді. Хан, Құтлұқ Бұқаны болашақ әскери жорықтарды басқаруға бейімдірек деп санаған болса керек. Сонымен қатар, басқа да жоғары лауазымдарда өзгерістер болды: Жәнібек хан [[уәзір]] Толыбайдың ұлы Сұмайды өлім жазасына кесіп, Толыбайды сарайдан қуып шығарады. Нәтижесінде, Өзбек ханның тұсында беклербек болған [[Құтлұқ Темір|Құтлұқ Темірдің]] інісі, Мұхаммед Қожа жаңа уәзір болып тағайындалады.

=== Бердібек хан тұсында ===
1356 жылы [[Елхан мемлекеті|Елхан империясында]] азаматтық соғыстардың жалғасып жатқанын пайдаланып, Жәнібек хан Иран мен Әзірбайжанға әскери жорық бастайды. Жорық кезінде [[Тебриз]] қаласын басып алып, үлкен ұлы [[Бердібек хан|Бердібек]] сұлтанды 50-мыңдық әскермен қаланың әмірі етіп қалдырады. Жәнібек хан [[Сарай-Берке|Сарайға]] қайтар жолында денсаулығы нашарлайды. Ханның ауруы [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] әмірлерінің арасында шиеленістік пен қастандықтардың артуына әкеледі. Ішкі саяси дағдарыс 1357 жылдың жазында сарай төңкерісімен аяқталады. Тақ мұрагері Бердібек пен Толыбай әмір Ұлы хан Жәнібек пен оның барлық ұлдарының өліміне әкеп соққан қастандық ұйымдастырады. Төңкерістің ерекше қатыгездігін «[[Ескендір Анонимі|Ескендір анонимі]]&lt;nowiki/&gt;» былай деп баяндайды: [[Тайдула хатұн|Тайдула]] Бердібектің сегіз айлық інілерінің бірін қолына алып, одан бейкүнә нәрестені аяуын өтінеді. Алайда, Бердібек баланы оның құшағынан алып, жерге лақтырып өлтіреді.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ұлы дүрбелең ===
Бердібек ханның билігі кезінде Моғұл Бұқа өз ықпалын жоғалта бастайды. Беклербек лауазымы әйгілі [[Қияттар|Қият]] тайпасының өкілі [[Исатай Қият|Исатайдың]] немересі [[Мамай (беклербек)|Мамайға]] тапсырылады. Алдыңғы беклербек [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)|Құтлұқ Бұқа]] Қырымның [[ұлысбегі]] болып тағайындалады, ал [[Қаңлы]] Толыбай ханның уәзірі қызметіне қайтады. Алайда, Бердібектің билігі бар болғаны екі жылға созылады, ол қайтыс болғаннан кейін [[Бату хан|Бату]] ұрпақтарының көзі жойылады. Бұл оқиға [[Алтын Орда|Ордада]] «[[Ұлы дүрбелең]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын азамат соғысының басталуына себеп болады. Бірнеше ықпалды әмірлер мен рубасылары, өзіне бағынатын [[Жошы әулеті|Жошының басқа ұрпағынан]] тараған «қуыршақ хандарын» тағайындап, билік үшін соғыс бастайды. Тайдула ағасы Моғұл Бұқаның қолдауына сүйене отырып, хандарды таққа отырғызып, қаласа ауыстыра салатын «патша құрушыға» айналады, бірақ ушығып бара жатқан азамат соғысын тоқтата алмайды. Сүйтіп 1361 жылы Моғұл-Бұқа, оның әпкесі [[Тайдула хатұн|Тайдула]] және Орданың басқа да бірқатар әмірлері (Ахмед, [[Нанғұдай|Нағанай]]) хан тағына үміткерлердің бірімен қақтығыс кезінде қаза табады.&lt;ref&gt;''Сабитов Ж.М.'' Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-х годах &lt;small&gt;(неопр.)&lt;/small&gt;. ''e-history.kz'' (26 июля 2018).&lt;/ref&gt;

== Ұрпақтары ==
Моғұл Бұқаның саяси мұрагері оның ұлы Ілияс болды. Әкесі сияқты, ол да [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] Ұлы дүрбелең кезінде маңызды рөл атқарған ықпалды әмір болды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>itv7eaxudm5ft67pov2i2p4jhbdud0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:RaiymbekZh</title>
    <ns>2</ns>
    <id>770548</id>
    <revision>
      <id>3620936</id>
      <parentid>3616975</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:16:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Мақала саны */</comment>
      <origin>3620936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2738" sha1="hqjyaet0rv0cbsrad15e6q0pl68igwj" xml:space="preserve">{{Quote|text=Нағыз қазақ — қазақ емес,
Нағыз қазақ — домбыра.|sign=[[Қадыр Мырза Әлі]]}}{{Тұлға|Есімі=RaiymbekZh|Шынайы есімі=Райымбек|Туған жері=[[Астана]]|Азаматтығы={{байрақ|Қазақстан}}|Мамандығы=жазушы|Марапаттары=* «Қазақстан Республикасының дарынды оқушысы» төсбелгісі|Басқалары=[[2025 жыл|2025 жылғы]] [[11 тамыз]] күнінен бастап Уикипедияға үлесің қосуда|Сайты=[https://bilim-all.kz/tag/olen?tag=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%20%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%20%20%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96]}}

== Мен туралы ==
=== Мақала саны ===
&lt;table id=&quot;mp-banner&quot; style=&quot;width: 100%; margin:2px 0 0 0; background:none; border-spacing: 0px;&quot;&gt;
&lt;tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td class=&quot;MainPageBG&quot; style=&quot;text-align:center; padding:0,2em; background-color:#E0FFFF; border:1px solid #F5F5F5; color:#000; font-size:90%;&quot;&gt;
{| cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border-top:1px solid #ccc; text-align:center; margin-bottom: 2px; background:transparent; width:98%; border:0;&quot;
| style=&quot;width:10%&quot; |
&lt;center&gt;'''[[xtools:pages/kk.wikipedia.org/RaiymbekZh|Жиынтық мақала саны (жойылған мақалаларды санағанда) — 94]]'''&lt;/center&gt;
|}

=== Қорапшаларым ===
{{User:Box/Qazaq}}
{{Userbox
|id =[[Сурет:Agrocity (Astana) flag.jpg|40px]] 
|id-c = 
|id-s = 10
|info = Бұл қатысушы [[Қазақстан]]ның [[Агроқалашық (Ақмола облысы)|Агроқалашық]] тұрғын алабында тұрады
|info-c = #eee
|info-fc = 
|border-c = red
}}
{{Userbox
|id = [[File:Emblem of Astana (streets).png|55px]]
|id-c = 
|id-s = 10
|info = Бұл қатысушы [[Астана қаласындағы көшелердің тізімі|Астана көшелері]] санатын толтыруға қатысып жатыр.
|info-c = #eee
|info-fc = 
|border-c = aqua
}}
{{Userbox
|id = [[File:WP25 Short lockup knockout.png|40px]]
|id-c = 
|id-s = 10
|info = Бұл қатысушы [[Уикипедия: 25 жылдық мерейтой|Уикипедия 25]] жобасының мүшесі.
|info-c = #eee
|info-fc = 
|border-c = purple
}}
{{User:Box/Қатысушы Арғын}}
|{{User kk|male}}
{{User ru-5|male}}
{{User en-2|male}}
{{User uk-1|male}}
|{{User:Box/Қызығушылық:Тарих}}
{{User:Box/Қызығушылық:Саясат}}
{{User Wikipedian For
|аты = RaiymbekZh 
|жыл = 2025
|ай = 8
|күн = 11
}}</text>
      <sha1>hqjyaet0rv0cbsrad15e6q0pl68igwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет</title>
    <ns>4</ns>
    <id>775564</id>
    <revision>
      <id>3620874</id>
      <parentid>3620490</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T03:06:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту.</comment>
      <origin>3620874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="759897" sha1="05mrct03gyos5wjdh48ee6h3q24g0z0" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!N
!Бет
!Қаралу саны (соңғы 30 күнде)
!Қаралу саны (соңғы 90 күнде)
!Қаралу саны (бір жылда)
|-
|1
|[[Арнайы:Іздеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 50198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 123271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 280949]
|-
|2
|[[Басты бет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 35921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 120636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 374508]
|-
|3
|[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 38238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 85094]
|-
|4
|[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 26664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 127589]
|-
|5
|[[Абай Құнанбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 46155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 269172]
|-
|6
|[[Жоба:Уики-көктем 2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 3393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 13644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 13644]
|-
|7
|[[КешYOU]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 9605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 15147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 21050]
|-
|8
|[[Бауыржан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 116549]
|-
|9
|[[Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 3785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 82834]
|-
|10
|[[Күнделік.кз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 2765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 12994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 106945]
|-
|11
|[[Мәңгілік бала бейне]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 8014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16819]
|-
|12
|[[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5730]
|-
|13
|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50561]
|-
|14
|[[Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 84627]
|-
|15
|[[Жеті жарғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29601]
|-
|16
|[[Ыбырай Алтынсарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 22867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 111386]
|-
|17
|[[Мұхтар Шаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 53393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72817]
|-
|18
|[[Жәңгір мектебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 48]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 4414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 5206]
|-
|19
|[[Бесеудің хаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 14185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 27645]
|-
|20
|[[Қазақстан көлдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23088]
|-
|21
|[[Мемлекет астаналары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 59714]
|-
|22
|[[Қазақ халық аңыздары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10371]
|-
|23
|[[Ұлы Отан соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 10022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 23873]
|-
|24
|[[Әлемнің жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 9041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 64311]
|-
|25
|[[Компьютер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 6187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 22944]
|-
|26
|[[Бірқазандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 58]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5272]
|-
|27
|[[Қазақстан географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16793]
|-
|28
|[[Моңғол империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20939]
|-
|29
|[[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 20928]
|-
|30
|[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 4652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 10259]
|-
|31
|[[Татьяна Николаевна Бурмистрова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4631]
|-
|32
|[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7668]
|-
|33
|[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 12517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 66243]
|-
|34
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15407]
|-
|35
|[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50546]
|-
|36
|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 121709]
|-
|37
|[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 100211]
|-
|38
|[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23407]
|-
|39
|[[Уикипедия:Форум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 7464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23009]
|-
|40
|[[Тәуке хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23269]
|-
|41
|[[Жеңіс күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 86]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5100]
|-
|42
|[[1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 4750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 7936]
|-
|43
|[[Құралайдың салқыны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 4927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 6817]
|-
|44
|[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28445]
|-
|45
|[[Партизандық соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 21]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3709]
|-
|46
|[[Мөлдір Әуелбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8127]
|-
|47
|[[Халифат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%82 64]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%82 3167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%82 5239]
|-
|48
|[[Қазақтардың дәстүрлі шаруашылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 38]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 4795]
|-
|49
|[[Міржақып Дулатұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 84751]
|-
|50
|[[Азаматтық іс жүргізу құқығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 3024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 4287]
|-
|51
|[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60475]
|-
|52
|[[Ұлы Жібек жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 6093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 42807]
|-
|53
|[[Қазақша жыл санау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 7701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 80176]
|-
|54
|[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24771]
|-
|55
|[[Қарахан мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 33110]
|-
|56
|[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10209]
|-
|57
|[[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 60]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 4237]
|-
|58
|[[Абай жолы (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38356]
|-
|59
|[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 26436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40549]
|-
|60
|[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6539]
|-
|61
|[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 8529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 8529]
|-
|62
|[[Сырым Датұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27353]
|-
|63
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16470]
|-
|64
|[[Алкандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 7528]
|-
|65
|[[Құрбан айт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 2479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 3176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 4612]
|-
|66
|[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 3866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7597]
|-
|67
|[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 59230]
|-
|68
|[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40201]
|-
|69
|[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18126]
|-
|70
|[[Зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 26864]
|-
|71
|[[Сөз таптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15506]
|-
|72
|[[Нарықтық экономика қатынастары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2910]
|-
|73
|[[Франсиско Франко]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE 22]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE 2626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE 2800]
|-
|74
|[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12049]
|-
|75
|[[Ғаламдық экологиялық проблемалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9619]
|-
|76
|[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 7124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22562]
|-
|77
|[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 77340]
|-
|78
|[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 11015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29835]
|-
|79
|[[Нұркен Әбдіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 5649]
|-
|80
|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26122]
|-
|81
|[[Етіс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 3094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 9576]
|-
|82
|[[Саңырауқұлақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11141]
|-
|83
|[[Әмір Темір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 1178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 7475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 30539]
|-
|84
|[[Толық ішкі шағылудың шектік бұрышы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B 10]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B 2493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B 2632]
|-
|85
|[[Қасым хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35261]
|-
|86
|[[Серік Қапшықбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2600]
|-
|87
|[[Ілияс Жансүгіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 7784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43319]
|-
|88
|[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 4122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 16231]
|-
|89
|[[Жәркен Бөдешұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7722]
|-
|90
|[[Шыңғыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 64457]
|-
|91
|[[Гамета]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 24]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 2542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 3129]
|-
|92
|[[Ғұндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 7603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 39458]
|-
|93
|[[Қазақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36671]
|-
|94
|[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5671]
|-
|95
|[[Өзбекәлі Жәнібеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33460]
|-
|96
|[[Қасым Қайсенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16883]
|-
|97
|[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9468]
|-
|98
|[[Есік Алтын адамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 4084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 40840]
|-
|99
|[[Тәуекел хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15698]
|-
|100
|[[Игельстром реформасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 46]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4473]
|-
|101
|[[Абылай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 58793]
|-
|102
|[[Азаматтық қоғам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 69]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 2751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 5988]
|-
|103
|[[Вегетативтік көбею]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 3362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 4043]
|-
|104
|[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 7544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 48621]
|-
|105
|[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27818]
|-
|106
|[[Сақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 62918]
|-
|107
|[[Арғын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23864]
|-
|108
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46019]
|-
|109
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29835]
|-
|110
|[[Домбыра]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 3955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21729]
|-
|111
|[[Шәмші Қалдаяқов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 7293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28071]
|-
|112
|[[Қазақстан экономикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8847]
|-
|113
|[[Қадыр Мырза Әлі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 7797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24950]
|-
|114
|[[Халықаралық ұйымдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 3227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 8126]
|-
|115
|[[Үстеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 4648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 20580]
|-
|116
|[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8127]
|-
|117
|[[Изосызықтар тәсілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96 5]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96 2107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96 2144]
|-
|118
|[[Халықаралық географиялық еңбек бөлінісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 16]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 2162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 2285]
|-
|119
|[[Ұлы жасақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 59]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 2277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 5112]
|-
|120
|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28193]
|-
|121
|[[Ыңғайлас салалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 44]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 6819]
|-
|122
|[[Рақымжан Қошқарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10211]
|-
|123
|[[Батыр Баян (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 3362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 19647]
|-
|124
|[[Ауыл (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3594]
|-
|125
|[[Семей полигоны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 6260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28249]
|-
|126
|[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16537]
|-
|127
|[[Қазақ хандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 40081]
|-
|128
|[[Жасақ (Яса)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D0%AF%D1%81%D0%B0%29 58]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D0%AF%D1%81%D0%B0%29 2188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D0%AF%D1%81%D0%B0%29 3985]
|-
|129
|[[Жаяу Мұса Байжанұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9194]
|-
|130
|[[Астана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 36649]
|-
|131
|[[Сайын Мұратбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12248]
|-
|132
|[[Уикипедия:Анықтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8940]
|-
|133
|[[Әмір Темір жорықтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 36]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 4980]
|-
|134
|[[Құрбандық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 2243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3439]
|-
|135
|[[Қызыл кітап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 9706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 27607]
|-
|136
|[[Шылау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 1286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 3290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 17704]
|-
|137
|[[Қазақ әліпбиі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 27925]
|-
|138
|[[АҚШ президенттерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10225]
|-
|139
|[[Дүниежүзілік тұқым қоры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 13]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 2239]
|-
|140
|[[Махамбет Өтемісұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54906]
|-
|141
|[[Әміре Қашаубаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15349]
|-
|142
|[[Александр Сергеевич Пушкин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6191]
|-
|143
|[[Жетісу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 2712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 10001]
|-
|144
|[[Экологиялық пирамида ережесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 23]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 2193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 2950]
|-
|145
|[[Қазақ батырлар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29654]
|-
|146
|[[Жаңа экономикалық саясат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 3594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 12338]
|-
|147
|[[Қабанбай (Үржар ауданы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 14]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 2006]
|-
|148
|[[Ерте темір дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 10031]
|-
|149
|[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35581]
|-
|150
|[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 6701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 16041]
|-
|151
|[[Салалас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11093]
|-
|152
|[[Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 5165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 31192]
|-
|153
|[[Қыз Жібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30600]
|-
|154
|[[Әл-Фатиха сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 24999]
|-
|155
|[[Аманкелді Муатқанұлы Сейітханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2857]
|-
|156
|[[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39718]
|-
|157
|[[Кенжебай Мәденов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2243]
|-
|158
|[[Сәукеле]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 99]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 2185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 4383]
|-
|159
|[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16249]
|-
|160
|[[Қоңырат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 5125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23623]
|-
|161
|[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5061]
|-
|162
|[[Қазақ хандығының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 3551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24362]
|-
|163
|[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 12337]
|-
|164
|[[Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4948]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 55329]
|-
|165
|[[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5118]
|-
|166
|[[Алтын Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35481]
|-
|167
|[[Жаужүрек мың бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7855]
|-
|168
|[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 6577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24767]
|-
|169
|[[Шалғай (Батыс Қазақстан облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 14]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1928]
|-
|170
|[[Бір корпусты сүңгуір қайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1806]
|-
|171
|[[Үш Жүз партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9757]
|-
|172
|[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 54045]
|-
|173
|[[Ағартушылық дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2888]
|-
|174
|[[Бәйтерек (монумент)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27096]
|-
|175
|[[Қожа Ахмет Ясауи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 6347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 46566]
|-
|176
|[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 2971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 6940]
|-
|177
|[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 40831]
|-
|178
|[[Жүйке жасушалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6604]
|-
|179
|[[Александр Викторович Затаевич]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 45]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 2148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 3160]
|-
|180
|[[Жынысты көбею және ұрықтану ерекшеліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 15]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2566]
|-
|181
|[[Алаш партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39313]
|-
|182
|[[Каспий теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21257]
|-
|183
|[[Сарқылатын ресурстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 32]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3378]
|-
|184
|[[Химия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 2127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 6740]
|-
|185
|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 20980]
|-
|186
|[[Қазақ тілі тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4668]
|-
|187
|[[Сәкен Сейфуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1087]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 6723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 35599]
|-
|188
|[[Алакөл (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 13322]
|-
|189
|[[Алматы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 27961]
|-
|190
|[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 4022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26848]
|-
|191
|[[Экологиялық мәдениет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 29]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 2504]
|-
|192
|[[Демікпе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5 49]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5 1789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5 3335]
|-
|193
|[[Тұмар ханша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 2441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 10101]
|-
|194
|[[Түркістан автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13359]
|-
|195
|[[Болашақ (стипендия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 2619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4668]
|-
|196
|[[Гарнизон және қарауыл қызметі жарғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 87]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2201]
|-
|197
|[[Сыбаға]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0 51]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0 1781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0 2956]
|-
|198
|[[Аманай мен Заманай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 3428]
|-
|199
|[[Уикипедия:Қауым порталы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8178]
|-
|200
|[[Махаббат, қызық мол жылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 24674]
|-
|201
|[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 4886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24282]
|-
|202
|[[Асан қайғы Сәбитұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20290]
|-
|203
|[[:Сурет:Amre Kashaubaev.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAmre_Kashaubaev.jpg 2]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAmre_Kashaubaev.jpg 1658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAmre_Kashaubaev.jpg 1689]
|-
|204
|[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11302]
|-
|205
|[[Жылқы малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36486]
|-
|206
|[[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 40]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1730]
|-
|207
|[[Наймандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26485]
|-
|208
|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 6259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 25021]
|-
|209
|[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 9803]
|-
|210
|[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 3170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6470]
|-
|211
|[[Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%B6%D2%AF%D0%B7_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%B6%D2%AF%D0%B7_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%B6%D2%AF%D0%B7_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1953]
|-
|212
|[[Атомдардың құрылысы мен элементтер системасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 44]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 5557]
|-
|213
|[[Орта білім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 1789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 2338]
|-
|214
|[[Жүрегім, ойбай, соқпа енді...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC%2C_%D0%BE%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%2C_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96... 5]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC%2C_%D0%BE%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%2C_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96... 1613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC%2C_%D0%BE%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%2C_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96... 1646]
|-
|215
|[[Қазақ солдаты (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4504]
|-
|216
|[[Қазақстанның кен ресурстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 6251]
|-
|217
|[[Қаңлылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 29860]
|-
|218
|[[Дүниежүзілік сауда ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6225]
|-
|219
|[[Уикипедия:Telegram]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 2646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5433]
|-
|220
|[[Сарматтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 4627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 12512]
|-
|221
|[[Баланы қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 4921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 31261]
|-
|222
|[[Ақсақ құлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 6356]
|-
|223
|[[Сәулет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 2320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 5191]
|-
|224
|[[Салқам Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15774]
|-
|225
|[[Көне түркі жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36391]
|-
|226
|[[Уикипедия:Видео сабақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5668]
|-
|227
|[[Ересектер арасындағы сауатсыздықты жою]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D1%8E 84]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D1%8E 1758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D1%8E 2479]
|-
|228
|[[Қазақстан демографиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15672]
|-
|229
|[[Салауат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 3330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 22729]
|-
|230
|[[Өсімдіктер систематикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 45]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 4011]
|-
|231
|[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 3029]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7444]
|-
|232
|[[Сын есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 20019]
|-
|233
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 8750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 57312]
|-
|234
|[[Жасанды интеллект]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 5280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 32880]
|-
|235
|[[Күкірт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82 117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82 1943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82 7628]
|-
|236
|[[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 5729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 65867]
|-
|237
|[[Жұлын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 2225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 6692]
|-
|238
|[[Сүйектің құрылысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 30]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3382]
|-
|239
|[[Қазақстандағы туризм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 2738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5571]
|-
|240
|[[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16381]
|-
|241
|[[Сөзжасам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 1996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 8231]
|-
|242
|[[Сақ-сармат дәуiрiндегi Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D3%99%D1%83i%D1%80i%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3i_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 88]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D3%99%D1%83i%D1%80i%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3i_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D3%99%D1%83i%D1%80i%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3i_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4520]
|-
|243
|[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13731]
|-
|244
|[[Роза Мұқанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4435]
|-
|245
|[[Мүшел жас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20190]
|-
|246
|[[Кенесары хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34383]
|-
|247
|[[Қатысушы талқылауы:Сатыбалды Нурдаулет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 3]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1472]
|-
|248
|[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 1102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 2422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 5171]
|-
|249
|[[Қазақстан 2050]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 2384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 5997]
|-
|250
|[[Ғұндар мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 17246]
|-
|251
|[[Әскери форма]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 12]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 1472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 1543]
|-
|252
|[[Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6107]
|-
|253
|[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 23789]
|-
|254
|[[Туыстық атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 29036]
|-
|255
|[[Синтаксис]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 2056]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 7276]
|-
|256
|[[Жаһандық жылыну]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%83 54]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%83 1583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%83 2859]
|-
|257
|[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 37084]
|-
|258
|[[Мұстафа Шоқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 4177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26674]
|-
|259
|[[Сұңғыла]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 4640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 8005]
|-
|260
|[[Әбілқайыр хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4048]
|-
|261
|[[Қой малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1103]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9671]
|-
|262
|[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13543]
|-
|263
|[[Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2973]
|-
|264
|[[Америка әсерлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 33]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1753]
|-
|265
|[[Мақаншы ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3446]
|-
|266
|[[Құдайберген Тәуекелұлы Сұлтанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 69]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2348]
|-
|267
|[[АҚШ штаттарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17834]
|-
|268
|[[Жоғары молекулалы қосылыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 78]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3546]
|-
|269
|[[Еңбек тәрбиесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 54]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 1497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 2061]
|-
|270
|[[Сперматозоид]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B8%D0%B4 113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B8%D0%B4 1727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B8%D0%B4 3685]
|-
|271
|[[Қазақстан аудандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29857]
|-
|272
|[[Зар Заман ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16354]
|-
|273
|[[Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы заң]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3 9]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3 1389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3 1530]
|-
|274
|[[Иван Васильевич Панфилов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 54]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2608]
|-
|275
|[[Мұхаммед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 4867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 30309]
|-
|276
|[[Қазақстан жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17238]
|-
|277
|[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 10190]
|-
|278
|[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21156]
|-
|279
|[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11860]
|-
|280
|[[Салт-дәстүр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 9958]
|-
|281
|[[Қазақстан халқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 2163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 7525]
|-
|282
|[[Қазақстан халқының бірлігі күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 7539]
|-
|283
|[[Арыстан (арнайы бөлімше)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 29]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 1466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 2355]
|-
|284
|[[Ауыз әдебиеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 72]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5286]
|-
|285
|[[Атмосфераның ластануы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 6]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 1381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 2434]
|-
|286
|[[Көне дәуірдегі Қазақстан жеріндегі ежелгі этникалық үдерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 25]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 2842]
|-
|287
|[[Ақ Орда (мемлекет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 3051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32054]
|-
|288
|[[Желтоқсан көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 7301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58475]
|-
|289
|[[Қазақтың боғауыз сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3019]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12513]
|-
|290
|[[Бәйтерек (мифология)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 40]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 4685]
|-
|291
|[[Қабанбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23398]
|-
|292
|[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17206]
|-
|293
|[[Даладағы дабыл (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1393]
|-
|294
|[[Қабанбай (Жетісу облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 19]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1608]
|-
|295
|[[Әлеуметтік қақтығыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 7]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1896]
|-
|296
|[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18635]
|-
|297
|[[Салт етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1091]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 4122]
|-
|298
|[[Қабанбай (Шығыс Қазақстан облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 9]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1427]
|-
|299
|[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 4843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 63347]
|-
|300
|[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23640]
|-
|301
|[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15850]
|-
|302
|[[Сын есімнің шырайлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7633]
|-
|303
|[[Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24206]
|-
|304
|[[Наурыз-думан әні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%96 20]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%96 1372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%96 1917]
|-
|305
|[[Қазақстан Республикасының Қаржылық мониторинг агенттігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 93]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 1582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 3623]
|-
|306
|[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 4847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 31825]
|-
|307
|[[Әзімхан Ахметұлы Кенесарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 29]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1646]
|-
|308
|[[Үйсін мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31780]
|-
|309
|[[Мұңал рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3985]
|-
|310
|[[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 71]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 1780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 4611]
|-
|311
|[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8054]
|-
|312
|[[Сөйлем мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22251]
|-
|313
|[[Әбіш Кекілбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26386]
|-
|314
|[[Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4410]
|-
|315
|[[Наурыз мейрамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 5080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 29505]
|-
|316
|[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12655]
|-
|317
|[[Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 60]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 1609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 3454]
|-
|318
|[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 3767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 23381]
|-
|319
|[[Тас дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31863]
|-
|320
|[[Оптика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 56]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2584]
|-
|321
|[[Жанар Хамитова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2297]
|-
|322
|[[Қола дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29271]
|-
|323
|[[Магмалық тау жыныстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 61]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5238]
|-
|324
|[[Қазақстан археологиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 62]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5148]
|-
|325
|[[Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 15]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1448]
|-
|326
|[[Астанадағы ең биік ғимараттардың тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 47]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2469]
|-
|327
|[[Қазақстан қор биржасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B 40]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B 1352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B 1979]
|-
|328
|[[Жақып Ақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5148]
|-
|329
|[[Қожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14337]
|-
|330
|[[Географиялық ақпараттық жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 92]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7529]
|-
|331
|[[Атырау облысының климаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 18]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1608]
|-
|332
|[[Эндокриндік жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7067]
|-
|333
|[[Бронх демікпесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 78]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 1498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 3940]
|-
|334
|[[Қазақ халқының дәстүрі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96 27]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96 1324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96 2051]
|-
|335
|[[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1838]
|-
|336
|[[Қазақ газеттері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 57]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1964]
|-
|337
|[[Жай сөйлем және оның түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10488]
|-
|338
|[[Еуропа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 4012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 25268]
|-
|339
|[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16638]
|-
|340
|[[Үйсін антропологиялық типі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 7]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1438]
|-
|341
|[[Жүсіпбек Аймауытов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 4677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 30185]
|-
|342
|[[Алаш автономиясының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 37]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 4442]
|-
|343
|[[Балғабек Қыдырбекұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5648]
|-
|344
|[[Қонақжайлылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 27]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2166]
|-
|345
|[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4088]
|-
|346
|[[Дамушы елдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 7885]
|-
|347
|[[Андроново мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19667]
|-
|348
|[[Өкпенің созылмалы обструкциялық ауруы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 35]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 1290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2332]
|-
|349
|[[Жамбыл Жабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47396]
|-
|350
|[[Антропология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 67]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 3241]
|-
|351
|[[Қазақ тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15310]
|-
|352
|[[Ауырсынуды басатын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%83%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 61]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%83%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%83%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2163]
|-
|353
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 6326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18212]
|-
|354
|[[Balapan (телеарна)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 1416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 3232]
|-
|355
|[[Ғабиден Мұстафин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 9688]
|-
|356
|[[Елім-ай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 1570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 4868]
|-
|357
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2941]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9623]
|-
|358
|[[Салыстырмалы қозғалыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 15]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 2089]
|-
|359
|[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20204]
|-
|360
|[[Тәуелдік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 13614]
|-
|361
|[[Құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11628]
|-
|362
|[[28 гвардияшы-панфиловшылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=28_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 46]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=28_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=28_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2154]
|-
|363
|[[Қазақстан Құрылтайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2781]
|-
|364
|[[Қылмыстық процеске қатысушылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 82]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2231]
|-
|365
|[[Кәмшат Жолдыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 4897]
|-
|366
|[[Балқаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17775]
|-
|367
|[[Әбілхан Қастеев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 3421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 19905]
|-
|368
|[[Маңғыстау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13834]
|-
|369
|[[Зәйтүн тұқымдасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D3%99%D0%B9%D1%82%D2%AF%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 14]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D3%99%D0%B9%D1%82%D2%AF%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D3%99%D0%B9%D1%82%D2%AF%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1228]
|-
|370
|[[Қазақстан 2030]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12179]
|-
|371
|[[Ұлы отан соғысы жылдарындағы КСРО-ның адам шығыны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B 11]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1557]
|-
|372
|[[:Санат:Қазақстан газ кен орындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1651]
|-
|373
|[[Батыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14911]
|-
|374
|[[Әлімұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15227]
|-
|375
|[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11780]
|-
|376
|[[Ұлпан (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40922]
|-
|377
|[[Шал мен теңіз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 2117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 3599]
|-
|378
|[[Айша бибі кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16829]
|-
|379
|[[Шежіре-и Түрк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5-%D0%B8_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA 47]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5-%D0%B8_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA 1307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5-%D0%B8_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA 2593]
|-
|380
|[[Қытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22033]
|-
|381
|[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23522]
|-
|382
|[[Қыпшақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26341]
|-
|383
|[[Адай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 3073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16159]
|-
|384
|[[Қорықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 32308]
|-
|385
|[[Арыстанбаб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 3779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13447]
|-
|386
|[[Фариза Оңғарсынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20098]
|-
|387
|[[Қазақ хандығы (телесериал)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 1577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 4414]
|-
|388
|[[Америка Құрама Штаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19652]
|-
|389
|[[Ілия Жақанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3969]
|-
|390
|[[Сіргелі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12564]
|-
|391
|[[Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 16825]
|-
|392
|[[Сексеуіл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 1530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 5895]
|-
|393
|[[Арал теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22772]
|-
|394
|[[Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 64]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2114]
|-
|395
|[[Қазақ ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15547]
|-
|396
|[[Мұнай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 10429]
|-
|397
|[[Қыпшақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 17800]
|-
|398
|[[Батыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 30455]
|-
|399
|[[Қазақстан мерекелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5421]
|-
|400
|[[Аралас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4732]
|-
|401
|[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 2175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10302]
|-
|402
|[[Бурабай (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 99]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2871]
|-
|403
|[[Тұрар Рысқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18262]
|-
|404
|[[Алланың есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20992]
|-
|405
|[[Андроново мәдениеті кезеңінің ескерткіштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 50]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2684]
|-
|406
|[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7418]
|-
|407
|[[Мәдениеттану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 1360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 7312]
|-
|408
|[[Рай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9 1507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9 5612]
|-
|409
|[[Қазақстан экономикасының тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3531]
|-
|410
|[[Септік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16923]
|-
|411
|[[Қазыбек би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 3023]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23419]
|-
|412
|[[Түркістан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19291]
|-
|413
|[[Жаныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11633]
|-
|414
|[[Есімше]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 1772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 11014]
|-
|415
|[[Түркістан (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18471]
|-
|416
|[[Табын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13412]
|-
|417
|[[Албан руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14473]
|-
|418
|[[Жатыр миомасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 3779]
|-
|419
|[[Ашаршылық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2591]
|-
|420
|[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12928]
|-
|421
|[[Шежіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14552]
|-
|422
|[[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8554]
|-
|423
|[[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 13117]
|-
|424
|[[Төле би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28405]
|-
|425
|[[Етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 2532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 16341]
|-
|426
|[[Әт-Тәкуир сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8929]
|-
|427
|[[Талқылау:Сүңгуір қайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%A1%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 3]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%A1%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%A1%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1015]
|-
|428
|[[Экологиялық жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6484]
|-
|429
|[[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32245]
|-
|430
|[[Ауыл шаруашылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9494]
|-
|431
|[[Эмбрион]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD 169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD 1230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD 2430]
|-
|432
|[[Лифт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D1%84%D1%82 22]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D1%84%D1%82 1030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D1%84%D1%82 1173]
|-
|433
|[[Жеті қазына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 3315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 21754]
|-
|434
|[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 15371]
|-
|435
|[[Бұзаубас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 1763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 3192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7009]
|-
|436
|[[Антропологиялық типтер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 20]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 1007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 1079]
|-
|437
|[[Бактериялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10232]
|-
|438
|[[Қазақ газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 2823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15386]
|-
|439
|[[Орбұлақ шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15767]
|-
|440
|[[Аңырақай шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19049]
|-
|441
|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 3062]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 28678]
|-
|442
|[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13212]
|-
|443
|[[Ботай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 26897]
|-
|444
|[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17081]
|-
|445
|[[Хақназар хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20514]
|-
|446
|[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7208]
|-
|447
|[[Есімді сөз тіркестері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3797]
|-
|448
|[[Ақбөкен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 25489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 39659]
|-
|449
|[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 1283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3131]
|-
|450
|[[Әділет (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4615]
|-
|451
|[[Туризм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 2170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6249]
|-
|452
|[[:Сурет:Young stalin screenshot.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1328]
|-
|453
|[[Ресей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 17790]
|-
|454
|[[Жыныстық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8510]
|-
|455
|[[Жүктілік кезіндегі гестоз ауруы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 31]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 1174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2412]
|-
|456
|[[Киіз үй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 3720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 23949]
|-
|457
|[[Қазақстанның орта ғасырлардағы сәулет өнері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 1515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 4179]
|-
|458
|[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26294]
|-
|459
|[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31324]
|-
|460
|[[Ақан сері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 3247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16607]
|-
|461
|[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8885]
|-
|462
|[[Түйе малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12707]
|-
|463
|[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 24517]
|-
|464
|[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20605]
|-
|465
|[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 9031]
|-
|466
|[[Экономикалық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 5]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 1267]
|-
|467
|[[Ысты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11298]
|-
|468
|[[Қылмыстық құқық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 4003]
|-
|469
|[[Қабдеш Жұмаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 6357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16483]
|-
|470
|[[Конор Макгрегор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80 44]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80 1008]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80 1363]
|-
|471
|[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8758]
|-
|472
|[[Сөз тіркесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 16843]
|-
|473
|[[Тырнақша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6486]
|-
|474
|[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21326]
|-
|475
|[[Жәнібек хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17372]
|-
|476
|[[Кіші жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16045]
|-
|477
|[[Тайқазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9898]
|-
|478
|[[Салауатты өмір салты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 6740]
|-
|479
|[[Әзілхан Нұршайықов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6034]
|-
|480
|[[Қазақстандағы жаңа экономикалық саясат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 35]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 1280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 3404]
|-
|481
|[[Моғолстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20003]
|-
|482
|[[Нивелир]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80 120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80 1149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80 1864]
|-
|483
|[[Ясин сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9202]
|-
|484
|[[Ресми стиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 5933]
|-
|485
|[[Қаракесек (Арғын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12524]
|-
|486
|[[Алматы облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17222]
|-
|487
|[[Есім хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19686]
|-
|488
|[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15930]
|-
|489
|[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3306]
|-
|490
|[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13714]
|-
|491
|[[Сан есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15808]
|-
|492
|[[Жапония]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16608]
|-
|493
|[[Қазақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2912]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16340]
|-
|494
|[[Есет Көтібарұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13102]
|-
|495
|[[Арыстан баб кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4079]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13507]
|-
|496
|[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 3948]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18873]
|-
|497
|[[Өздігінен тозаңдану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 9]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 1115]
|-
|498
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3112]
|-
|499
|[[Қыз Жібек (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8807]
|-
|500
|[[Негізді тау жыныстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 908]
|-
|501
|[[Ұшқан ұя]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 3816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28395]
|-
|502
|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15850]
|-
|503
|[[Есімдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 2080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 18479]
|-
|504
|[[Жерлеу рәсімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 1232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 3737]
|-
|505
|[[Жылқы өсіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 14]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 941]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 1706]
|-
|506
|[[Қазақ (этноним)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 1221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4962]
|-
|507
|[[Қ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A 942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 2534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A 8263]
|-
|508
|[[Қарғын (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11261]
|-
|509
|[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1941]
|-
|510
|[[Жошы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15896]
|-
|511
|[[Ескендір Зұлқарнайын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10658]
|-
|512
|[[Ауа ластануы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 62]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 1131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 5534]
|-
|513
|[[Түр критерийлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1471]
|-
|514
|[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7320]
|-
|515
|[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8782]
|-
|516
|[[Санжар Керімбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12976]
|-
|517
|[[Уикипедия:Форум/Басқалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4938]
|-
|518
|[[Сөз табы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 14805]
|-
|519
|[[Фототранзистор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80 9]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80 865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80 909]
|-
|520
|[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30098]
|-
|521
|[[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1339]
|-
|522
|[[Әйтеке би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19429]
|-
|523
|[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 16403]
|-
|524
|[[Қаһарлы күндер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 47]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2229]
|-
|525
|[[Қайрат Нұртас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12146]
|-
|526
|[[Ысмайыл Ғаспыралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D2%92%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 38]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D2%92%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D2%92%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1950]
|-
|527
|[[316-атқыштар дивизиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=316-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 33]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=316-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=316-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1991]
|-
|528
|[[Параллелепипед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4 66]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4 1067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4 2874]
|-
|529
|[[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 2766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 12403]
|-
|530
|[[Асқазан аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21919]
|-
|531
|[[Бақтыораз Бейсекбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3245]
|-
|532
|[[Жеті ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15330]
|-
|533
|[[Ақтабан шұбырынды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17446]
|-
|534
|[[Хабарды жол-жөнекей ұстау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB-%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 2]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB-%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB-%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 841]
|-
|535
|[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19425]
|-
|536
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19443]
|-
|537
|[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9568]
|-
|538
|[[Ескертпе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5 6]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5 910]
|-
|539
|[[Оғыз мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 23804]
|-
|540
|[[Бақытсыз Жамал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 2873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 25577]
|-
|541
|[[Қазақ мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5601]
|-
|542
|[[Шымкент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 2657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 15140]
|-
|543
|[[Тыныс белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7929]
|-
|544
|[[Оралхан Бөкей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 4309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25434]
|-
|545
|[[Гастрит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82 71]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82 1140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82 3559]
|-
|546
|[[Қорқыт ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 38028]
|-
|547
|[[Жалпақтал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 1073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 1473]
|-
|548
|[[Алаш партиясының бағдарламасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 15929]
|-
|549
|[[Илон Маск]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 3866]
|-
|550
|[[25 мамыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=25_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=25_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=25_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1208]
|-
|551
|[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8936]
|-
|552
|[[Қазақша Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 8039]
|-
|553
|[[Невралгия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D1%8F 31]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D1%8F 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1598]
|-
|554
|[[Әбілхайыр ханның тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 22]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1182]
|-
|555
|[[Қатерлі ісік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 1445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 6334]
|-
|556
|[[Столыпин реформасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 6094]
|-
|557
|[[Қажығали Мұханбетқалиұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 82]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6385]
|-
|558
|[[Ислам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 2423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 14676]
|-
|559
|[[Ақбілек (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27127]
|-
|560
|[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12118]
|-
|561
|[[Уикипедия:Таныстыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 3892]
|-
|562
|[[Одағай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 2139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 11345]
|-
|563
|[[Сабақтас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12033]
|-
|564
|[[Қасым Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12918]
|-
|565
|[[ChatGPT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ChatGPT 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 2397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ChatGPT 9381]
|-
|566
|[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5823]
|-
|567
|[[:Санат:Қазақстан әншілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12052]
|-
|568
|[[Кіші Кордяга]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B0 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B0 800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B0 811]
|-
|569
|[[Хантавирус инфекциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 78]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 813]
|-
|570
|[[Тараз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10982]
|-
|571
|[[Көзімнің қарасы...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 2537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 19976]
|-
|572
|[[Назарбаев Университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2746]
|-
|573
|[[Қарауыл руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6343]
|-
|574
|[[Талқылау:Деректер қорының жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 782]
|-
|575
|[[Әдеби жанрлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6495]
|-
|576
|[[Табиғи қорлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 14]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1524]
|-
|577
|[[Көсемше]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 1278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 7114]
|-
|578
|[[Қан мен тер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12423]
|-
|579
|[[Сәукеле кигізу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 19]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 1062]
|-
|580
|[[Орталық Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8861]
|-
|581
|[[Қызылорда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12068]
|-
|582
|[[Қазақстан туы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18729]
|-
|583
|[[Біржан Қожағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11616]
|-
|584
|[[Петров мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 37]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3051]
|-
|585
|[[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18986]
|-
|586
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11219]
|-
|587
|[[Джек Лондон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 50]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 1282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 2072]
|-
|588
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7406]
|-
|589
|[[Қазақстан Ғарыш Сапары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 52]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 1739]
|-
|590
|[[Нанотехнология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 4114]
|-
|591
|[[Қазақстан темір жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8922]
|-
|592
|[[Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17841]
|-
|593
|[[Айдау (Мұнай және газ)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%83_%28%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%29 9]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%83_%28%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%29 788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%83_%28%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%29 930]
|-
|594
|[[ALEM (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 16622]
|-
|595
|[[Тәуекел Мүслім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 1565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 4232]
|-
|596
|[[Қызылорда облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11693]
|-
|597
|[[Қайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 28]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1664]
|-
|598
|[[Ілияс Есенберлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12494]
|-
|599
|[[Қазақ әдебиеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 7537]
|-
|600
|[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 2466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 22697]
|-
|601
|[[Алтын белгі төсбелгісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 1089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 1423]
|-
|602
|[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3368]
|-
|603
|[[Көксағыз бақбағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1014]
|-
|604
|[[:Санат:Африка елдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9489]
|-
|605
|[[Жәңгір-Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7015]
|-
|606
|[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3655]
|-
|607
|[[Қазақстанның Қызыл кітабы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 9298]
|-
|608
|[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7184]
|-
|609
|[[Ұлытау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11938]
|-
|610
|[[Мата атаулары мен түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8959]
|-
|611
|[[Ақтамберді Сарыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17680]
|-
|612
|[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 4394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 23941]
|-
|613
|[[Шек беру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1904]
|-
|614
|[[Шақ (етістік)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 9228]
|-
|615
|[[Химиялық элементтер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14932]
|-
|616
|[[Майкл Джексон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 1352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 3991]
|-
|617
|[[Еңлік-Кебек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15869]
|-
|618
|[[Менің атым Қожа (хикаят)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 2906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20289]
|-
|619
|[[Көксерек (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2941]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24871]
|-
|620
|[[Шөмекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9738]
|-
|621
|[[Көшпенділер (трилогия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14133]
|-
|622
|[[Ұлы жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16057]
|-
|623
|[[Эссе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 1553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 7255]
|-
|624
|[[Айқын Төлепберген]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6377]
|-
|625
|[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6603]
|-
|626
|[[Керей (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10145]
|-
|627
|[[Шахмұрат Мүтәліп]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2980]
|-
|628
|[[Бесін намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 20395]
|-
|629
|[[Жамбыл облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12992]
|-
|630
|[[Қаңлы (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8120]
|-
|631
|[[Өмірзая (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32518]
|-
|632
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6115]
|-
|633
|[[Түменбай Қуандық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 4606]
|-
|634
|[[Жүйке жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9711]
|-
|635
|[[Қызғалдақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 13492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 21542]
|-
|636
|[[Еліктеу сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 10252]
|-
|637
|[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9219]
|-
|638
|[[Мезозой]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9 44]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9 1056]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9 3484]
|-
|639
|[[Іле Алатауы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 1071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4271]
|-
|640
|[[Екінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10565]
|-
|641
|[[Сұлтан Бейбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11697]
|-
|642
|[[Алаштану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 11]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 948]
|-
|643
|[[Жігіттер тобы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6901]
|-
|644
|[[Өт айдайтын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9274]
|-
|645
|[[Қазақстан ғалымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 93]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4788]
|-
|646
|[[Бастың ауыруы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B 1191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B 6110]
|-
|647
|[[Ленинград шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 51]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2842]
|-
|648
|[[Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19916]
|-
|649
|[[Білім инновациялық лицейлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3481]
|-
|650
|[[Құрбақалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 68]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3055]
|-
|651
|[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5809]
|-
|652
|[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5696]
|-
|653
|[[Қазақстан астанасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7607]
|-
|654
|[[Ақтөбе облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12245]
|-
|655
|[[Әлем елдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12645]
|-
|656
|[[Осман империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13241]
|-
|657
|[[Электр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80 42]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80 1940]
|-
|658
|[[Менің атым Қожа (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11394]
|-
|659
|[[Дулат Исабеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17227]
|-
|660
|[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10911]
|-
|661
|[[Беріш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8391]
|-
|662
|[[Бөкей Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10466]
|-
|663
|[[Сөздің қызметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 8]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 885]
|-
|664
|[[Популяция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 68]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 4174]
|-
|665
|[[Эйфель мұнарасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 3523]
|-
|666
|[[Ақмешіт әулие үңгірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 2115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5901]
|-
|667
|[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 14395]
|-
|668
|[[Ақтөбе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12098]
|-
|669
|[[Абайдың философиялық көзқарасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1063]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 2802]
|-
|670
|[[Қазақстан өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21964]
|-
|671
|[[Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3134]
|-
|672
|[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9991]
|-
|673
|[[Жай сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 3003]
|-
|674
|[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12314]
|-
|675
|[[Өзбекстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14619]
|-
|676
|[[Дулат Бабатайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19672]
|-
|677
|[[Отырар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 2369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 17138]
|-
|678
|[[Нәлқожа Ақбалаұлы Ергешбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 36]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 823]
|-
|679
|[[Күй (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2505]
|-
|680
|[[Сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7 115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7 934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7 3806]
|-
|681
|[[Қаракерей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7584]
|-
|682
|[[Қазақ даласында өмір сүрген ежелгі тайпалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 87]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5509]
|-
|683
|[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9336]
|-
|684
|[[Тұманбай Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8076]
|-
|685
|[[Мұстафа Кемал Ататүрік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8771]
|-
|686
|[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 2458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 17424]
|-
|687
|[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17142]
|-
|688
|[[Жолжазба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0 3]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0 675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0 714]
|-
|689
|[[Қуық түбі безінің қабынуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 2025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 14898]
|-
|690
|[[Криштиану Роналду]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8642]
|-
|691
|[[Орта жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13367]
|-
|692
|[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7318]
|-
|693
|[[Даңқ ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 2063]
|-
|694
|[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 3320]
|-
|695
|[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12179]
|-
|696
|[[Түркия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11471]
|-
|697
|[[Аңыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 88]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 3560]
|-
|698
|[[Кәмелеттік жасқа толмағандардың істері бойынша іс жүргізу ерекшеліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 25]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1267]
|-
|699
|[[Қосай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 2749]
|-
|700
|[[Халық қаһарманы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7688]
|-
|701
|[[Бабалар сөзі (жинақ)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 86]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 1184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 3237]
|-
|702
|[[Бәйдібек Қарашаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8320]
|-
|703
|[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3768]
|-
|704
|[[Біржан мен Сара айтысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 10540]
|-
|705
|[[Кірме сөздер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5745]
|-
|706
|[[Жаппас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6936]
|-
|707
|[[Етеккір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 2249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 16544]
|-
|708
|[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9296]
|-
|709
|[[Сөздік қор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 3679]
|-
|710
|[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8086]
|-
|711
|[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 5836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8663]
|-
|712
|[[Мақала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8483]
|-
|713
|[[Бұқаралық ақпарат құралдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6159]
|-
|714
|[[Қазақстанның биік тау шыңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 73]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5979]
|-
|715
|[[Құнанбай Өскенбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11574]
|-
|716
|[[Жұмбақтас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 3839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10569]
|-
|717
|[[Әпке (драма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 2007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19245]
|-
|718
|[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8429]
|-
|719
|[[Әже]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 1340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 14699]
|-
|720
|[[Вирустар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 6200]
|-
|721
|[[Қимақ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24712]
|-
|722
|[[Қырғызстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11610]
|-
|723
|[[Робототехника]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9417]
|-
|724
|[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10782]
|-
|725
|[[Серке газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3589]
|-
|726
|[[Көңіл шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11385]
|-
|727
|[[Жусан иісі (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18730]
|-
|728
|[[Уикипедия:Жүктеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 3959]
|-
|729
|[[Алма Мүтәліпқызы Қыраубаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 91]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1724]
|-
|730
|[[Бесікке салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 2691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22664]
|-
|731
|[[Гелиос]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%81 19]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%81 661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%81 1054]
|-
|732
|[[Қой]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 1246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 6824]
|-
|733
|[[Неолит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1038]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 10827]
|-
|734
|[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 59]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6837]
|-
|735
|[[Күй аңызы (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 10498]
|-
|736
|[[Ноғай ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 13869]
|-
|737
|[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6614]
|-
|738
|[[Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2570]
|-
|739
|[[Иштуан Қоңыр Мандоки]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%88%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8 32]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%88%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8 715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%88%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8 989]
|-
|740
|[[Атырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7349]
|-
|741
|[[Құмкөл мұнай-газ кен орны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 48]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 1497]
|-
|742
|[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3458]
|-
|743
|[[Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 6204]
|-
|744
|[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 15308]
|-
|745
|[[Қарағанды облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13677]
|-
|746
|[[Жау тылындағы бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 20673]
|-
|747
|[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 7938]
|-
|748
|[[Құрмет ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5611]
|-
|749
|[[Шеркеш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9653]
|-
|750
|[[Картоп]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 2233]
|-
|751
|[[Орман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 4637]
|-
|752
|[[Жалаң сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 16]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2186]
|-
|753
|[[Шайтанкөл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 2737]
|-
|754
|[[Қазақ хандықтарының сыртқы саясаты мен дипломатиясы (15-17 ғасыр)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%2815-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%29 58]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%2815-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%29 892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%2815-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%29 3073]
|-
|755
|[[Суан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8646]
|-
|756
|[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9055]
|-
|757
|[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8431]
|-
|758
|[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24046]
|-
|759
|[[Галстук]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 98]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 2626]
|-
|760
|[[Көпжылдық өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 9]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 711]
|-
|761
|[[Оянған өлке (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2707]
|-
|762
|[[Көкбауыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 1006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 3974]
|-
|763
|[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7374]
|-
|764
|[[Ботбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7964]
|-
|765
|[[Қоршаған ортаны қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 67]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 1273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 9740]
|-
|766
|[[Табылды Досымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11715]
|-
|767
|[[Құран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10546]
|-
|768
|[[Алаш автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12304]
|-
|769
|[[Жүсіп Ақшораев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5634]
|-
|770
|[[Қазақ ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20386]
|-
|771
|[[Астана мектеп оқушыларының сарайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 32]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3948]
|-
|772
|[[Деннис Тито]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%BE 15]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%BE 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%BE 699]
|-
|773
|[[Сиқым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8182]
|-
|774
|[[Айтыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 1996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 11638]
|-
|775
|[[Шарын шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11039]
|-
|776
|[[Төлеген Тоқтаров көшесі (Астана)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 16]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 710]
|-
|777
|[[Абай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10869]
|-
|778
|[[Төлен Әбдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 3119]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7896]
|-
|779
|[[Исатай Тайманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15403]
|-
|780
|[[Үрмелі музыка аспаптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 103]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3415]
|-
|781
|[[Жайылма сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 45]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2957]
|-
|782
|[[Ким Серікбайұлы Серікбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 797]
|-
|783
|[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16812]
|-
|784
|[[Ибраһим]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 1284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 5516]
|-
|785
|[[Жетісу облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10604]
|-
|786
|[[Көңіл айту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10769]
|-
|787
|[[Жақайым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5974]
|-
|788
|[[Жүсіп Баласағұни]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 2071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 24556]
|-
|789
|[[Алшын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7079]
|-
|790
|[[Әсет Болғанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 64]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1141]
|-
|791
|[[Ацетилсалицил қышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%86%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 78]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%86%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%86%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 2831]
|-
|792
|[[Тоғыз-құмалақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17388]
|-
|793
|[[Роман Васильевич Скляр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 1512]
|-
|794
|[[Табиғат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 2137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 13655]
|-
|795
|[[Лейкоз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B7 84]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B7 897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B7 3050]
|-
|796
|[[Заң Шығару Бастамасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 40]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 823]
|-
|797
|[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12144]
|-
|798
|[[Жылқы (қазақ дәстүрі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 92]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 5865]
|-
|799
|[[Аборт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 10250]
|-
|800
|[[Соқырішек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 12909]
|-
|801
|[[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6116]
|-
|802
|[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9431]
|-
|803
|[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4869]
|-
|804
|[[Таз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2038]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7056]
|-
|805
|[[Футбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12126]
|-
|806
|[[Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4140]
|-
|807
|[[Алюминий]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9 54]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9 948]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9 5431]
|-
|808
|[[Литосфера]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 68]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 5732]
|-
|809
|[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14338]
|-
|810
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 6551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 12769]
|-
|811
|[[Өзін-өзі өлтіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8531]
|-
|812
|[[Желдірме]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5 11]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5 827]
|-
|813
|[[Педагогика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 7754]
|-
|814
|[[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 2429]
|-
|815
|[[Теміреткі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 13360]
|-
|816
|[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10729]
|-
|817
|[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігінің кадет корпусы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B 24]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B 721]
|-
|818
|[[Жиембет жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12678]
|-
|819
|[[Мұзды өлке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5 37]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5 687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5 1279]
|-
|820
|[[Қорғалжын қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12351]
|-
|821
|[[Алаш Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 2116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15379]
|-
|822
|[[:Санат:Қазақ жазушылары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5613]
|-
|823
|[[Нүктелі үтір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D1%82%D1%96%D1%80 60]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D1%82%D1%96%D1%80 873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D1%82%D1%96%D1%80 2047]
|-
|824
|[[Байбақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8109]
|-
|825
|[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9142]
|-
|826
|[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 18]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 12927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17292]
|-
|827
|[[Өскемен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9599]
|-
|828
|[[Түргеш қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24484]
|-
|829
|[[Мемлекеттік басқару формасы бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4785]
|-
|830
|[[Сақшы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1905]
|-
|831
|[[Сиыр малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9598]
|-
|832
|[[Қатысушы:Алмас Алимжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 614]
|-
|833
|[[Қарлұқ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22456]
|-
|834
|[[Матай (ру бірлестігі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7512]
|-
|835
|[[Жабайы алма (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7700]
|-
|836
|[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4871]
|-
|837
|[[Эмбриология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 23]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1147]
|-
|838
|[[Ақмола облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10526]
|-
|839
|[[Компьютерлік қауіпсіздік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 40]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 2948]
|-
|840
|[[Оңтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11736]
|-
|841
|[[Алтынемел ұлттық паркі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 7329]
|-
|842
|[[Оксидтер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 57]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 1028]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 6760]
|-
|843
|[[Қазақстандағы ұжымдастыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11458]
|-
|844
|[[Лексикалық мағына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0 53]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1787]
|-
|845
|[[Әбділда Тәжібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6165]
|-
|846
|[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 11272]
|-
|847
|[[Мәлік Ғабдуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12579]
|-
|848
|[[Руслан Тай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 3103]
|-
|849
|[[Нуклеин қышқылдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5282]
|-
|850
|[[Бүйрекүсті безі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 3433]
|-
|851
|[[Сырдария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14169]
|-
|852
|[[Франция қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7897]
|-
|853
|[[Орал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9406]
|-
|854
|[[Азаматтық іс жүргізудің құқықтық қатынастарына қатысушылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 9]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1125]
|-
|855
|[[Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11639]
|-
|856
|[[Тың игеру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 2467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12178]
|-
|857
|[[Байұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7831]
|-
|858
|[[Айқап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7402]
|-
|859
|[[Әскери қызмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 3283]
|-
|860
|[[Барыс ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 2785]
|-
|861
|[[Толеранттық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 46]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 2816]
|-
|862
|[[Шешендік өнер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 1050]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 6757]
|-
|863
|[[Көкшетау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6787]
|-
|864
|[[Эрнест Хемингуэй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 1376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 3828]
|-
|865
|[[Қазақ есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6729]
|-
|866
|[[Мәңгілік ел қақпасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 1571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18226]
|-
|867
|[[Астана Опера]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 47]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 1273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 4798]
|-
|868
|[[Абайдың қара сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2050]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15355]
|-
|869
|[[Монополистік, жетілмеген бәсеке. Бәсекенің формалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%2C_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5._%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%2C_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5._%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%2C_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5._%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1011]
|-
|870
|[[Қызыл жебе (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7844]
|-
|871
|[[Жезқазған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 1223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6574]
|-
|872
|[[Дауысты дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16577]
|-
|873
|[[Шанышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8142]
|-
|874
|[[Sadraddin]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Sadraddin 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 1304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Sadraddin 5741]
|-
|875
|[[Шалкиіз Тіленшіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10865]
|-
|876
|[[Қазақстанның автомобиль жолдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 68]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1721]
|-
|877
|[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 941]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1738]
|-
|878
|[[Бақбақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 1485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 4313]
|-
|879
|[[Германия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10566]
|-
|880
|[[Үндістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15786]
|-
|881
|[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19573]
|-
|882
|[[Жалмауыз кемпір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80 79]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80 1600]
|-
|883
|[[Шымыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6893]
|-
|884
|[[Қазақ билері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12229]
|-
|885
|[[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4397]
|-
|886
|[[Тіршілік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2537]
|-
|887
|[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3192]
|-
|888
|[[Қан топтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13016]
|-
|889
|[[Аусыл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 1091]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 2399]
|-
|890
|[[Назарбаев Зияткерлік мектептері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1091]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3705]
|-
|891
|[[Жүзу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 88]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 2803]
|-
|892
|[[Қазақстанның сыртқы саясаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7095]
|-
|893
|[[Айқындауыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 5718]
|-
|894
|[[Түрік руна жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 85]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4708]
|-
|895
|[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5966]
|-
|896
|[[:Санат:Қазақ батырлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7352]
|-
|897
|[[Қазақстанның тұңғыш мектептері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6521]
|-
|898
|[[Дүние жүзінің саяси картасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 119]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 6156]
|-
|899
|[[Адамаралық қарым-қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 66]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 3764]
|-
|900
|[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 12230]
|-
|901
|[[Көшбасшылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 54]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4064]
|-
|902
|[[Қарақалпақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6866]
|-
|903
|[[Күлтегін ескерткіші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 12470]
|-
|904
|[[Ақтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9250]
|-
|905
|[[Шапырашты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9189]
|-
|906
|[[Пысықтауыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 10093]
|-
|907
|[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 7854]
|-
|908
|[[Қайым Мұқамедханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7622]
|-
|909
|[[Қазақстандағы референдум (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6648]
|-
|910
|[[Астана қаласының бас мешіті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 6452]
|-
|911
|[[Плацента]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0 39]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0 774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0 1421]
|-
|912
|[[Қасым ханның қасқа жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 11969]
|-
|913
|[[Жошы хан кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4775]
|-
|914
|[[Ғұндар өркениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 52]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1927]
|-
|915
|[[Семей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8468]
|-
|916
|[[Махмұд Қашқари]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 1600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 13217]
|-
|917
|[[Домалақ ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8217]
|-
|918
|[[Қазақстан Республикасының Президенті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9859]
|-
|919
|[[Термометр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 34]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 3518]
|-
|920
|[[Талас шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14176]
|-
|921
|[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12509]
|-
|922
|[[Жекешелендіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 72]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 1858]
|-
|923
|[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8999]
|-
|924
|[[Аналитикалық тәсіл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 4020]
|-
|925
|[[Африка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15932]
|-
|926
|[[Публицистикалық стиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 10292]
|-
|927
|[[Конституциялық құқық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 81]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3877]
|-
|928
|[[Халиди Құрбанғали]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 51]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 1631]
|-
|929
|[[Василий Васильевич Радлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 46]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2568]
|-
|930
|[[Қаракесек (Әлімұлы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5493]
|-
|931
|[[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7963]
|-
|932
|[[Бұлшық ет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 13399]
|-
|933
|[[Тоқтар Серіков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9592]
|-
|934
|[[Қазақстан елтаңбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11440]
|-
|935
|[[Ғылыми әдіс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81 50]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81 679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81 3491]
|-
|936
|[[Қырғи қабақ соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 12795]
|-
|937
|[[Таласбек Әсемқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3314]
|-
|938
|[[Жер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 2592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 14490]
|-
|939
|[[Аминқышқылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 6974]
|-
|940
|[[Атығай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 3965]
|-
|941
|[[Жоңғар шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 16252]
|-
|942
|[[Уикипедия:Санаттар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3620]
|-
|943
|[[Мұражай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 94]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 1365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 5691]
|-
|944
|[[Заңды өкіл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BB 14]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BB 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BB 819]
|-
|945
|[[Жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 9278]
|-
|946
|[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7278]
|-
|947
|[[Орталық Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 14212]
|-
|948
|[[Ғани Мұратбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4614]
|-
|949
|[[Тырысқақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B 67]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B 3516]
|-
|950
|[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3631]
|-
|951
|[[Әдет-ғұрыптар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 33]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 2249]
|-
|952
|[[Абай лирикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 46]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2749]
|-
|953
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9256]
|-
|954
|[[Райымбек батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12366]
|-
|955
|[[Python]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Python 107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Python 1748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Python 6590]
|-
|956
|[[Теңіз машығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 0]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 514]
|-
|957
|[[Жаңабай (Дулат)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 1088]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4327]
|-
|958
|[[Күн жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 8907]
|-
|959
|[[Дәстүрлі билер соты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%8B 35]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%8B 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%8B 1287]
|-
|960
|[[Химиялық реакциялардың типтері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 21]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2331]
|-
|961
|[[Дауыссыз дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15580]
|-
|962
|[[Нұрлы көш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88 63]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88 2212]
|-
|963
|[[Жаңа білім беру жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 5200]
|-
|964
|[[Христиандық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 8123]
|-
|965
|[[Жәнібек Ақатұлы Елеуісов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 42]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1037]
|-
|966
|[[Тұсаукесер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 18253]
|-
|967
|[[Барлас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 1229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2566]
|-
|968
|[[Метафора]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 1638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 12621]
|-
|969
|[[Сөйлемнің бірыңғай мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9327]
|-
|970
|[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 1573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7303]
|-
|971
|[[Флеш-жад]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D1%88-%D0%B6%D0%B0%D0%B4 8]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D1%88-%D0%B6%D0%B0%D0%B4 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D1%88-%D0%B6%D0%B0%D0%B4 860]
|-
|972
|[[Ағылшын тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6719]
|-
|973
|[[Жасуша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 29677]
|-
|974
|[[Қырғыз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6532]
|-
|975
|[[Қаһар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 14109]
|-
|976
|[[Тәңіршілдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5647]
|-
|977
|[[Түйелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10465]
|-
|978
|[[Күш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88 94]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88 849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88 5025]
|-
|979
|[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9184]
|-
|980
|[[Елтаңба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 11979]
|-
|981
|[[Зейнеп Ахметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5746]
|-
|982
|[[Ішкі қызмет жарғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 101]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1141]
|-
|983
|[[Сүйінбай Аронұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16651]
|-
|984
|[[Естай - Қорлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 12678]
|-
|985
|[[Қазақ шежіресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6464]
|-
|986
|[[Түрксіб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 7951]
|-
|987
|[[Үтір намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 4531]
|-
|988
|[[Ақуыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 1178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 9868]
|-
|989
|[[Бұрындық хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10896]
|-
|990
|[[Жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13038]
|-
|991
|[[Тұрлаулы мүшелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 70]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2427]
|-
|992
|[[Тарақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5957]
|-
|993
|[[Ислам күнтізбесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8178]
|-
|994
|[[Құстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 12845]
|-
|995
|[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9286]
|-
|996
|[[Ортағасыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 89]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 4345]
|-
|997
|[[Төре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7237]
|-
|998
|[[Сабақты етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 2161]
|-
|999
|[[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5898]
|-
|1000
|[[Мажарстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4721]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>05mrct03gyos5wjdh48ee6h3q24g0z0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026 жылы қайтыс болғандар тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778146</id>
    <revision>
      <id>3620966</id>
      <parentid>3610446</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3620966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12808" sha1="rbydqqesk3pfq4osi365i35z845hstc" xml:space="preserve">Төменде 2026 жылы қайтыс болған белгілі тұлғалар тізімі көрсетілген. Есімдер қайтыс болған күні бойынша жіктелген, әліпби ретімен. Тұлға жайлы ақпарат осылай берілсін:
*Есімі, жасы, туғанындағы азаматтығы, кейінгі азаматтығы (бар болғанда), не үшін белгілі болғаны, қайтыс болған себебі (белгілі болса), дереккөз.

== Маусым ==
=== 14 ===
*[[Оливер Три]], 32, америкалық әнші, тікұшақ апаты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/alemge-tanymal-ansi-aue-apatynan-qaza-tapty-video |title=Әлемге танымал әнші әуе апатынан қаза тапты (ВИДЕО) |language=kk |work=kznews.kz |last=Қайсар |first=Қанат |date=2026-06-15 |accessdate=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;

=== 5 ===
*[[Бернадетт Ширак]], 93, франциялық саясаткер, Франция бірінші ханымы (1995–2007).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/franciianyn-buryngy-birinsi-xanymy-bernadett-sirak-omirden-otti |title=Францияның бұрынғы бірінші ханымы Бернадетт Ширак өмірден өтті |language=kk |work=kznews.kz |last=Қанат |first=Қайсар |date=2026-06-11 |accessdate=2026-05-28}}&lt;/ref&gt;

== Мамыр ==
=== 25 ===
*[[Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов]], 78, кеңестік және қазақстандық волейболшы.

=== 6 ===
*[[Тед Тёрнер]], 87, америкалық медиа-магнат пен кәсіпкер ([[CNN]]), {{iw|Леви денешігі бар деменция|Леви денешігі бар деменция|en|Lewy body dementia}}.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.today.com/health/celebrity-health/ted-turner-lewy-body-dementia-rcna343861 |title=What Is Lewy Body Dementia? Late CNN Founder Ted Turner's Illness, Explained |language=en |publisher=Today |last=Pawlowski |first=A. |date=2026-05-07 |accessdate=2026-05-28}}&lt;/ref&gt;

=== 3 ===
*[[Абдусамат Чаршанбиевич Дурманов]], 60, кеңестік және өзбекстандық футболшы және фубол жаттықтырушысы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newsru.co.il/sport/6may2026/abdusamat907.html |title=Умер бывший защитник сборной Узбекистана |lang=ru |work=newsru.co.il |date=2026-05-06 |accessdate=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;

== Сәуір ==
=== 29 ===
*[[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]], 77–78, қазақстандық дәрігер және саясаткер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-04-29/azamattyq-qoghamnyng-damuyna-engbegi-singgen-baqyt-tuemenova-duenieden-oetti/ |title=Азаматтық қоғамның дамуына еңбегі сіңген Бақыт Түменова дүниеден өтті |lang=ru |first=Талғат |last=Дүйсенбек |work=kz.kursiv.media |date=2026-04-29 |accessdate=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;

=== 19 ===
*[[Мұхтар Шаханов]], 83, кеңестік және қазақстандық ақын және саясаткер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |work=stan.kz |last=Уән |first=Назархан |date=2026-04-19 |accessdate=2026-04-20}}&lt;/ref&gt;

=== 16 ===
*[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]], 84, кеңестік және қазақстандық актёр, театр қайраткері.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/226057 |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев 85 жасқа қараған шағында өмірден озды |lang=kk |publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstannyin-halyik-arts-esmuhan-obaev-dunieden-ozdyi-373170/ |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев дүниеден озды |lang=kk |publisher=[[tengrinews.kz]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;

=== 9 ===
*[[Миродж Абдуллоев]], 77, тәжікстандық саясаткер, [[Тәжікстан Коммунистік партиясы]]ның төрағасы (2017–2026).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kprf.ru/kpss/242847.html |title=Ушел из жизни лидер таджикских коммунистов Мироч Санонович Абдуллоев |lang=ru |publisher=[[Ресей Федерациясы Коммунистік партиясы]]ның ресми сайты |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}&lt;/ref&gt;
*[[Валерий Никитич Рухледев]], 81, ресейлік рэстлер мен әкімші, [[Саңыраулардың халықаралық спорт комитеті|CISS]] төрағасы (2013–2018).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stuki-druki.com/2026/umer-sambist-i-dzudoist-valeriy-ruhledev.php |title=Умер самбист и дзюдоист Валерий Рухледев |lang=ru |work=stuki-druki.com |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}&lt;/ref&gt;

=== 8 ===
* [[Дэвид Кабуа]] (74) — [[Маршалл аралдары|маршалл]]дық саясаткер, [[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Маршалл аралдары президенті]] (2020—2024).&lt;ref&gt;https://auxnouvelles.tg/2026/04/09/togo-abass-kaboua-tire-sa-reverence/&lt;/ref&gt;

=== 4 ===
*[[Зұқай Шәрбақынұлы]], 84, моңғолиялық және қазақстандық ақын мен жазушы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/akin-kogam-kayratker-zukay-sharbakinuli-omrden-ott-667ad0/ |title=Ақын, қоғам қайраткері Зуқай Шәрбақынұлы өмірден өтті |language=kk |work=kaz.inform.kz |last=Оралбаева |first=Эльмира |date=2026-04-04 |accessdate=2026-04-06}}&lt;/ref&gt;

== Наурыз ==
=== 27 ===
*[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева]], 83, кеңестік және қазақстандық фармаколог.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://turkystan.kz/article/278760-belgili-galym-raisa-kuzdenbaeva-qaitys-boldy |title=Белгілі ғалым Раиса Күзденбаева қайтыс болды |language=kk |work=turkystan.kz |last=Әлихан |first=Інжу |date=2026-03-27 |accessdate=2026-03-29}}&lt;/ref&gt;

=== 26 ===
*[[Тәуекелбек Жұмабекұлы Жаңақұлов]], 84, кеңестік және қазақстандық ғалым.{{Citation needed}}

=== 20 ===
*[[Джон Майкл Бишоп]], 90, америкалық иммунолог пен микробиолог, пневмония.&lt;ref&gt;{{cite news |title=J. Michael Bishop, Nobel Prize Winner for Cancer Research, Dies at 90 |url=https://www.nytimes.com/2026/03/22/obituaries/j-michael-bishop-dead.html |accessdate=2026-03-22 |publisher=[[The New York Times]] |date=2026-03-22 |language=en}}&lt;/ref&gt;
*[[Филарет (Денисенко)]], 97, украиналық діни қайраткер, ақ өлім.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Стала відома причина смерті патріарха Філарета |url=https://www.nta.ua/stala_vidoma_pricina_smerti_patriarxa_filareta_80435 |accessdate=2026-03-22 |work=nta.ua |date=2026-03-20 |language=uk}}&lt;/ref&gt;

=== 19 ===
*[[Чак Норрис]], 86, америкалық актёр.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hollywoodlife.com/feature/chuck-norris-cause-of-death-5507549/ |title=How Did Chuck Norris Die? Updates on the Late Actor’s Cause of Death |accessdate=2026-04-03 |work=hollywoodlife.com |last=McGowan |first=Elisabeth |date=2026-03-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 14 ===
*[[Людмила Михайловна Аринина]], 99, кеңестік және ресейлік актриса, ақ өлім.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20260314/arinina-2080700386.html |title=Умерла заслуженная артистка РСФСР Людмила Аринина |language=ru |publisher=[[РИА Новости]] |date=2026-03-14 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;
*[[Юрген Хабермас]], 96, германиялық философ.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Moulson |first=Gier |date=2026-03-14 |title=Jürgen Habermas, influential German philosopher, dies at 96 |url=https://apnews.com/article/juergen-habermas-dead-germany-2b541721af6cb19abfaa923359d091b5 |accessdate=2026-03-14 |work=[[AP News]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 8 ===
*[[Энтони Джеймс Леггетт]], 87, британдық және америкалық физик.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Anthony J. Leggett Dies at 87; Won Nobel for Theories on Superfluids |url=https://www.nytimes.com/2026/03/11/science/anthony-james-leggett-dead.html |date=2026-03-11 |last=McClain |first=Dylan Loeb |accessdate=2026-03-11}}&lt;/ref&gt;

== Ақпан ==
=== 28 ===
*[[Әли Хаменеи]], 86, ирандық [[аятолла]] мен саясаткер, [[Әли Хаменеи өлтірілуі|әуеден соққы]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/ali-hamenei-kim-zhane-nesimen-este-qaldy/33691085.html |title=Әли Хаменеи кім және несімен есте қалды? |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-03-01 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== 10 ===
*[[Есен Тасқынбаев]], 93, кеңестік және қазақстандық мұнайшы мен саясаткер.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2026-02-10 |title=Белгілі мұнайшы Есен Тасқынбаев 94 жасында дүние салды |url=https://kaz.orda.kz/belgili-munajshy-esen-taskynbaev-94-zhasynda-dynie-saldy-137420/ |work=Orda.kz |language=kk |accessdate=2026-02-11}}&lt;/ref&gt;

=== 3 ===
*[[Балтабай Сейітмамытұлы]], 75, кеңестік және қазақстандық актёр мен режиссёр.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://baq.kz/akter-rezhisser-baltabay-seyitmamytuly-omirden-otti-200030727/ |title=Актер, режиссер Балтабай Сейітмамытұлы өмірден өтті |language=kk |work=baq.kz |last=Оразбаева |first=Шолпан |date=2026-02-03 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

== Қаңтар ==
=== 19 ===
*[[Валентино Гаравани]], 93, италиялық дизайнер ([[Valentino]]), ақ өлім.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Italian fashion designer Valentino dies aged 93 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdx4rpxxvg7o |last=Mackintosh |first=Thomas |accessdate=2026-04-03 |publisher=[[BBC News]] |date=2026-01-19}}&lt;/ref&gt;

=== 16 ===
*[[Рәтбек Нысанбайұлы]], 85, қазақстандық діни қайраткер мен [[ҚМДБ]] бас мүфтиі.

=== 8 ===
*[[Мұрат Болатұлы Бисенбин]], 53, қазақстандық актёр мен тележүргізуші, ұйқыбезі қатерлі ісігі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/reketir-filmnn-akter-murat-bisembin-omrden-ott-371000/ |title=“Рэкетир“ фильмінің актері Мұрат Бисембин өмірден өтті |language=kk |work=tengrinews.kz |date=2026-01-08 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== 5 ===
*[[Марат Жалғасұлы Есмұратов]], 64, қазақстандық футболшы мен бапкер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/403347-aty-anhyzgha-aynalghan-futbolshy-ari-bapker-marat-esmuratov-omirden-otti |title=Аты аңызға айналған футболшы әрі бапкер Марат Есмұратов өмірден өтті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-01-05 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== 4 ===
*[[Әсел Нұрғазиева]], 47, қазақстандық құқық қорғаушы мен саяси белсенді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/quqyq-qorgaushy-asel-nurgazieva-qaitys-boldy/33639625.html |title=Құқық қорғаушы Әсел Нұрғазиева қайтыс болды |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-04 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Жылдар бойынша қайтыс болғандар тізімдері|2026]]
[[Санат:2026 жылы қайтыс болғандар| *]]</text>
      <sha1>rbydqqesk3pfq4osi365i35z845hstc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Құрмет легионы орденінің командоры</title>
    <ns>10</ns>
    <id>778291</id>
    <revision>
      <id>3620778</id>
      <parentid>3577497</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurkhan</username>
        <id>13652</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nurkhan [[Үлгі:Құрмет легион орденінің командоры]] бетін [[Үлгі:Құрмет легионы орденінің командоры]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3577496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="452" sha1="d9jutfn9mwb0o8mtrqd5n0yqdu8qbwn" xml:space="preserve">[[Сурет:Legion Honneur Commandeur ribbon.svg|60px|link=Құрмет легион орденінің командоры|Құрмет легион орденінің командоры {{#if: {{{1|}}}|— {{{1}}}}}]]{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Құрмет легионы орденінің командорлары]]}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Франция|Құрмет легионы3]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d9jutfn9mwb0o8mtrqd5n0yqdu8qbwn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала</title>
    <ns>4</ns>
    <id>780876</id>
    <revision>
      <id>3620726</id>
      <parentid>3620385</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3620726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="317798" sha1="7rwb25vq7o5jbo0humy4z0s5kpg27z7" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-06-21'''.

{| class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
! N
! Бет
! Қаралу саны
|-
| data-sort-value=&quot;1&quot; | 1
| [[Арнайы:Іздеу]]
| data-sort-value=&quot;1132&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 1 132]
|-
| data-sort-value=&quot;2&quot; | 2
| [[Басты бет]]
| data-sort-value=&quot;1007&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 007]
|-
| data-sort-value=&quot;3&quot; | 3
| [[Табын]]
| data-sort-value=&quot;516&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 516]
|-
| data-sort-value=&quot;4&quot; | 4
| [[Вегетативтік көбею]]
| data-sort-value=&quot;494&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 494]
|-
| data-sort-value=&quot;5&quot; | 5
| [[Күл ауруы уыты]]
| data-sort-value=&quot;492&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 492]
|-
| data-sort-value=&quot;6&quot; | 6
| [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
| data-sort-value=&quot;327&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 327]
|-
| data-sort-value=&quot;7&quot; | 7
| [[Жылқы еті]]
| data-sort-value=&quot;319&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 319]
|-
| data-sort-value=&quot;8&quot; | 8
| [[Қазақ хандығы]]
| data-sort-value=&quot;285&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 285]
|-
| data-sort-value=&quot;9&quot; | 9
| [[Сақтар]]
| data-sort-value=&quot;282&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 282]
|-
| data-sort-value=&quot;10&quot; | 10
| [[Бесеудің хаты]]
| data-sort-value=&quot;214&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 214]
|-
| data-sort-value=&quot;11&quot; | 11
| [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
| data-sort-value=&quot;207&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 207]
|-
| data-sort-value=&quot;12&quot; | 12
| [[Есік жазба ескерткіші]]
| data-sort-value=&quot;200&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 200]
|-
| data-sort-value=&quot;13&quot; | 13
| [[Түркілер]]
| data-sort-value=&quot;182&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 182]
|-
| data-sort-value=&quot;14&quot; | 14
| [[Әкелер күні]]
| data-sort-value=&quot;146&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 146]
|-
| data-sort-value=&quot;15&quot; | 15
| [[Әлемнің жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;140&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 140]
|-
| data-sort-value=&quot;16&quot; | 16
| [[Уикипедия:Форум]]
| data-sort-value=&quot;123&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 123]
|-
| data-sort-value=&quot;17&quot; | 17
| [[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]]
| data-sort-value=&quot;121&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 121]
|-
| data-sort-value=&quot;18&quot; | 18
| [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
| data-sort-value=&quot;116&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 116]
|-
| data-sort-value=&quot;19&quot; | 19
| [[Әділет (партия)]]
| data-sort-value=&quot;114&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 114]
|-
| data-sort-value=&quot;20&quot; | 20
| [[Бұзаубас]]
| data-sort-value=&quot;103&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 103]
|-
| data-sort-value=&quot;21&quot; | 21
| [[Халықаралық ұйымдар]]
| data-sort-value=&quot;102&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 102]
|-
| data-sort-value=&quot;22&quot; | 22
| [[КешYOU]]
| data-sort-value=&quot;101&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 101]
|-
| data-sort-value=&quot;23&quot; | 23
| [[Абай Құнанбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;95&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 95]
|-
| data-sort-value=&quot;24&quot; | 24
| [[Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 89]
|-
| data-sort-value=&quot;25&quot; | 25
| [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 85]
|-
| data-sort-value=&quot;26&quot; | 26
| [[Шыңғыс хан]]
| data-sort-value=&quot;81&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 81]
|-
| data-sort-value=&quot;27&quot; | 27
| [[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
| data-sort-value=&quot;78&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 78]
|-
| data-sort-value=&quot;28&quot; | 28
| [[Қарақұрт]]
| data-sort-value=&quot;70&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 70]
|-
| data-sort-value=&quot;29&quot; | 29
| [[Демьян Семенович Барышев]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 67]
|-
| data-sort-value=&quot;30&quot; | 30
| [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 60]
|-
| data-sort-value=&quot;31&quot; | 31
| [[Бокстан әлем кубогы 2026]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D1%8B_2026 57]
|-
| data-sort-value=&quot;32&quot; | 32
| [[Қазақша жыл санау]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 54]
|-
| data-sort-value=&quot;33&quot; | 33
| [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 54]
|-
| data-sort-value=&quot;34&quot; | 34
| [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 54]
|-
| data-sort-value=&quot;35&quot; | 35
| [[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 53]
|-
| data-sort-value=&quot;36&quot; | 36
| [[Шәмші Қалдаяқов]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 51]
|-
| data-sort-value=&quot;37&quot; | 37
| [[Қазақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 50]
|-
| data-sort-value=&quot;38&quot; | 38
| [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 48]
|-
| data-sort-value=&quot;39&quot; | 39
| [[:Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары|Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%9F_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 47]
|-
| data-sort-value=&quot;40&quot; | 40
| [[Әлия Сәрсенқызы Бейсенова]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 46]
|-
| data-sort-value=&quot;41&quot; | 41
| [[Наймандар]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 46]
|-
| data-sort-value=&quot;42&quot; | 42
| [[Мұхаммед]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 46]
|-
| data-sort-value=&quot;43&quot; | 43
| [[Қоңырат]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 46]
|-
| data-sort-value=&quot;44&quot; | 44
| [[Алматы]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 46]
|-
| data-sort-value=&quot;45&quot; | 45
| [[Баланы қырқынан шығару]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 44]
|-
| data-sort-value=&quot;46&quot; | 46
| [[Мүшел жас]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 44]
|-
| data-sort-value=&quot;47&quot; | 47
| [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 41]
|-
| data-sort-value=&quot;48&quot; | 48
| [[Ахмет Байтұрсынұлы]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 41]
|-
| data-sort-value=&quot;49&quot; | 49
| [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 40]
|-
| data-sort-value=&quot;50&quot; | 50
| [[Абылай хан]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 39]
|-
| data-sort-value=&quot;51&quot; | 51
| [[Әл-Фатиха сүресі]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 38]
|-
| data-sort-value=&quot;52&quot; | 52
| [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 38]
|-
| data-sort-value=&quot;53&quot; | 53
| [[Жылқы малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38]
|-
| data-sort-value=&quot;54&quot; | 54
| [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 38]
|-
| data-sort-value=&quot;55&quot; | 55
| [[Мемлекет астаналары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37]
|-
| data-sort-value=&quot;56&quot; | 56
| [[Дулат Тұрсынұлы Тастекей]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 36]
|-
| data-sort-value=&quot;57&quot; | 57
| [[Әмір Темір]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 36]
|-
| data-sort-value=&quot;58&quot; | 58
| [[Қазақстан аудандары]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 36]
|-
| data-sort-value=&quot;59&quot; | 59
| [[Қазақ әліпбиі]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 35]
|-
| data-sort-value=&quot;60&quot; | 60
| [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 35]
|-
| data-sort-value=&quot;61&quot; | 61
| [[Албан руы]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;62&quot; | 62
| [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 35]
|-
| data-sort-value=&quot;63&quot; | 63
| [[Санжар Керімбай]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 35]
|-
| data-sort-value=&quot;64&quot; | 64
| [[Данил Голубенко]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 35]
|-
| data-sort-value=&quot;65&quot; | 65
| [[Ыбырай Алтынсарин]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 34]
|-
| data-sort-value=&quot;66&quot; | 66
| [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 33]
|-
| data-sort-value=&quot;67&quot; | 67
| [[Қазақстан мерекелері]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 33]
|-
| data-sort-value=&quot;68&quot; | 68
| [[Дулат]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 33]
|-
| data-sort-value=&quot;69&quot; | 69
| [[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32]
|-
| data-sort-value=&quot;70&quot; | 70
| [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value=&quot;71&quot; | 71
| [[Жыныстық қатынас]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 32]
|-
| data-sort-value=&quot;72&quot; | 72
| [[Сона]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 31]
|-
| data-sort-value=&quot;73&quot; | 73
| [[Футболдан әлем чемпионаты]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;74&quot; | 74
| [[Міржақып Дулатұлы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;75&quot; | 75
| [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;76&quot; | 76
| [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;77&quot; | 77
| [[Қазақ жүздері]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 31]
|-
| data-sort-value=&quot;78&quot; | 78
| [[Қазақстан қалалары]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;79&quot; | 79
| [[Туыстық атаулары]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;80&quot; | 80
| [[Абай облысы]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;81&quot; | 81
| [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30]
|-
| data-sort-value=&quot;82&quot; | 82
| [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;83&quot; | 83
| [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;84&quot; | 84
| [[Жеті қазына]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 29]
|-
| data-sort-value=&quot;85&quot; | 85
| [[Алакөл (көл)]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 29]
|-
| data-sort-value=&quot;86&quot; | 86
| [[Ермұхамед Мәулен]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 29]
|-
| data-sort-value=&quot;87&quot; | 87
| [[Махаббат, қызық мол жылдар]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 28]
|-
| data-sort-value=&quot;88&quot; | 88
| [[Қазақтың боғауыз сөздері]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;89&quot; | 89
| [[Ұлы Отан соғысы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;90&quot; | 90
| [[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;91&quot; | 91
| [[Қазақ хандары]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;92&quot; | 92
| [[Уикипедия:Видео сабақтар]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 27]
|-
| data-sort-value=&quot;93&quot; | 93
| [[Қарагөз (трагедия)]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 27]
|-
| data-sort-value=&quot;94&quot; | 94
| [[Қаракесек (Арғын)]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 27]
|-
| data-sort-value=&quot;95&quot; | 95
| [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;96&quot; | 96
| [[Қабанбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 27]
|-
| data-sort-value=&quot;97&quot; | 97
| [[Кантемир (қала)]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 27]
|-
| data-sort-value=&quot;98&quot; | 98
| [[Арғын]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 27]
|-
| data-sort-value=&quot;99&quot; | 99
| [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;100&quot; | 100
| [[Қ]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 26]
|-
| data-sort-value=&quot;101&quot; | 101
| [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;102&quot; | 102
| [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;103&quot; | 103
| [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;104&quot; | 104
| [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;105&quot; | 105
| [[Нұрлан Әлтайұлы Өнербаев]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%A8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25]
|-
| data-sort-value=&quot;106&quot; | 106
| [[Астана қаласының бас мешіті]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;107&quot; | 107
| [[Астана]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 25]
|-
| data-sort-value=&quot;108&quot; | 108
| [[АҚШ штаттарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;109&quot; | 109
| [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;110&quot; | 110
| [[I Сүлеймен]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 24]
|-
| data-sort-value=&quot;111&quot; | 111
| [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;112&quot; | 112
| [[Сұңғыла]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 24]
|-
| data-sort-value=&quot;113&quot; | 113
| [[Уикипедия:Қауым порталы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;114&quot; | 114
| [[Қазақстан Республикасы мемлекеттік рәміздерінің күні]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;115&quot; | 115
| [[Шөмекей]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 24]
|-
| data-sort-value=&quot;116&quot; | 116
| [[Бауыржан Момышұлы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;117&quot; | 117
| [[Шашыратқы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;118&quot; | 118
| [[Қазақ тілі]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;119&quot; | 119
| [[Әлімұлы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;120&quot; | 120
| [[Санжар Тәкенұлы Тәшкенбай]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 24]
|-
| data-sort-value=&quot;121&quot; | 121
| [[Қожа Ахмет Ясауи]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 24]
|-
| data-sort-value=&quot;122&quot; | 122
| [[Шеркеш]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 23]
|-
| data-sort-value=&quot;123&quot; | 123
| [[Ұлытау облысы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;124&quot; | 124
| [[Исағали Шәріпұлы Шәріпов]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A8%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;125&quot; | 125
| [[Қазақстан тарихы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;126&quot; | 126
| [[Ысты]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;127&quot; | 127
| [[Мұхтар Шаханов]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;128&quot; | 128
| [[Уикипедия:Telegram]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 23]
|-
| data-sort-value=&quot;129&quot; | 129
| [[Оралхан Бөкей]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 23]
|-
| data-sort-value=&quot;130&quot; | 130
| [[Салауат]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 23]
|-
| data-sort-value=&quot;131&quot; | 131
| [[Байбақты]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;132&quot; | 132
| [[ALEM (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;133&quot; | 133
| [[Қапшағай су қоймасы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;134&quot; | 134
| [[Сәкен Сейфуллин]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 22]
|-
| data-sort-value=&quot;135&quot; | 135
| [[Бесін намазы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;136&quot; | 136
| [[Айыртау ауданы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;137&quot; | 137
| [[Шанышқылы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;138&quot; | 138
| [[Калараш]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 22]
|-
| data-sort-value=&quot;139&quot; | 139
| [[Жайдарман]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 22]
|-
| data-sort-value=&quot;140&quot; | 140
| [[Айша бибі кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;141&quot; | 141
| [[Алтын Орда]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 22]
|-
| data-sort-value=&quot;142&quot; | 142
| [[Райымбек батыр]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 22]
|-
| data-sort-value=&quot;143&quot; | 143
| [[Ресей]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 22]
|-
| data-sort-value=&quot;144&quot; | 144
| [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;145&quot; | 145
| [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;146&quot; | 146
| [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 21]
|-
| data-sort-value=&quot;147&quot; | 147
| [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;148&quot; | 148
| [[IC 544]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=IC_544 21]
|-
| data-sort-value=&quot;149&quot; | 149
| [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;150&quot; | 150
| [[Абай жолы (роман)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;151&quot; | 151
| [[Құйынды мекен (телехикая)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;152&quot; | 152
| [[Жаныс]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 21]
|-
| data-sort-value=&quot;153&quot; | 153
| [[Қазақ хандығының құрылуы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;154&quot; | 154
| [[Қазақ батырлар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;155&quot; | 155
| [[Қарағанды облысы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;156&quot; | 156
| [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;157&quot; | 157
| [[Ұлпан (роман)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;158&quot; | 158
| [[Шапырашты]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;159&quot; | 159
| [[Еуропа]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value=&quot;160&quot; | 160
| [[Асқазан аурулары]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;161&quot; | 161
| [[Өзбекстан]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20]
|-
| data-sort-value=&quot;162&quot; | 162
| [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;163&quot; | 163
| [[Жазғы күн тоқырауы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;164&quot; | 164
| [[Балқаш]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 20]
|-
| data-sort-value=&quot;165&quot; | 165
| [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value=&quot;166&quot; | 166
| [[Түркия қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;167&quot; | 167
| [[Кіші жүз]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 20]
|-
| data-sort-value=&quot;168&quot; | 168
| [[Түркістан облысы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;169&quot; | 169
| [[Руслан Тай]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 20]
|-
| data-sort-value=&quot;170&quot; | 170
| [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;171&quot; | 171
| [[Уикипедия:Анықтама]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value=&quot;172&quot; | 172
| [[Махамбет Өтемісұлы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;173&quot; | 173
| [[Ақ Орда (мемлекет)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;174&quot; | 174
| [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20]
|-
| data-sort-value=&quot;175&quot; | 175
| [[Қазақ ұлттық университеті]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;176&quot; | 176
| [[Кенесары хан]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20]
|-
| data-sort-value=&quot;177&quot; | 177
| [[Аңырақай шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;178&quot; | 178
| [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;179&quot; | 179
| [[Қасым хан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;180&quot; | 180
| [[Назгүл Әдиетқызы Қарабалина]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D3%98%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;181&quot; | 181
| [[Дениз Ундав]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B7_%D0%A3%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;182&quot; | 182
| [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 19]
|-
| data-sort-value=&quot;183&quot; | 183
| [[Қырғызстан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;184&quot; | 184
| [[Америка Құрама Штаттары]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;185&quot; | 185
| [[Үстеу]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 19]
|-
| data-sort-value=&quot;186&quot; | 186
| [[Тама]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;187&quot; | 187
| [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;188&quot; | 188
| [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;189&quot; | 189
| [[Ұлы жүз]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 19]
|-
| data-sort-value=&quot;190&quot; | 190
| [[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;191&quot; | 191
| [[Сөз таптары]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;192&quot; | 192
| [[Жеті ата]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;193&quot; | 193
| [[Қарғын (роман)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;194&quot; | 194
| [[Оливер Три]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 19]
|-
| data-sort-value=&quot;195&quot; | 195
| [[Аборт]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 19]
|-
| data-sort-value=&quot;196&quot; | 196
| [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;197&quot; | 197
| [[Назым Абайқызы Қызайбай]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9 19]
|-
| data-sort-value=&quot;198&quot; | 198
| [[Қарағанды]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;199&quot; | 199
| [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 19]
|-
| data-sort-value=&quot;200&quot; | 200
| [[Жәнібек хан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;201&quot; | 201
| [[Байғыз]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D0%B7 19]
|-
| data-sort-value=&quot;202&quot; | 202
| [[Қазақша Уикипедия]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 19]
|-
| data-sort-value=&quot;203&quot; | 203
| [[Көңіл шай]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 18]
|-
| data-sort-value=&quot;204&quot; | 204
| [[Ұйымның қаржы қызметі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;205&quot; | 205
| [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;206&quot; | 206
| [[Зу-Зу Күлпаш]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 18]
|-
| data-sort-value=&quot;207&quot; | 207
| [[Жұлдыз]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 18]
|-
| data-sort-value=&quot;208&quot; | 208
| [[Air Astana]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Air_Astana 18]
|-
| data-sort-value=&quot;209&quot; | 209
| [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;210&quot; | 210
| [[Сырым Датұлы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;211&quot; | 211
| [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;212&quot; | 212
| [[Жақайым]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 18]
|-
| data-sort-value=&quot;213&quot; | 213
| [[Қарғалы (Алматы облысы)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;214&quot; | 214
| [[Алланың есімдері]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;215&quot; | 215
| [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 18]
|-
| data-sort-value=&quot;216&quot; | 216
| [[Ақмешіт әулие үңгірі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;217&quot; | 217
| [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;218&quot; | 218
| [[Қорқыт ата]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 18]
|-
| data-sort-value=&quot;219&quot; | 219
| [[Жануарлар]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;220&quot; | 220
| [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;221&quot; | 221
| [[Серік Смайылұлы Қирабаев]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;222&quot; | 222
| [[Алматы облысы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;223&quot; | 223
| [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 18]
|-
| data-sort-value=&quot;224&quot; | 224
| [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;225&quot; | 225
| [[Есекжем]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 18]
|-
| data-sort-value=&quot;226&quot; | 226
| [[Ортаққор]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;227&quot; | 227
| [[Криштиану Роналду]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;228&quot; | 228
| [[Сауд Арабиясы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;229&quot; | 229
| [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;230&quot; | 230
| [[Уильям Шекспир]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BC_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;231&quot; | 231
| [[Баланы ұшықтау]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;232&quot; | 232
| [[Жалайыр]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;233&quot; | 233
| [[Соқырішек]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 17]
|-
| data-sort-value=&quot;234&quot; | 234
| [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;235&quot; | 235
| [[Аманат (партия)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;236&quot; | 236
| [[Етеккір]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;237&quot; | 237
| [[Қаңлылар]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;238&quot; | 238
| [[Саяси партия]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 17]
|-
| data-sort-value=&quot;239&quot; | 239
| [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 17]
|-
| data-sort-value=&quot;240&quot; | 240
| [[Қазақтар]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;241&quot; | 241
| [[Төле би]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 17]
|-
| data-sort-value=&quot;242&quot; | 242
| [[Киіз үй]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 17]
|-
| data-sort-value=&quot;243&quot; | 243
| [[Алаша (ру)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;244&quot; | 244
| [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;245&quot; | 245
| [[Қара Ноғай хан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;246&quot; | 246
| [[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;247&quot; | 247
| [[Жазира Әбдірахманқызы Жаппарқұл]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB 17]
|-
| data-sort-value=&quot;248&quot; | 248
| [[Ерболат Беделхан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;249&quot; | 249
| [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;250&quot; | 250
| [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;251&quot; | 251
| [[Жүсіпбек Аймауытов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;252&quot; | 252
| [[Суан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;253&quot; | 253
| [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 16]
|-
| data-sort-value=&quot;254&quot; | 254
| [[Қандала]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;255&quot; | 255
| [[Қатысушы:Bolat Zhora]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ABolat_Zhora 16]
|-
| data-sort-value=&quot;256&quot; | 256
| [[Адай]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16]
|-
| data-sort-value=&quot;257&quot; | 257
| [[Есім хан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;258&quot; | 258
| [[Уикипедия:Таныстыру]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 16]
|-
| data-sort-value=&quot;259&quot; | 259
| [[Әбжан Сүйкімбайұлы Жүсіпов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;260&quot; | 260
| [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;261&quot; | 261
| [[Күнделік.кз]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 16]
|-
| data-sort-value=&quot;262&quot; | 262
| [[Qazsport]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Qazsport 16]
|-
| data-sort-value=&quot;263&quot; | 263
| [[Шығыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;264&quot; | 264
| [[Өзбекәлі Жәнібеков]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;265&quot; | 265
| [[Табылды Досымов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;266&quot; | 266
| [[Нағима Қабылқызы Есқалиева]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;267&quot; | 267
| [[Қарауыл руы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;268&quot; | 268
| [[Франция қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;269&quot; | 269
| [[Уикипедия:Форум/Басқалар]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;270&quot; | 270
| [[Сіргелі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;271&quot; | 271
| [[Бесікке салу]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 16]
|-
| data-sort-value=&quot;272&quot; | 272
| [[Кете (ру)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;273&quot; | 273
| [[Қой]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 16]
|-
| data-sort-value=&quot;274&quot; | 274
| [[Ошақты]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;275&quot; | 275
| [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;276&quot; | 276
| [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;277&quot; | 277
| [[Ілияс Жансүгіров]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;278&quot; | 278
| [[Қарақалпақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;279&quot; | 279
| [[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;280&quot; | 280
| [[Кенен Әзірбаев]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;281&quot; | 281
| [[Ұйқы безі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;282&quot; | 282
| [[Батыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;283&quot; | 283
| [[Сарыағаш ауданы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;284&quot; | 284
| [[Түркістан (қала)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;285&quot; | 285
| [[21 маусым]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=21_%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BC 15]
|-
| data-sort-value=&quot;286&quot; | 286
| [[Сиқым]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 15]
|-
| data-sort-value=&quot;287&quot; | 287
| [[Черногория]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F 15]
|-
| data-sort-value=&quot;288&quot; | 288
| [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;289&quot; | 289
| [[Өзін-өзі өлтіру]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 15]
|-
| data-sort-value=&quot;290&quot; | 290
| [[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;291&quot; | 291
| [[Қытай]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;292&quot; | 292
| [[Доғалаң]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3 15]
|-
| data-sort-value=&quot;293&quot; | 293
| [[YouTube]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=YouTube 15]
|-
| data-sort-value=&quot;294&quot; | 294
| [[Келінжан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;295&quot; | 295
| [[Арыстанбаб]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 15]
|-
| data-sort-value=&quot;296&quot; | 296
| [[Қыпшақтар]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;297&quot; | 297
| [[Петр Моисеевич Поспелов]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;298&quot; | 298
| [[Тарақты]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;299&quot; | 299
| [[Мұстафа Шоқай]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;300&quot; | 300
| [[Қуық түбі безінің қабынуы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;301&quot; | 301
| [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;302&quot; | 302
| [[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;303&quot; | 303
| [[Уикипедия]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 15]
|-
| data-sort-value=&quot;304&quot; | 304
| [[Мастурбация]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 15]
|-
| data-sort-value=&quot;305&quot; | 305
| [[Жамбыл Жабайұлы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;306&quot; | 306
| [[Шегіртке]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 14]
|-
| data-sort-value=&quot;307&quot; | 307
| [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;308&quot; | 308
| [[Бокстан әлем кубогы (World Boxing)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D1%8B_%28World_Boxing%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;309&quot; | 309
| [[Хақназар хан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;310&quot; | 310
| [[Әскери шен]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;311&quot; | 311
| [[Көңіл толқыны (күй)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;312&quot; | 312
| [[Қазақстан Құрылтайы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;313&quot; | 313
| [[Ботай мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;314&quot; | 314
| [[Қосшы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%88%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;315&quot; | 315
| [[Қадыр Мырза Әлі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;316&quot; | 316
| [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;317&quot; | 317
| [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;318&quot; | 318
| [[Қабдеш Жұмаділов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;319&quot; | 319
| [[Қорқай дұғасы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;320&quot; | 320
| [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;321&quot; | 321
| [[Семей полигоны]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;322&quot; | 322
| [[Түйе малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;323&quot; | 323
| [[Есет Көтібарұлы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;324&quot; | 324
| [[Орталық Азия]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 14]
|-
| data-sort-value=&quot;325&quot; | 325
| [[Осман империясы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;326&quot; | 326
| [[Шежіре]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14]
|-
| data-sort-value=&quot;327&quot; | 327
| [[Керей (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;328&quot; | 328
| [[Шымкент]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 14]
|-
| data-sort-value=&quot;329&quot; | 329
| [[Ботбай]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 14]
|-
| data-sort-value=&quot;330&quot; | 330
| [[Алшын]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;331&quot; | 331
| [[АҚШ президенттерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;332&quot; | 332
| [[Партиялық жүйе]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 14]
|-
| data-sort-value=&quot;333&quot; | 333
| [[Қағри хатұн]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%93%D1%80%D0%B8_%D1%85%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;334&quot; | 334
| [[Мақаншы ауданы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;335&quot; | 335
| [[Ескендір Зұлқарнайын]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;336&quot; | 336
| [[Ұлы Жібек жолы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;337&quot; | 337
| [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;338&quot; | 338
| [[Kaspi Bank]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Kaspi_Bank 14]
|-
| data-sort-value=&quot;339&quot; | 339
| [[Мөңке би Тілеуұлы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;340&quot; | 340
| [[Тасаттық]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;341&quot; | 341
| [[Сан-Хуан аралдары]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD-%D0%A5%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;342&quot; | 342
| [[Әлем елдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;343&quot; | 343
| [[Абайдың философиялық көзқарасы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;344&quot; | 344
| [[Мұңал рулары]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;345&quot; | 345
| [[Қаңлы (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;346&quot; | 346
| [[Андас]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81 13]
|-
| data-sort-value=&quot;347&quot; | 347
| [[Бәйдібек Қарашаұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;348&quot; | 348
| [[Маңғыстау облысы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;349&quot; | 349
| [[Әл-Кәһф сүресі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;350&quot; | 350
| [[Шеруші]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%83%D1%88%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;351&quot; | 351
| [[Навкратис]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81 13]
|-
| data-sort-value=&quot;352&quot; | 352
| [[Ақтөбе облысы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;353&quot; | 353
| [[Ислам]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 13]
|-
| data-sort-value=&quot;354&quot; | 354
| [[ЭЕМ-нің құрамы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%95%D0%9C-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;355&quot; | 355
| [[Рафаил Иосифович Розенсон]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;356&quot; | 356
| [[Жанар Хамитова]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;357&quot; | 357
| [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;358&quot; | 358
| [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;359&quot; | 359
| [[Егіндікөл ауданы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;360&quot; | 360
| [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;361&quot; | 361
| [[Zheka Fatbelly]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Zheka_Fatbelly 13]
|-
| data-sort-value=&quot;362&quot; | 362
| [[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 13]
|-
| data-sort-value=&quot;363&quot; | 363
| [[Қожа]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;364&quot; | 364
| [[Асан қайғы Сәбитұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;365&quot; | 365
| [[Ясин сүресі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;366&quot; | 366
| [[Химиялық элементтер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;367&quot; | 367
| [[Екінші Мемлекеттік Дума]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;368&quot; | 368
| [[Гонконг]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B3 13]
|-
| data-sort-value=&quot;369&quot; | 369
| [[Qazaqstan (телеарна)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;370&quot; | 370
| [[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 13]
|-
| data-sort-value=&quot;371&quot; | 371
| [[Аналды секс]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 13]
|-
| data-sort-value=&quot;372&quot; | 372
| [[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;373&quot; | 373
| [[Айқын Төлепберген]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;374&quot; | 374
| [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;375&quot; | 375
| [[Орал]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 12]
|-
| data-sort-value=&quot;376&quot; | 376
| [[Мата атаулары мен түрлері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;377&quot; | 377
| [[Қаракерей]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 12]
|-
| data-sort-value=&quot;378&quot; | 378
| [[Ақбілек (роман)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;379&quot; | 379
| [[Таз руы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;380&quot; | 380
| [[Ақмола облысы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;381&quot; | 381
| [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;382&quot; | 382
| [[Бозжыра шатқалы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;383&quot; | 383
| [[Байұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;384&quot; | 384
| [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;385&quot; | 385
| [[Матай (ру бірлестігі)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;386&quot; | 386
| [[Тас дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;387&quot; | 387
| [[Тасымалдаушы (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;388&quot; | 388
| [[Майкл Джексон]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;389&quot; | 389
| [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;390&quot; | 390
| [[Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;391&quot; | 391
| [[Мастопатия]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 12]
|-
| data-sort-value=&quot;392&quot; | 392
| [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;393&quot; | 393
| [[Бөкей Ордасы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;394&quot; | 394
| [[Қазақстан теңгесі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;395&quot; | 395
| [[Жүсіп Ақшораев]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;396&quot; | 396
| [[Еуропа өзендері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;397&quot; | 397
| [[Автомобиль түрлері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;398&quot; | 398
| [[Құран]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;399&quot; | 399
| [[Сүйінбай Аронұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;400&quot; | 400
| [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;401&quot; | 401
| [[Ер Қаптағай батыр]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;402&quot; | 402
| [[Есімдік]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 12]
|-
| data-sort-value=&quot;403&quot; | 403
| [[Тоқтар Серіков]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;404&quot; | 404
| [[Ұйықтатын дәрілер]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;405&quot; | 405
| [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;406&quot; | 406
| [[Еркектің жыныстық мүшесі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;407&quot; | 407
| [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;408&quot; | 408
| [[Жетісу облысы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;409&quot; | 409
| [[:Санат:ISBN сиқырлы сілтемелері қолданылған беттер|Санат:ISBN сиқырлы сілтемелері қолданылған беттер]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3AISBN_%D1%81%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;410&quot; | 410
| [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;411&quot; | 411
| [[Батыс Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;412&quot; | 412
| [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;413&quot; | 413
| [[Жұмбақтас]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 12]
|-
| data-sort-value=&quot;414&quot; | 414
| [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;415&quot; | 415
| [[Чосон әулеті]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A7%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;416&quot; | 416
| [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;417&quot; | 417
| [[Каспий теңізі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;418&quot; | 418
| [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;419&quot; | 419
| [[Тәуекел хан]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;420&quot; | 420
| [[Жылқы аурулары]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;421&quot; | 421
| [[Есет Көкіұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;422&quot; | 422
| [[Катран]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;423&quot; | 423
| [[Солтүстік Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;424&quot; | 424
| [[Қыз Жібек]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 11]
|-
| data-sort-value=&quot;425&quot; | 425
| [[Төреғали Төреəліұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;426&quot; | 426
| [[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар|Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;427&quot; | 427
| [[Серік Дәулетәліұлы Абас-шах]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%81-%D1%88%D0%B0%D1%85 11]
|-
| data-sort-value=&quot;428&quot; | 428
| [[:Сурет:Young stalin screenshot.jpg|Сурет:Young stalin screenshot.jpg]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 11]
|-
| data-sort-value=&quot;429&quot; | 429
| [[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;430&quot; | 430
| [[Әліби Қабыкенұлы Шапауов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;431&quot; | 431
| [[Құтадғу білік]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 11]
|-
| data-sort-value=&quot;432&quot; | 432
| [[Әл-Уақиға сүресі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;433&quot; | 433
| [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;434&quot; | 434
| [[Аққағаз Досжанова]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;435&quot; | 435
| [[Қазақстан елтаңбасы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;436&quot; | 436
| [[Диего-Гарсия]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;437&quot; | 437
| [[Қой малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;438&quot; | 438
| [[Германия]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;439&quot; | 439
| [[Камал Әбілқасымқызы Әлпейісова]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;440&quot; | 440
| [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;441&quot; | 441
| [[Айша бибі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;442&quot; | 442
| [[Жауғашты руы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;443&quot; | 443
| [[ALT Университеті]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;444&quot; | 444
| [[Жошы хан кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;445&quot; | 445
| [[Сөз табы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;446&quot; | 446
| [[BALA (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;447&quot; | 447
| [[Кот-д’Ивуар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%82-%D0%B4%E2%80%99%D0%98%D0%B2%D1%83%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;448&quot; | 448
| [[Тұсаукесер]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;449&quot; | 449
| [[Тоқтамыс хан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;450&quot; | 450
| [[Слот]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D1%82 11]
|-
| data-sort-value=&quot;451&quot; | 451
| [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;452&quot; | 452
| [[Жусан иісі (повесть)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;453&quot; | 453
| [[Израиль]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 11]
|-
| data-sort-value=&quot;454&quot; | 454
| [[Әлмерек абыз]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 11]
|-
| data-sort-value=&quot;455&quot; | 455
| [[Байлар-Жандар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;456&quot; | 456
| [[Sadraddin]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 11]
|-
| data-sort-value=&quot;457&quot; | 457
| [[Дулат Исабеков]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;458&quot; | 458
| [[Қазақстан туы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;459&quot; | 459
| [[Берік Уәли]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8 11]
|-
| data-sort-value=&quot;460&quot; | 460
| [[Құдалық]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;461&quot; | 461
| [[Руслан Бөлебай]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 11]
|-
| data-sort-value=&quot;462&quot; | 462
| [[Ақтөбе]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 11]
|-
| data-sort-value=&quot;463&quot; | 463
| [[Қазгидромет]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82 11]
|-
| data-sort-value=&quot;464&quot; | 464
| [[Өлі-тірі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;465&quot; | 465
| [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 11]
|-
| data-sort-value=&quot;466&quot; | 466
| [[Желтоқсан көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;467&quot; | 467
| [[Жетіқарақшы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;468&quot; | 468
| [[Сүлеймен сұлтан (телехикая)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;469&quot; | 469
| [[Нұх пайғамбар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;470&quot; | 470
| [[Жамбыл облысы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;471&quot; | 471
| [[Жапония]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;472&quot; | 472
| [[Көшпенділер (трилогия)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;473&quot; | 473
| [[Қарқаралы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;474&quot; | 474
| [[Көңіл айту]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 11]
|-
| data-sort-value=&quot;475&quot; | 475
| [[Жетіру]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 11]
|-
| data-sort-value=&quot;476&quot; | 476
| [[Қайтадан (фильм, 2025)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;477&quot; | 477
| [[Ұ]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;478&quot; | 478
| [[Қола дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;479&quot; | 479
| [[Ұлттық діл]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%96%D0%BB 11]
|-
| data-sort-value=&quot;480&quot; | 480
| [[Ер Қосай Құдайкеұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;481&quot; | 481
| [[Іш өту]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 11]
|-
| data-sort-value=&quot;482&quot; | 482
| [[Германия қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;483&quot; | 483
| [[Фонетика]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;484&quot; | 484
| [[Лионель Месси]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 11]
|-
| data-sort-value=&quot;485&quot; | 485
| [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;486&quot; | 486
| [[Шарын шатқалы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;487&quot; | 487
| [[Қайрат (футбол клубы)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;488&quot; | 488
| [[Айя София]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;489&quot; | 489
| [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;490&quot; | 490
| [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;491&quot; | 491
| [[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;492&quot; | 492
| [[Сүре]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 11]
|-
| data-sort-value=&quot;493&quot; | 493
| [[Қазақстан банктерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;494&quot; | 494
| [[Қайрат Нұртас]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11]
|-
| data-sort-value=&quot;495&quot; | 495
| [[Адай шежіресі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;496&quot; | 496
| [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;497&quot; | 497
| [[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;498&quot; | 498
| [[Фариза Оңғарсынова]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;499&quot; | 499
| [[Бақытсыз Жамал]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 10]
|-
| data-sort-value=&quot;500&quot; | 500
| [[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;501&quot; | 501
| [[Ғұндар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;502&quot; | 502
| [[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;503&quot; | 503
| [[Аят әл-Курси]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 10]
|-
| data-sort-value=&quot;504&quot; | 504
| [[Моғолстан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;505&quot; | 505
| [[Қазақстан темір жолы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;506&quot; | 506
| [[Сасық күзен (сусар тұқымдасы)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;507&quot; | 507
| [[Отқа май құю]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 10]
|-
| data-sort-value=&quot;508&quot; | 508
| [[Жеті жарғы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;509&quot; | 509
| [[Қаракесек (Әлімұлы)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;510&quot; | 510
| [[Алтын белгі төсбелгісі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;511&quot; | 511
| [[Қазақ ұлттық киімдері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;512&quot; | 512
| [[Тәуекел Мүслім]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 10]
|-
| data-sort-value=&quot;513&quot; | 513
| [[Отырар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;514&quot; | 514
| [[Миғраж]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D2%93%D1%80%D0%B0%D0%B6 10]
|-
| data-sort-value=&quot;515&quot; | 515
| [[Бұрындық хан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;516&quot; | 516
| [[Жаңабай (Дулат)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;517&quot; | 517
| [[Қанжығалы руы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;518&quot; | 518
| [[Тараз]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10]
|-
| data-sort-value=&quot;519&quot; | 519
| [[Сүйел]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB 10]
|-
| data-sort-value=&quot;520&quot; | 520
| [[Шілдехана]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;521&quot; | 521
| [[Дүние жүзі тілдері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;522&quot; | 522
| [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;523&quot; | 523
| [[Кесірткелер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;524&quot; | 524
| [[Таужыныстардың жұмсарғыштығы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%81%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;525&quot; | 525
| [[Жетінші арна]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;526&quot; | 526
| [[Уикипедия:Мақалаға бастама]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;527&quot; | 527
| [[Жошы хан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;528&quot; | 528
| [[Айбек Рахатұлы Оралбай]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9 10]
|-
| data-sort-value=&quot;529&quot; | 529
| [[Биология]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;530&quot; | 530
| [[Софы Қалыбекұлы Сматаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;531&quot; | 531
| [[Абақты]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;532&quot; | 532
| [[Мамаш хан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;533&quot; | 533
| [[Арыс]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 10]
|-
| data-sort-value=&quot;534&quot; | 534
| [[Шекті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;535&quot; | 535
| [[Асу Алмабаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;536&quot; | 536
| [[Наурыз-думан әні]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;537&quot; | 537
| [[Дәуіт Пайғамбар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82_%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;538&quot; | 538
| [[Темірқазық]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;539&quot; | 539
| [[Шілде]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 10]
|-
| data-sort-value=&quot;540&quot; | 540
| [[Ерке Есмахан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;541&quot; | 541
| [[Туберкулез]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 10]
|-
| data-sort-value=&quot;542&quot; | 542
| [[:Санат:Уикипедия:Қызметтік|Санат:Уикипедия:Қызметтік]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;543&quot; | 543
| [[Дәстүр (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;544&quot; | 544
| [[Жапония қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;545&quot; | 545
| [[Сиыр малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;546&quot; | 546
| [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;547&quot; | 547
| [[Алаш партиясы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;548&quot; | 548
| [[Қарақалпақ тілі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;549&quot; | 549
| [[Бәйтерек (монумент)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;550&quot; | 550
| [[Оқжетпес]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%9B%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81 10]
|-
| data-sort-value=&quot;551&quot; | 551
| [[Сунақ]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;552&quot; | 552
| [[Барақ хан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;553&quot; | 553
| [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;554&quot; | 554
| [[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;555&quot; | 555
| [[Жыныстық акт]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 10]
|-
| data-sort-value=&quot;556&quot; | 556
| [[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;557&quot; | 557
| [[Қазақ газеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;558&quot; | 558
| [[Нұрбек Рахатұлы Оралбай]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9 10]
|-
| data-sort-value=&quot;559&quot; | 559
| [[Қазақстан Премьер Лигасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;560&quot; | 560
| [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;561&quot; | 561
| [[Алтын тамыр]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;562&quot; | 562
| [[Орта жүз]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 9]
|-
| data-sort-value=&quot;563&quot; | 563
| [[Сабыржан Аққалықов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;564&quot; | 564
| [[Мөлдір Әуелбекова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;565&quot; | 565
| [[:Санат:Ресей өзендері|Санат:Ресей өзендері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;566&quot; | 566
| [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;567&quot; | 567
| [[Қатысушы:Magzhan 043]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AMagzhan_043 9]
|-
| data-sort-value=&quot;568&quot; | 568
| [[Il’han Ihsan]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 9]
|-
| data-sort-value=&quot;569&quot; | 569
| [[Жылқы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;570&quot; | 570
| [[Кәмшат Жолдыбаева]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;571&quot; | 571
| [[Найзағай]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;572&quot; | 572
| [[Қайыңды (көл)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;573&quot; | 573
| [[Португалия]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;574&quot; | 574
| [[Төлеңгіттер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;575&quot; | 575
| [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;576&quot; | 576
| [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;577&quot; | 577
| [[Ас қорыту жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;578&quot; | 578
| [[Солтүстік Америка]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;579&quot; | 579
| [[Қызылорда]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;580&quot; | 580
| [[Адам ата]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;581&quot; | 581
| [[Косметика]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;582&quot; | 582
| [[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;583&quot; | 583
| [[Тимур Анатольевич Козырев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;584&quot; | 584
| [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;585&quot; | 585
| [[Құйрық-бауыр (салт)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;586&quot; | 586
| [[Османлы сұлтандарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;587&quot; | 587
| [[Зеренді]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;588&quot; | 588
| [[Кабо-Верде]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 9]
|-
| data-sort-value=&quot;589&quot; | 589
| [[Қарақұйрық]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;590&quot; | 590
| [[Төрт түлік]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 9]
|-
| data-sort-value=&quot;591&quot; | 591
| [[Бүйі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;592&quot; | 592
| [[Тұт]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%82 9]
|-
| data-sort-value=&quot;593&quot; | 593
| [[Абылайхан Қайратұлы Жүсіпов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;594&quot; | 594
| [[Тобықты]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;595&quot; | 595
| [[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;596&quot; | 596
| [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;597&quot; | 597
| [[Беріш]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 9]
|-
| data-sort-value=&quot;598&quot; | 598
| [[Заттыбек Көпбосынұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;599&quot; | 599
| [[Мысыр]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;600&quot; | 600
| [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;601&quot; | 601
| [[Әл-Кәусәр сүресі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;602&quot; | 602
| [[Жарма ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;603&quot; | 603
| [[Автомобиль маркаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;604&quot; | 604
| [[Үйсін мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;605&quot; | 605
| [[Ұлпа]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;606&quot; | 606
| [[Өзбекстан қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;607&quot; | 607
| [[Ғылыми-техникалық революция]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;608&quot; | 608
| [[Футбол]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 9]
|-
| data-sort-value=&quot;609&quot; | 609
| [[Бесік жыры]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;610&quot; | 610
| [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;611&quot; | 611
| [[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;612&quot; | 612
| [[Ұшық]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;613&quot; | 613
| [[Ас беру]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;614&quot; | 614
| [[Аралбай батыр Әлібекұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;615&quot; | 615
| [[Солтүстік Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;616&quot; | 616
| [[Түркия]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;617&quot; | 617
| [[Керей хан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;618&quot; | 618
| [[Берел қорымы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;619&quot; | 619
| [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіндегі 4-шақырылым депутаттарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0_%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_4-%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;620&quot; | 620
| [[Сарайшық]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;621&quot; | 621
| [[Намаз уақыты]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;622&quot; | 622
| [[Ерке сылқым (күй)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;623&quot; | 623
| [[Кәдімгі күйкентай]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;624&quot; | 624
| [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;625&quot; | 625
| [[Қазақстан жол белгілері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;626&quot; | 626
| [[Мақал-мәтелдер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;627&quot; | 627
| [[Азан шақырып ат қою]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 9]
|-
| data-sort-value=&quot;628&quot; | 628
| [[Әт-Тәкуир сүресі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;629&quot; | 629
| [[Тәуке хан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;630&quot; | 630
| [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;631&quot; | 631
| [[Ғани Мұратбаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;632&quot; | 632
| [[Әскери коммунизм саясаты]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;633&quot; | 633
| [[Еуропа одағы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;634&quot; | 634
| [[Өт айдайтын дәрілер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;635&quot; | 635
| [[Иран]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;636&quot; | 636
| [[Үндестік заңы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;637&quot; | 637
| [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;638&quot; | 638
| [[Менің атым Қожа (хикаят)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;639&quot; | 639
| [[Мұзтау шыңы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;640&quot; | 640
| [[Портал:Африка/Африка елдері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;641&quot; | 641
| [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;642&quot; | 642
| [[Қаратай (ру)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;643&quot; | 643
| [[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;644&quot; | 644
| [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;645&quot; | 645
| [[Ақсүйек]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 9]
|-
| data-sort-value=&quot;646&quot; | 646
| [[Шиқан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;647&quot; | 647
| [[Қан мен тер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;648&quot; | 648
| [[Балықшы рулары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%88%D1%8B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;649&quot; | 649
| [[Жасанды интеллект]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 9]
|-
| data-sort-value=&quot;650&quot; | 650
| [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;651&quot; | 651
| [[Ноғай ордасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;652&quot; | 652
| [[NGC 4275]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=NGC_4275 9]
|-
| data-sort-value=&quot;653&quot; | 653
| [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;654&quot; | 654
| [[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;655&quot; | 655
| [[Қазақ ұлттық ырымдары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;656&quot; | 656
| [[Астана күні (Қазақстан)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;657&quot; | 657
| [[Африка]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;658&quot; | 658
| [[Мисақ]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%81%D0%B0%D2%9B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;659&quot; | 659
| [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;660&quot; | 660
| [[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;661&quot; | 661
| [[22 маусым]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=22_%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BC 8]
|-
| data-sort-value=&quot;662&quot; | 662
| [[Ақбұлақ шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;663&quot; | 663
| [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;664&quot; | 664
| [[Шахмұрат Мүтәліп]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 8]
|-
| data-sort-value=&quot;665&quot; | 665
| [[Батыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;666&quot; | 666
| [[Сен-Мер-ла-Брей]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BD-%D0%9C%D0%B5%D1%80-%D0%BB%D0%B0-%D0%91%D1%80%D0%B5%D0%B9 8]
|-
| data-sort-value=&quot;667&quot; | 667
| [[Зат есім]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 8]
|-
| data-sort-value=&quot;668&quot; | 668
| [[Естай - Қорлан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;669&quot; | 669
| [[Қызыл жебе (роман)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;670&quot; | 670
| [[Ұзынағаш (Алматы облысы)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;671&quot; | 671
| [[Қарлығаштар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;672&quot; | 672
| [[Құрлық әскерлерінің әскери институты]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;673&quot; | 673
| [[Үндістан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;674&quot; | 674
| [[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер|Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;675&quot; | 675
| [[Қауын]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;676&quot; | 676
| [[Жоңышқа]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;677&quot; | 677
| [[Қазтуған Сүйінішұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;678&quot; | 678
| [[Абайдың қара сөздері]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;679&quot; | 679
| [[Диуани хикмет]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 8]
|-
| data-sort-value=&quot;680&quot; | 680
| [[Қатимолла Ризуанов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%A0%D0%B8%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;681&quot; | 681
| [[Публицистикалық стиль]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 8]
|-
| data-sort-value=&quot;682&quot; | 682
| [[Әйтеке би]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 8]
|-
| data-sort-value=&quot;683&quot; | 683
| [[Бөрте]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%82%D0%B5 8]
|-
| data-sort-value=&quot;684&quot; | 684
| [[Әбіш Кекілбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;685&quot; | 685
| [[Географиялық координаттар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;686&quot; | 686
| [[Либерия]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F 8]
|-
| data-sort-value=&quot;687&quot; | 687
| [[Жәндіктер]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;688&quot; | 688
| [[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;689&quot; | 689
| [[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;690&quot; | 690
| [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;691&quot; | 691
| [[Жаңаөзен]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;692&quot; | 692
| [[Сарыүйсін]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;693&quot; | 693
| [[Қырғыз руы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;694&quot; | 694
| [[Ежелгі Грекия]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 8]
|-
| data-sort-value=&quot;695&quot; | 695
| [[Садыр]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;696&quot; | 696
| [[Шақпақ (Қостанай облысы)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;697&quot; | 697
| [[Алаш партиясының бағдарламасы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;698&quot; | 698
| [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;699&quot; | 699
| [[Нобель сыйлығы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;700&quot; | 700
| [[Өт]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82 8]
|-
| data-sort-value=&quot;701&quot; | 701
| [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8]
|-
| data-sort-value=&quot;702&quot; | 702
| [[Қазақстан өзбектерінің әйел есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;703&quot; | 703
| [[3 (сан)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=3_%28%D1%81%D0%B0%D0%BD%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;704&quot; | 704
| [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;705&quot; | 705
| [[Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;706&quot; | 706
| [[Ебіней Арыстанұлы Бөкетов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B1%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;707&quot; | 707
| [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;708&quot; | 708
| [[Бесік тойы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;709&quot; | 709
| [[Үнді мұхитындағы Британия аймағы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;710&quot; | 710
| [[Баба түкті Шашты Әзіз]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 8]
|-
| data-sort-value=&quot;711&quot; | 711
| [[Астана LRT]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 8]
|-
| data-sort-value=&quot;712&quot; | 712
| [[Күлтегін ескерткіші]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;713&quot; | 713
| [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;714&quot; | 714
| [[Үлгі:Алматыдағы университеттер]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;715&quot; | 715
| [[Мәскеу]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83 8]
|-
| data-sort-value=&quot;716&quot; | 716
| [[Қуандық Рахым]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 8]
|-
| data-sort-value=&quot;717&quot; | 717
| [[Заңғар Бейсембинов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;718&quot; | 718
| [[Шардара (қала)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B0_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;719&quot; | 719
| [[Байшегір]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;720&quot; | 720
| [[Өлең]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D0%B5%D2%A3 8]
|-
| data-sort-value=&quot;721&quot; | 721
| [[Қарахан кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;722&quot; | 722
| [[Іштің қатуы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;723&quot; | 723
| [[Қазақстан Республикасының Президенті]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;724&quot; | 724
| [[Қарақалпақтар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;725&quot; | 725
| [[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;726&quot; | 726
| [[Асқар Тоқпанов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;727&quot; | 727
| [[Әбділда Тәжібаев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;728&quot; | 728
| [[Нұралы Пақытұлы Әліп]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9F%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BF 8]
|-
| data-sort-value=&quot;729&quot; | 729
| [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;730&quot; | 730
| [[Тауман Төреханов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;731&quot; | 731
| [[Жыл күндерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;732&quot; | 732
| [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;733&quot; | 733
| [[Әл-Кәфирун сүресі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;734&quot; | 734
| [[Бұқар жырау ауданы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;735&quot; | 735
| [[ФИФА]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%98%D0%A4%D0%90 8]
|-
| data-sort-value=&quot;736&quot; | 736
| [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіндегі 3-шақырылым депутаттарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0_%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_3-%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;737&quot; | 737
| [[Қатысушы талқылауы:Renamed user ahgdhwgb 142631njhght173nj61]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 8]
|-
| data-sort-value=&quot;738&quot; | 738
| [[Үлгі:Жамбыл ауданы елді мекендері (Алматы облысы)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;739&quot; | 739
| [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;740&quot; | 740
| [[Қарахан мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;741&quot; | 741
| [[Гауһартас (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;742&quot; | 742
| [[Саида Шавкатқызы Мирзиёева]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B8%D1%91%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;743&quot; | 743
| [[Кардонвиль]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D1%8C 8]
|-
| data-sort-value=&quot;744&quot; | 744
| [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;745&quot; | 745
| [[Жаңа экономикалық саясат]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 8]
|-
| data-sort-value=&quot;746&quot; | 746
| [[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;747&quot; | 747
| [[Еуразия бірінші арнасы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;748&quot; | 748
| [[Мұстафа Кемал Ататүрік]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8]
|-
| data-sort-value=&quot;749&quot; | 749
| [[Google]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Google 8]
|-
| data-sort-value=&quot;750&quot; | 750
| [[Қазақстандағы саяси партиялар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;751&quot; | 751
| [[Ирандағы соғыс (2026)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;752&quot; | 752
| [[Мұстафа Өзтүрiк]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 8]
|-
| data-sort-value=&quot;753&quot; | 753
| [[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;754&quot; | 754
| [[Қан топтары]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;755&quot; | 755
| [[Тың игеру]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 8]
|-
| data-sort-value=&quot;756&quot; | 756
| [[Дауыссыз дыбыстар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;757&quot; | 757
| [[Қоғам]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 8]
|-
| data-sort-value=&quot;758&quot; | 758
| [[Зейнеп Ахметова]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;759&quot; | 759
| [[Үржар ауданы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;760&quot; | 760
| [[Қант диабеті]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;761&quot; | 761
| [[Марокко]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%BE 8]
|-
| data-sort-value=&quot;762&quot; | 762
| [[Алмасбек Нұрмаханұлы Алматов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;763&quot; | 763
| [[Отан сатқындары әйелдерінің Ақмола лагері]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;764&quot; | 764
| [[Жетімдер руы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;765&quot; | 765
| [[Сұлтан Бейбарыс]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 8]
|-
| data-sort-value=&quot;766&quot; | 766
| [[Доспамбет жырау]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 8]
|-
| data-sort-value=&quot;767&quot; | 767
| [[Ислам күнтізбесі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;768&quot; | 768
| [[Америка]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;769&quot; | 769
| [[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;770&quot; | 770
| [[ДНҚ]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 8]
|-
| data-sort-value=&quot;771&quot; | 771
| [[Уикипедия:Санаттар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;772&quot; | 772
| [[Маңғытай]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 8]
|-
| data-sort-value=&quot;773&quot; | 773
| [[Уикипедия:Уикидің негізгі синтаксисі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;774&quot; | 774
| [[Ойын өлеңдері]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;775&quot; | 775
| [[Сүндеттеу]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 8]
|-
| data-sort-value=&quot;776&quot; | 776
| [[Әңгелек]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA 8]
|-
| data-sort-value=&quot;777&quot; | 777
| [[Уикипедия:Авторлық құқықтар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;778&quot; | 778
| [[Өскемен]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;779&quot; | 779
| [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;780&quot; | 780
| [[Ауыл сақшысы телехикаясы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;781&quot; | 781
| [[Эйфель мұнарасы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;782&quot; | 782
| [[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;783&quot; | 783
| [[Интонация]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 8]
|-
| data-sort-value=&quot;784&quot; | 784
| [[Ъ (мағынасы)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AA_%28%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;785&quot; | 785
| [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;786&quot; | 786
| [[Оңтүстік Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;787&quot; | 787
| [[Қырғыздар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;788&quot; | 788
| [[Елена Сергеевна Бейсембинова]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;789&quot; | 789
| [[Бөрібай Сариев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;790&quot; | 790
| [[Бүркіт]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 8]
|-
| data-sort-value=&quot;791&quot; | 791
| [[Арқалық (қала)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;792&quot; | 792
| [[Ырысбек Мәуіт]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 8]
|-
| data-sort-value=&quot;793&quot; | 793
| [[Сөйлем]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 8]
|-
| data-sort-value=&quot;794&quot; | 794
| [[Минет]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 7]
|-
| data-sort-value=&quot;795&quot; | 795
| [[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;796&quot; | 796
| [[SCAT]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=SCAT 7]
|-
| data-sort-value=&quot;797&quot; | 797
| [[:Санат:Еш медиа файлы жоқ мақалалар|Санат:Еш медиа файлы жоқ мақалалар]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%95%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 7]
|-
| data-sort-value=&quot;798&quot; | 798
| [[Бейсен Абайұлы Құранбек]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 7]
|-
| data-sort-value=&quot;799&quot; | 799
| [[Қыз ұзату]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 7]
|-
| data-sort-value=&quot;800&quot; | 800
| [[Мұрат Мөңкеұлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;801&quot; | 801
| [[Тунис]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%81 7]
|-
| data-sort-value=&quot;802&quot; | 802
| [[Екінті намазы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;803&quot; | 803
| [[Майкөмген]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B3%D0%B5%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;804&quot; | 804
| [[Азия]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 7]
|-
| data-sort-value=&quot;805&quot; | 805
| [[Тәңіршілдік]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 7]
|-
| data-sort-value=&quot;806&quot; | 806
| [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;807&quot; | 807
| [[Тоныкөк]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 7]
|-
| data-sort-value=&quot;808&quot; | 808
| [[Ондық санау жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;809&quot; | 809
| [[Айя Шалқар]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 7]
|-
| data-sort-value=&quot;810&quot; | 810
| [[Құрман]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;811&quot; | 811
| [[NGC 1664]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=NGC_1664 7]
|-
| data-sort-value=&quot;812&quot; | 812
| [[Корея Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;813&quot; | 813
| [[Жетісай ауданы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;814&quot; | 814
| [[Сырға салу]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 7]
|-
| data-sort-value=&quot;815&quot; | 815
| [[Еуразия ұлттық университеті]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;816&quot; | 816
| [[Сарысу ауданы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;817&quot; | 817
| [[Аққойлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;818&quot; | 818
| [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;819&quot; | 819
| [[Тарих]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 7]
|-
| data-sort-value=&quot;820&quot; | 820
| [[Рамадан (ру)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D1%83%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;821&quot; | 821
| [[Әл-Фалақ сүресі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;822&quot; | 822
| [[Орда (музыкалық топ)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;823&quot; | 823
| [[Тәңір тауы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;824&quot; | 824
| [[Әбілмәмбет хан]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;825&quot; | 825
| [[Ақсақ құлан]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;826&quot; | 826
| [[Жүсіп Баласағұни]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 7]
|-
| data-sort-value=&quot;827&quot; | 827
| [[Көлсай көлдері]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;828&quot; | 828
| [[Қазақстан газеттері тізімі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;829&quot; | 829
| [[Жігіттің үш жұрты]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%AF%D1%88_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;830&quot; | 830
| [[Арыстан баб кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;831&quot; | 831
| [[Түйелер]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 7]
|-
| data-sort-value=&quot;832&quot; | 832
| [[Уәлибек Әбдірайымов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;833&quot; | 833
| [[Әлібек Бекбайұлы Қасым]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC 7]
|-
| data-sort-value=&quot;834&quot; | 834
| [[Үлгі:Молдова]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7]
|-
| data-sort-value=&quot;835&quot; | 835
| [[Асқазан мен он екі елі ішектің жара ауруы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;836&quot; | 836
| [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;837&quot; | 837
| [[Сары (Албан)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;838&quot; | 838
| [[Шалқыма Хайруллақызы Құрманалина]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B0_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0 7]
|-
| data-sort-value=&quot;839&quot; | 839
| [[Бауыш хан]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;840&quot; | 840
| [[6 жыл]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=6_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 7]
|-
| data-sort-value=&quot;841&quot; | 841
| [[Өрік]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA 7]
|-
| data-sort-value=&quot;842&quot; | 842
| [[Саржомарт]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 7]
|-
| data-sort-value=&quot;843&quot; | 843
| [[Шақшам]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D0%BC 7]
|-
| data-sort-value=&quot;844&quot; | 844
| [[Төртқара]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 7]
|-
| data-sort-value=&quot;845&quot; | 845
| [[Қарабура]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B0 7]
|-
| data-sort-value=&quot;846&quot; | 846
| [[Әзірет Сұлтан мешіті]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;847&quot; | 847
| [[Зәр шығару жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;848&quot; | 848
| [[Толеранттық]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;849&quot; | 849
| [[Қызылорда облысы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;850&quot; | 850
| [[Жатыр мойны эрозиясы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;851&quot; | 851
| [[Курск шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;852&quot; | 852
| [[Іле]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5 7]
|-
| data-sort-value=&quot;853&quot; | 853
| [[Уикипедия:Жиі кездесетін қателер]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B8%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 7]
|-
| data-sort-value=&quot;854&quot; | 854
| [[Мәңгілік бала бейне]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 7]
|-
| data-sort-value=&quot;855&quot; | 855
| [[Бақсы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;856&quot; | 856
| [[Хамит Әлімжан]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;857&quot; | 857
| [[Зеренді ауданы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;858&quot; | 858
| [[Солтүстік Америка өзендері]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;859&quot; | 859
| [[Божбан]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;860&quot; | 860
| [[Уикипедия:Іздеу]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 7]
|-
| data-sort-value=&quot;861&quot; | 861
| [[Атығай]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 7]
|-
| data-sort-value=&quot;862&quot; | 862
| [[Еңлік-Кебек]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 7]
|-
| data-sort-value=&quot;863&quot; | 863
| [[Тоғжан]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;864&quot; | 864
| [[150 жыл]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=150_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 7]
|-
| data-sort-value=&quot;865&quot; | 865
| [[Қараш (Байұлы)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%28%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;866&quot; | 866
| [[Махмұд Айдарханұлы Сабырхан]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;867&quot; | 867
| [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіндегі 2-шақырылым депутаттарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0_%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_2-%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;868&quot; | 868
| [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7]
|-
| data-sort-value=&quot;869&quot; | 869
| [[Ағылшын тілі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;870&quot; | 870
| [[Абақ Керей]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7]
|-
| data-sort-value=&quot;871&quot; | 871
| [[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;872&quot; | 872
| [[Шалкиіз Тіленшіұлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;873&quot; | 873
| [[Әл-Бақара сүресі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;874&quot; | 874
| [[Сөз тіркесі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;875&quot; | 875
| [[Тораңғы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;876&quot; | 876
| [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;877&quot; | 877
| [[Батыр руы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;878&quot; | 878
| [[Төлен Әбдік]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7]
|-
| data-sort-value=&quot;879&quot; | 879
| [[:Санат:Алфавит бойынша әндер|Санат:Алфавит бойынша әндер]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 7]
|-
| data-sort-value=&quot;880&quot; | 880
| [[Мөде қаған]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;881&quot; | 881
| [[Байғазы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;882&quot; | 882
| [[Ғұндар мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;883&quot; | 883
| [[Аманкелді Муатқанұлы Сейітханов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;884&quot; | 884
| [[Бәймембет би Маяұлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8_%D0%9C%D0%B0%D1%8F%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;885&quot; | 885
| [[Қаршыға]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0 7]
|-
| data-sort-value=&quot;886&quot; | 886
| [[Гави]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%B2%D0%B8 7]
|-
| data-sort-value=&quot;887&quot; | 887
| [[Сырдария]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 7]
|-
| data-sort-value=&quot;888&quot; | 888
| [[Бақыт Қажыбаев]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;889&quot; | 889
| [[Қасымхан Сейітханұлы Бегманов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;890&quot; | 890
| [[Еріншектер Елі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;891&quot; | 891
| [[:Санат:Қазақ жазушылары|Санат:Қазақ жазушылары]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;892&quot; | 892
| [[Бекет Мырзағұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;893&quot; | 893
| [[MacOS]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=MacOS 7]
|-
| data-sort-value=&quot;894&quot; | 894
| [[Қымыз]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 7]
|-
| data-sort-value=&quot;895&quot; | 895
| [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;896&quot; | 896
| [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;897&quot; | 897
| [[Денсаулық сақтау ісінің үздігі медалі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;898&quot; | 898
| [[Ісікке қарсы дәрілік заттар]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 7]
|-
| data-sort-value=&quot;899&quot; | 899
| [[Корей тілі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;900&quot; | 900
| [[Домалақ ана кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;901&quot; | 901
| [[Көне түркі жазбалары]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;902&quot; | 902
| [[Саят Қабылұлы Медеуов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;903&quot; | 903
| [[Тыныс белгілері]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;904&quot; | 904
| [[Періште (Ислам)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5_%28%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;905&quot; | 905
| [[Халил Ергүн]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB_%D0%95%D1%80%D0%B3%D2%AF%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;906&quot; | 906
| [[Жұрнақ]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;907&quot; | 907
| [[Армения]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F 7]
|-
| data-sort-value=&quot;908&quot; | 908
| [[Атырау облысы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;909&quot; | 909
| [[Жаяу Мұса Байжанұлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;910&quot; | 910
| [[Қарашүңгіл мұнай кен орны]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;911&quot; | 911
| [[Ақсуат ауданы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;912&quot; | 912
| [[Бұхара хандығы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;913&quot; | 913
| [[Қазыбек би]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 7]
|-
| data-sort-value=&quot;914&quot; | 914
| [[Бэкрумс (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;915&quot; | 915
| [[Иса Мәсіх]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 7]
|-
| data-sort-value=&quot;916&quot; | 916
| [[Aitube.kz]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Aitube.kz 7]
|-
| data-sort-value=&quot;917&quot; | 917
| [[Жансая Мұратбекқызы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;918&quot; | 918
| [[Кердері]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;919&quot; | 919
| [[Қарақалпақстан]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;920&quot; | 920
| [[Қатысушы:EPIC]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 7]
|-
| data-sort-value=&quot;921&quot; | 921
| [[Ислам пайғамбарлары]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;922&quot; | 922
| [[Грузия қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;923&quot; | 923
| [[Әңгелек (қауын)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;924&quot; | 924
| [[Ернар Айдар]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80 7]
|-
| data-sort-value=&quot;925&quot; | 925
| [[Кюрасао]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 7]
|-
| data-sort-value=&quot;926&quot; | 926
| [[Әл-Мәсәд сүресі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D3%99%D1%81%D3%99%D0%B4_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;927&quot; | 927
| [[Құқық]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;928&quot; | 928
| [[Жиде]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 7]
|-
| data-sort-value=&quot;929&quot; | 929
| [[Көлбай Төгісов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%B3%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;930&quot; | 930
| [[Сарыағаш]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88 7]
|-
| data-sort-value=&quot;931&quot; | 931
| [[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 7]
|-
| data-sort-value=&quot;932&quot; | 932
| [[Ілияс Есенберлин]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;933&quot; | 933
| [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;934&quot; | 934
| [[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;935&quot; | 935
| [[Жібек жолы (Ақмола облысы)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;936&quot; | 936
| [[Мұса пайғамбар]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 7]
|-
| data-sort-value=&quot;937&quot; | 937
| [[Біржан Қожағұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;938&quot; | 938
| [[Ертіс]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 7]
|-
| data-sort-value=&quot;939&quot; | 939
| [[Жиембет жырау]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7]
|-
| data-sort-value=&quot;940&quot; | 940
| [[IC 4031]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=IC_4031 7]
|-
| data-sort-value=&quot;941&quot; | 941
| [[Қазығұрт ауданы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;942&quot; | 942
| [[Көкшетау]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 7]
|-
| data-sort-value=&quot;943&quot; | 943
| [[Арал ауданы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;944&quot; | 944
| [[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;945&quot; | 945
| [[Сөзжасам]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 7]
|-
| data-sort-value=&quot;946&quot; | 946
| [[Жиенбет]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82 7]
|-
| data-sort-value=&quot;947&quot; | 947
| [[Серке газеті]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;948&quot; | 948
| [[Ұшқан ұя]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 7]
|-
| data-sort-value=&quot;949&quot; | 949
| [[Киікоты-душица обыкновенная]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%BA%D0%BE%D1%82%D1%8B-%D0%B4%D1%83%D1%88%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F 7]
|-
| data-sort-value=&quot;950&quot; | 950
| [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;951&quot; | 951
| [[Жәнібек Әлімханұлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;952&quot; | 952
| [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;953&quot; | 953
| [[Куннилингус]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 7]
|-
| data-sort-value=&quot;954&quot; | 954
| [[Мәди Бәпиұлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%91%D3%99%D0%BF%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;955&quot; | 955
| [[Ұлыбритания]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 7]
|-
| data-sort-value=&quot;956&quot; | 956
| [[Саңырауқұлақтар]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7]
|-
| data-sort-value=&quot;957&quot; | 957
| [[Илон Маск]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 7]
|-
| data-sort-value=&quot;958&quot; | 958
| [[Қасым Аманжолов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;959&quot; | 959
| [[Жыландар]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 7]
|-
| data-sort-value=&quot;960&quot; | 960
| [[Қарасақал]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB 7]
|-
| data-sort-value=&quot;961&quot; | 961
| [[Көнерген сөздер]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 7]
|-
| data-sort-value=&quot;962&quot; | 962
| [[Жәңгір-Керей хан]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;963&quot; | 963
| [[Қасым ханның қасқа жолы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;964&quot; | 964
| [[Балқадиша әні]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;965&quot; | 965
| [[Асқар Тоқпанов ауылы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;966&quot; | 966
| [[Екпін]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;967&quot; | 967
| [[Ғ]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92 7]
|-
| data-sort-value=&quot;968&quot; | 968
| [[Үгедей хан]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;969&quot; | 969
| [[Нағашы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;970&quot; | 970
| [[Талқылау:IC 544]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3AIC_544 7]
|-
| data-sort-value=&quot;971&quot; | 971
| [[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;972&quot; | 972
| [[Қарақұс]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%81 7]
|-
| data-sort-value=&quot;973&quot; | 973
| [[:Санат:Қазақстан актерлері|Санат:Қазақстан актерлері]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;974&quot; | 974
| [[Тасымал (лингвистика)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;975&quot; | 975
| [[Жаңа Зеландия]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 7]
|-
| data-sort-value=&quot;976&quot; | 976
| [[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;977&quot; | 977
| [[Малай Қарабасұлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;978&quot; | 978
| [[Қазақстан өзендері]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;979&quot; | 979
| [[Барақ батыр]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 7]
|-
| data-sort-value=&quot;980&quot; | 980
| [[Қостанай облысы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;981&quot; | 981
| [[Нәзипа Сегізбайқызы Құлжанова]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7]
|-
| data-sort-value=&quot;982&quot; | 982
| [[Ассимиляция]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 7]
|-
| data-sort-value=&quot;983&quot; | 983
| [[Ақтау]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7]
|-
| data-sort-value=&quot;984&quot; | 984
| [[Вьетнам]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D1%8C%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC 7]
|-
| data-sort-value=&quot;985&quot; | 985
| [[Балқаш (қала)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 7]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>7rwb25vq7o5jbo0humy4z0s5kpg27z7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көміртау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781747</id>
    <revision>
      <id>3620808</id>
      <parentid>3609929</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T23:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3620808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44846" sha1="c3fpt4qase9k7ji8gr1pdgawit6narj" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Ресей
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Көміртау
 |шынайы атауы            = {{lang-ba|Күмертау}}
 |сурет                   = Центр - panoramio - Александр Сергеев (5).jpg
 |сурет атауы             = 
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Kumertau (Bashkortostan).png
 |ту                      = Flag of Kumertau.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = Елтаңба
 |ту сипаттамасы          = Ту
 |елтаңба ені             = 68
 |ту ені                  = 126
 |lat_dir =N|lat_deg= 52|lat_min= 46|lat_sec= 0
 |lon_dir =E|lon_deg=55|lon_min=47|lon_sec=22
  |CoordAddon             =
  |CoordScale             = 
 |ел картасы              = 
 |аймақ картасы           = 
 |аудан картасы           = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймағы                  = Башқұртстан
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = Көміртау қалалық әкімдігі 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = Олег Астахов
 |құрылған уақыты         = [[1947 жыл]], [[9 қыркүйек]]
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = [[1953 жыл]]
 |жер аумағы              = 170
 |биiктiктiң түрi         = Теңіз деңгейінен биіктігі 
 |орталығының биiктігі    = 310
 |климаты                 = қоңыржай континентальды
  |тұрғыны                = 56 748&lt;ref name=&quot;RESEI FEDERASIYASYNYN ARBYR OBLYS RESPUBLICALARYNYN HALYQ SANY 2025 JYL 1 QANTARGY SANAQ BOIYNSHA&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx
 |title = 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша муниципалитеттердің Ресей Федерациясының тұрақты халқы.
 |website = rosstat.gov.ru
 |access-date = 2025.01.02
}}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 331,4
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[башқұрттар]], [[татарлар]], [[орыстар]], [[чуваштар]]
  |конфессионалдық құрамы =
  |этнохороним            = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 453300&lt;ref&gt;[https://index.kodifikant.ru/ru/0200000700000 Ресей Федерациясы Башқұртстан Күмертау қаласының пошталық индексі]&lt;/ref&gt;
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |сандық идентификаторы   = 80423000000&lt;ref&gt;[https://classinform.ru/okato/80423000000.html Күмертау — ОКАТО коды]&lt;/ref&gt;
 |ортаққордағы санаты     = Kumertau
 |сайты                   = https://admkumertau.ru/
 |сайт тілі               = ru
 |сайт тілі 2             = 
 |сайт тілі 3             = 
 |сайт тілі 4             =
 |сайт тілі 5             = 
 |add1n                   = Ресми тілі
 |add1                    = [[башқұрт тілі]], [[орыс тілі]]
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
'''Көміртау''' ({{lang-ba|Күмертау}}) — [[Ресей|Ресей Федерациясының]]ның [[Башқұртстан|Башқұртстан Республикасы]]нда орналасқан қала. Көпіртау қалалық әкімдігі орталығы. Халқы — 56 748 адам ([[2025 жыл|2025]]).&lt;ref name=&quot;RESEI FEDERASIYASYNYN ARBYR OBLYS RESPUBLICALARYNYN HALYQ SANY 2025 JYL 1 QANTARGY SANAQ BOIYNSHA&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx
 |title = 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша муниципалитеттердің Ресей Федерациясының тұрақты халқы.
 |website = rosstat.gov.ru
 |access-date = 2025.01.02
}}&lt;/ref&gt;
== Орналасуы ==
[[Ресей]]дің Еуропалық бөлігінде орналасқан. [[Башқұртстан]]ның [[Үфі]] қаласынан 218 шақырым қашықтықта, ал мемлекет елордасы — [[Мәскеу]] қаласынан 1221 шақырым қашықтықта жатыр. Қала маңайында «Көмір шахтасы» атты көл бар.
== Тарихы ==
Аңыз бойынша, ертеде Башқұрт жерінде дана Орал батыр өмір сүрген екен. Оның үш ұлы болған. Үлкені Тимер ең күштісі болған. Ортаншы ұлы Алтын ең айлакер және тапқыр болған. Кіші ұлы Күмер айлакер де, күшті де емес еді, бірақ мейірімді және адамдарды жақсы көретін. Ұлы Орал батырдың қайтыс болатын уақыты келгенде, ол ұлдарына сыйлықтар берген. Үлкен ұлы Тимерге темір кесегін беріп: «Темір саған өз күшін береді», - деген. Ортаншы ұлы Алтынға алтын кесегін беріп: «Алтын саған байлық пен практикалық даналық береді», - деген. Кіші ұлы Күмерге қара тас беріп: «Оны отқа таста, сонда адамдар оған келеді; ол оларға тамақ пен жылу береді», - деген. &lt;ref name=&quot;RESEI FEDERASIYASYNYN KUMERTAU QALASYNYN TARIHY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://kumertau-archive.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/867-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83.html
 |title = Күміртау қаласының тарихы
 |website = kumertau-archive.ru
 |access-date = 2021.02.16
}}&lt;/ref&gt;

Содан бері көп жылдар өтті, бірақ бүгінгі күнге дейін Тимер мен Алтынның ұрпақтары адамдарға металдардан механизмдер мен машиналар жасауды үйретеді. Күмер алғашқы от жаққан жерде Орал батырдың сыйы сияқты сансыз қара тастарға толы тау пайда болды. Ал сол тауға келгендердің барлығына ол өзінің жылуын — Көмер жылуын таратты.

Көмір туралы 1734–1737 жылдардағы Орынбор экспедициясының есептерінде айтылады, оның мақсаты Қазақстанмен шекарада бекіністер мен қалалар салу болды. Геолог және земство бастығы Дмитрий Николаевич Соколов пен геолог А. Почаевтың [[1900 жыл]]ғы есебінде Башқұртстанның оңтүстігінде көмір кен орындарының бар екендігі көрсетілген. Геологтар Ермолаево ауылының маңындағы Юшатыр-баш өзенінде көмір белгілері бар аймақ байқалғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;RESEI FEDERASIYASYNYN KUMERTAU QALASYNYN TARIHY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://kumertau-archive.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/867-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83.html
 |title = Күміртау қаласының тарихы
 |website = kumertau-archive.ru
 |access-date = 2021.02.16
}}&lt;/ref&gt;

Революцияға дейінгі кезеңде Ермолаевкада орналасқан жер иесі И.Д. Шотт көмірді спирт өндіру үшін пайдаланған.
Қазан төңкерісінен кейін республикада мақсатты геологиялық барлау жұмыстары басталды. Алғашқы зерттеушілер Михаил Эдуардович Наинский, Николай Павлович Герасимов, Георгий Васильевич Вахрушев, Александра Павловна Тяжева, Виктор Алексеевич Чердынцев, А. В. Мартова, А. И. Водянников, В. И. Тихвинская және басқалар болды. [[1926 жыл]]ы қоңыр көмір кен орындарын анықтаған Г. В. Вахрушевтің бастамасымен жер иесі И. Д. Шотттың ескі кен орындарындағы Куюргазинское кен орнында барлау басталды. [[1933 жыл]]ы Куяныш және Юшатырбаш өзен аңғарларында барлау басталды.&lt;ref name=&quot;RESEI FEDERASIYASYNYN KUMERTAU QALASYNYN TARIHY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://kumertau-archive.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/867-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83.html
 |title = Күміртау қаласының тарихы
 |website = kumertau-archive.ru
 |access-date = 2021.02.16
}}&lt;/ref&gt;

[[1942 жыл]]ы Куюргазинское кен орнында Л.Ф. Сосницкая Верхне-Бабаев көмірлі аймағын ашты, ал Александр Тимофеевич Пономаренко егжей-тегжейлі барлау жұмыстарын жүргізді. Ол және оның әріптестері бір жылға жуық табанды жұмыс істеді, содан кейін Александр Тимофеевич бұл аймақ көмір кен орындарына бай деген сенімді қорытындыға келді. Ол: «Бабаевское қоңыр көмір кен орны ерекше, жер бетіндегі қалың көмір қабаттары бар бірнеше кен орындарының бірі», - деп жазды.&lt;ref name=&quot;RESEI FEDERASIYASYNYN KUMERTAU QALASYNYN TARIHY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://kumertau-archive.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/867-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83.html
 |title = Күміртау қаласының тарихы
 |website = kumertau-archive.ru
 |access-date = 2021.02.16
}}&lt;/ref&gt;

Пономаренконың бұйрығымен [[1942 жыл]]ы Бабай өзенінің жанындағы ойпатта ұңғыма бұрғыланды, одан алғашқы көмір алынды. Бұл ұңғыма қолмен бұрғыланды, содан кейін механикалық ұңғыма орнатылды. Бабаевское көмір кен орнын барлағаны үшін А.Т. Пономаренко КСРО Мемлекеттік сыйлығымен және [[Қызыл Ту ордені]]мен марапатталды.
[[1944 жыл]]дан [[1946 жыл]]ға дейін келесі көмір кен орындары ашылды: Михайловское, Ворошиловское, Суракайское, Тугузтимирское, Михелевское және Маячинское.
Башқұртстанның көмір қорларына назар аудару көптеген факторларға байланысты болды. &lt;ref name=&quot;RESEI FEDERASIYASYNYN KUMERTAU QALASYNYN TARIHY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://kumertau-archive.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/867-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83.html
 |title = Күміртау қаласының тарихы
 |website = kumertau-archive.ru
 |access-date = 2021.02.16
}}&lt;/ref&gt;

Соғысқа дейін болған көмір өндіру орталықтары негізінен [[Украина]]да орналасқан. Орал мен Сібірдің өнеркәсіптік аймақтарының жанында отын базасы қажет болды. Ашылған Бабаевское, Маячинское және басқа да кен орындарында таяз қабаттар болды және арзан ашық әдіспен өнеркәсіптік көлемде қоңыр көмір өндіруді бастауға мүмкіндік берді. Кеншілер қонысының құрылысы алғашқы құрылысшылар көптеген қиындықтарды жеңуге мәжбүр болды. [[1946 жыл]]ы қоныс құрылысына дайындық жүргізу міндеті жүктелген құрылыс-монтаждау басқармасы құрылды, оның басқармасы Мелеуз ауылында орналасқан. [[1947 жыл]]ы [[8 қыркүйек]]те алғашқы құрылысшылар алғашқы тұрғын үй ғимаратының (қазіргі Шахтостроительная көшесі) орнына келе бастады, ал [[9 қыркүйек]]те митингтен кейін алғашқы ғимараттың іргетасын қалау рәсімі өтті.
Құрылысшылар жұмыс барысында айналасына үйреніп, тұрғын үйлерге арналған қоралар мен жертөлелерді салып, шатырлар тігетін. Көшелер, саябақтар мен алаңдар тек бас жоспарда ғана көрсетілген. Иван Васильевич Космачевке жұмысшылар қонысының жобасы тапсырылды.&lt;ref name=&quot;RESEI FEDERASIYASYNYN KUMERTAU QALASYNYN TARIHY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://kumertau-archive.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/867-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83.html
 |title = Күміртау қаласының тарихы
 |website = kumertau-archive.ru
 |access-date = 2021.02.16
}}&lt;/ref&gt;

[[1948 жыл]]ы [[22 маусым]]да «Башкируглеразрезстрой» мемлекеттік тресі құрылды. Оның негізгі мақсаты [[Башқұрт Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Башкұрт АКСР]]-нің оңтүстігінде Маячнинский, Ермолаевский, Ворошиловский және басқа да ашық қоңыр көмір қорларын пайдаланып, ашық көмір шахталарын салу болды. Тәжірибелі тау-кен инженері Леонид Иванович Маслов трест менеджері болып, ал Леонид Сергеевич Бахов өнеркәсіптік құрылыс бастығы болып тағайындалды. Олар ауылға 1948 жылдың жазында келді, құрылыс алаңы жұмыстың қызған ортасына айналды. Ашық шахтаны салу үшін теміржол желісі қажет болды. [[1948 жыл]]ы [[Башқұрт Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Башқұрт АКСР]] Министрлер Кеңесі халықтық жобаға айналған Ишимбай-Ермолаево теміржолын салу туралы шешім қабылдады. Құрылысқа ресурстарды жақын маңдағы аудандар берді.
Қоныс құрылысының алғашқы кезеңдерінде құрылыс алаңдарында немесе жұмысшылардың тұрғын үйлерінде тұрақты немесе уақытша ағынды су болған жоқ. Судың жалғыз көзі қалалық тоғаннан ағып жатқан «Бабай» деп аталатын бұлақ болды. Пионерлер қонысы өз атауын осы өзеннен алды. &lt;ref name=&quot;RESEI FEDERASIYASYNYN KUMERTAU QALASYNYN TARIHY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://kumertau-archive.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/867-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83.html
 |title = Күміртау қаласының тарихы
 |website = kumertau-archive.ru
 |access-date = 2021.02.16
}}&lt;/ref&gt;

[[1948 жыл]]дың соңына қарай қоныстың тұрғын үй қоры жүз оқшауланған шатырды, екі құрама үйді және оннан астам казарманы қамтитындай кеңейді.
Трест құрылыс материалдарына қатты мұқтаж болды, сондықтан [[1949 жыл]]ы пайдалануға берілген Пятки кірпіш зауытының құрылысы басталды. [[1950 жыл]]ы уақытша біріктірілген жылу электр станциясының құрылысы басталды. [[1952 жыл]]дың [[4 наурыз]]ында алғашқы көмір күрегі алынды. [[1953 жыл]]ы жөндеу-механикалық зауыт пайдалануға берілді, ал [[1962 жыл]]ы оның негізінде ұшақ зауыты құрылды ([[1972 жыл]]дан бастап Күмертау тікұшақ зауыты, қазіргі Күмертау ұшақ өндірісі кәсіпорыны ААҚ). [[1953 жыл]]ғы [[16 ақпан]]дағы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Күмертау кентіне республикалық бағынысты қала мәртебесі беріліп, Көміртау («Көмір тауы») деп аталды, ол өзінің бастауын қоңыр көмір кен орнынан алды. [[1976 жыл]]ы сол кезде жоғары дәлдіктегі технологияларды қолдана отырып жұмыс істейтін бірегей қорғаныс өнеркәсібі зертханасы - «Искра» машина жасау зауыты пайдалануға берілді. [[2000 жыл]]ға дейін Көміртау аймақтағы негізгі көмір өндіруші болып саналды. «Башкируголь» ААҚ таратылғаннан кейін, [[2000 жыл]]дан бастап «Южуральнедра» ЖШС Көміртау жылу электр станциясын пайдалану үшін қажетті мөлшерде қоңыр көмір өндіріп келеді. [[2004 жыл]]ы компания қоңыр көмір өндірісін, ең алдымен, қорлардың азаюына және қажетті қаржыландырудың болмауына байланысты тоқтатты.&lt;ref name=&quot;RESEI FEDERASIYASYNYN KUMERTAU QALASYNYN TARIHY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://kumertau-archive.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/867-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83.html
 |title = Күміртау қаласының тарихы
 |website = kumertau-archive.ru
 |access-date = 2021.02.16
}}&lt;/ref&gt;
== Өнеркәсіп ==
Сергей Васильевич Филатовтың басшылығымен көптеген жұмысшылар, уақытқа қарамастан, көмір брикеттерін өндіруді жақсарту және құнын төмендету үшін жұмыс істеді. Тиеу бастығы М.А. Муравьев пен механиктер А.Ф. Гельбе мен Г.К. Янчинюктің рационализациялық ұсыныстары үлкен табысқа жетті. Брикет жұмысшыларының үйлесімді күш-жігері оларға алғашқы іске қосылғаннан кейін бес ай ішінде жобалық қуатқа жетуге мүмкіндік берді, ал келесі жылы қуаты 450 000 тонна болатын брикет зауытының екінші кезегі (СПК-2) пайдалануға берілді.&lt;ref name=&quot;Briket savody&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://kumertau-archive.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-online/1055-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC-%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8-%D0%B2-%D0%BF-%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%C2%AB%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%C2%BB-%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D0%B7-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D1%85-%D0%B2-%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80-%D0%B8-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5.html
 |title = В.П. Мокроусовтың «Кумертау. Тарих және қазіргі заман» кітабының материалдары бойынша (КСРО мен Еуропадағы алғашқы брикет зауыттарының бірі, Кумертау брикет зауыты
 |website = kumertau-aechive.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;

[[1958 жыл]]ы жылына 240 000 тонна брикет өндіру қуаты бар зауыттың үшінші кезегі (СПК-1) іске қосылды. 1958 жылы брикет өндірісінің жалпы көлемі 1,031 миллион тоннаға жетті.&lt;ref name=&quot;Briket savody&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://kumertau-archive.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-online/1055-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC-%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8-%D0%B2-%D0%BF-%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%C2%AB%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%C2%BB-%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D0%B7-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D1%85-%D0%B2-%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80-%D0%B8-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5.html
 |title = В.П. Мокроусовтың «Кумертау. Тарих және қазіргі заман» кітабының материалдары бойынша (КСРО мен Еуропадағы алғашқы брикет зауыттарының бірі, Кумертау брикет зауыты
 |website = kumertau-aechive.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;

Жобалық қуаттарына жеткеннен кейін, брикет өндірушілер мұнымен тоқтап қалған жоқ; олар қоңыр көмірімізді тиімді пайдалану мәселесінің шешімдерін үнемі іздестіріп отырды.&lt;ref name=&quot;Briket savody&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://kumertau-archive.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-online/1055-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC-%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8-%D0%B2-%D0%BF-%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%C2%AB%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%C2%BB-%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D0%B7-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D1%85-%D0%B2-%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80-%D0%B8-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5.html
 |title = В.П. Мокроусовтың «Кумертау. Тарих және қазіргі заман» кітабының материалдары бойынша (КСРО мен Еуропадағы алғашқы брикет зауыттарының бірі, Кумертау брикет зауыты
 |website = kumertau-aechive.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;

Брикет зауытының өндіріс тізбегіндегі ең үлкен кедергі көмірді кептіру болды. Германиядан өтемақы ретінде алынған ескірген кептіру жабдықтары зауыттың қолданыстағы өндірістік қуаттарын кеңейтпей қуатын арттыруға мүмкіндік бермеді. Сондықтан, 1960 және 1970 жылдары брикет зауытында өндірістік процестерді механикаландыру мен автоматтандыруға және тиімсіз жабдықтарды ауыстыруға бағытталған қайта құру жұмыстары жүргізілді. Ескірген кептіру жабдықтары тиімдірек жабдықтармен ауыстырылды, нәтижесінде кептіру бетінің ауданы 38,2%-ға және кептіру бірлігіне шаққандағы орташа өнімділік 45%-ға артты.&lt;ref name=&quot;Briket savody&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://kumertau-archive.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-online/1055-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC-%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8-%D0%B2-%D0%BF-%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%C2%AB%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%C2%BB-%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D0%B7-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D1%85-%D0%B2-%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80-%D0%B8-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5.html
 |title = В.П. Мокроусовтың «Кумертау. Тарих және қазіргі заман» кітабының материалдары бойынша (КСРО мен Еуропадағы алғашқы брикет зауыттарының бірі, Кумертау брикет зауыты
 |website = kumertau-aechive.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;

Зауыттың технологиялық жабдықтарына техникалық қызмет көрсетуді жақсарту және көмірмен үздіксіз қамтамасыз ету кептіру қондырғысының жұмыс уақытын 16%-ға арттырды. Осы шаралардың нәтижесінде зауыттың кептіру қуаты жобалық қуатынан 1,5 есеге асып түсті. Ескі бір штампты престер құрал профильдері мен өлшемдері өзгертілген жаңа қос штампты престермен ауыстырылды, бұл зауыттың престеу қуатын 1,5 есеге арттырды. Ұсақтау және сұрыптау цехындағы бастапқы көмір дайындау процесі өзгертілді, бұл тиісті сападағы көмірдің үздіксіз жеткізілуін қамтамасыз етті және қондырғыны бақылау жүйесі жетілдірілді.&lt;ref name=&quot;Briket savody&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://kumertau-archive.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-online/1055-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC-%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8-%D0%B2-%D0%BF-%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%C2%AB%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%C2%BB-%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D0%B7-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D1%85-%D0%B2-%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80-%D0%B8-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5.html
 |title = В.П. Мокроусовтың «Кумертау. Тарих және қазіргі заман» кітабының материалдары бойынша (КСРО мен Еуропадағы алғашқы брикет зауыттарының бірі, Кумертау брикет зауыты
 |website = kumertau-aechive.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;

Брикет өндірісін жақсартуға бағытталған осы шаралардың барлығы қолданыстағы аумақты айтарлықтай арттырмай, брикет зауытының қуатын одан әрі арттыруға және оны елдегі ірі кәсіпорындар қатарына сәйкестендіруге мүмкіндік берді.&lt;ref name=&quot;Briket savody&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://kumertau-archive.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-online/1055-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC-%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8-%D0%B2-%D0%BF-%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%C2%AB%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%C2%BB-%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D0%B7-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D1%85-%D0%B2-%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80-%D0%B8-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5.html
 |title = В.П. Мокроусовтың «Кумертау. Тарих және қазіргі заман» кітабының материалдары бойынша (КСРО мен Еуропадағы алғашқы брикет зауыттарының бірі, Кумертау брикет зауыты
 |website = kumertau-aechive.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;


[[1970 жыл]]ы жылына 750 000 тонна брикет өндіретін төртінші кептіру және престеу қондырғысы (SPK-4) пайдалануға берілді. Құрылыс жұмыстары қолданыстағы өндірістік қондырғыларда жүргізілді. [[1975 жыл]]ы жылдық қуаты 1,2 миллион тонна болатын бесінші кептіру және престеу қондырғысы (SPK-5) және бөлек көмір дайындау кешені пайдалануға берілді. Содан бері Кумертау брикет зауыты Кеңес Одағындағы ең ірі көмір брикет өндірушісіне айналды. Кумертау брикет зауыты 1976-1978 жылдары жыл сайын шамамен 4,0 миллион тонна қоңыр көмір брикеттерін өндіріп, өндірістің ең жоғары деңгейіне жетті.&lt;ref name=&quot;Briket savody&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://kumertau-archive.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-online/1055-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC-%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8-%D0%B2-%D0%BF-%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%C2%AB%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%C2%BB-%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D0%B7-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D1%85-%D0%B2-%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80-%D0%B8-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5.html
 |title = В.П. Мокроусовтың «Кумертау. Тарих және қазіргі заман» кітабының материалдары бойынша (КСРО мен Еуропадағы алғашқы брикет зауыттарының бірі, Кумертау брикет зауыты
 |website = kumertau-aechive.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;


Көміртау брикет зауытының көптеген жұмысшылары мен инженерлік-техникалық қызметкерлері ерекше еңбектері үшін Кеңес Одағының ордендері мен медальдарымен марапатталды. Ленин орденімен брикет прессінің операторы И.М. Абзалимов, кептіру қондырғысының операторы И.Ф. Игнатьев және брикет прессінің операторы И.Ш. Лутфрахманов марапатталды; Еңбек Қызыл Ту орденімен инженер В.А. Песецкий, бригадир Т.В. Докучаева, слесарь Х.Ф. Гадельшин, конвейер операторы М.А. Пилюкова және зауыт директоры В.М. Тарасенко марапатталды.&lt;ref name=&quot;Briket savody&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://kumertau-archive.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-online/1055-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC-%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8-%D0%B2-%D0%BF-%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%C2%AB%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%C2%BB-%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D0%B7-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D1%85-%D0%B2-%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80-%D0%B8-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5.html
 |title = В.П. Мокроусовтың «Кумертау. Тарих және қазіргі заман» кітабының материалдары бойынша (КСРО мен Еуропадағы алғашқы брикет зауыттарының бірі, Кумертау брикет зауыты
 |website = kumertau-aechive.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;

Еуропадағы ең ірі брикет зауыттарының бірі Көміртау бұрынғы КСРО-дағы қоңыр көмір брикет өндірісінің 40%-ын құрады. Оның өнімдері Кеңес Одағында және шетелде сұранысқа ие болды. Брикет зауытының теміржол желілерінен ондаған миллион тонна отын Еділ бойы, Орал және Орталық Ресейдің аймақтары мен автономиялық республикаларындағы көптеген тұтынушыларға, сондай-ақ Югославия, Венгрия, Румыния, Чехословакия, Италия, Германия, Ауғанстан, Латвия, Литва және Эстонияға жөнелтілді.&lt;ref name=&quot;Briket savody&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://kumertau-archive.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-online/1055-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC-%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8-%D0%B2-%D0%BF-%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%C2%AB%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%C2%BB-%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D0%B7-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D1%85-%D0%B2-%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80-%D0%B8-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5.html
 |title = В.П. Мокроусовтың «Кумертау. Тарих және қазіргі заман» кітабының материалдары бойынша (КСРО мен Еуропадағы алғашқы брикет зауыттарының бірі, Кумертау брикет зауыты
 |website = kumertau-aechive.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;

Көміртау брикет зауыты жұмыс істеп келе жатқан жылдар ішінде 76 миллион тоннадан астам қоңыр көмір брикеттерін өндірді.&lt;ref name=&quot;Briket savody&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://kumertau-archive.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-online/1055-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC-%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8-%D0%B2-%D0%BF-%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%C2%AB%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%C2%BB-%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D0%B7-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D1%85-%D0%B2-%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80-%D0%B8-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5.html
 |title = В.П. Мокроусовтың «Кумертау. Тарих және қазіргі заман» кітабының материалдары бойынша (КСРО мен Еуропадағы алғашқы брикет зауыттарының бірі, Кумертау брикет зауыты
 |website = kumertau-aechive.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;

Қазір бұл брикет зауыты жабық, және Көміртау қаласының өнеркәсібін басқа зауыттар құрайды, дүкендер, азық түлік өнеркәсібі де бар.
== Халық ==
Көміртау қаласының халқы [[2025 жыл]]ғы [[1 қаңтар]]дағы санақ бойынша 56 748 адамды құрады.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Халық саны
|-
| [[2025 жыл]] || 56 748&lt;ref name=&quot;RESEI FEDERASIYASYNYN ARBYR OBLYS RESPUBLICALARYNYN HALYQ SANY 2025 JYL 1 QANTARGY SANAQ BOIYNSHA&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx
 |title = 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша муниципалитеттердің Ресей Федерациясының тұрақты халқы.
 |website = rosstat.gov.ru
 |access-date = 2025.01.02
}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[2024 жыл]] || {{құлдырау}} 57 289&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx Ресей Федерациясы 2024 жылғы 1 қаңтардағы халық санағы бойынша барлық елді мекеннің халық саны]&lt;/ref&gt;
|-
| [[2023 жыл]] || {{құлдырау}} 59 762&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/BUL_MO_2023.xlsx Ресей Федерациясы 2023 жылғы 1 қаңтардағы халық санағы бойынша барлық елді мекеннің халық саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240409124047/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx |date=2024-04-09 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[1989 жыл]]|| {{өсім}}64 260&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php КСРО — 1989 жылғы халық санағы (архив)]&lt;/ref&gt;
|-
| [[1979 жыл]] || 51 889&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php КСРО — 1979 жылғы халық санағы (архив)]&lt;/ref&gt;
|-
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1947 жылы құрылған елді мекендер]]
[[Санат:Башқұртстан қалалары]]</text>
      <sha1>c3fpt4qase9k7ji8gr1pdgawit6narj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Теңіз Бұқа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782022</id>
    <revision>
      <id>3620877</id>
      <parentid>3612755</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:25:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билігі */</comment>
      <origin>3620877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2352" sha1="oue7ebqzx9bz3bcey5oqbglp289o4zn" xml:space="preserve">'''Теңіз Бұқа''' (1361 жылы қайтыс болған) — [[XIV ғасыр]]дың ортасында өмір сүрген қият тайпасынан шыққан ықпалды ортағасырлық әмір, Алтын Орданың шығыс қанатының (Көк Орданың) билеушісі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4275 |title=Сыгнак — столица Белой Орды |author=Абильсеитов Г. |website=Национальный исторический портал «E-history.kz» |date=2014-11-18 |access-date=2026-06-01 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі ==
Теңіз Бұға қияттардың ақсүйек әулетінен шыққан. Оның әкесі [[Жыр Құтлы]] әмір әрі ұлысбек болған, ал атасы [[Исатай Қият]] [[Өзбек хан]] тұсындағы ең беделді беклербектердің бірі еді. Теңіз-Бұға Алтын Орданың батыс бөлігінің іс жүзіндегі билеушісі болған атақты түменбасы Мамайдың немере ағайыны болатын.

== Билігі ==
Ол орталығы [[Сығанақ]] қаласы болған аймақтарды басқарды. Жошы ұлысындағы орталық билік әлсіреп, 1360-жылдардағы «[[Ұлы дүрбелең]]» кезеңі басталғаннан кейін, Теңіз Бұқа өз атынан билік жүргізу үшін таққа қуыршақ хандарды отырғызуға тырысты. Ол [[Тоқа Темір әулеті]]нің өкілі [[Қара Ноғай хан]] тарапынан тақтан тайдырылып, өлтірілді. Теңіз Бұқаның өлімінен кейін өңірдегі билік [[Ұрыс хан]]ның қолына өтті.&lt;ref&gt;{{кітап |автор=Сабитов Ж. М. |тақырыбы=Генеалогия Джучидов в XIII-XVIII веках |орын=Астана |год=2008 |страницы=45-48 |isbn=9965-833-01-3}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
{{Ақ Орда хандары}}

[[Санат:Алтын Орда билері]]</text>
      <sha1>oue7ebqzx9bz3bcey5oqbglp289o4zn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782194</id>
    <revision>
      <id>3620964</id>
      <parentid>3613946</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:04:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3620964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13023" sha1="6puqzmtvm1lbms2790ilgwyuh6ttddi" xml:space="preserve">{{спортшы
| есімі                 = Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов
| суреті                = 
| туған күні            = 09.05.1948
| туған жері            = [[Күршім]], {{туғанжері|Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| азаматтығы            = {{байрақ|КСРО}}&lt;br&gt;{{байрақ|Қазақстан}}
| мамандандыру          = волейболшы
| қайтыс болған күні    = 25.05.2026
| қайтыс болған жері    = {{Қайтысболғанжері|Астана|Астанада}}, [[Қазақстан]]
| әкесі                 = Әрінқожа Ахметжанов
| анасы                 = 
| жұбайы                = Нағима Ахметжанова
| балалары              = 3
| медальдары            =  
}}
'''Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов''' ([[9 мамыр]] [[1948 жыл|1948]], [[Күршім]], [[Шығыс Қазақстан облысы]] – [[25 мамыр]] [[2026 жыл|2026]], [[Астана]]) — кеңестік және қазақстандық волейболшы, педагогика ғылымдарының кандидаты, халықаралық дәрежедегі спорт шебері, волейболдан жоғары санатты төреші, жоғары мектеп оқытушысы, доцент, КСРО чемпионы, КСРО чемпионаттарының бірнеше мәрте жүлдегері, волейболдан Еуропа чемпиондары кубогының екі дүркін жеңімпазы (1970, 1971).

== Өмірбаяны ==
Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов 1948 жылғы 9 мамырда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Күршім]] ауылында дүниеге келген. Руы — [[Қожа]].

1968–1976 жылдары Алматы қаласының әйгілі «Буревестник» волейбол клубының және Қазақстан құрамасының ойыншысы болды. Осы кезеңде ол кеңестік волейболдың жоғары деңгейінде өнер көрсетіп, халықаралық дәрежедегі спорт шебері атағына ие болды.

1970–2004 жылдары жоғары білім беру жүйесінде қызмет атқарды. Ұзақ жылдар бойы Алматыдағы Қазақ туризм және спорт академиясында оқытушы, доцент, волейбол кафедрасының меңгерушісі, факультет деканы қызметтерін атқарды.

1984 жылы Мәскеуде «Факторы, определяющие эффективность деятельности волейболистов в процессе игры» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғап, педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды.

2004 жылы Қазақстан Республикасының волейболдан мемлекеттік жаттықтырушысы қызметін атқарды. 

2005 жылы Астана қаласындағы Ұлттық лигада өнер көрсеткен «Астана–Қанаты» әйелдер волейбол командасының бас бапкері болды.

2005–2007 жылдары [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде]] профессор, ал 2007–2018 жылдары осы оқу орнының «Дене шынықтыру және спорт» кафедрасында доцент қызметін атқарды.

Ғылыми қызығушылықтары спорттағы бәсекелестік әрекеттің тактикасы мен стратегиясы, спорт биомеханикасы, дене тәрбиесінің медициналық-биологиялық аспектілері және халық медицинасы мәселелерін қамтыды. Ол «Дене жаттығуларының биомеханикасы», «Мектептегі волейбол және қозғалмалы ойындар», спорттық ойындардағы тактика мен стратегия пәндері бойынша дәрістер оқыды. 10-нан астам ғылыми еңбек жариялаған.

Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов 2026 жылғы 25 мамырда Астана қаласында дүниеден өтті.

== Спорттық мансабы ==
1968–1976 жылдары Төленді Ахметжанов Алматының атақты [[Буревестник (волейбол клубы)|«Буревестник» волейбол клубының]]  негізгі ойыншыларының бірі болды. Команда сол кезеңде КСРО-ның ғана емес, әлемдегі ең мықты клубтардың бірі саналды. «Буревестник» КСРО чемпионатының бірнеше дүркін жүлдегері атанып, халықаралық ареналарда зор табысқа жетті.

=== Еуропа чемпиондары кубогындағы жеңістері ===
Төленді Ахметжанов — волейболдан Еуропа чемпиондары кубогын жеңіп алған алғашқы қазақ спортшыларының бірі. Ол 1968–1976 жылдары Алматының атақты «Буревестник» командасының құрамында өнер көрсетіп, кеңестік және еуропалық волейболдағы тарихи табыстарға үлес қосты&lt;ref&gt;https://zhasalash.kz/news/qazaq-sporty-hh-gasyr-1960-1969-zhyldar-2059/?ysclid=mpv2dkoduy754873323&lt;/ref&gt;. 

1969 жылы Алматының «Буревестник» командасы КСРО чемпионы атанып, Еуропаның ең үздік клубтарымен тең дәрежеде бәсекелесе бастады. 

1970 жылы алматылық клуб алғаш рет Еуропа чемпиондары кубогын жеңіп алып, құрлықтағы ең үздік команда мәртебесіне ие болды. 1971 жылы команда бұл жетістігін қайталап, кубокты қатарынан екінші рет иеленді. Осылайша, 1969–1971 жылдары «Буревестник» әлемдегі ең мықты волейбол клубтарының бірі ретінде танылды&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/news/show/340199?ysclid=mpv2ipjb7513322516&lt;/ref&gt;. 

Төленді Ахметжанов бұл тарихи жеңістерге қатысқан негізгі ойыншылардың бірі болды. Ол команда құрамында кеңестік және халықаралық деңгейдегі белгілі волейболшылармен бірге өнер көрсетті. Олардың қатарында Олимпиада чемпиондары [[Валерий Иванович Кравченко|Валерий Кравченко]] мен КСРО чемпиондары [[Олег Петрович Антропов|Олег Антропов]], КСРО құрамасының ойыншылары Александр Портной, Геннадий Гончаров, Николай Рагозин, Владимир Шапран, сондай-ақ қазақ волейболының көрнекті өкілдері [[Жәнібек Нығметұлы Сауранбаев|Жәнібек Сауранбаев]], Амангелді Сұлтанов, Төлеш Сұлтанов, Жұмаш Махмұтов, [[Жәркешов Заңғар Асанханұлы|Заңғар Жәркешев]], Амангелді Иманғалиев секілді саңлақтар болды. Команданы КСРО және Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы [[Октябрь Қыдырбайұлы Жарылғапов|Октябрь Жарылғапов]] жаттықтырды&lt;ref&gt;https://qamshy.kz/kz/article/45233-voleyboldan-alem-kubogyn-europa-dgane-sovet-odaghy-chempionatyn-utqan-tunhghysh-.html?ysclid=mpv2lw4vid80313313&lt;/ref&gt;.

== Ғылыми және педагогикалық қызметі ==
1984 жылы Мәскеуде «Факторы, определяющие эффективность деятельности волейболистов в процессе игры» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғап, педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды.

Ғылыми қызығушылықтары спорттағы бәсекелестік әрекеттің тактикасы мен стратегиясы, дене шынықтыру мен спорттың биомеханикасы, сондай-ақ халық медицинасы мәселелерін қамтиды.

Ол «Дене жаттығуларының биомеханикасы», «Мектептегі волейбол және қозғалмалы ойындар», спорттық ойындардағы тактика мен стратегия пәндері бойынша дәрістер оқыды. 10-нан астам ғылыми еңбек жариялаған.

=== Ғылыми еңбектері ===
Ахметжанов Т.Ә. Факторы, определяющие эффективность деятельности волейболистов в процессе игры: педагогика ғылымдарының кандидаты диссертациясы. Мәскеу, 1984. 

Ахметжанов Т.Ә. Дене шынықтыру мен спорттың медициналық-биологиялық аспектілері. / Республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары, «Бұқаралық дене шынықтыру мен спортты дамыту мәселелері», 27-28 қараша 2015, 143-144 беттер.

Ахметжанов Т.Ә. Дене шынықтыру және спорт саласындағы - маркетинг. / &quot;Қазіргі әлемдегі ғылым және білім&quot; халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары. 2 Том-Караганды: РИО «Болашақ-Баспа», 2016, 74-77 беттер. 

== Марапаттары мен атақтары ==
* КСРО чемпионы (1969);
* Волейболдан КСРО чемпионаттарының бірнеше мәрте жүлдегері; 
* Еуропа чемпиондары кубогының екі дүркін жеңімпазы (1970, 1971); 
* Халықаралық дәрежедегі спорт шебері; 
* Педагогика ғылымдарының кандидаты; 
* Волейболдан жоғары санатты төреші;
* Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалі;
* Дене шынықтыру мен спортты дамытуға сіңірген еңбегі үшін төсбелгісі;
* Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті медалі;
* Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетіне 25 жыл медалі.

== Отбасы ==
Төленді Әрінқожаұлы Ахметжановтың жұбайы — Нағима Ахметжанова (1948 ж.т.). Отбасында үш бала тәрбиелеп өсірген:
* Әкбар Төлендіұлы Ахметжанов (1971 ж.т.); 
* Берік Төлендіұлы Ахметжанов (1974 ж.т.); 
* Арина Төлендіқызы Ахметжанова (1984 ж.т.).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Ахметжанов, Төленді Әрінқожаұлы}}
[[Санат:Алфавит бойынша волейболшылар]]
[[Санат:КСРО волейболшылары]]</text>
      <sha1>6puqzmtvm1lbms2790ilgwyuh6ttddi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хайретдин Әбдірахманұлы Болғанбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782220</id>
    <revision>
      <id>3620722</id>
      <parentid>3614655</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4352" sha1="1k35burme3ma7prj3r57a2pwtol50o2" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға|Есімі=Хайретдин Әбдірахманұлы Болғанбаев|Туған күні=1893|Қайтыс болған күні=21.10.1937|Туған жері=Ақмола облысы, Қорғалжын ауданы|Қайтыс болған жері=Ташкент қаласы}}
'''Хайретдин Әбдірахманұлы Болғанбаев''' (1893, [[Ақмола облысы]] [[Қорғалжын ауданы]] — 21.10.1937, [[Ташкент]], ӨзКСР) — кеңестік қазақ журналисі, баспагер, [[Алаш қозғалысы|Алаш қозғалысына]] белсенді қатысушы.

== Өмірбаяны ==
[[Арғын]] тайпасының Қуандық руының Темеш атасынан тарайды.&lt;ref&gt;[https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1593359&amp;simple=true&amp;lang=kk# Темеш руының шежіресі, Астана: &quot;Сарыарқа&quot; БҰ, 2009. 638 бет. ISBN 9965-536-95-3]&lt;/ref&gt; 

1917 жылдың желтоқсанынан 1918 жылдың ақпанына дейін [[Түркістан автономиясы|Түркістан автономиясын]] құруға қатысты. 1917-1918 жылдары [[Орынбор]] медресесінде оқыған кезінде &quot;[[Қазақ газеті|Қазақ]]&quot; газетінің редакциясында жұмыс істеді&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20161230160027/http://www.netref.ru/sbornik-materialov-i-dokumentov-almati-2011-bbk-a-rastirushi-h.html?page=16 Есімдер көрсеткіші - Сборник материалов]&lt;/ref&gt;. 1917-1918 жылдары [[Мұстафа Шоқай|М.Шоқай]] және С. Қожановпен бірге Ташкентте &quot;[[Бірлік Туы|Бірлік туы]]&quot; пантюркистік газетін шығарды. 1918-1919 жылдары Ташкентте педагогиканы оқыды. 1919-1920 жылдары Орынбордағы Ақ гвардия Үкіметі жанындағы [[Түркістан (қала)|Түркістан]] аумақтарында білім беру комиссиясында жұмыс істеді. 1921 жылы [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейханұлы]] мен [[Ахмет Байтұрсынұлы|Ахмет Байтұрсынұлының]] тапсырмасымен Бұхарада Энвер пашамен бірге басмашылар қозғалысын басқарған Ахмет-Заки Уәлиди Тоғанмен кездесті. 1922-1923 жылдары Ақмолада, 1924-1927 жылдары [[Петропавл|Петропавлда]] тұрып, халыққа білім беру бөлімі бастығының орынбасары болып жұмыс істеді. 1928 жылы ОГПУ шешімімен &quot;халық жауы&quot; деп танылып, Батыс Сібірге 5 жылға жер аударылды. 1934 жылы [[Алматы|Алматыға]] оралып, кейін [[Оңтүстік Қазақстан облысы]] [[Сарыағаш ауданы]] Қапланбек ауылына қоныстанды. 1937 жылы тұтқындалып, атылды. 1958 жылы 26 ақпанда қайтыс болғаннан кейін ақталды&lt;ref&gt;[https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_1_of_5_(2004).pdf&amp;page=437 Болганбаев Кайретдин Абдирахманулы // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 437. — ISBN 9965-9389-9-7.]&lt;/ref&gt;. 

== Дереккөздер==

&lt;references /&gt;
[[Санат:1893 жылы туғандар]]
[[Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ақмола облысында туғандар]]
[[Санат:21 қазанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ташкентте қайтыс болғандар]]
[[Санат:Репрессияланғандар]]</text>
      <sha1>1k35burme3ma7prj3r57a2pwtol50o2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620723</id>
      <parentid>3620722</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:56:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4364" sha1="mnk49e4jui2cuc1wgrtyu6vd9cetb47" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға|Есімі=Хайретдин Әбдірахманұлы Болғанбаев|Туған күні=1893|Қайтыс болған күні=21.10.1937|Туған жері=Ақмола облысы, Қорғалжын ауданы|Қайтыс болған жері=Ташкент қаласы}}
'''Хайретдин Әбдірахманұлы Болғанбаев''' (1893, [[Ақмола облысы]] [[Қорғалжын ауданы]] — 21.10.1937, [[Ташкент]], ӨзКСР) — кеңестік қазақ журналисі, баспагер, [[Алаш қозғалысы|Алаш қозғалысына]] белсенді қатысушы.

== Өмірбаяны ==
[[Арғын]] тайпасының Қуандық руының Темеш атасынан тарайды.&lt;ref&gt;[https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1593359&amp;simple=true&amp;lang=kk# Темеш руының шежіресі, Астана: &quot;Сарыарқа&quot; БҰ, 2009. 638 бет. ISBN 9965-536-95-3]&lt;/ref&gt; 

1917 жылдың желтоқсанынан 1918 жылдың ақпанына дейін [[Түркістан автономиясы|Түркістан автономиясын]] құруға қатысты. 1917-1918 жылдары [[Орынбор]] медресесінде оқыған кезінде &quot;[[Қазақ газеті|Қазақ]]&quot; газетінің редакциясында жұмыс істеді&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20161230160027/http://www.netref.ru/sbornik-materialov-i-dokumentov-almati-2011-bbk-a-rastirushi-h.html?page=16 Есімдер көрсеткіші - Сборник материалов]&lt;/ref&gt;. 1917-1918 жылдары [[Мұстафа Шоқай|М.Шоқай]] және С. Қожановпен бірге Ташкентте &quot;[[Бірлік Туы|Бірлік туы]]&quot; пантюркистік газетін шығарды. 1918-1919 жылдары Ташкентте педагогиканы оқыды. 1919-1920 жылдары Орынбордағы Ақ гвардия Үкіметі жанындағы [[Түркістан (қала)|Түркістан]] аумақтарында білім беру комиссиясында жұмыс істеді. 1921 жылы [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейханұлы]] мен [[Ахмет Байтұрсынұлы|Ахмет Байтұрсынұлының]] тапсырмасымен Бұхарада Энвер пашамен бірге басмашылар қозғалысын басқарған Ахмет-Заки Уәлиди Тоғанмен кездесті. 1922-1923 жылдары Ақмолада, 1924-1927 жылдары [[Петропавл|Петропавлда]] тұрып, халыққа білім беру бөлімі бастығының орынбасары болып жұмыс істеді. 1928 жылы ОГПУ шешімімен &quot;халық жауы&quot; деп танылып, Батыс Сібірге 5 жылға жер аударылды. 1934 жылы [[Алматы|Алматыға]] оралып, кейін [[Оңтүстік Қазақстан облысы]] [[Сарыағаш ауданы]] Қапланбек ауылына қоныстанды. 1937 жылы тұтқындалып, атылды. 1958 жылы 26 ақпанда қайтыс болғаннан кейін ақталды&lt;ref&gt;[https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_1_of_5_(2004).pdf&amp;page=437 Болганбаев Кайретдин Абдирахманулы // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 437. — ISBN 9965-9389-9-7.]&lt;/ref&gt;. 

== Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1893 жылы туғандар]]
[[Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ақмола облысында туғандар]]
[[Санат:21 қазанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ташкентте қайтыс болғандар]]
[[Санат:Репрессияланғандар]]</text>
      <sha1>mnk49e4jui2cuc1wgrtyu6vd9cetb47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баймахан Ибрагимов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782227</id>
    <revision>
      <id>3620724</id>
      <parentid>3613980</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3620724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3570" sha1="huhv4f02unqecipkvid553x3lg74i34" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}}{{Тұлға|Есімі=Баймахан Ибрагимов|Туған күні=1909|Қайтыс болған күні=1962|Туған жері=[[Қармақшы ауданы]]|Азаматтығы={{Flag|КСРО}}|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|Мамандығы=[[Қоғам қайраткері]]|Марапаттары=[[Қызыл жұлдыз ордені]]}}&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Баймахан Ибрагимов''' (1909 жыл, [[Қармақшы ауданы]] — 1962 жыл) — қоғам қайраткері.

== Өмірбаяны ==
* 1927 жылы [[Қазалы]] қаласындағы 7 жылдық мектепті бітірген.
* 1930 жылы [[Ташкент]] қаласындағы Қазақ орман шаруашылығы техникумын тәмамдаған.
* 1930–1937 жылдары — [[Қазақстан ЛКЖО]] Қармақшы, [[Түркістан]], [[Қызылорда]], [[Тараз|Жамбыл]] қалалық комитеттерінің хатшысы.
* 1937–1938 жылдары — [[Алматы]] қаласындағы Марксизм-ленинизм институтының тыңдаушысы.
* 1938–1942 жылдары — Қазақстан БК(б)П Жаркент аудандық партия комитетінің 1-хатшысы, Алматы облыстық партия комитетінің 2-хатшысы.
* 1942–1945 жылдары — [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарында Кеңес әскері құрамындағы 4-Украина, 3-Украина майдандары саяси бөлімдерінің басшысы.
* 1946–1947 жылдары — Алматы қаласындағы Дала әскери округінің жалпы әскери құрамалары партия ұйымдарының хатшысы, Қазақстан БК(б)П Орталық Комитеті әскери бөлімінің меңгерушісі.
* 1947–1950 жылдары — Қызылорда облыстық партия комитетінің 1-хатшысы.
* 1950–1953 жылдары — Қазақ КСР Орман шаруашылығы министрінің орынбасары.
* 1953–1955 жылдары — Қазақ КСР Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігінде бөлім меңгерушісі.
* 1955 жылдан өмірінің соңына дейін [[Жетісу облысы|Талдықорған (қазіргі Жетісу)]] облысының [[Жаркент|Панфилов]] қаласында қызмет атқарған.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023.– 318 б. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз ордені]]
* Бірнеше КСРО медальдары

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1909 жылы туғандар]]
[[Санат:1962 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қармақшы ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушылар]]</text>
      <sha1>huhv4f02unqecipkvid553x3lg74i34</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620725</id>
      <parentid>3620724</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:59:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3569" sha1="graa3rt4j6p7nfsjmxtml6ovmniolzn" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}}{{Тұлға|Есімі=Баймахан Ибрагимов|Туған күні=1909|Қайтыс болған күні=1962|Туған жері=[[Қармақшы ауданы]]|Азаматтығы={{Flag|КСРО}}|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|Мамандығы=[[Қоғам қайраткері]]|Марапаттары=[[Қызыл жұлдыз ордені]]}}&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Баймахан Ибрагимов''' (1909 жыл, [[Қармақшы ауданы]] – 1962 жыл) — қоғам қайраткері.

== Өмірбаяны ==
* 1927 жылы [[Қазалы]] қаласындағы 7 жылдық мектепті бітірген.
* 1930 жылы [[Ташкент]] қаласындағы Қазақ орман шаруашылығы техникумын тәмамдаған.
* 1930–1937 жылдары — [[Қазақстан ЛКЖО]] Қармақшы, [[Түркістан]], [[Қызылорда]], [[Тараз|Жамбыл]] қалалық комитеттерінің хатшысы.
* 1937–1938 жылдары — [[Алматы]] қаласындағы Марксизм-ленинизм институтының тыңдаушысы.
* 1938–1942 жылдары — Қазақстан БК(б)П Жаркент аудандық партия комитетінің 1-хатшысы, Алматы облыстық партия комитетінің 2-хатшысы.
* 1942–1945 жылдары — [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарында Кеңес әскері құрамындағы 4-Украина, 3-Украина майдандары саяси бөлімдерінің басшысы.
* 1946–1947 жылдары — Алматы қаласындағы Дала әскери округінің жалпы әскери құрамалары партия ұйымдарының хатшысы, Қазақстан БК(б)П Орталық Комитеті әскери бөлімінің меңгерушісі.
* 1947–1950 жылдары — Қызылорда облыстық партия комитетінің 1-хатшысы.
* 1950–1953 жылдары — Қазақ КСР Орман шаруашылығы министрінің орынбасары.
* 1953–1955 жылдары — Қазақ КСР Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігінде бөлім меңгерушісі.
* 1955 жылдан өмірінің соңына дейін [[Жетісу облысы|Талдықорған (қазіргі Жетісу)]] облысының [[Жаркент|Панфилов]] қаласында қызмет атқарған.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023.– 318 б. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз ордені]]
* Бірнеше КСРО медальдары

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1909 жылы туғандар]]
[[Санат:1962 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қармақшы ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушылар]]</text>
      <sha1>graa3rt4j6p7nfsjmxtml6ovmniolzn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оралхан Камардинов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782229</id>
    <revision>
      <id>3620732</id>
      <parentid>3613771</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3620732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3874" sha1="0sbpdg5wg616ajikdxe0hk91yhfg85m" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}}{{Тұлға|Есімі=Оралхан Камардинов|Туған күні=20.3.1929|Қайтыс болған күні=17.7.2006|Туған жері=[[Шымкент]]|Қайтыс болған жері=[[Шымкент]]|Білімі=Физика-математика ғылымдарының кандидаты (1967)|Мамандығы=[[Математик]], [[Информатик]]}}
&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;[[Санат:1929 жылы туғандар]]
[[Санат:2006 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Шымкентте туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]]

'''Оралхан Камардинов''' (20 наурыз 1929 жыл, [[Шымкент]] — 17 шілде 2006 жыл, Шымкент) — физика-математика ғылымдарының кандидаты (1967), педагог, ғалым.

== Өмірбаяны ==
* 1945 жылы Шымкент мұғалімдер институтын (қазіргі [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]]), 1950 жылы [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда педагогикалық институтын]] бітірген.
* 1950–1953 жылдары — орта мектептерде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директор қызметтерін атқарды.
* 1953–1970 жылдары — Қазақ химия-технология институтында (қазіргі [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті|Оңтүстік Қазақстан университеті]]) аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан.
* 1970–1987 жылдары — Қызылорда педагогикалық институтының ректоры.
* 1987–1994 жылдары — осы институттың доценті.
* 1994 жылдан бастап — [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Халықаралық Қазақ-түрік университетінің]] Шымкент институтында қызмет атқарған.

== Ғылыми еңбектері ==
Оралхан Камардинов 60-тан астам ғылыми еңбектің авторы. Оның ішінде [[информатика]] пәні бойынша 10-нан астам оқулық пен оқу құралдарын жазған.

== Марапаттары ==
* [[Құрмет Белгісі ордені|«Құрмет Белгісі» ордені]]
* [[Санат:1929 жылы туғандар]] [[Санат:2006 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Шымкентте туғандар]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] Бірнеше КСРО медальдары&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1929 жылы туғандар]]
[[Санат:2006 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Шымкентте туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]]</text>
      <sha1>0sbpdg5wg616ajikdxe0hk91yhfg85m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бэкрумс (фильм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782262</id>
    <revision>
      <id>3620729</id>
      <parentid>3618512</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:03:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14053" sha1="dwn30eod5vucnk17xkxni397jk7d5kx" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Бэкрумс
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Backrooms}}
 |Суреті           =
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[Ғылыми-фантастикалық фильм|ғылыми-фантастикалық]] [[Қорқынышты фильм|қорқынышты фильм]]
 |Режиссёрі        = [[Кейн Парсонс]]
 |Продюсері        = [[Джеймс Ван]]&lt;br&gt;Майкл Клир&lt;br&gt;{{iw|Роберто Патино||en|Roberto Patino}}&lt;br&gt;[[Шон Леви]]&lt;br&gt;Дэн Коэн&lt;br&gt;{{iw|Дэн Левин||en|Dan Levine}}&lt;br&gt;[[Осгуд Перкинс]]&lt;br&gt;Крис Фергюсон&lt;br&gt;[[Питер Чернин]]&lt;br&gt;Джанго Топпинг&lt;br&gt;Кори Эделсон
 |Сазгері          = Эдо Ван Бремен&lt;br&gt;Кейн Парсонс
 |Қоюшы суретші    = Дэнни Верметт&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.acfcwest.com/current-productions/effigy/|title=&quot;Effigy - ACFC West, Local 2020 Unifor&quot;|lang=en|date=2025-08-16|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20250816122607/https://www.acfcwest.com/current-productions/effigy/|archive-date=2025-08-16}}&lt;/ref&gt;
 |Негізі           = Кейн Парсонстың «{{Iw|Бэкрумс (веб-сериал)|Бэкрумс|en|The Backrooms}}» веб-сериалы
 |Сценарийші       = Уилл Судик
 |Актерлер         = [[Чиветел Эджиофор]]&lt;br&gt;[[Ренате Реинсве]]&lt;br&gt;[[Марк Дюпласс]]&lt;br&gt;{{iw|Финн Беннетт||en|Finn Bennett}}&lt;br&gt;{{iw|Лукита Максвелл||en|Lukita Maxwell}}
 |Операторы        = Джереми Кокс
 |Компания         = [[The North Road Company|North Road Films]]{{efn|Жарнамалық материалдарда [[Chernin Entertainment]] логотипі де қолданылады.}}&lt;br&gt;[[21 Laps Entertainment]]&lt;br&gt;[[Atomic Monster]]&lt;br&gt;Phobos
 |Дистрибьютор     = [[A24]]
 |Ұзақтығы         = 105 мин&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://app.a24films.com/tabs/home/release/522|title=Backrooms &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; A24 App}}&lt;/ref&gt;
 |Бюджеті          = $ 10 млн&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://deadline.com/2026/06/backrooms-box-office-record-a24-1236939795/  |title='Backrooms' Sets New Box Office Record For A24 |website=Deadline|publisher=Penske Media Corporation|access-date=2026-06-03|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://variety.com/2026/film/box-office/backrooms-box-office-opening-weekend-projections-a24-record-1236759146/|title=Box Office: A24 Backrooms Aims for Record $45 Million-Plus Opening Weekend Continuing Hot Streak for Low Budget Horror|first=Rebecca|last=Rubin|work=[[Variety]]|date=2026-05-27|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;
 |Түсім            = $ 135 млн&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{Cite Box Office Mojo|title=Backrooms (2026)|id=26657236|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NUM&quot;&gt;{{Cite The Numbers|type=movie|title=Backrooms (2026)|id=Backrooms-(2026)|access-date=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл              = [[2026 жылғы фильмдер|2026]]
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = 
 |imdb_id          = 26658142
 |Сайты            = 
 |Ортаққор         = 
}}
'''«Бэкрумс»''' ({{Lang-en|The Backrooms}}; сөзбе-сөз аудармасы — '''«Артқы бөлмелер»''' немесе мағыналық баламасы — '''«Шындықтың сахна арты»''') — режиссер [[Кейн Парсонс]]тың Уилл Судиктің сценарийі бойынша түсірген [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Ғылыми-фантастикалық фильм|ғылыми-фантастикалық]] [[қорқынышты фильм]]і.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/06/the-backrooms-movie-renate-reinsve-chiwetel-ejiofor-a24-1236430244/|title=Renate Reinsve Joins Chiwetel Ejiofor In A24 Sci-Fi Horror Pic ‘The Backrooms’|lang=en-US|first=Matt|last=Grobar|website=Deadline|date=2025-06-11|access-date=2025-08-18}}&lt;/ref&gt; Бұл — Парсонстың толықметражды режиссерлік дебюті. Фильм Парсонстың [[YouTube]] платформасында «{{Iw|Бэкрумс (веб-сериал)|Бэкрумс|en|The Backrooms}}&lt;nowiki/&gt;» веб-сериалын жасауына негіз болған [[Бэкрумс|аттас]] [[қалалық аңыз]] бен [[крипипаста]]ға негізделген. Басты рөлдерді [[Чиветел Эджиофор]], [[Ренате Реинсве]], [[Марк Дюпласс]], {{iw|Финн Беннетт||en|Finn Bennett}}, {{iw|Лукита Максвелл||en|Lukita Maxwell}} {{ref-en|Lukita Maxwell}} және [[Эван Джогиа]] сомдады. АҚШ-та фильм 2026 жылдың 29 мамырынан бастап, ал Қазақстанда 4 маусымнан бастап прокатқа шықты.

== Сюжеті ==
Жиһаз дүкенінің иесі Кларк өзінің жертөлесінен басқа шындыққа — Бэкрумс өтетін өткелді тауып алады. Бұл кеңістік біртүрлі заттарға толтырылған және сарғыш қабырғалары бар бөлмелерден тұратын шексіз лабиринт болып шығады. Кларк бұл мекенге әуестеніп, әр түн сайын оған баратын болады. Уақыт өте келе ол бұл тылсым кеңістікке кірген алғашқы адам емес екеніне көз жеткізеді. Басқа шындықтың бар екенін дәлелдеу мақсатында Кларк әріптесімен және оның жігітімен бірге Бэкрумста кіріп, олардың саяхатын бейнежазбаға түсіруді ұйымдастырады. Алайда, Кларктың достары Бэкрумстағы белгісіз құбыжықтармен кездесіп, қаза табады. Ал Кларктың өзі оның құпияларын ашуға тырысып, лабиринт ішінде қалып қояды. Дәрігер-психиатр Мэри Клейн науқасымен болған соңғы әңгімесіне және оның жұмбақ жағдайда жоғалып кетуіне қатты алаңдайды. Ол Кларкты іздеуге аттанып, нәтижесінде Бэкрумста апаратын дәл сол өткелді табады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.productionweekly.com/production-weekly-issue-1459-thursday-june-26-2025-180-listings-39-pages/|title=Production Weekly – Issue 1459 – Thursday, June 26, 2025 / 180 Listings – 39 Pages|lang=en-US|first=Rich|last=Browski|website=Production Weekly|date=2025-06-26|access-date=2025-08-18}}&lt;/ref&gt;

== Рөлдерде ==
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Чиветел Эджиофор]]|3=Кларк}}
{{Рөлдерде|[[Ренате Реинсве]]|дәрігер|Мэри Клайн}}
{{Рөлдерде|[[Марк Дюпласс]]}}
{{Рөлдерде|{{iw|Финн Беннетт||en|Finn Bennett}}|3=Бобби}}
{{Рөлдерде|{{iw|Лукита Максвелл||en|Lukita Maxwell}}|3=Кэт}}
{{Рөлдерде|[[Эван Джогиа]]}}
{{Рөлдерде|Филип Грейнджер}}
{{РөлдердеАсты}}

== Өндірісі ==
=== Әзірленуі ===
2022 жылдың 7 қаңтарында Кейн Парсонс өзінің «Kane Pixels» [[YouTube]] арнасына «{{Iw|Бэкрумс (веб-сериал)|Бэкрумс|en|The Backrooms}}&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын бейнероликтер топтамасын жүктей бастады; бұл тұжырымдама [[Бэкрумс]] интернет-[[Қалалық аңыз|аңыз]]ы мен [[крипипаста]]сына негізделген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=H4dGpz6cnHo|title=The Backrooms (Found Footage)|last=Kane Pixels|date=2022-01-07|access-date=2025-08-18}}&lt;/ref&gt; 2023 жылдың ақпанында фильмді [[A24]], [[Chernin Entertainment]], [[Atomic Monster]] және [[21 Laps Entertainment]] компаниялары бірлесіп шығаратыны жарияланды. Парсонстың режиссер болатыны, ал Роберто Патиноның сценарий жазатыны белгілі болды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2023/02/the-backrooms-a24-developing-feature-based-on-viral-horror-shorts-1235249413/|title=‘The Backrooms’ Horror Film Based On Viral Shorts By 17-Year-Old Kane Parsons In Works At A24, Atomic Monster, Chernin &amp; 21 Laps|lang=en-US|first=Matt|last=Grobar|website=Deadline|date=2023-02-06|access-date=2025-08-18}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың мамыр айында [[Чиветел Эджиофор]] мен [[Кристин Милиоти]] фильмге түсу туралы келіссөздер жүргізе бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/05/the-backrooms-chiwetel-ejiofor-cristin-milioti-eyed-to-star-a24-1236406671/|title=Chiwetel Ejiofor &amp; Cristin Milioti Eyed To Star In ‘The Backrooms’ At A24|lang=en-US|first=Matt|last=Grobar|website=Deadline|date=2025-05-20|access-date=2025-08-18}}&lt;/ref&gt; Келесі айда Эджиофор рөлге бекітілді, ал Уилл Судик сценарийдің соңғы нұсқасын жазатын болды; алайда Милиотимен келісімшарт жасалмай қалды.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/06/the-backrooms-movie-renate-reinsve-chiwetel-ejiofor-a24-1236430244/|title=Renate Reinsve Joins Chiwetel Ejiofor In A24 Sci-Fi Horror Pic ‘The Backrooms’|lang=en-US|first=Matt|last=Grobar|website=Deadline|date=2025-06-11|access-date=2025-08-18}}&lt;/ref&gt; Оның орнына рөлге [[Ренате Реинсве]] тағайындалды. Шілде айында актерлік құрамға [[Марк Дюпласс]], Финн Беннетт, Лукита Максвелл және Эван Джогиа қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/07/mark-duplass-finn-bennett-lukita-maxwell-avan-jogia-join-a24-chernin-entertainment-sci-fi-horror-pic-the-backrooms-1236453956/|title=Mark Duplass, Finn Bennett, Lukita Maxwell &amp; Avan Jogia Join A24 &amp; Chernin Entertainment Sci-Fi Horror Pic ‘The Backrooms’|lang=en-US|first=Anthony|last=D'Alessandro|website=Deadline|date=2025-07-10|access-date=2025-08-18}}&lt;/ref&gt;

=== Түсірілімдері ===
Негізгі түсірілімдер 7 шілдеде [[Канада]]ның [[Ванкувер]] қаласында «Қарақшы» жұмыс атауымен басталды, операторы Джереми Кокс болды&lt;ref&gt;[https://admin.wp-a.com/wp-content/uploads/2025/07/COX-Jeremy-DP-1.pdf Jeremy Cox] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250826212058/https://admin.wp-a.com/wp-content/uploads/2025/07/COX-Jeremy-DP-1.pdf |date=2025-08-26 }}&lt;/ref&gt; және 2025 жылдың 14 тамызында аяқталды.

=== Музыкасы ===
Фильмнің музыкасын Эдо Ван Бремен мен Кейн Парсонс жазды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://filmmusicreporter.com/2026/03/19/edo-van-breemen-kane-parsons-scoring-a24s-backrooms/|title=Edo Van Breemen &amp; Kane Parsons Scoring A24’s ‘Backrooms’ {{!}} Film Music Reporter|lang=en-US|access-date=2026-05-05}}&lt;/ref&gt;

== Шығарылымы ==
Фильм АҚШ-та 2026 жылдың 29 мамырында прокатқа шықты, фильмнің дистрибьюторы — [[A24]] компаниясы.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bloody-disgusting.com/movie/3937191/backrooms-poster-a24s-liminal-horror-movie-will-release-in-theaters-this-may/|title=&quot; 'Backrooms' Poster – A24's Liminal Horror Movie Will Release in Theaters This May&quot;|first=Джон|last=Сквайрс|website=[[Bloody Disgusting]]|date=2026-02-23|lang=en}}&lt;/ref&gt; Қазақстанда фильм 2026 жылдың 4 маусымында жарық көрді, фильмнің атауы — «Бэкрумс»; дистрибьюторы — «Вольга» компаниясы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kino.tricolor.ru/news/zakulise-realnosti-backrooms-vykhodyat-iz-interneta/|title=«Закулисье реальности»: Backrooms выходят из интернета|lang=ru|website=Триколор Кино и ТВ|date=2026-02-25|access-date=2026-06-02|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;

== Пікірлер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:A24 фильмдері]]
[[Санат:АҚШ қорқынышты фильмдері]]
[[Санат:АҚШ ғылыми-фантастикалық қорқынышты фильмдері]]
[[Санат:Шон Леви продюсерлік еткен фильмдер]]
[[Санат:Ванкуверде түсірілген фильмдер]]
[[Санат:2026 жылғы қорқынышты фильмдер]]
[[Санат:2020-жылдардағы ғылыми-фантастикалық фильмдер]]
[[Санат:Веб-сериалдарға негізделген фильмдер]]
[[Санат:Параллельді ғаламдар туралы фильмдер]]
[[Санат:Кинорежиссёрлердің дебюттік фильмдері]]</text>
      <sha1>dwn30eod5vucnk17xkxni397jk7d5kx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төлеген Бұланбайұлы Бақтыбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782331</id>
    <revision>
      <id>3620716</id>
      <parentid>3614864</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7061" sha1="8xgvdq04tn6jtgsyott009nm9qnu0dn" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға|Есімі=Төлеген Бұланбайұлы Бақтыбаев|Туған күні=9 мамыр 1931 жылы|Туған жері=[[Ақмола облысы]], [[Астрахан ауданы]], Өндіріс ауылы|Қайтыс болған күні=11 маусым 2022 жылы|Қайтыс болған жері=|Азаматтығы={{КСРО}} → {{Қазақстан}}|Қызметі=ұстаз, мектеп директоры, қоғам қайраткері, тың ардагері|Марапаттары=«Тың және тыңайған жерді игеру»
«Ұлы жеңіске 50 жыл»
«Ұлы жеңіске 60 жыл»
«Ұлы жеңіске 70 жыл»,|Отбасы=2 қыз, 3 ұл}}
'''Төлеген Бұланбайұлы Бақтыбаев''' (9 мамыр 1931, [[Ақмола облысы]], [[Астрахан ауданы]], [[Өндіріс (Астрахан ауданы)|Өндіріс]] ауылы – 11 маусым 2022) — еңбек ардагері, ұстаз, ауыл шаруашылығы мен білім беру саласының майталманы, [[қоғам қайраткері]], Астрахан ауданының [[Құрметті азамат|Құрметті азаматы]]. Ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ауданның әлеуметтік-экономикалық дамуына елеулі үлес қосқан.

== Өмірбаяны ==
Төлеген Бұланбайұлы Бақтыбаев 1931 жылы 9 мамырда қазіргі Ақмола облысы Астрахан ауданына қарасты Өндіріс ауылында дүниеге келген. Балалық шағы [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарындағы ауыр кезеңдермен тұспа-тұс келді. Осы жылдары ауылдағы еңбекке ерте араласты.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Бақтыбаев Т. Б. Тағдыр тынысы. — Астана, 2014.&lt;/ref&gt;

Алғашқы білімін туған ауылында алып, кейін [[Қарағанды педагогикалық институты|Қарағанды педагогикалық институтына]] түсіп, «тіл-әдебиет мұғалімі» мамандығын алады. 1956 жылы Алғабас жетіжылдық мектебіне мұғалім болып орналасып, кейін осы мектепте жеті жыл бойы директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. Төлеген Бұланбайұлы 1972 жылдан 1996 жылға дейін Астрахан ауданының «Өндіріс» орта мектебінің директоры болды.&lt;ref&gt;Бақтыбаев Т. Б. Шапағат шуағы. — Астана: Арай баспасы, 2006.&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар, еңбек жолында ауыл шаруашылығы саласына да араласып, колхоздың дала бригадасында есепші, кейін әртүрлі өндірістік және ұйымдастырушылық жұмыстарды атқарды. Егіншілік пен мал шаруашылығы бағытындағы жұмыстарды ұйымдастыруға белсене қатысты.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2022 жылдың 11 маусымында дүниеден озды.

== Қоғамдық қызметі ==
Еңбек қызметімен қатар ауылдың мәдени және әлеуметтік өміріне белсене араласты. [[Ардагер]] ретінде аудан көлемінде өткізілетін қоғамдық шараларға қатысып, жастар тәрбиесіне, олардың бойына отансүйгіштік пен еңбекқорлық қасиеттерді сіңіруге ерекше көңіл бөлді. Ол Астрахан ауданының ауыл шаруашылығы мен білім беру саласының дамуына, еңбек ұжымдарының қалыптасуына белсенді атсалысқан тұлға.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Марапаттары мен атақтары ==

* [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] ағарту ісінің үздігі;
* Астрахан ауданының Құрметті азаматы;
* «[[Еңбек ардагері медалі (КСРО)|Еңбек ардагері]]&lt;nowiki/&gt;» медалі;
* «[[Тың игеру|Тың]] және тыңайған жерлерді игергені үшін» медалі;
* «Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл», «60 жыл», «70 жыл» мерейтойлық медальдары;
* КСРО өнерпаздар жарысының [[Лауреат|лауреаты]] және Бүкілодақтық көркемөнерпаздар байқауының дипломанты.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Астрахан аудандық орталықтандырылған кітапхана жүйесінің өлкетану материалдары мен деректері.&lt;/ref&gt;

Педагогикалық тәжірибесі аудандық, облыстық және республикалық деңгейде бағаланып, еңбектері баспасөз беттерінде жарияланған. Сондай-ақ, Ақмола облысы ақындарының 1958 жылғы [[Айтыс|айтысына]] қатысып, жүлделі орын иеленген.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Шығармашылығы ==
Төлеген Бақтыбаевтың авторлығымен бірнеше естелік-ғұмырнамалық кітаптар жарық көрді:

* «Шапағат шуағы» ([[Астана]], «Арай» баспасы, 2006 жыл);&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* «Тағдыр тынысы» (Астана, 2014 жыл).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Отбасы ==
Отбасылы болған, 2 қыз және 3 ұл тәрбиелеп өсірген.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==

&lt;references /&gt;
[[Санат:1931 жылы туғандар]]
[[Санат:9 мамырда туғандар]]
[[Санат:Ақмола облысында туғандар]]
[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]
[[Санат:Құрметті азаматтар]]
[[Санат:Астрахан ауданы тұлғалары]]
[[Санат:2022 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:11 маусымда қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>8xgvdq04tn6jtgsyott009nm9qnu0dn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620719</id>
      <parentid>3620716</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7071" sha1="pz2k5a4u65qqzggn60mlr8gacxfapac" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға|Есімі=Төлеген Бұланбайұлы Бақтыбаев|Туған күні=9 мамыр 1931 жылы|Туған жері=[[Ақмола облысы]], [[Астрахан ауданы]], Өндіріс ауылы|Қайтыс болған күні=11 маусым 2022 жылы|Қайтыс болған жері=|Азаматтығы={{КСРО}} → {{Қазақстан}}|Қызметі=ұстаз, мектеп директоры, қоғам қайраткері, тың ардагері|Марапаттары=«Тың және тыңайған жерді игеру»
«Ұлы жеңіске 50 жыл»
«Ұлы жеңіске 60 жыл»
«Ұлы жеңіске 70 жыл»,|Отбасы=2 қыз, 3 ұл}}
'''Төлеген Бұланбайұлы Бақтыбаев''' (9 мамыр 1931, [[Ақмола облысы]], [[Астрахан ауданы]], [[Өндіріс (Астрахан ауданы)|Өндіріс]] ауылы – 11 маусым 2022) — еңбек ардагері, ұстаз, ауыл шаруашылығы мен білім беру саласының майталманы, [[қоғам қайраткері]], Астрахан ауданының [[Құрметті азамат|Құрметті азаматы]]. Ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, ауданның әлеуметтік-экономикалық дамуына елеулі үлес қосқан.

== Өмірбаяны ==
Төлеген Бұланбайұлы Бақтыбаев 1931 жылы 9 мамырда қазіргі Ақмола облысы Астрахан ауданына қарасты Өндіріс ауылында дүниеге келген. Балалық шағы [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарындағы ауыр кезеңдермен тұспа-тұс келді. Осы жылдары ауылдағы еңбекке ерте араласты.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Бақтыбаев Т. Б. Тағдыр тынысы. — Астана, 2014.&lt;/ref&gt;

Алғашқы білімін туған ауылында алып, кейін [[Қарағанды педагогикалық институты|Қарағанды педагогикалық институтына]] түсіп, «тіл-әдебиет мұғалімі» мамандығын алады. 1956 жылы Алғабас жетіжылдық мектебіне мұғалім болып орналасып, кейін осы мектепте жеті жыл бойы директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. Төлеген Бұланбайұлы 1972 жылдан 1996 жылға дейін Астрахан ауданының «Өндіріс» орта мектебінің директоры болды.&lt;ref&gt;Бақтыбаев Т. Б. Шапағат шуағы. — Астана: Арай баспасы, 2006.&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар, еңбек жолында ауыл шаруашылығы саласына да араласып, колхоздың дала бригадасында есепші, кейін әртүрлі өндірістік және ұйымдастырушылық жұмыстарды атқарды. Егіншілік пен мал шаруашылығы бағытындағы жұмыстарды ұйымдастыруға белсене қатысты.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2022 жылдың 11 маусымында дүниеден озды.

== Қоғамдық қызметі ==
Еңбек қызметімен қатар ауылдың мәдени және әлеуметтік өміріне белсене араласты. [[Ардагер]] ретінде аудан көлемінде өткізілетін қоғамдық шараларға қатысып, жастар тәрбиесіне, олардың бойына отансүйгіштік пен еңбекқорлық қасиеттерді сіңіруге ерекше көңіл бөлді. Ол Астрахан ауданының ауыл шаруашылығы мен білім беру саласының дамуына, еңбек ұжымдарының қалыптасуына белсенді атсалысқан тұлға.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Марапаттары мен атақтары ==
* [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] ағарту ісінің үздігі;
* Астрахан ауданының Құрметті азаматы;
* «[[Еңбек ардагері медалі (КСРО)|Еңбек ардагері]]&lt;nowiki/&gt;» медалі;
* «[[Тың игеру|Тың]] және тыңайған жерлерді игергені үшін» медалі;
* «Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл», «60 жыл», «70 жыл» мерейтойлық медальдары;
* КСРО өнерпаздар жарысының [[Лауреат|лауреаты]] және Бүкілодақтық көркемөнерпаздар байқауының дипломанты.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Астрахан аудандық орталықтандырылған кітапхана жүйесінің өлкетану материалдары мен деректері.&lt;/ref&gt;

Педагогикалық тәжірибесі аудандық, облыстық және республикалық деңгейде бағаланып, еңбектері баспасөз беттерінде жарияланған. Сондай-ақ, Ақмола облысы ақындарының 1958 жылғы [[Айтыс|айтысына]] қатысып, жүлделі орын иеленген.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Шығармашылығы ==
Төлеген Бақтыбаевтың авторлығымен бірнеше естелік-ғұмырнамалық кітаптар жарық көрді:
* «Шапағат шуағы» ([[Астана]], «Арай» баспасы, 2006 жыл);&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* «Тағдыр тынысы» (Астана, 2014 жыл).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Отбасы ==
Отбасылы болған, 2 қыз және 3 ұл тәрбиелеп өсірген.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1931 жылы туғандар]]
[[Санат:9 мамырда туғандар]]
[[Санат:Ақмола облысында туғандар]]
[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]
[[Санат:Құрметті азаматтар]]
[[Санат:Астрахан ауданы тұлғалары]]
[[Санат:2022 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:11 маусымда қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>pz2k5a4u65qqzggn60mlr8gacxfapac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ермағанбетов Алпыс Арықбайұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782412</id>
    <revision>
      <id>3620730</id>
      <parentid>3615477</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9057" sha1="d2un2ptcaudz8kh7po1qtgotsf53i5j" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
| есімі               = Ермағанбетов Алпыс Арықбайұлы
| туған күні          = 1946
| туған жері          = Қаражал қаласы, Қарағанды облысы
| азаматтығы          = Қазақстан
| қызметі             = Педагог, жаттықтырушы, спортшы
| білімі              = Қарағанды политехникалық институты (1976), Қарағанды дене тәрбиесі институты (1982)
| марапаттары         = Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі, Қазақстан Республикасының Құрметті спорт қайраткері
}}
'''Ермағанбетов Алпыс Арықбайұлы''' (1946 жылы туған, Қаражал, Қарағанды облысы) — қазақстандық педагог, жеңіл атлетика және шаңғы спорты бойынша жаттықтырушы, спортшы. Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі, КСРО спорт шебері, Қазақстан Республикасының Құрметті спорт қайраткері, Еңбекшіқазақ ауданының құрметті азаматы және Есік қаласының Құрметті тұрғыны.

== Өмірбаяны ==
Алпыс Арықбайұлы Ермағанбетов 1946 жылы Қарағанды облысының Қаражал қаласында дүниеге келген. Қаражал қаласындағы №1 орта мектепті тәмамдаған.

1976 жылы Қарағанды политехникалық институтын, 1982 жылы Қарағанды дене тәрбиесі институтын бітірген.

Еңбек жолын Қаражал қаласындағы балалар-жасөспірімдер спорт мектебінде жеңіл атлетикадан жаттықтырушы болып бастаған. Кейін осы спорт мектебінің директоры қызметін атқарды. Әр жылдары Есік педагогикалық училищесінде және Есік қалалық гимназиясында директордың дене тәрбиесі және спорт жұмыстары жөніндегі орынбасары болды.

Педагогикалық еңбек өтілі 50 жылдан асады.

== Жаттықтырушылық қызметі ==
Ермағанбетовтің шәкірттері арасында республикалық және халықаралық жарыстардың жеңімпаздары мен жүлдегерлері бар.

Жеңіл атлетикадан тәрбиелеген шәкірттері қатарында В. Резников, А. Колногоров, А. Усенов, М. Айқынбаев, Н. Журавлева, А. Мұқан, С. Исламов және А. Салиев бар. Н. Журавлева Сочи қаласында өткен жарыста 3000 метрге жүгіруден, Минск қаласында өткен жарыста 1500 метрге жүгіруден қола жүлдегер атанған.

Шаңғы спорты бойынша оның шәкірттері Алматы облысы мен Қазақстан Республикасының чемпионаттарында бірнеше мәрте жеңімпаз болған. Олардың қатарында Ә. Оразбай, А. Шәкір, М. Ғаниұлы, А. Нұрқияс, Д. Евдокимов, А. Михайлева, А. Пашнина, Д. Нұрмұханбетов және Қ. Берімбаев бар.

2021 жылы Айдана Шәкір Қазақстан чемпионатында шаңғы эстафетасында күміс жүлдеге ие болды. Сондай-ақ оның шәкірттері халықаралық Алматы марафонында және Қазақстан чемпионаттарында жүлделі орындарға ие болған.

== Ғылыми-әдістемелік еңбектері ==
Ермағанбетовтің педагогикалық және спорттық тәжірибесіне қатысты мақалалары республикалық және салалық басылымдарда жарияланған. Оның материалдары «Физкультура в школе», «Артспорт», «Мектептегі дене шынықтыру» журналдарында жарық көрген.

Авторлық еңбектері:
* ''Азбука оздоровительного бега'';
* ''Активные методы обучения в ССУЗах'';
* ''Корреляция артериального давления с использованием физических упражнений при гипотонии'';
* ''Питание легкоатлетов'';
* ''Средства восстановления работоспособности бегунов''.

== Спорттық жетістіктері ==
Ермағанбетов ұзақ қашықтыққа жүгіру және марафон жарыстары бойынша бірнеше мәрте республикалық және халықаралық жарыстардың жеңімпазы атанған.

Негізгі жетістіктері:
* 1972 жылы Қазақстанның VII жазғы спартакиадасында 30 км жүгіруден қола жүлдегер;
* 1972 жылы Мәскеуде өткен Тарасовка–Мәскеу жарысында 2-орын;
* 1975 жылы Душанбе қаласында өткен Орджоникидзе–Душанбе жарысының қола жүлдегері;
* 1981 жылы Тракай–Вильнюс жарысында 3-орын;
* 1984 жылы Қарағанды және Алматы марафондарының чемпионы;
* 1997 жылы Стамбұлдағы халықаралық Еуразия марафонының чемпионы;
* 1998 және 2002 жылдары Астана марафонының чемпионы;
* 1999 жылы Ұлыбританиядағы марафоннан әлем чемпионатында Қазақстан құрамасы сапында өнер көрсетті;
* 2003 жылы Бішкек қаласындағы халықаралық «Жеңіс марафонының» чемпионы;
* 2007 жылы Мәскеу қаласының 860 жылдығына арналған дүниежүзілік марафонның чемпионы.

2002–2013 жылдары Алматы қаласында өткен халықаралық марафондардың екі дүркін чемпионы және бірнеше мәрте күміс жүлдегері болған.

Қазақстан Республикасының марафон бойынша екі дүркін рекордсмені.

== Марапаттары ==
* «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі»;
* «Қазақстан Республикасының Құрметті спорт қайраткері»;
* «Еңбек даңқы» медалі (2017);
* Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің мерейтойлық медальдары;
* Еңбекшіқазақ ауданының құрметті азаматы;
* Есік қаласының Құрметті тұрғыны.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://mezet.org/s-yas-t/zh-lykt-r/item/10903-alpys-ermaganbetov-marafonshy-chempiondarga-k-rmet-kozini-tirisinde-korsetilse.html Алпыс Ермағанбетов, марафоншы: «Чемпиондарға құрмет көзінің тірісінде көрсетілсе...»] — «Mezet» ақпараттық порталы, 1 қазан 2021 ж. :contentReference[oaicite:0]{index=0}
* [https://www.youtube.com/watch?v=Dbfy2z9RTiE Алпыс Ермағанбетов туралы бейнематериал] (YouTube)
* [https://www.youtube.com/watch?v=Nfmc86RerU8 Алпыс Ермағанбетов туралы бейнематериал] (YouTube)

[[Санат:1946 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан педагогтері]]
[[Санат:Қазақстан спортшылары]]
[[Санат:Жеңіл атлетика жаттықтырушылары]]
[[Санат:Марафоншылар]]
[[Санат:Қарағанды облысында туғандар]]</text>
      <sha1>d2un2ptcaudz8kh7po1qtgotsf53i5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оливер Три</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782569</id>
    <revision>
      <id>3620965</id>
      <parentid>3619691</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3620965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32539" sha1="cd3zhx1zvmpvrcfexp5rdbbrwdavl9h" xml:space="preserve">{{Жақында қайтыс болған}}
{{Музыкант
 |Есімі                = Oliver Tree
 |Шынайы есімі         = 
 |Сурет                = Oliver Tree, cantante en 2022 (cropped).png
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = Три, 2022 жыл
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі  = Oliver Tree Nickell
 |Толық аты            = 
 |Туған күні           = 29.06.1993
 |Туған жері           = [[Санта-Круз]], [[Калифорния]], АҚШ
 |Қайтыс болған күні   = 14.06.2026
 |Қайтыс болған жері   = [[Рио-де-Жанейро]], Бразилия
 |Белсенділік жылдары  = 2010–2026
 |Мемлекет             = {{USA}}
 |Мамандықтары         = әнші-ән жазушы, рэпер, продюсер, кинорежиссер, комик, интернет тұлға
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = вокал, гитара, клавишті аспаптар, бас-гитара
 |Жанрлары             = альтернативті рок, инди-поп, хип-хоп, альтернативті поп, би музыкасы
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = [[Atlantic Records|Atlantic]], [[R&amp;S Records|R&amp;S]], Alien Boy
 |Марапаттары          = 
 |Қолтаңбасы           = Signature of Oliver Tree.png
 |Сайты                = olivertreemusic.com
 |Commons              = 
}}
'''Оливер Три Никелл''' ([[29 маусым]] [[1993 жыл|1993]] – [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]) — америкалық әнші-композитор, рэпер, музыкалық продюсер, комик және кинорежиссер. [[Калифорния]] штатындағы [[Санта-Круз]] қаласында туған Три 2017 жылы «When I'm Down» әні кеңінен танылғаннан кейін [[Atlantic Records]] компаниясымен келісімшартқа отырды&lt;ref&gt;{{Cite web|date=March 27, 2020|title=Here's what you need to know about the Oliver Tree album you can't hear|url=https://www.altpress.com/features/oliver-tree-ugly-is-beautiful-delay-retirement/|access-date=December 17, 2021|website=[[Alternative Press (magazine)|Alternative Press]]|archive-date=June 3, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603151313/https://www.altpress.com/features/oliver-tree-ugly-is-beautiful-delay-retirement/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және 2020 жылғы 17 шілдеде өзінің алғашқы студиялық альбомы ''[[Ugly Is Beautiful|Ugly Is Beautiful-ды]]'' шығарды. Ол 2021 жылы шыққан «[[Life Goes On]]», 2022 жылы шыққан «[[Miss You]]» және одан ертерек, 2018 жылы жарық көрген «[[Alien Boy]]» әндерінің арқасында халықаралық деңгейде танымал болды.

Три өзінің екінші студиялық альбомы ''Cowboy Tears''-ді 2022 жылғы 18 ақпанда, үшінші студиялық альбомы ''Alone in a Crowd''-ты 2023 жылғы 29 қыркүйекте және төртінші студиялық альбомы ''Love You Madly Hate You Badly''-ді 2026 жылғы 24 сәуірде шығарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sterdan|first=Darryl|date=April 24, 2026|title=Albums Of The Week: Oliver Tree {{!}} Love You Madly, Hate You Badly|url=https://tinnitist.com/2026/04/23/albums-of-the-week-oliver-tree-love-you-madly-hate-you-badly/|access-date=April 25, 2026|website=Tinnitist}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Magazine|first=Dork|date=April 24, 2026|title=Oliver Tree has put out his fourth studio album 'Love You Madly Hate You Badly'|url=https://readdork.com/news/oliver-tree-fourth-album-love-you-madly-hate-you-badly|access-date=April 25, 2026|website=readdork.com|archive-date=April 27, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260427161948/https://readdork.com/news/oliver-tree-fourth-album-love-you-madly-hate-you-badly|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оливер Три 2026 жылғы 14 маусымда Бразилияның Рио-де-Жанейро қаласында тікұшақ апатынан қаза тапты.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/oliver-tree-dead-singer-helicopter-crash-brazil-1236621439/|title=Oliver Tree, &quot;Life Goes On&quot; and &quot;Miss You&quot; Singer, Dies in Helicopter Crash at 32|accessdate=14 June 2026|website=[[The Hollywood Reporter]]|last=Thomas|first=Carly|archive-date=June 14, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260614191636/https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/oliver-tree-dead-singer-helicopter-crash-brazil-1236621439/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-14 |title=Quem era Oliver Tree? Músico americano que morreu no Rio de Janeiro |url=https://g1.globo.com/pop-arte/noticia/2026/06/14/quem-era-oliver-tree-musico-americano-que-morreu-no-rio-tinha-11-milhoes-de-ouvintes-e-colaborou-com-david-guetta.ghtml |access-date=2026-06-14 |website=G1 |language=pt-BR}}&lt;/ref&gt;

== Ерте өмірі ==
Оливер Три Никелл 1993 жылғы 29 маусымда&lt;ref name=&quot;allmusic&quot;/&gt; [[Калифорния]] штатындағы [[Санта-Круз]] қаласында III Джесси Луис Никелл мен Кристин Мари Бегиннің отбасында дүниеге келді.&lt;ref name=&quot;birth&quot;&gt;{{cite web|date=July 16, 1993|title=Dominican Hospital: Births|url=https://www.newspapers.com/article/santa-cruz-sentinel-births-dominican-h/199581142/|website=[[Santa Cruz Sentinel]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{cite web|last1=Baine|first1=Wallace|date=March 10, 2006|title=Santa Cruz's Oliver 'Tree' Nickell has reached the ears of world from his laptop|url=https://www.santacruzsentinel.com/2013/12/18/santa-cruzs-oliver-tree-nickell-has-reached-the-ears-of-world-from-his-laptop/|website=santacruzsentinel.com|access-date=June 21, 2019|archive-date=September 28, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220928012058/https://www.santacruzsentinel.com/2013/12/18/santa-cruzs-oliver-tree-nickell-has-reached-the-ears-of-world-from-his-laptop/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/oliver-tree-do-you-feel-me-ep-868367/|title=Oliver Tree Is Outlandish, and It's Working|last=Leight|first=Elias|date=August 16, 2019|magazine=Rolling Stone|access-date=October 9, 2019|archive-date=November 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109081536/https://www.rollingstone.com/music/music-features/oliver-tree-do-you-feel-me-ep-868367/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Три екі жыл бойы [[Сан-Франциско мемлекеттік университеті]]нде бизнес мамандығы бойынша білім алды.&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{cite web |last=Baine |first=Wallace |date=June 22, 2016 |title=Branching Out With Oliver Tree |url=https://www.santacruzsentinel.com/2016/06/22/with-a-new-music-video-santa-cruzs-oliver-nickell-takes-on-the-mainstream/ |website=santacruzsentinel.com |access-date=December 13, 2018 |archive-date=September 26, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926235002/https://www.santacruzsentinel.com/2016/06/22/with-a-new-music-video-santa-cruzs-oliver-nickell-takes-on-the-mainstream/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Три 13 жасында немере ағасы [[менингит|жұлын менингитінен]] қайтыс болды. Осы оқиғадан кейін ол есірткіге тәуелді болып, есірткі саудасымен де айналысқан, соның салдарынан үйінен қуылды. Кейін ол музыканың өзін тәуелділіктен құтқарып қалғанын бірнеше рет айтқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-15 |title=Oliver Tree's 'Can Die At Any Time' Remark Resurfaces Amid Death, Once Hallucinated His Own Funeral |url=https://www.bollywoodshaadis.com/articles/oliver-tree-80627 |access-date=2026-06-15 |website=BollywoodShaadis |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
=== 2010–2016: Ерте мансабы және үзілісі ===
Три жеке музыкалық мансабын 2010 жылы «Tree» лақап атымен бастады. Осы уақытқа қарай ол [[Skrillex]] және [[Zeds Dead]] сияқты орындаушылардың концерттерінде өнер көрсеткен болатын. Алғашында ол өз музыкасын тәуелсіз түрде шығарып, 2013 жылдың басында ''Splitting Branches'' атты альбомын жариялады. Сондай-ақ ол алғашқы сахналық тәжірибесін алған Irony атты ска-топта ән айтып, гитарада ойнады.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Terry |first=Josh |title=Chartbreaker: Inside Oliver Tree's Retro, Meme-Friendly World And How He Turned 'Hurt' Into a Hit |url=https://www.billboard.com/pro/chartbreaker-oliver-tree-ugly-is-beautiful-debut-interview/ |magazine=Billboard |access-date=October 9, 2019 |archive-date=November 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117124120/https://www.billboard.com/pro/chartbreaker-oliver-tree-ugly-is-beautiful-debut-interview/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бір кезеңде Три қысқа уақыт дубстеп музыкасын шығарып, Сан-Францискода өткен Wobbleland 2011 сияқты музыкалық фестивальдерде өнер көрсетті. Сол уақытта ол музыкалық туындыларының басым бөлігін «Tree» бүркеншік атымен жариялап отырды.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt;

20 жасында Три [[Лондон]]да орналасқан [[R&amp;S Records]] компаниясымен келісімшартқа қол қойып, 2013 жылғы тамызда өзінің алғашқы мини-альбомы — ''Demons''-ты шығарды. Бұл мини-альбом [[Radiohead]] тобының әншісі Том Йорк оның «[[Karma Police]]&lt;nowiki/&gt;» әніне жасаған кавер-нұсқасын жоғары бағалағаннан кейін белгілі бір дәрежеде танымалдыққа ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Weir |first=Mat |title=Branching Out With Oliver Tree |url=http://euphoric.net/blog/2017/09/01/branching-out-with-oliver-tree/ |website=euphoric.net |access-date=July 31, 2018 |archive-date=October 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181014065229/http://euphoric.net/blog/2017/09/01/branching-out-with-oliver-tree/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Кейін Три оқуын жалғастыру үшін шығармашылық қызметіне уақытша үзіліс жасап, [[Калифорния өнер институты]]нда музыкалық технологиялар мамандығы бойынша білім алды.&lt;ref name=&quot;auto2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{cite web |title=Viral Sensation Oliver Tree Releases Debut EP Alien Boy |url=http://press.atlanticrecords.com/wp-content/uploads/2018/02/OLIVER-TREE-ALIEN-BOY-EP-PR.pdf |website=Atlanticrecords.com |access-date=July 31, 2018 |archive-date=February 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214142828/http://press.atlanticrecords.com/wp-content/uploads/2018/02/OLIVER-TREE-ALIEN-BOY-EP-PR.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== 2016–2018: Музыкаға оралуы және ''Alien Boy'' ===
2016 жылғы наурызда Три музыкаға қайта оралып, [[Getter]]-дің ''Radical Dude!'' мини-альбомына енген «Forget It» әніне қатысып, вокал орындады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://themusic.com.au/features/watch-the-haunting-video-for-getter-s-forget-it-featuring-oliver-tree/kDQugoWEh4Y/23-06-16|title=Watch the haunting video for Getter's Forget It, featuring Oliver Tree|date=June 22, 2016|accessdate=June 14, 2026|website=The Music|author=Hayden Davies|archive-date=March 5, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305111407/https://themusic.com.au/features/watch-the-haunting-video-for-getter-s-forget-it-featuring-oliver-tree/kDQugoWEh4Y/23-06-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сол жылғы қарашада ол теледидардағы алғашқы өнер көрсетуін жасап, ''[[Last Call with Carson Daly]]'' бағдарламасында ән орындады.&lt;ref name=&quot;owsla&quot;&gt;{{cite web |url=https://owsla.com/uncategorized/getter-oliver-tree-carson-daly/ |website=owsla.com |title=OWSLA Getter Oliver Tree Carson Daly |access-date=October 22, 2021 |date=November 3, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022204555/https://owsla.com/uncategorized/getter-oliver-tree-carson-daly/ |archive-date=October 22, 2021 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы қазанда [[Whethan]] мен Тридің бірлескен «When I'm Down» әні жарық көргеннен кейін көп ұзамай Три [[Atlantic Records]] компаниясымен келісімшартқа отырды.&lt;ref name=&quot;Variety&quot;&gt;{{Cite web|url=https://variety.com/2026/music/news/oliver-tree-dead-helicopter-crash-alien-boy-life-goes-on-1236780964/|title=Oliver Tree, 'Alien Boy' and 'Life Goes On' Musician, Dies at 32 in Helicopter Crash|date=June 14, 2026|access-date=June 14, 2026|archive-date=June 14, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260614184523/https://variety.com/2026/music/news/oliver-tree-dead-helicopter-crash-alien-boy-life-goes-on-1236780964/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сол жылы ол [[Калифорния өнер институты]]н бейнелеу өнері бакалавры дәрежесімен тәмамдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.goodtimes.sc/oliver-tree-nickell/|title=Santa Cruz's Oliver 'Tree' Nickell on Bowl Cuts, Selling Out and Hitting the Big Time|date=September 5, 2017|accessdate=June 14, 2026|author=Mat Weir|website=Good Times|archive-date=July 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250715074601/https://www.goodtimes.sc/oliver-tree-nickell/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2017 жылғы 26 мамырда Три Оливер Три лақап атымен шыққан алғашқы синглі — «Welcome to LA» әнін жариялады.&lt;ref name=&quot;Variety&quot;/&gt; 2018 жылғы ақпанда ол ірі дыбыс жазу компаниясы арқылы шыққан алғашқы мини-альбомы ''Alien Boy''-ды, сондай-ақ «All That x Alien Boy» әндеріне арналған қос музыкалық бейнебаянды шығарды. Три аталған бейнебаянның сценарийін жазып, режиссерлік етті. Оны дайындауға тоғыз айдан астам уақыт жұмсалды.&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Tree |first1=Oliver |title=All That x Alien Boy |date=February 16, 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=_ocfE8Ua-7U |via=YouTube |access-date=July 31, 2018 |archive-date=November 28, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128194232/https://www.youtube.com/watch?v=_ocfE8Ua-7U |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ол [[Perris Auto Speedway]] автодромында бес ай бойы фристайл-монстр-трак секірулеріне жаттығып, бейнебаяндағы барлық трюктерді өзі орындады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.abc.net.au/triplej/news/oliver-tree-laneway/11922384|title=Oliver Tree is more than *just* a walking, singing, scootering meme|website=[[Australian Broadcasting Corporation]]|date=February 2, 2020|accessdate=June 14, 2026|archive-date=April 29, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260429224516/https://www.abc.net.au/triplej/news/oliver-tree-laneway/11922384|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Три [[Lollapalooza]] және [[Outside Lands Music and Arts Festival]] сияқты ірі музыкалық фестивальдерде өнер көрсетті. Сондай-ақ ол [[Coachella Valley Music and Arts Festival]] фестивалінде арнайы қонақ ретінде қатысып, кейін 2017 жылы ''[[LA Weekly]]'' басылымының «Коачелладағы ең үздік (және ең ерекше) сән үлгілері» тізіміне енді.&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Lopes |first=Shane |title=The Best (and Weirdest) Fashion at Coachella 2017 |url=http://www.laweekly.com/slideshow/the-best-and-weirdest-fashion-at-coachella-2017-8136207/20 |website=LAWeekly |access-date=July 31, 2018 |archive-date=August 1, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180801004222/http://www.laweekly.com/slideshow/the-best-and-weirdest-fashion-at-coachella-2017-8136207/20 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Три 2017 жылы [[Louis the Child]] тобының ''Last to Leave Tour'' турының, ал 2018 жылы [[Skizzy Mars]]-тың ''Are You OK? Tour'' турының ашылу орындаушысы болды.&lt;ref name=&quot;livenation&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.livenation.com/events/700239-dec-16-2017-louis-the-child|website=livenation.com|title=Louis the Child at Hollywood Palladium on Sat Dec 16, 2017 8:00 PM PST — Live Nation|access-date=August 1, 2018|archive-date=August 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801221223/https://www.livenation.com/events/700239-dec-16-2017-louis-the-child|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Skizzy Mars tour|url=https://dolosangeles.com/events/2018/5/2/skizzy-mars|website=DoLosAngeles.com|access-date=June 16, 2025|archive-date=July 25, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725053222/https://dolosangeles.com/events/2018/5/2/skizzy-mars|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол 2018 жылғы күзде [[Lil Dicky]] мен [[DJ Mustard]] ұйымдастырған ''Life Lessons Tour'' турына қатысуы тиіс еді, алайда тур кейіннен тоқтатылды.&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt; 2018 жылы Три [[Hobo Johnson]]-мен бірге Солтүстік Америка мен Еуропа бойынша гастрольдік тур өткізді. Три комедиялық бейнероликтерге арналған скетчтердің сценарийлерін жиі жазып, өзі ойнап және режиссерлік етті. Сонымен қатар [[Jerry Media]] сияқты компаниялармен жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Oliver Tree Releases New Single 'Upside Down' |url=https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/Oliver-Tree-Releases-New-Single-Upside-Down-20180105 |website=broadwayworld.com |date=January 5, 2018 |access-date=July 31, 2018 |archive-date=January 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109134137/https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/Oliver-Tree-Releases-New-Single-Upside-Down-20180105 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== 2018–2020: ''Ugly Is Beautiful'' және синглдері ===
[[Сурет:Oliver Tree Feb 2019 cropped.jpg|thumb|upright|Оливер Три ''The Woody Show'' бағдарламасында, 2019 жылғы ақпан]]
2018 және 2019 жылдары Три өзінің алғашқы студиялық альбомы ''[[Ugly Is Beautiful]]'' құрамына енген бірнеше сингл шығарды. 2018 жылғы 7 желтоқсанда ол альбомдағы синглдердің бірі — «Hurt» әніне арналған екінші музыкалық бейнебаянын жариялады. Бейнебаянды түсіру үшін Три Украинаға барып, оның сценарийін жазды және режиссер Брендан Вонмен бірге бірлесіп түсірді.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Tree |first=Oliver |title=Hurt |url=https://www.youtube.com/watch?v=NqpnbSFprB4 |website=YouTube |date=December 7, 2018 |access-date=December 13, 2018 |archive-date=January 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120043826/https://www.youtube.com/watch?v=NqpnbSFprB4 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Одан кейін ол ''Ugly Is Beautiful Tour'' гастрольдік турын бастап, кейін альбомға енген «Joke's On You!» және «Waste My Time» сияқты әндерді орындады. 2019 жылғы 11 сәуірде Три жеке сингл ретінде «Fuck» әнін шығарды. Сол күні әннің музыкалық бейнебаяны да жарық көрді.&lt;ref&gt;{{Citation|last=Oliver Tree|title=Oliver Tree – Fuck [Official Music Video]|date=April 11, 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=H8QQHGupPrs|access-date=April 14, 2019|archive-date=November 14, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191114224020/https://www.youtube.com/watch?v=H8QQHGupPrs|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 7 маусымда Тридің төртінші музыкалық бейнебаяны әрі синглі — «Miracle Man» жарық көрді. Бейнебаян жарияланған алғашқы күні-ақ 1,3 миллион қаралым жинады. Сондай-ақ Три сол кезде 2019 жылғы қыркүйектен қарашаға дейін өткен ''Goodbye Farewell Tour'' атты қоштасу гастрольдік турын жариялады.&lt;ref&gt;{{Citation|last=Oliver Tree|title=Oliver Tree final tour Twitter Announcement|url=https://twitter.com/Olivertree/status/1137030005249077249|access-date=June 13, 2019|archive-date=November 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233841/https://twitter.com/Olivertree/status/1137030005249077249|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 2 тамызда ол өзінің екінші мини-альбомы — ''[[Do You Feel Me?]]''-ді шығарды. Альбом құрамына «Introspective» әні енді. Мини-альбом музыка сыншыларынан негізінен оң пікірлер алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Hartshorn|first=Tori|date=August 2, 2019|title=Oliver Tree Drops Sophomore EP|url=https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/Oliver-Tree-Drops-Sophomore-EP-20190802|access-date=September 16, 2019|website=Broadway World|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603163728/https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/Oliver-Tree-Drops-Sophomore-EP-20190802|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 6 желтоқсанда Три «Cash Machine» синглін және оған түсірілген музыкалық бейнебаянды шығарды. Синглмен бірге ол өзінің алғашқы студиялық альбомы — ''Ugly Is Beautiful'' туралы жариялап, оның 2020 жылғы 27 наурызда шығатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Oliver Tree – Cash Machine [Official Music Video]|date=December 6, 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=U1vGosMScjM|access-date=December 6, 2019|archive-date=December 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206211235/https://www.youtube.com/watch?v=U1vGosMScjM|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 25 наурызда Три [[X|Twitter]] желісіндегі парақшасында COVID-19 пандемиясына байланысты ''Ugly Is Beautiful'' альбомының жоспарланған мерзімде жарық көрмейтінін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://twitter.com/Olivertree/status/1242973226919014400/photo/1|title=pic.twitter.com/e3d7SbO8Bu|last=Tree|first=Oliver|date=March 25, 2020|website=@Olivertree|access-date=March 27, 2020|archive-date=October 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020210838/https://twitter.com/olivertree/status/1242973226919014400/photo/1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Алайда 19 мамырда альбомның жаңа шығу күні 2020 жылғы 12 маусым болып белгіленгені жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.instagram.com/p/CAZG6uvjpot/ | title=Oliver Tree on Instagram: &quot;UGLY IS BEAUTIFUL IS OUT NOW...&quot; | access-date=May 20, 2020 | archive-date=November 9, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221109183747/https://www.instagram.com/p/CAZG6uvjpot/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 8 маусымда Три альбомның шығарылуын тағы да кейінге шегеріп, жаңа күн ретінде 17 шілдені атады. Ол мұны [[Джордж Флойдтің өлтірілуі|Джордж Флойдтың қазасынан]] кейін АҚШ-та күшейген нәсілшілдік пен қара нәсілділерге қарсы полиция зорлығы мәселелеріне байланысты түсіндірді. Тридің айтуынша, қоғам назарын әлдеқайда маңызды оқиғаларға аударып отырған кезде альбом шығару орынды емес еді.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.instagram.com/p/CBMukuwjvV8/?igshid=1thoj5o1dv9sr | title=Instagram | access-date=June 9, 2020 | archive-date=January 11, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230111182442/https://www.instagram.com/p/CBMukuwjvV8/?igshid=1thoj5o1dv9sr | url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''Ugly Is Beautiful'' альбомы ақырында 2020 жылғы 17 шілдеде жарық көрді.

=== 2023–2026: ''Alone in a Crowd'' және ''Love You Madly Hate You Badly'' ===
[[Сурет:5 Facts To Get To Know Oliver Tree -gettoknow -music -olivertree 0-0 screenshot (cropped, cropped).jpg|thumb|238x238px|Оливер Три, 2023]]
2023 жылғы 3 наурызда Три 2023 жылғы алғашқы синглі — диджей әрі музыкалық продюсер [[Дэвид Гетта]]мен бірлесіп жазған «Here We Go Again» әнін шығарды. Одан кейін 20 маусымда «Bounce» атты сингл жарық көрді. Сол күні ол [[Колорадо]] штатындағы [[Моррисон]] қаласы маңындағы [[Red Rocks Amphitheatre]] сахнасында концерт беріп, бұл әннің өзінің үшінші студиялық альбомы — ''[[Alone in a Crowd]]'' құрамына енетін алғашқы сингл екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Prelude&quot;&gt;{{Cite web |date=June 21, 2023 |title=Oliver Tree Bounce |url=https://preludepress.com/featured/2023/06/21/oliver-tree-bounce/ |website=Preludepress.com |access-date=July 25, 2023 |archive-date=July 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230725025450/https://preludepress.com/featured/2023/06/21/oliver-tree-bounce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 17 шілдеде Три ''Alone in a Crowd World Tour'' әлемдік гастрольдік турының 2023 жылғы қазаннан 2024 жылғы ақпанға дейін өтетінін жариялады. Тур аясында ол [[Аустралия]]да америкалық рэпер Sueco-мен, [[Еуропа]] мен [[Ұлыбритания]]да [[Tommy Cash|Tommy Cash-пен]], ал АҚШ-та [[Fidlar]] рок-тобымен бірге өнер көрсетуі жоспарланды. 21 шілдеде альбомның екінші синглі — «One &amp; Only» жарық көрді. 2023 жылғы 1 қыркүйекте ол Super Computer электрондық музыка тобымен бірлесіп жазылған үшінші синглі — «Essence» әнін шығарды. 15 қыркүйекте альбомның төртінші синглі — «Fairweather Friends» жарық көрді. ''Alone in a Crowd'' альбомы екі аптадан кейін, 2023 жылғы 29 қыркүйекте шығарылды.&lt;ref name=&quot;Prelude&quot;/&gt; 2025 жылғы қазанда Три өзінің төртінші студиялық альбомы ''Love You Madly Hate You Badly''-дің жетекші синглі ретінде «[[Superhero]]&lt;nowiki/&gt;» әнін шығарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Murray |first=Robin |date=February 23, 2026 |title=Oliver Tree Announces New Album 'Love You Madly, Hate You Badly' {{!}} News |url=https://www.clashmusic.com/news/oliver-tree-announces-new-album-love-you-madly-hate-you-badly/ |access-date=February 24, 2026 |website=Clash Magazine |archive-date=February 24, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260224190315/https://www.clashmusic.com/news/oliver-tree-announces-new-album-love-you-madly-hate-you-badly/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 9 сәуірде ''[[Love You Madly Hate You Badly]]'' альбомының 2026 жылғы 24 сәуірде жарық көретіні жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sterdan|first=Darryl|date=April 24, 2026|title=Albums Of The Week: Oliver Tree {{!}} Love You Madly, Hate You Badly|url=https://tinnitist.com/2026/04/23/albums-of-the-week-oliver-tree-love-you-madly-hate-you-badly/|access-date=April 25, 2026|website=Tinnitist}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Magazine|first=Dork|date=April 24, 2026|title=Oliver Tree has put out his fourth studio album 'Love You Madly Hate You Badly'|url=https://readdork.com/news/oliver-tree-fourth-album-love-you-madly-hate-you-badly|access-date=April 25, 2026|website=readdork.com|archive-date=April 27, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260427161948/https://readdork.com/news/oliver-tree-fourth-album-love-you-madly-hate-you-badly|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сол кезде Три [[Atlantic Records]] компаниясынан кетіп, альбомды өзінің Alien Boy Records дыбыс жазу лейблі арқылы тәуелсіз түрде шығаратынын мәлімдеді. Альбом 2026 жылғы 24 сәуірде жарық көрді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Instagram |url=https://www.instagram.com/p/DW7BvdDgUdo/?igsh=bmw2OHIzcjJwYmJn |access-date=April 9, 2026 |website=www.instagram.com}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 4 мамырда Три ''[[The World's First World Tour]]'' (сондай-ақ ''Love You Madly Hate You Badly World Tour'' деп те аталады) атты әлемдік гастрольдік турын жариялады. Бұл ауқымды тур жеті құрлықты қамтып, жыл соңына дейін 30 елде 70-тен астам концерт өткізуді көздеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 4, 2026 |title=Oliver Tree announces 2026 The World's First World Tour following album release |url=https://www.melodicmag.com/news/tour-dates/oliver-tree-announces-2026-the-worlds-first-world-tour-following-album-release/ |access-date=June 14, 2026 |website=Melodic Magazine}}&lt;/ref&gt; Тур 2026 жылғы 30 мамырда [[Мехико]] қаласында басталып, 6 маусымда [[Сан-Паулу]] қаласындағы соңғы концертпен аяқталды.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{cite web |last1=Kaloi |first1=Stephanie |title=Oliver Tree, 'Life Goes On' and 'Miss You' Singer, Dies at 32 in Helicopter Crash |url=https://www.thewrap.com/creative-content/music/oliver-tree-life-goes-on-and-miss-you-singer-dies-at-32-in-helicopter-crash/ |website=TheWrap |access-date=June 16, 2026 |date=June 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Darville |first=Jordan |date=June 14, 2026 |title=Oliver Tree is reportedly dead at 32 from helicopter collision |url=https://www.thefader.com/2026/06/14/oliver-tree-dead-at-32-helicopter-accident |access-date=June 14, 2026 |website=[[The Fader]] |archive-date=June 14, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614190918/https://www.thefader.com/2026/06/14/oliver-tree-dead-at-32-helicopter-accident |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Три, Оливер}}</text>
      <sha1>cd3zhx1zvmpvrcfexp5rdbbrwdavl9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Омарбакиев Амуруллам Омарбакиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782621</id>
    <revision>
      <id>3620731</id>
      <parentid>3618729</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6256" sha1="luwfmm74ql4vhflodjgcju06dp89ilt" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Дереккөздер жетіспейді}}
== Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы ==

'''Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы''' (9 шілде 1945 жыл, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Тиірмен ауылы) — педагог, математика пәнінің мұғалімі, білім беру ісінің ұйымдастырушысы, Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері.

== Өмірбаяны ==

Омарбакиев Амуруллам Омарбакиевұлы 1945 жылы 9 шілдеде колхозшы отбасында дүниеге келген. Ұлты – ұйғыр.

1952 жылы Тиірмен мектебінің бірінші сыныбына қабылданып, кейін Ават орта мектебінде білім алды. 1962 жылы мектепті үздік бағамен тәмамдап, сол жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсті. 1964–1967 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1969 жылы институтты физика пәні мұғалімі мамандығы бойынша бітірді.

Еңбек жолын 1969 жылы Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы Подгорное орта мектебінде математика пәнінің мұғалімі болып бастады.

== Педагогикалық қызметі ==

Омарбакиев Амуруллам ұзақ жылдар бойы математика пәнінен сабақ беріп, шәкірт тәрбиелеумен айналысты. Оның жетекшілігіндегі сыныптарда жоғары оқу орындарына түскен түлектердің үлесі жоғары болды.

1977–1985 жылдары оқушылардың өндірістік бригадасын басқарды. Бригада мүшелері сарымсақ өсірумен айналысты. 1978 жылы Алматы комсомолының 60 жылдығына арналған республикалық жарыста жоспарланған 40 центнердің орнына 85,2 центнер өнім алып, жоғары көрсеткішке қол жеткізді. Осы жетістігі үшін ұжым Республикалық Ленин комсомолы Орталық комитетінің көшпелі Қызыл Туымен марапатталды.

1984–1986 жылдары мектеп кәсіподақ ұйымының төрағасы қызметін атқарды.

== Мектеп директоры ретіндегі қызметі ==

1986 жылы Тиірмен орта мектебінің директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен мектептің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, оқу кабинеттері жөнделді, интернаттың жылу жүйесі қайта құрылды.

Мектеп жанынан өндірістік шеберхана ұйымдастырылып, оқушылардың еңбекке баулу жұмыстары жүргізілді. Арнайы шотқа түскен қаражат есебінен спорттық құрал-жабдықтар, музыкалық аспаптар сатып алынып, үздік оқушыларға шәкіртақы тағайындалды.

Оқу сапасын арттыру мақсатында озық педагогикалық тәжірибелер енгізілді. Нәтижесінде мектеп түлектері арасында алтын және күміс медаль иегерлері көбейіп, жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші артты.

1992 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілгеннен кейін оқу орнының аумағын көгалдандыру жұмыстары ұйымдастырылды. Кейін мектеп аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы білім мекемелерінің біріне айналып, облыстық байқауда жүлделі үшінші орынды иеленді.

== Қоғамдық қызметі ==

1989–1994 жылдары ауылдық округ депутаты болып сайланып, қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысты.

2014 жылы жұбайымен бірге аудандық «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпазы атанып, облыстық кезеңде марапатталды.

== Марапаттары ==

* «Ұлы Жеңіске 20 жыл» мерейтойлық медалі;
* «Социалистік жарыс жеңімпазы» белгісі (1978);
* «Қазақ КСР оқу ісінің озық қызметкері» белгісі (1990).

== Отбасы ==

Жұбайы – Максатова Тамарахан Масимқызы, медицина қызметкері. Ұзақ жылдар бойы Тиірмен ауылында акушер және фельдшер болып еңбек еткен.

Отбасында төрт ұл және бір қыз тәрбиелеп өсірген.

Балалары әртүрлі салада еңбек етіп, ғылым, білім, инженерия және ақпараттық технологиялар бағытында қызмет атқарады. Олардың қатарында жоғары оқу орындарының профессорлары, ғылым докторлары, инженерлер мен кәсіпкерлер бар.</text>
      <sha1>luwfmm74ql4vhflodjgcju06dp89ilt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Молдова</title>
    <ns>10</ns>
    <id>782623</id>
    <revision>
      <id>3620709</id>
      <parentid>3620525</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3620709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1199" sha1="ry8uvshohz2twqoq5sujiuylu26cu2h" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Молдова
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = [[Молдова]]
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]{{•}} [[Бессарабка]]{{•}} [[Бируинца]]{{•}} [[Бричаны]]{{•}} [[Быковец]]{{•}} [[Вадул-луй-Водэ]]{{•}} [[Ватра]]{{•}} [[Вулканешты]]{{•}} [[Гиндешты]]{{•}} [[Глодяны]]{{•}} [[Григориополь]]{{•}} [[Днестровск]]{{•}} [[Дондюшаны]]{{•}} [[Дрокия]]{{•}} [[Дубоссары]]{{•}} [[Дурлешты]]{{•}} [[Единец]]{{•}} [[Каинары]]{{•}} [[Калараш]]{{•}} [[Каменка (Молдова)|Каменка]]{{•}} [[Кантемир (қала)|Кантемир]]{{•}} [[Кэушень]]{{•} [[Кагул]]{{•} 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ry8uvshohz2twqoq5sujiuylu26cu2h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620710</id>
      <parentid>3620709</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:20:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3620710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1201" sha1="8fz2hr16ee4mr0gpiosg2bcwmudvto5" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Молдова
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = [[Молдова]]
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]{{•}} [[Бессарабка]]{{•}} [[Бируинца]]{{•}} [[Бричаны]]{{•}} [[Быковец]]{{•}} [[Вадул-луй-Водэ]]{{•}} [[Ватра]]{{•}} [[Вулканешты]]{{•}} [[Гиндешты]]{{•}} [[Глодяны]]{{•}} [[Григориополь]]{{•}} [[Днестровск]]{{•}} [[Дондюшаны]]{{•}} [[Дрокия]]{{•}} [[Дубоссары]]{{•}} [[Дурлешты]]{{•}} [[Единец]]{{•}} [[Каинары]]{{•}} [[Калараш]]{{•}} [[Каменка (Молдова)|Каменка]]{{•}} [[Кантемир (қала)|Кантемир]]{{•}} [[Кэушень]]{{•}} [[Кагул]]{{•}} 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8fz2hr16ee4mr0gpiosg2bcwmudvto5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620718</id>
      <parentid>3620710</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3620718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1219" sha1="199ymhdmv502rg279wt6q3p770m1vtp" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Молдова
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = [[Молдова]]
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]{{•}} [[Бессарабка]]{{•}} [[Бируинца]]{{•}} [[Бричаны]]{{•}} [[Быковец]]{{•}} [[Вадул-луй-Водэ]]{{•}} [[Ватра]]{{•}} [[Вулканешты]]{{•}} [[Гиндешты]]{{•}} [[Глодяны]]{{•}} [[Григориополь]]{{•}} [[Днестровск]]{{•}} [[Дондюшаны]]{{•}} [[Дрокия]]{{•}} [[Дубоссары]]{{•}} [[Дурлешты]]{{•}} [[Единец]]{{•}} [[Каинары]]{{•}} [[Калараш]]{{•}} [[Каменка (Молдова)|Каменка]]{{•}} [[Кантемир (қала)|Кантемир]]{{•}} [[Кэушень]]{{•}} [[Кагул]]{{•}} [[Кишинев]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>199ymhdmv502rg279wt6q3p770m1vtp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620920</id>
      <parentid>3620718</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3620920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1249" sha1="cs2zrrk8gx8q8n4yy40ygg4wt9rftve" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Молдова
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = [[Молдова]]
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]{{•}} [[Бессарабка]]{{•}} [[Бируинца]]{{•}} [[Бричаны]]{{•}} [[Быковец]]{{•}} [[Вадул-луй-Водэ]]{{•}} [[Ватра]]{{•}} [[Вулканешты]]{{•}} [[Гиндешты]]{{•}} [[Глодяны]]{{•}} [[Григориополь]]{{•}} [[Днестровск]]{{•}} [[Дондюшаны]]{{•}} [[Дрокия]]{{•}} [[Дубоссары]]{{•}} [[Дурлешты]]{{•}} [[Единец]]{{•}} [[Каинары]]{{•}} [[Калараш]]{{•}} [[Каменка (Молдова)|Каменка]]{{•}} [[Кантемир (қала)|Кантемир]]{{•}} [[Кэушень]]{{•}} [[Кагул]]{{•}} [[Кишинев]]{{•}} [[Кодру]]{{•}} 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cs2zrrk8gx8q8n4yy40ygg4wt9rftve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621096</id>
      <parentid>3620920</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T09:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3621096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1272" sha1="d35o748i6kc1q8tn0mcg6rzfvpr4380" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Молдова
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = [[Молдова]]
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Бельцы]]{{•}} [[Бендеры]]{{•}} [[Бессарабка]]{{•}} [[Бируинца]]{{•}} [[Бричаны]]{{•}} [[Быковец]]{{•}} [[Вадул-луй-Водэ]]{{•}} [[Ватра]]{{•}} [[Вулканешты]]{{•}} [[Гиндешты]]{{•}} [[Глодяны]]{{•}} [[Григориополь]]{{•}} [[Днестровск]]{{•}} [[Дондюшаны]]{{•}} [[Дрокия]]{{•}} [[Дубоссары]]{{•}} [[Дурлешты]]{{•}} [[Единец]]{{•}} [[Каинары]]{{•}} [[Калараш]]{{•}} [[Каменка (Молдова)|Каменка]]{{•}} [[Кантемир (қала)|Кантемир]]{{•}} [[Кэушень]]{{•}} [[Кагул]]{{•}} [[Кишинев]]{{•}} [[Кодру]]{{•}} [[Комрат]]{{•}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Молдова әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d35o748i6kc1q8tn0mcg6rzfvpr4380</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Urosajucog</title>
    <ns>2</ns>
    <id>782754</id>
    <revision>
      <id>3621155</id>
      <parentid>3620169</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Urosajucog</username>
        <id>182736</id>
      </contributor>
      <origin>3621155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="468" sha1="4hqxde96vesrklmgnf10tkl9qocms2z" xml:space="preserve">Для тех, кто предпочитает мобильный формат, '''[https://zazino.site zazino андроид]''' может стать удобным решением для доступа к платформе со смартфона. Пользователи часто отмечают возможность быстро пользоваться основными функциями сервиса без привязки к компьютеру.</text>
      <sha1>4hqxde96vesrklmgnf10tkl9qocms2z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қағри хатұн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782774</id>
    <revision>
      <id>3620968</id>
      <parentid>3620405</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:XIII ғасырда өмір сүргендер|XIII ғасырда өмір сүргендер]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3620968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="kwj4dzeo97eh7jcqdnam5geq4zys99u" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қағри хатұн
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   =
 |Толық есімі           =
 |Туған күні            = XII ғасырдың соңы — XIII ғасырдың басы
 |Туған жері            = Меркіт ұлысы
 |Қайтыс болған күні    = XIII ғасыр
 |Қайтыс болған жері    = Жошы ұлысы (Дешт-и Қыпшақ)
 |Азаматтығы            = [[Моңғол империясы]]
 |Ұлты                  = [[Меркіттер|Меркіт]]
 |Мансабы               = Жошы ұлысының ханымы (ханның әйелі)
 |Белсенді жылдары      = XIII ғасыр
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Жошы хан|Жошы ханның]] жары, [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы, [[Қазақ хандары|Қазақ хандары]] әулетінің (арғы) анасы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = [[Жошы хан]] (кейіннен әмеңгерлікпен [[Берке хан]])
 |Серігі                = 
 |Балалары              = [[Тоқа Темір]]
 |Отбасы                = [[Бөржігін]] (неке бойынша)
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Қағри хатұн''' (XII-XIII ғасырлар) — [[Жошы хан|Жошы ханның]] әйелдерінің (тоқалдарының) бірі, [[Меркіттер|меркіт]] тайпасынан шыққан тұлға.&lt;ref name=&quot;Rashid&quot;&gt;Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат-таварих) / Перевод со ср.-перс. Ю. П. Верховского. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — Т. 2. — С. 38-41.&lt;/ref&gt; Ол Жошының он үшінші ұлы, кейіннен [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ыдырау кезеңінде және [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрылуында маңызды рөл атқарған әулеттің негізін салушы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы ретінде тарихқа енді.&lt;ref name=&quot;WikiToka&quot;&gt;Тоқа Темір // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.&lt;/ref&gt;

== Шыққан тегі ==
Қағри хатұн [[моңғол үстірті]]ндегі ірі көшпелі бірлестіктердің бірі — меркіт тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] меркіттерді бағындыру жорықтарынан кейін, осы тайпаның көптеген текті қыздары мен ханымдары моңғол ақсүйектеріне, соның ішінде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыға тұрмысқа берілген немесе сыйға тартылған. Тарихи деректерде оның мәртебесі «тоқал» (төменгі дәрежелі әйел) деп көрсетілгенімен, оның есімі Жошының сансыз көп әйелдерінің ішінен ерекше аталып, шежірелерге енген.&lt;ref name=&quot;Runivers&quot;&gt;Джучи // Энциклопедия Руниверсалис. — 2022.&lt;/ref&gt;

== Тарихи деректердегі орны ==
Ортағасырлық әйгілі тарихшы [[Рашид әд-Дин]] өзінің «Жами ат-тауарих» (Шежірелер жинағы) атты іргелі еңбегінде Жошы ханның отбасы мен ұрпақтарын сипаттай келе, Қағри хатұн туралы былай деп жазады:
&lt;blockquote&gt;''«Жошының тоқалдары өте көп болды; солардың ішінде тек екеуінің ғана есімі белгілі: Бухалдың (Бувалдың) анасы Қараджин хатұн және меркіт тайпасынан шыққан, Тоқа-Темірдің анасы Қағри хатұн...»''&lt;ref name=&quot;Rashid&quot; /&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Осы дерек Қағри хатұнның Жошы ордасындағы белгілі бір дәрежеде ықпалды болғанын және оның ұлының Жошы ұлысының саяси өмірінде заңды мұрагер ретінде танылуына негіз болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілердің пікірінше, Жошы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы [[Берке хан|Берке хан]] ежелгі «левират» (әмеңгерлік) салты бойынша Қағри хатұнды (Кехар-хатун есімімен) өз қамқорлығына алған болуы мүмкін деген болжам бар.&lt;ref name=&quot;Kushkumbayev&quot;&gt;Кушкумбаев А. Политическая история улуса Джучи // КиберЛенинка. — 2020. — С. 34-39.&lt;/ref&gt;

== Ұрпақтары мен маңызы ==
Қағри хатұннан туған жалғыз ұл — Тоқа Темір. Оның ұрпақтары (Тоқатемірліктер) тарихта өте үлкен саяси күшке айналды:
* XIV ғасырдағы Алтын Ордадағы «Ұлы дүрбелең» (Великая замятня) кезінде билік үшін күресті.
* Әйгілі [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс хан]], [[Ұрыс хан|Орыс хан]] осы әулеттен тарайды.
* Ең маңыздысы — Қазақ хандығының негізін салушылар '''[[Керей хан|Керей]]''' мен '''[[Жәнібек хан|Жәнібек]]''' және кейінгі барлық қазақ хандары тікелей осы Қағри хатұн мен Жошы ханнан тараған Тоқа Темірдің ұрпақтары болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]]
[[Санат:Жошы ұлысының ханымдары]]
[[Санат:Меркіттер]]</text>
      <sha1>kwj4dzeo97eh7jcqdnam5geq4zys99u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620969</id>
      <parentid>3620968</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Жошы ұлысының ханымдары|Жошы ұлысының ханымдары]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3620969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6750" sha1="jopxvvppf52muillmjkjkt5wdwi6bmo" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қағри хатұн
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   =
 |Толық есімі           =
 |Туған күні            = XII ғасырдың соңы — XIII ғасырдың басы
 |Туған жері            = Меркіт ұлысы
 |Қайтыс болған күні    = XIII ғасыр
 |Қайтыс болған жері    = Жошы ұлысы (Дешт-и Қыпшақ)
 |Азаматтығы            = [[Моңғол империясы]]
 |Ұлты                  = [[Меркіттер|Меркіт]]
 |Мансабы               = Жошы ұлысының ханымы (ханның әйелі)
 |Белсенді жылдары      = XIII ғасыр
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Жошы хан|Жошы ханның]] жары, [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы, [[Қазақ хандары|Қазақ хандары]] әулетінің (арғы) анасы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = [[Жошы хан]] (кейіннен әмеңгерлікпен [[Берке хан]])
 |Серігі                = 
 |Балалары              = [[Тоқа Темір]]
 |Отбасы                = [[Бөржігін]] (неке бойынша)
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Қағри хатұн''' (XII-XIII ғасырлар) — [[Жошы хан|Жошы ханның]] әйелдерінің (тоқалдарының) бірі, [[Меркіттер|меркіт]] тайпасынан шыққан тұлға.&lt;ref name=&quot;Rashid&quot;&gt;Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат-таварих) / Перевод со ср.-перс. Ю. П. Верховского. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — Т. 2. — С. 38-41.&lt;/ref&gt; Ол Жошының он үшінші ұлы, кейіннен [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ыдырау кезеңінде және [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрылуында маңызды рөл атқарған әулеттің негізін салушы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы ретінде тарихқа енді.&lt;ref name=&quot;WikiToka&quot;&gt;Тоқа Темір // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.&lt;/ref&gt;

== Шыққан тегі ==
Қағри хатұн [[моңғол үстірті]]ндегі ірі көшпелі бірлестіктердің бірі — меркіт тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] меркіттерді бағындыру жорықтарынан кейін, осы тайпаның көптеген текті қыздары мен ханымдары моңғол ақсүйектеріне, соның ішінде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыға тұрмысқа берілген немесе сыйға тартылған. Тарихи деректерде оның мәртебесі «тоқал» (төменгі дәрежелі әйел) деп көрсетілгенімен, оның есімі Жошының сансыз көп әйелдерінің ішінен ерекше аталып, шежірелерге енген.&lt;ref name=&quot;Runivers&quot;&gt;Джучи // Энциклопедия Руниверсалис. — 2022.&lt;/ref&gt;

== Тарихи деректердегі орны ==
Ортағасырлық әйгілі тарихшы [[Рашид әд-Дин]] өзінің «Жами ат-тауарих» (Шежірелер жинағы) атты іргелі еңбегінде Жошы ханның отбасы мен ұрпақтарын сипаттай келе, Қағри хатұн туралы былай деп жазады:
&lt;blockquote&gt;''«Жошының тоқалдары өте көп болды; солардың ішінде тек екеуінің ғана есімі белгілі: Бухалдың (Бувалдың) анасы Қараджин хатұн және меркіт тайпасынан шыққан, Тоқа-Темірдің анасы Қағри хатұн...»''&lt;ref name=&quot;Rashid&quot; /&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Осы дерек Қағри хатұнның Жошы ордасындағы белгілі бір дәрежеде ықпалды болғанын және оның ұлының Жошы ұлысының саяси өмірінде заңды мұрагер ретінде танылуына негіз болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілердің пікірінше, Жошы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы [[Берке хан|Берке хан]] ежелгі «левират» (әмеңгерлік) салты бойынша Қағри хатұнды (Кехар-хатун есімімен) өз қамқорлығына алған болуы мүмкін деген болжам бар.&lt;ref name=&quot;Kushkumbayev&quot;&gt;Кушкумбаев А. Политическая история улуса Джучи // КиберЛенинка. — 2020. — С. 34-39.&lt;/ref&gt;

== Ұрпақтары мен маңызы ==
Қағри хатұннан туған жалғыз ұл — Тоқа Темір. Оның ұрпақтары (Тоқатемірліктер) тарихта өте үлкен саяси күшке айналды:
* XIV ғасырдағы Алтын Ордадағы «Ұлы дүрбелең» (Великая замятня) кезінде билік үшін күресті.
* Әйгілі [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс хан]], [[Ұрыс хан|Орыс хан]] осы әулеттен тарайды.
* Ең маңыздысы — Қазақ хандығының негізін салушылар '''[[Керей хан|Керей]]''' мен '''[[Жәнібек хан|Жәнібек]]''' және кейінгі барлық қазақ хандары тікелей осы Қағри хатұн мен Жошы ханнан тараған Тоқа Темірдің ұрпақтары болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша]]
[[Санат:Меркіттер]]</text>
      <sha1>jopxvvppf52muillmjkjkt5wdwi6bmo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620970</id>
      <parentid>3620969</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Тұлғалар алфавит бойынша|Тұлғалар алфавит бойынша]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3620970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6688" sha1="4o2pvg53fxhjvxiyq7c37areheh7op5" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қағри хатұн
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   =
 |Толық есімі           =
 |Туған күні            = XII ғасырдың соңы — XIII ғасырдың басы
 |Туған жері            = Меркіт ұлысы
 |Қайтыс болған күні    = XIII ғасыр
 |Қайтыс болған жері    = Жошы ұлысы (Дешт-и Қыпшақ)
 |Азаматтығы            = [[Моңғол империясы]]
 |Ұлты                  = [[Меркіттер|Меркіт]]
 |Мансабы               = Жошы ұлысының ханымы (ханның әйелі)
 |Белсенді жылдары      = XIII ғасыр
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Жошы хан|Жошы ханның]] жары, [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы, [[Қазақ хандары|Қазақ хандары]] әулетінің (арғы) анасы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = [[Жошы хан]] (кейіннен әмеңгерлікпен [[Берке хан]])
 |Серігі                = 
 |Балалары              = [[Тоқа Темір]]
 |Отбасы                = [[Бөржігін]] (неке бойынша)
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Қағри хатұн''' (XII-XIII ғасырлар) — [[Жошы хан|Жошы ханның]] әйелдерінің (тоқалдарының) бірі, [[Меркіттер|меркіт]] тайпасынан шыққан тұлға.&lt;ref name=&quot;Rashid&quot;&gt;Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат-таварих) / Перевод со ср.-перс. Ю. П. Верховского. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — Т. 2. — С. 38-41.&lt;/ref&gt; Ол Жошының он үшінші ұлы, кейіннен [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ыдырау кезеңінде және [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрылуында маңызды рөл атқарған әулеттің негізін салушы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы ретінде тарихқа енді.&lt;ref name=&quot;WikiToka&quot;&gt;Тоқа Темір // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.&lt;/ref&gt;

== Шыққан тегі ==
Қағри хатұн [[моңғол үстірті]]ндегі ірі көшпелі бірлестіктердің бірі — меркіт тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] меркіттерді бағындыру жорықтарынан кейін, осы тайпаның көптеген текті қыздары мен ханымдары моңғол ақсүйектеріне, соның ішінде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыға тұрмысқа берілген немесе сыйға тартылған. Тарихи деректерде оның мәртебесі «тоқал» (төменгі дәрежелі әйел) деп көрсетілгенімен, оның есімі Жошының сансыз көп әйелдерінің ішінен ерекше аталып, шежірелерге енген.&lt;ref name=&quot;Runivers&quot;&gt;Джучи // Энциклопедия Руниверсалис. — 2022.&lt;/ref&gt;

== Тарихи деректердегі орны ==
Ортағасырлық әйгілі тарихшы [[Рашид әд-Дин]] өзінің «Жами ат-тауарих» (Шежірелер жинағы) атты іргелі еңбегінде Жошы ханның отбасы мен ұрпақтарын сипаттай келе, Қағри хатұн туралы былай деп жазады:
&lt;blockquote&gt;''«Жошының тоқалдары өте көп болды; солардың ішінде тек екеуінің ғана есімі белгілі: Бухалдың (Бувалдың) анасы Қараджин хатұн және меркіт тайпасынан шыққан, Тоқа-Темірдің анасы Қағри хатұн...»''&lt;ref name=&quot;Rashid&quot; /&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Осы дерек Қағри хатұнның Жошы ордасындағы белгілі бір дәрежеде ықпалды болғанын және оның ұлының Жошы ұлысының саяси өмірінде заңды мұрагер ретінде танылуына негіз болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілердің пікірінше, Жошы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы [[Берке хан|Берке хан]] ежелгі «левират» (әмеңгерлік) салты бойынша Қағри хатұнды (Кехар-хатун есімімен) өз қамқорлығына алған болуы мүмкін деген болжам бар.&lt;ref name=&quot;Kushkumbayev&quot;&gt;Кушкумбаев А. Политическая история улуса Джучи // КиберЛенинка. — 2020. — С. 34-39.&lt;/ref&gt;

== Ұрпақтары мен маңызы ==
Қағри хатұннан туған жалғыз ұл — Тоқа Темір. Оның ұрпақтары (Тоқатемірліктер) тарихта өте үлкен саяси күшке айналды:
* XIV ғасырдағы Алтын Ордадағы «Ұлы дүрбелең» (Великая замятня) кезінде билік үшін күресті.
* Әйгілі [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс хан]], [[Ұрыс хан|Орыс хан]] осы әулеттен тарайды.
* Ең маңыздысы — Қазақ хандығының негізін салушылар '''[[Керей хан|Керей]]''' мен '''[[Жәнібек хан|Жәнібек]]''' және кейінгі барлық қазақ хандары тікелей осы Қағри хатұн мен Жошы ханнан тараған Тоқа Темірдің ұрпақтары болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Меркіттер]]</text>
      <sha1>4o2pvg53fxhjvxiyq7c37areheh7op5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620973</id>
      <parentid>3620970</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:13:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6644" sha1="jyncch6ibzt4uja5mtd8gjqbu0xtzb8" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Қағри хатұн
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   =
 |Толық есімі           =
 |Туған күні            = XII ғасырдың соңы — XIII ғасырдың басы
 |Туған жері            = Меркіт ұлысы
 |Қайтыс болған күні    = XIII ғасыр
 |Қайтыс болған жері    = [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]]
 |Азаматтығы            = [[Моңғол империясы]]
 |Ұлты                  = [[Меркіттер|Меркіт]]
 |Мансабы               = Жошы ұлысының ханымы
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Жошы хан|Жошы ханның]] жары, [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы, [[Қазақ хандары|Қазақ хандары]] әулетінің (арғы) анасы
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = [[Жошы хан]] (кейіннен әмеңгерлікпен [[Берке хан]])
 |Серігі                = 
 |Балалары              = [[Тоқа Темір]]
 |Отбасы                = [[Бөржігін]] (неке бойынша)
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Қағри хатұн''' (XII-XIII ғасырлар) — [[Жошы хан|Жошы ханның]] әйелдерінің (тоқалдарының) бірі, [[Меркіттер|меркіт]] тайпасынан шыққан тұлға.&lt;ref name=&quot;Rashid&quot;&gt;Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат-таварих) / Перевод со ср.-перс. Ю. П. Верховского. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — Т. 2. — С. 38-41.&lt;/ref&gt; Ол Жошының он үшінші ұлы, кейіннен [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ыдырау кезеңінде және [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрылуында маңызды рөл атқарған әулеттің негізін салушы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы ретінде тарихқа енді.&lt;ref name=&quot;WikiToka&quot;&gt;Тоқа Темір // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.&lt;/ref&gt;

== Шыққан тегі ==
Қағри хатұн [[моңғол үстірті]]ндегі ірі көшпелі бірлестіктердің бірі — меркіт тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] меркіттерді бағындыру жорықтарынан кейін, осы тайпаның көптеген текті қыздары мен ханымдары моңғол ақсүйектеріне, соның ішінде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыға тұрмысқа берілген немесе сыйға тартылған. Тарихи деректерде оның мәртебесі «тоқал» (төменгі дәрежелі әйел) деп көрсетілгенімен, оның есімі Жошының сансыз көп әйелдерінің ішінен ерекше аталып, шежірелерге енген.&lt;ref name=&quot;Runivers&quot;&gt;Джучи // Энциклопедия Руниверсалис. — 2022.&lt;/ref&gt;

== Тарихи деректердегі орны ==
Ортағасырлық әйгілі тарихшы [[Рашид әд-Дин]] өзінің «Жами ат-тауарих» (Шежірелер жинағы) атты іргелі еңбегінде Жошы ханның отбасы мен ұрпақтарын сипаттай келе, Қағри хатұн туралы былай деп жазады:
&lt;blockquote&gt;''«Жошының тоқалдары өте көп болды; солардың ішінде тек екеуінің ғана есімі белгілі: Бухалдың (Бувалдың) анасы Қараджин хатұн және меркіт тайпасынан шыққан, Тоқа-Темірдің анасы Қағри хатұн...»''&lt;ref name=&quot;Rashid&quot; /&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Осы дерек Қағри хатұнның Жошы ордасындағы белгілі бір дәрежеде ықпалды болғанын және оның ұлының Жошы ұлысының саяси өмірінде заңды мұрагер ретінде танылуына негіз болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілердің пікірінше, Жошы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы [[Берке хан|Берке хан]] ежелгі «левират» (әмеңгерлік) салты бойынша Қағри хатұнды (Кехар-хатун есімімен) өз қамқорлығына алған болуы мүмкін деген болжам бар.&lt;ref name=&quot;Kushkumbayev&quot;&gt;Кушкумбаев А. Политическая история улуса Джучи // КиберЛенинка. — 2020. — С. 34-39.&lt;/ref&gt;

== Ұрпақтары мен маңызы ==
Қағри хатұннан туған жалғыз ұл — Тоқа Темір. Оның ұрпақтары (Тоқатемірліктер) тарихта өте үлкен саяси күшке айналды:
* XIV ғасырдағы Алтын Ордадағы «Ұлы дүрбелең» (Великая замятня) кезінде билік үшін күресті.
* Әйгілі [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс хан]], [[Ұрыс хан|Орыс хан]] осы әулеттен тарайды.
* Ең маңыздысы — Қазақ хандығының негізін салушылар '''[[Керей хан|Керей]]''' мен '''[[Жәнібек хан|Жәнібек]]''' және кейінгі барлық қазақ хандары тікелей осы Қағри хатұн мен Жошы ханнан тараған Тоқа Темірдің ұрпақтары болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Меркіттер]]</text>
      <sha1>jyncch6ibzt4uja5mtd8gjqbu0xtzb8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қара Ноғай хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782775</id>
    <revision>
      <id>3620829</id>
      <parentid>3620475</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саяси қызметі */</comment>
      <origin>3620829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10305" sha1="pxg80i9966qdwpe1962nwv7o8c2y4nj" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Қара Ноғай хан
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Ақ Орда (мемлекет)|Алтын Орда Сол Қанатының]] ханы
 | Лақап аты            = Алп-Атгучу бахадүр (Алып мерген батыр)
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1360 / 1361 жыл
 | Басқаруын аяқтады    = 1364 жыл
 | Басқарған кезеңі     =
 | Ізашары              = Теңіз-Бұға (беклербек ретінде)&lt;br&gt;Сасы-Бұқа хан (хан ретінде)
 | Ізбасары             = Тұғлық Темір хан (немесе Мүбәрак-Қожа)
 | Тәж кигізу жорасы    = 1360/1361 жыл, Сырдария өңірі
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = Тұғлық Темір хан
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | regent2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = [[Балтышақ]] (беклербек)
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Түсініктемелер       = Алтын Ордада «Ұлы дүрбелең» басталғанда, Сарай тағы үшін таластан бас тартып, Сыр бойында дербес хандық құрған.
 | Діні                 = [[Ислам]]
 | Азаматтығы           = [[Алтын Орда]]
 | Туған күні           = XIV ғасырдың бірінші жартысы
 | Туған жері           = Қыпшақ даласы
 | Қайтыс болған күні   = 1364
 | Қайтыс болған жері   = Сығанақ, Сырдария ұлысы
 | Жерленді             = Сығанақ (болжаммен)
 | Династия             = [[Бөржігін]] ([[Жошы әулеті]], Тоқатемірліктер не Ордаежендіктер)
 | Туған кездегі есімі  = Ноғай
 | Әкесі                = [[Сасы Бұқа хан]] (немесе [[Маңғұтай]])
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = Атты әскер
 | Атағы                = Хан, Бахадүр
 | Басқарды             = Сол қанат (Ақ Орда) әскері
 | Шайқасы              = Сырдария бойындағы Теңіз-Бұғаға қарсы тайпалар көтерілісі (1360)
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = Хан, әскери қолбасшы
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Қара Ноғай хан''' (? - 1364) немесе '''Алп-Атгучу бахадур''' — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] сол қанатында ([[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордада]]) билік жүргізген [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы, хан.&lt;ref name=&quot;Utemish&quot;&gt;Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, пер., прим. В. П. Юдина. — Алма-Ата: Гылым, 1992. — С. 112-115.&lt;/ref&gt; Ол Алтын Орданың орталық астанасы Сарай қаласында «[[Ұлы дүрбелең]]» басталған тұста, [[Сырдария]] бойындағы дербес Сырдария (Сығанақ) хандығының негізін бекіткен тұлға.&lt;ref name=&quot;Sabitov&quot;&gt;Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в XIV веке // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 2. — С. 45-56.&lt;/ref&gt;

== Шыққан тегі ==
Қара Ноғай ханның шежіресіне қатысты тарихнамада екі негізгі болжам бар. Ортағасырлық тарихшы Өтеміс қажының «Шыңғыснаме» («Қара таварих») еңбегінде және қазіргі қазақстандық зерттеулерде оның [[Тоқа Темір|Тоқатемірліктер]] (Жошының 13-ші ұлы) тармағынан шыққаны айтылады.&lt;ref name=&quot;Abuseitova&quot;&gt;Абусеитова М. Х. «Чингиз-наме» Утемиша-хаджи как источник по истории Казахстана // Шығыстану мәселелері. — 2021.&lt;/ref&gt; Екінші бір шежірелік нұсқалар бойынша, ол Ақ Орда билеушісі [[Сасы Бұқа хан|Сасы Бұқа ханның]] ұлы және Қызыр ханның бауыры (Орда Ежен тармағы) ретінде көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;WikiSasy&quot;&gt;Сасы Бұқа хан // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.&lt;/ref&gt; Оның екінші лақап аты — '''Алп-Атгучу бахадур''' (көне түркі тілінен аударғанда «алып мерген, батыр»), бұл оның зор денелі және садақ атуға шебер болғанын білдіреді.&lt;ref name=&quot;Utemish&quot; /&gt;

== Саяси қызметі ==
1359–1360 жылдары Алтын Орданың орталық тағында [[Бердібек хан]] өлгеннен кейін хан әулеттері арасында жаппай соғыс басталды. Осы тұста [[Теңіз Бұқа]] бастаған бектердің озбырлығына қарсы [[Сырдария]] бойындағы түркі-моңғол тайпалары көтеріліске шығып, Қара Ноғайды хан деп жариялады.&lt;ref name=&quot;CivilWar&quot;&gt;Гражданская война в Улусе Джучи в 1360-1370-ых годах // E-history.kz электронды порталы. — 2018.&lt;/ref&gt;

Өтеміс қажы бұл оқиғаны былай сипаттайды:
&lt;blockquote&gt;''«[[Қызыр хан]] мен Қара Ноғай бір айда хан көтерілді. Қызыр хан Сарай тағына отырса, Қара Ноғай Сыр өзенінің бойында, сол қанаттың ішінде хан болды...»''.&lt;ref name=&quot;Utemish&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;

Қара Ноғай Сарайдағы қантөгіске араласпай, өз билігін Сыр аймағы мен Түркістан уәләяттарында шоғырландырды. Ол Сырдария бойындағы тайпаларға 700-ге жуық үлес беріп, жергілікті элитаны өзіне қаратты&lt;ref name=&quot;CivilWar&quot; /&gt;. Оның тұсында мемлекеттің бас қолбасшысы (беклербегі) болып атақты маңғыт бегі, кейіннен [[Ноғай Ордасы]]ның негізін қалайтын [[Едіге]] бидің әкесі — '''[[Балтышақ]] (Құттықия)''' қызмет етті&lt;ref name=&quot;Sabitov&quot; /&gt;. Қара Ноғай Сығанақта 3 жыл билік құрып, 1364 жылы өз ажалынан қайтыс болды.

== Ұрпақтары мен тарихи маңызы ==
Қара Ноғай қайтыс болғаннан кейін, оның орнына інісі Тұғлық Темір (кей деректе немере інісі) хан болды.&lt;ref name=&quot;Abuseitova&quot; /&gt; Кейінірек бұл өңірде билік қазақ хандарының тікелей бабасы '''[[Ұрыс хан]]ның''' қолына өтті.&lt;ref name=&quot;Abuseitova&quot; /&gt;

Қазіргі тарихи географияда кейбір зерттеушілер (мысалы, Ж. Сабитов) «Ноғай Ордасы» және «ноғайлар» этнонимінің ерте ортағасырлық атауы осы Ақ Орда ханы Қара Ноғай билік еткен ұлыс жұртынан (қараноғайлар) бастау алуы мүмкін деген балама ғылыми болжамды алға тартады.&lt;ref name=&quot;Eurasica&quot;&gt;Дискуссии об этнониме «ногай» в Улусе Джучи // Евразийский исторический сервер. — 2003.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* ''Утемиш-хаджи.'' Чингиз-наме. — Алма-Ата: Гылым, 1992.
* ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010.
{{Ақ Орда хандары}}
[[Санат:Ақ Орда хандары]]</text>
      <sha1>pxg80i9966qdwpe1962nwv7o8c2y4nj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джеймс Даймон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782781</id>
    <revision>
      <id>3620679</id>
      <parentid>3620604</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T12:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3620679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35845" sha1="greeymlovl60v44o70quitybpxvjlth" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Джеймс Даймон
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Даймон, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 13.03.1956
 |Туған жері            = {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркта}}, АҚШ
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = кәсіпкер, банкир
 |Белсенді жылдары      = 1979 жылдан
 |Білімі                = [[Тафтс университеті]] (BA)&lt;br&gt;[[Гарвард университеті]] (MBA)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}}
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 3
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}&lt;/ref&gt; — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді.

Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды.

2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Ерте өмірі ==
Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.&lt;ref name=&quot;politico&quot;&gt;{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.&lt;ref name=&quot;politico&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=2003 |page=50}}&lt;/ref&gt;

Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.&lt;ref name=nyt95a&gt;{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}&lt;/ref&gt; Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.&lt;ref name=nyf15a&gt;{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
Іскерлік басқару магистрі (MBA) дәрежесін алғаннан кейін, [[Сэнди Уэйл]] Даймонды [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Lehman Brothers]] компанияларының жұмыс ұсыныстарынан бас тартып, [[American Express]] компаниясында өз көмекшісі ретінде жұмыс істеуге көндірді.&lt;ref name=langley03&gt;Langley, Monica. ''Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All''. Simon &amp; Schuster, 2003, p.74&lt;/ref&gt; Уэйл инвестициялық банктер ұсынған жалақымен бәсекелесе алмағанымен, Даймонға бұл жұмыстың қызықты болатынын айтты.&lt;ref&gt;Langley, 2003, p.74&quot;&lt;/ref&gt; Даймонның әкесі Теодор Даймон American Express компаниясының атқарушы вице-президенті болған.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Cuff|first=Daniel F.|url=https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|title=Business People|date=January 13, 1984|work=The New York Times|access-date=March 18, 2020|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=March 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318210417/https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі ===
1985 жылы Сэнди Уэйл American Express компаниясынан кеткеннен кейін, Даймон да оның соңынан ерді. Кейін екеуі бірге [[Control Data]] компаниясынан тұтынушылық қаржыландырумен айналысатын [[Commercial Credit]] компаниясын сатып алды. 30 жасында Даймон компанияның қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | work=Euromoney | title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase | date=June 10, 2019 | access-date=June 14, 2019 | archive-date=June 10, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | url-status=live |author-last1=Lee|author-first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Ол компанияның қаржылық жағдайын жақсартуға және оның қызметін қайта жандандыруға елеулі үлес қосты.

1998 жылы бірқатар бірігулер мен сатып алулардың нәтижесінде Даймон мен Уэйл Citigroup атты ірі қаржылық қызметтер конгломератын құрды. Алайда сол жылдың қарашасында Даймон [[Citigroup]] компаниясынан кетті. Бұған Сэнди Уэйлдың демалыс күндері өткен басшылық жиынында одан қызметінен кетуді сұрауы себеп болды.&lt;ref&gt;{{cite book|author-last1=Langley|author-first1=Monica|title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All|publisher=Simon &amp; Schuster|year=2003|page=321}}&lt;/ref&gt; Сол кезде тараған қауесеттер бойынша, Даймон мен Уэйл арасында 1997 жылы Уэйлдың қызы Джессика М. Библиовицті қызметте жоғарылату мәселесіне байланысты келіспеушілік туындаған.&lt;ref&gt;{{cite news | last=Nathans Spiro | first=Leah | title=Too crowded under Traveler's umbrella? | date=June 30, 1997 | work=BusinessWeek | url=http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | access-date=November 21, 2004 | archive-date=January 18, 2013 | archive-url=https://archive.today/20130118183647/http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Алайда бұл оқиға Даймонның компаниядан кетуінен бір жылдан астам уақыт бұрын болған еді. Басқа бір дереккөздерде оның кетуінің негізгі себебі ретінде Даймонның өзін Уэйлмен тең дәрежеде қарастыруды талап еткені көрсетіледі.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | work=The New York Times | first=Paul M. | last=Barrett | title=I, Banker | date=November 1, 2009 | access-date=February 24, 2017 | archive-date=July 17, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170717163958/http://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Bank One (2000–2004) ===
2000 жылғы наурызда Даймон АҚШ-тағы бесінші ірі банк саналатын [[Bank One]] банкінің бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды.&lt;ref name=khurana02&gt;[[Rakesh Khurana]], ''Searching for a Corporate Savior: The Irrational Quest for Charismatic CEOs'' (Princeton University Press, 2002)&lt;/ref&gt;

=== J.P. Morgan (2004 жылдан) ===
[[Сурет:MacriDimon.jpg|thumb|Даймон Аргентина президенті [[Маурисио Макри]]мен бірге, 2016 жыл]]
2004 жылғы шілдеде [[JPMorgan Chase]] пен Bank One банктері біріктірілгеннен кейін, Даймон біріккен компанияның президенті және операциялық директоры (COO) болды. 2005 жылғы 31 желтоқсанда ол JPMorgan Chase компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды, ал 2006 жылғы 31 желтоқсанда директорлар кеңесінің төрағасы және президенті қызметтеріне кірісті.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Board Member Bios|url=http://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|publisher=JPMorgan Chase|access-date=June 7, 2011|archive-date=January 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105073827/https://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2008 жылғы наурызда Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің А класты директорлар кеңесінің мүшесі болды. Даймонның басшылығы кезеңінде жүзеге асқан сатып алулардың нәтижесінде JPMorgan Chase басқарудағы активтер көлемі, нарықтық капитализациясы және ашық саудадағы акцияларының құны бойынша АҚШ-тың жетекші банктерінің біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |title=The Market's Best Managers |work=Forbes |access-date=February 2, 2016 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://archive.today/20120731070440/http://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |archive-date=July 31, 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914+10-Jun-2009+MW20090610.php]   {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118203820/https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914%2B10-Jun-2009%2BMW20090610.php|date=January 18, 2016}}&lt;/ref&gt; 2008 жылғы желтоқсанда Даймон Ұлыбританияның қаржы министрі [[Аластер Дарлинг]]ке қоңырау шалып, 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін енгізілген, көлемі 25 мың фунт стерлингтен асатын банкирлердің сыйақыларына салынатын 50 пайыздық салықтың тым қатаң екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=JPMorgan's Dimon called Darling over bonus tax |url=https://www.reuters.com/article/markets/funds/jpmorgans-dimon-called-darling-over-bonus-tax-idUSLNE5BT00M/ |access-date=February 21, 2026 |work=Reuters |date=December 30, 2009}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы жарияланған [[Эпштейн файлдары|Эпштейн құжаттарына]] сәйкес, сол кездегі Ұлыбританияның бизнес мәселелері жөніндегі министрі [[Питер Манделсон]] Даймонға аталған салыққа байланысты Дарлингке «жанама қысым көрсетуге» кеңес берген.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Faisal Islam: Mandelson, Darling and the conversation I can't forget |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cx2kzmnr14lo |access-date=February 21, 2026 |work=BBC News |date=February 2, 2026}}&lt;/ref&gt; 2009 жылы Даймон Brendan Wood International консалтингтік компаниясы тарапынан «TopGun CEO» атағына лайық деп танылды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

2011 жылғы 26 қыркүйекте Даймон [[Канада банкі]]нің басқарушысы [[Марк Карни]]мен болған көпшілік назарын аударған қызу пікірталасқа қатысты. Сол кезде Даймон [[Basel III]] халықаралық қаржылық реттеу талаптары АҚШ банктеріне қатысты кемсітушілік сипатқа ие және «америкалық мүдделерге қарсы» деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Braithwaite |first=Tom |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/b62779c6-e7a4-11e0-9da3-00144feab49a.html |title=Dimon in attack on Canada's bank chief |website=FT.com |date=September 26, 2011 |access-date=February 2, 2016}}&lt;/ref&gt; 2012 жылғы 10 мамырда JPMorgan Chase банкі шұғыл конференциялық қоңырау өткізіп, кемінде 2 миллиард АҚШ долларын құраған сауда шығындары туралы хабарлады. Даймонның айтуынша, бұл операциялар банктің жалпы несиелік тәуекелдерін хеджирлеуге арналған болатын. Даймон кейінірек аталған стратегияны «қате құрылған, күрделі, жеткілікті түрде тексерілмеген, тиімсіз жүзеге асырылған және тиісінше бақыланбаған» деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{cite web |author=A |url=http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |title=Two billion dollar 'hedge' &amp;#124; FT Alphaville |website=Ftalphaville.ft.com |date=May 14, 2012 |access-date=February 2, 2016 |archive-date=September 11, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120911005731/http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бұл оқиғаға байланысты [[Федералдық резерв]] жүйесі, [[АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] (SEC) және [[Федералдық тергеу бюросы]] (FBI) тергеу жүргізді. Істің негізгі қатысушысы бұқаралық ақпарат құралдарында «Лондон киті» деген лақап атпен белгілі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |title=More Bad News For JPMorgan As FBI Gets Involved |website=Forbes.com |access-date=February 2, 2016 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда Джейми Даймон JPMorgan Chase банкіне қарсы қозғалған екі сот ісіне байланысты антпен куәлік берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon, JPMorgan board defeat shareholders' Jeffrey Epstein lawsuit |url=https://www.reuters.com/legal/jamie-dimon-jpmorgan-board-defeat-shareholders-jeffrey-epstein-lawsuit-2023-08-10/ |website=Reuters|date=August 10, 2023 |last1=Stempel |first1=Jonathan }}&lt;/ref&gt; Талапкерлер банкті 1998–2013 жылдары клиенті болған, кейін жыныстық қылмыстар жасағаны үшін айыпталған [[Джеффри Эпштейн]]ге қызмет көрсетті деп айыптады. Олардың айтуынша, банк ішінде Эпштейннің заңсыз әрекеттері туралы ескертулер болғанына қарамастан, оған қызмет көрсету жалғасқан. Ал JPMorgan Chase бұл айыптауларды негізсіз деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mangan |first=Dan |date=2023-05-26 |title=JPMorgan CEO Jamie Dimon testifies he had no involvement with Jeffrey Epstein account, bank says |url=https://www.cnbc.com/2023/05/26/jpmorgan-ceo-jamie-dimon-epstein-deposition.html |access-date=2024-06-20 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Miller |first1=Joe |last2=Franklin |first2=Joshua |date=March 28, 2023 |title=JPMorgan's Jamie Dimon to be deposed in Epstein lawsuits |url=https://www.ft.com/content/f5e7d581-6369-4b0b-92f4-b5fe9a55b2f2 |url-access=subscription |website=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;

Даймон жаһандық компаниялардың бас директорларын біріктіретін [[The Business Council]] ұйымының атқарушы комитетінің мүшесі болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon, Chairman &amp; CEO, JPMorgan Chase on Rebuilding a More Inclusive Economy |url=https://www.hbs-atlanta.org/s/1738/cc/21/page.aspx?sid=1738&amp;gid=12&amp;pgid=71802 |website=Harvard Business School (Club of Atlanta)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon BusinessRoundtable.org |url=https://www.businessroundtable.org/about/members/jamie-dimon |access-date=2024-06-24 |website=www.businessroundtable.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kuehner-Hebert |first=Katie |date=2018-10-30 |title=Jamie Dimon Is At The Top Of The U.S. Financial World |url=https://chiefexecutive.net/jamie-dimon-is-at-the-top-of-the-u-s-financial-world/ |access-date=2024-06-24 |website=ChiefExecutive.net |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2011–2012 жылдары ол ұйымның атқарушы комитетінің төрағасы қызметін атқарды.&lt;ref name=&quot;committee&quot;&gt;{{cite web |title=Executive Committee 2015–2016 |url=http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722222304/http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |archive-date=July 22, 2012 |publisher=The Business Council}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша Даймон Business Roundtable ұйымының директорлар кеңесінің мүшесі болып табылады. Бұған дейін ол аталған ұйымның төрағасы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-06-13 |title=Donald Trump is meeting today with JPMorgan's Jamie Dimon, Apple's Tim Cook, and other top CEOs |url=https://qz.com/donald-trump-jpmorgan-apple-business-roundtable-ceos-1851537207 |access-date=2024-08-13 |website=Quartz |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Tankersley |first=Jim |date=2021-11-24 |title=CEOs turn to a top Wall Street banker, JP Morgan's Jamie Dimon, to lead outreach to Trump administration |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/12/07/ceos-turn-to-a-top-wall-street-banker-jp-morgans-jamie-dimon-to-lead-outreach-to-trump-administration/ |access-date=2024-08-13 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда Даймон [[BBC]]-ге берген сұхбатында алдағы алты айдан екі жылға дейінгі кезеңде АҚШ қор нарығында ірі түзету болуы ықтимал деген пікір білдірді. Сондай-ақ ол АҚШ-ты жаһандық деңгейде бұрынғыға қарағанда сенімділігі төмен серіктес ретінде сипаттап, Федералдық резерв жүйесінің тәуелсіздігіне сенім білдіретінін тағы да мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-10-08 |title=JP Morgan boss Jamie Dimon sounds warning on US stock market fall |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg5ej03p604o |access-date=2025-10-13 |website=[[BBC]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы қаңтарда Дональд Трамп JPMorgan Chase банкі мен Даймонға қарсы 5 миллиард АҚШ доллары көлемінде талап арыз берді. Трамп өз шоттарының «саяси себептермен» жабылғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sweet |first=-Ken |date=2026-01-22 |title=Trump sues JPMorgan and its CEO, alleging bank closed his accounts for political reasons |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/trump-sues-jpmorgan-and-its-ceo-alleging-bank-closed-his-accounts-for-political-reasons |access-date=2026-02-02 |website=PBS News |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы маусымда Даймон инвесторларға [[SpaceX]] компаниясының алғашқы жария акция орналастыруын ([[IPO]]) таныстыру мақсатында роуд-шоу өткізді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hirsch |first=Lauren |date=2026-06-04 |title=Wall Street Is Going Gaga for SpaceX |url=https://www.nytimes.com/2026/06/04/business/wall-street-jamie-dimon-spacex.html |access-date=2026-06-05 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
1983 жылы Даймон Гарвард бизнес мектебінде танысқан [[Джудит Кент]]ке үйленді. Олардың Джулия, Лора және Кара Ли есімді үш қызы бар.&lt;ref&gt;''Last Man Standing'', p. 22&lt;/ref&gt; Джулия мен Кара [[Дьюк университеті]]нде білім алған. Ал Лора [[Барнард колледжі]]н тәмамдап, штаттан тыс журналист болып жұмыс істеді. Бұрын ''[[New York Daily News]]'' газетінде қызмет атқарған ол қазіргі уақытта ''[[ABC News]]'' арнасының продюсері болып жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=McLean|first=Bethany|title=Tom Brady Called Jamie Dimon During JPMorgan's $6 Billion Loss to Tell Him to &quot;Hang in There&quot;|url=https://www.vanityfair.com/news/business/2012/11/jamie-dimon-tom-brady-hang-in-there|access-date=July 25, 2020|magazine=Vanity Fair|date=October 4, 2012|language=en-us|archive-date=November 1, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101055252/https://www.vanityfair.com/news/business/2012/11/jamie-dimon-tom-brady-hang-in-there|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Who's a Better Writer: Jamie Dimon or His Daughter?|url=https://nymag.com/intelligencer/2013/09/better-writer-jamie-dimon-or-his-daughter.html|access-date=July 25, 2020|website=Intelligencer|date=September 17, 2013 |language=en-us|archive-date=July 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725235424/https://nymag.com/intelligencer/2013/09/better-writer-jamie-dimon-or-his-daughter.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Bhuiyan|first=Johana|title=Laura Dimon, daughter of Jamie, catches on at Daily News|url=https://www.politico.com/media/story/2014/06/laura-dimon-daughter-of-jamie-catches-on-at-daily-news-000539/|access-date=July 25, 2020|website=Politico Media|date=June 13, 2014 |language=en|archive-date=July 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725235033/https://www.politico.com/media/story/2014/06/laura-dimon-daughter-of-jamie-catches-on-at-daily-news-000539|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2014 жылы Даймонға тамақ қатерлі ісігі диагнозы қойылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-28121844|title=JP Morgan boss Jamie Dimon to carry on despite cancer|date=July 1, 2014|work=BBC News|access-date=July 21, 2018|archive-date=March 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306072232/https://www.bbc.com/news/business-28121844|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол сегіз апта бойы сәулелік терапия мен химиотерапиядан өтіп, емдеу курсын 2014 жылғы қыркүйекте аяқтады.&lt;ref&gt;WSJ VOL. CCLXIV No. 62 p.. A1 &quot;JP Morgan Chief Slows a Little to fight cancer&lt;/ref&gt; 2020 жылғы наурызда, 63 жасында, Даймон қолқаның жедел ажырауын (аорта диссекциясын) емдеу үшін шұғыл жүрек операциясын жасатты.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-jp-morgan-ceo-surgery-idUSKBN20S33N|title=JPMorgan CEO Jamie Dimon undergoes emergency heart surgery|date=March 6, 2020|work=Reuters|access-date=March 6, 2020|language=en|archive-date=March 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306022421/https://www.reuters.com/article/us-jp-morgan-ceo-surgery-idUSKBN20S33N|url-status=live}}&lt;/ref&gt; JPMorgan Chase мәліметінше, ол операциядан кейін сәтті қалпына келді.&lt;ref name=&quot;veconomist&quot;&gt;{{cite news|title=Should Jamie Dimon, Wall Street's most celebrated boss, call it a day?|url=https://www.economist.com/leaders/2020/03/14/should-jamie-dimon-wall-streets-most-celebrated-boss-call-it-a-day|newspaper=[[The Economist]]|date=March 14, 2020|access-date=March 13, 2020|archive-date=March 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200313023516/https://www.economist.com/leaders/2020/03/14/should-jamie-dimon-wall-streets-most-celebrated-boss-call-it-a-day|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bournemouthecho.co.uk/news/18355700.jp-morgan-boss-jamie-dimon-back-work-heart-surgery/|title=JP Morgan boss Jamie Dimon back at work after heart surgery|last=Slade|first=Darren|date=April 3, 2020|website=Bournemouth Echo|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405184230/https://www.bournemouthecho.co.uk/news/18355700.jp-morgan-boss-jamie-dimon-back-work-heart-surgery/|archive-date=April 5, 2020|access-date=April 16, 2020}}&lt;/ref&gt; Даймон қызметіне оралғанға дейін банкті Гордон Смит пен Дэниел Пинто басқарды.&lt;ref name=&quot;veconomist1&quot;&gt;{{cite news|title=Is Dimon's work done at JPMorgan Chase?|url=https://www.economist.com/briefing/2020/03/12/is-dimons-work-done-at-jpmorgan-chase|newspaper=[[The Economist]]|date=March 12, 2020|access-date=March 16, 2020|archive-date=March 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316033629/https://www.economist.com/briefing/2020/03/12/is-dimons-work-done-at-jpmorgan-chase|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы сәуірде [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты Даймон жұмысына қашықтан оралды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2020/04/02/jpmorgan-ceo-jamie-dimon-returns-to-work-after-heart-surgery.html|title=JPMorgan CEO Jamie Dimon returns to work after heart surgery|date=April 2, 2020|work=CNBC |access-date=January 19, 2021}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>greeymlovl60v44o70quitybpxvjlth</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620680</id>
      <parentid>3620679</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3620680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35845" sha1="rze3b97gha4svopeo8g0rra7r7ajrs9" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Джеймс Даймон
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Даймон, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 13.03.1956
 |Туған жері            = {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, АҚШ
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = кәсіпкер, банкир
 |Белсенді жылдары      = 1979 жылдан
 |Білімі                = [[Тафтс университеті]] (BA)&lt;br&gt;[[Гарвард университеті]] (MBA)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}}
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 3
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}&lt;/ref&gt; — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді.

Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды.

2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Ерте өмірі ==
Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.&lt;ref name=&quot;politico&quot;&gt;{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.&lt;ref name=&quot;politico&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=2003 |page=50}}&lt;/ref&gt;

Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.&lt;ref name=nyt95a&gt;{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}&lt;/ref&gt; Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.&lt;ref name=nyf15a&gt;{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
Іскерлік басқару магистрі (MBA) дәрежесін алғаннан кейін, [[Сэнди Уэйл]] Даймонды [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Lehman Brothers]] компанияларының жұмыс ұсыныстарынан бас тартып, [[American Express]] компаниясында өз көмекшісі ретінде жұмыс істеуге көндірді.&lt;ref name=langley03&gt;Langley, Monica. ''Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All''. Simon &amp; Schuster, 2003, p.74&lt;/ref&gt; Уэйл инвестициялық банктер ұсынған жалақымен бәсекелесе алмағанымен, Даймонға бұл жұмыстың қызықты болатынын айтты.&lt;ref&gt;Langley, 2003, p.74&quot;&lt;/ref&gt; Даймонның әкесі Теодор Даймон American Express компаниясының атқарушы вице-президенті болған.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Cuff|first=Daniel F.|url=https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|title=Business People|date=January 13, 1984|work=The New York Times|access-date=March 18, 2020|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=March 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318210417/https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі ===
1985 жылы Сэнди Уэйл American Express компаниясынан кеткеннен кейін, Даймон да оның соңынан ерді. Кейін екеуі бірге [[Control Data]] компаниясынан тұтынушылық қаржыландырумен айналысатын [[Commercial Credit]] компаниясын сатып алды. 30 жасында Даймон компанияның қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | work=Euromoney | title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase | date=June 10, 2019 | access-date=June 14, 2019 | archive-date=June 10, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | url-status=live |author-last1=Lee|author-first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Ол компанияның қаржылық жағдайын жақсартуға және оның қызметін қайта жандандыруға елеулі үлес қосты.

1998 жылы бірқатар бірігулер мен сатып алулардың нәтижесінде Даймон мен Уэйл Citigroup атты ірі қаржылық қызметтер конгломератын құрды. Алайда сол жылдың қарашасында Даймон [[Citigroup]] компаниясынан кетті. Бұған Сэнди Уэйлдың демалыс күндері өткен басшылық жиынында одан қызметінен кетуді сұрауы себеп болды.&lt;ref&gt;{{cite book|author-last1=Langley|author-first1=Monica|title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All|publisher=Simon &amp; Schuster|year=2003|page=321}}&lt;/ref&gt; Сол кезде тараған қауесеттер бойынша, Даймон мен Уэйл арасында 1997 жылы Уэйлдың қызы Джессика М. Библиовицті қызметте жоғарылату мәселесіне байланысты келіспеушілік туындаған.&lt;ref&gt;{{cite news | last=Nathans Spiro | first=Leah | title=Too crowded under Traveler's umbrella? | date=June 30, 1997 | work=BusinessWeek | url=http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | access-date=November 21, 2004 | archive-date=January 18, 2013 | archive-url=https://archive.today/20130118183647/http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Алайда бұл оқиға Даймонның компаниядан кетуінен бір жылдан астам уақыт бұрын болған еді. Басқа бір дереккөздерде оның кетуінің негізгі себебі ретінде Даймонның өзін Уэйлмен тең дәрежеде қарастыруды талап еткені көрсетіледі.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | work=The New York Times | first=Paul M. | last=Barrett | title=I, Banker | date=November 1, 2009 | access-date=February 24, 2017 | archive-date=July 17, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170717163958/http://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Bank One (2000–2004) ===
2000 жылғы наурызда Даймон АҚШ-тағы бесінші ірі банк саналатын [[Bank One]] банкінің бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды.&lt;ref name=khurana02&gt;[[Rakesh Khurana]], ''Searching for a Corporate Savior: The Irrational Quest for Charismatic CEOs'' (Princeton University Press, 2002)&lt;/ref&gt;

=== J.P. Morgan (2004 жылдан) ===
[[Сурет:MacriDimon.jpg|thumb|Даймон Аргентина президенті [[Маурисио Макри]]мен бірге, 2016 жыл]]
2004 жылғы шілдеде [[JPMorgan Chase]] пен Bank One банктері біріктірілгеннен кейін, Даймон біріккен компанияның президенті және операциялық директоры (COO) болды. 2005 жылғы 31 желтоқсанда ол JPMorgan Chase компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды, ал 2006 жылғы 31 желтоқсанда директорлар кеңесінің төрағасы және президенті қызметтеріне кірісті.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Board Member Bios|url=http://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|publisher=JPMorgan Chase|access-date=June 7, 2011|archive-date=January 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105073827/https://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2008 жылғы наурызда Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің А класты директорлар кеңесінің мүшесі болды. Даймонның басшылығы кезеңінде жүзеге асқан сатып алулардың нәтижесінде JPMorgan Chase басқарудағы активтер көлемі, нарықтық капитализациясы және ашық саудадағы акцияларының құны бойынша АҚШ-тың жетекші банктерінің біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |title=The Market's Best Managers |work=Forbes |access-date=February 2, 2016 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://archive.today/20120731070440/http://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |archive-date=July 31, 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914+10-Jun-2009+MW20090610.php]   {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118203820/https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914%2B10-Jun-2009%2BMW20090610.php|date=January 18, 2016}}&lt;/ref&gt; 2008 жылғы желтоқсанда Даймон Ұлыбританияның қаржы министрі [[Аластер Дарлинг]]ке қоңырау шалып, 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін енгізілген, көлемі 25 мың фунт стерлингтен асатын банкирлердің сыйақыларына салынатын 50 пайыздық салықтың тым қатаң екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=JPMorgan's Dimon called Darling over bonus tax |url=https://www.reuters.com/article/markets/funds/jpmorgans-dimon-called-darling-over-bonus-tax-idUSLNE5BT00M/ |access-date=February 21, 2026 |work=Reuters |date=December 30, 2009}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы жарияланған [[Эпштейн файлдары|Эпштейн құжаттарына]] сәйкес, сол кездегі Ұлыбританияның бизнес мәселелері жөніндегі министрі [[Питер Манделсон]] Даймонға аталған салыққа байланысты Дарлингке «жанама қысым көрсетуге» кеңес берген.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Faisal Islam: Mandelson, Darling and the conversation I can't forget |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cx2kzmnr14lo |access-date=February 21, 2026 |work=BBC News |date=February 2, 2026}}&lt;/ref&gt; 2009 жылы Даймон Brendan Wood International консалтингтік компаниясы тарапынан «TopGun CEO» атағына лайық деп танылды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

2011 жылғы 26 қыркүйекте Даймон [[Канада банкі]]нің басқарушысы [[Марк Карни]]мен болған көпшілік назарын аударған қызу пікірталасқа қатысты. Сол кезде Даймон [[Basel III]] халықаралық қаржылық реттеу талаптары АҚШ банктеріне қатысты кемсітушілік сипатқа ие және «америкалық мүдделерге қарсы» деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Braithwaite |first=Tom |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/b62779c6-e7a4-11e0-9da3-00144feab49a.html |title=Dimon in attack on Canada's bank chief |website=FT.com |date=September 26, 2011 |access-date=February 2, 2016}}&lt;/ref&gt; 2012 жылғы 10 мамырда JPMorgan Chase банкі шұғыл конференциялық қоңырау өткізіп, кемінде 2 миллиард АҚШ долларын құраған сауда шығындары туралы хабарлады. Даймонның айтуынша, бұл операциялар банктің жалпы несиелік тәуекелдерін хеджирлеуге арналған болатын. Даймон кейінірек аталған стратегияны «қате құрылған, күрделі, жеткілікті түрде тексерілмеген, тиімсіз жүзеге асырылған және тиісінше бақыланбаған» деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{cite web |author=A |url=http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |title=Two billion dollar 'hedge' &amp;#124; FT Alphaville |website=Ftalphaville.ft.com |date=May 14, 2012 |access-date=February 2, 2016 |archive-date=September 11, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120911005731/http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бұл оқиғаға байланысты [[Федералдық резерв]] жүйесі, [[АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] (SEC) және [[Федералдық тергеу бюросы]] (FBI) тергеу жүргізді. Істің негізгі қатысушысы бұқаралық ақпарат құралдарында «Лондон киті» деген лақап атпен белгілі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |title=More Bad News For JPMorgan As FBI Gets Involved |website=Forbes.com |access-date=February 2, 2016 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда Джейми Даймон JPMorgan Chase банкіне қарсы қозғалған екі сот ісіне байланысты антпен куәлік берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon, JPMorgan board defeat shareholders' Jeffrey Epstein lawsuit |url=https://www.reuters.com/legal/jamie-dimon-jpmorgan-board-defeat-shareholders-jeffrey-epstein-lawsuit-2023-08-10/ |website=Reuters|date=August 10, 2023 |last1=Stempel |first1=Jonathan }}&lt;/ref&gt; Талапкерлер банкті 1998–2013 жылдары клиенті болған, кейін жыныстық қылмыстар жасағаны үшін айыпталған [[Джеффри Эпштейн]]ге қызмет көрсетті деп айыптады. Олардың айтуынша, банк ішінде Эпштейннің заңсыз әрекеттері туралы ескертулер болғанына қарамастан, оған қызмет көрсету жалғасқан. Ал JPMorgan Chase бұл айыптауларды негізсіз деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mangan |first=Dan |date=2023-05-26 |title=JPMorgan CEO Jamie Dimon testifies he had no involvement with Jeffrey Epstein account, bank says |url=https://www.cnbc.com/2023/05/26/jpmorgan-ceo-jamie-dimon-epstein-deposition.html |access-date=2024-06-20 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Miller |first1=Joe |last2=Franklin |first2=Joshua |date=March 28, 2023 |title=JPMorgan's Jamie Dimon to be deposed in Epstein lawsuits |url=https://www.ft.com/content/f5e7d581-6369-4b0b-92f4-b5fe9a55b2f2 |url-access=subscription |website=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;

Даймон жаһандық компаниялардың бас директорларын біріктіретін [[The Business Council]] ұйымының атқарушы комитетінің мүшесі болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon, Chairman &amp; CEO, JPMorgan Chase on Rebuilding a More Inclusive Economy |url=https://www.hbs-atlanta.org/s/1738/cc/21/page.aspx?sid=1738&amp;gid=12&amp;pgid=71802 |website=Harvard Business School (Club of Atlanta)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon BusinessRoundtable.org |url=https://www.businessroundtable.org/about/members/jamie-dimon |access-date=2024-06-24 |website=www.businessroundtable.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kuehner-Hebert |first=Katie |date=2018-10-30 |title=Jamie Dimon Is At The Top Of The U.S. Financial World |url=https://chiefexecutive.net/jamie-dimon-is-at-the-top-of-the-u-s-financial-world/ |access-date=2024-06-24 |website=ChiefExecutive.net |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2011–2012 жылдары ол ұйымның атқарушы комитетінің төрағасы қызметін атқарды.&lt;ref name=&quot;committee&quot;&gt;{{cite web |title=Executive Committee 2015–2016 |url=http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722222304/http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |archive-date=July 22, 2012 |publisher=The Business Council}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша Даймон Business Roundtable ұйымының директорлар кеңесінің мүшесі болып табылады. Бұған дейін ол аталған ұйымның төрағасы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-06-13 |title=Donald Trump is meeting today with JPMorgan's Jamie Dimon, Apple's Tim Cook, and other top CEOs |url=https://qz.com/donald-trump-jpmorgan-apple-business-roundtable-ceos-1851537207 |access-date=2024-08-13 |website=Quartz |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Tankersley |first=Jim |date=2021-11-24 |title=CEOs turn to a top Wall Street banker, JP Morgan's Jamie Dimon, to lead outreach to Trump administration |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/12/07/ceos-turn-to-a-top-wall-street-banker-jp-morgans-jamie-dimon-to-lead-outreach-to-trump-administration/ |access-date=2024-08-13 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда Даймон [[BBC]]-ге берген сұхбатында алдағы алты айдан екі жылға дейінгі кезеңде АҚШ қор нарығында ірі түзету болуы ықтимал деген пікір білдірді. Сондай-ақ ол АҚШ-ты жаһандық деңгейде бұрынғыға қарағанда сенімділігі төмен серіктес ретінде сипаттап, Федералдық резерв жүйесінің тәуелсіздігіне сенім білдіретінін тағы да мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-10-08 |title=JP Morgan boss Jamie Dimon sounds warning on US stock market fall |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg5ej03p604o |access-date=2025-10-13 |website=[[BBC]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы қаңтарда Дональд Трамп JPMorgan Chase банкі мен Даймонға қарсы 5 миллиард АҚШ доллары көлемінде талап арыз берді. Трамп өз шоттарының «саяси себептермен» жабылғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sweet |first=-Ken |date=2026-01-22 |title=Trump sues JPMorgan and its CEO, alleging bank closed his accounts for political reasons |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/trump-sues-jpmorgan-and-its-ceo-alleging-bank-closed-his-accounts-for-political-reasons |access-date=2026-02-02 |website=PBS News |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы маусымда Даймон инвесторларға [[SpaceX]] компаниясының алғашқы жария акция орналастыруын ([[IPO]]) таныстыру мақсатында роуд-шоу өткізді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hirsch |first=Lauren |date=2026-06-04 |title=Wall Street Is Going Gaga for SpaceX |url=https://www.nytimes.com/2026/06/04/business/wall-street-jamie-dimon-spacex.html |access-date=2026-06-05 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
1983 жылы Даймон Гарвард бизнес мектебінде танысқан [[Джудит Кент]]ке үйленді. Олардың Джулия, Лора және Кара Ли есімді үш қызы бар.&lt;ref&gt;''Last Man Standing'', p. 22&lt;/ref&gt; Джулия мен Кара [[Дьюк университеті]]нде білім алған. Ал Лора [[Барнард колледжі]]н тәмамдап, штаттан тыс журналист болып жұмыс істеді. Бұрын ''[[New York Daily News]]'' газетінде қызмет атқарған ол қазіргі уақытта ''[[ABC News]]'' арнасының продюсері болып жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=McLean|first=Bethany|title=Tom Brady Called Jamie Dimon During JPMorgan's $6 Billion Loss to Tell Him to &quot;Hang in There&quot;|url=https://www.vanityfair.com/news/business/2012/11/jamie-dimon-tom-brady-hang-in-there|access-date=July 25, 2020|magazine=Vanity Fair|date=October 4, 2012|language=en-us|archive-date=November 1, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101055252/https://www.vanityfair.com/news/business/2012/11/jamie-dimon-tom-brady-hang-in-there|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Who's a Better Writer: Jamie Dimon or His Daughter?|url=https://nymag.com/intelligencer/2013/09/better-writer-jamie-dimon-or-his-daughter.html|access-date=July 25, 2020|website=Intelligencer|date=September 17, 2013 |language=en-us|archive-date=July 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725235424/https://nymag.com/intelligencer/2013/09/better-writer-jamie-dimon-or-his-daughter.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Bhuiyan|first=Johana|title=Laura Dimon, daughter of Jamie, catches on at Daily News|url=https://www.politico.com/media/story/2014/06/laura-dimon-daughter-of-jamie-catches-on-at-daily-news-000539/|access-date=July 25, 2020|website=Politico Media|date=June 13, 2014 |language=en|archive-date=July 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725235033/https://www.politico.com/media/story/2014/06/laura-dimon-daughter-of-jamie-catches-on-at-daily-news-000539|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2014 жылы Даймонға тамақ қатерлі ісігі диагнозы қойылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-28121844|title=JP Morgan boss Jamie Dimon to carry on despite cancer|date=July 1, 2014|work=BBC News|access-date=July 21, 2018|archive-date=March 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306072232/https://www.bbc.com/news/business-28121844|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол сегіз апта бойы сәулелік терапия мен химиотерапиядан өтіп, емдеу курсын 2014 жылғы қыркүйекте аяқтады.&lt;ref&gt;WSJ VOL. CCLXIV No. 62 p.. A1 &quot;JP Morgan Chief Slows a Little to fight cancer&lt;/ref&gt; 2020 жылғы наурызда, 63 жасында, Даймон қолқаның жедел ажырауын (аорта диссекциясын) емдеу үшін шұғыл жүрек операциясын жасатты.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-jp-morgan-ceo-surgery-idUSKBN20S33N|title=JPMorgan CEO Jamie Dimon undergoes emergency heart surgery|date=March 6, 2020|work=Reuters|access-date=March 6, 2020|language=en|archive-date=March 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306022421/https://www.reuters.com/article/us-jp-morgan-ceo-surgery-idUSKBN20S33N|url-status=live}}&lt;/ref&gt; JPMorgan Chase мәліметінше, ол операциядан кейін сәтті қалпына келді.&lt;ref name=&quot;veconomist&quot;&gt;{{cite news|title=Should Jamie Dimon, Wall Street's most celebrated boss, call it a day?|url=https://www.economist.com/leaders/2020/03/14/should-jamie-dimon-wall-streets-most-celebrated-boss-call-it-a-day|newspaper=[[The Economist]]|date=March 14, 2020|access-date=March 13, 2020|archive-date=March 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200313023516/https://www.economist.com/leaders/2020/03/14/should-jamie-dimon-wall-streets-most-celebrated-boss-call-it-a-day|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bournemouthecho.co.uk/news/18355700.jp-morgan-boss-jamie-dimon-back-work-heart-surgery/|title=JP Morgan boss Jamie Dimon back at work after heart surgery|last=Slade|first=Darren|date=April 3, 2020|website=Bournemouth Echo|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405184230/https://www.bournemouthecho.co.uk/news/18355700.jp-morgan-boss-jamie-dimon-back-work-heart-surgery/|archive-date=April 5, 2020|access-date=April 16, 2020}}&lt;/ref&gt; Даймон қызметіне оралғанға дейін банкті Гордон Смит пен Дэниел Пинто басқарды.&lt;ref name=&quot;veconomist1&quot;&gt;{{cite news|title=Is Dimon's work done at JPMorgan Chase?|url=https://www.economist.com/briefing/2020/03/12/is-dimons-work-done-at-jpmorgan-chase|newspaper=[[The Economist]]|date=March 12, 2020|access-date=March 16, 2020|archive-date=March 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316033629/https://www.economist.com/briefing/2020/03/12/is-dimons-work-done-at-jpmorgan-chase|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы сәуірде [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты Даймон жұмысына қашықтан оралды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2020/04/02/jpmorgan-ceo-jamie-dimon-returns-to-work-after-heart-surgery.html|title=JPMorgan CEO Jamie Dimon returns to work after heart surgery|date=April 2, 2020|work=CNBC |access-date=January 19, 2021}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>rze3b97gha4svopeo8g0rra7r7ajrs9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620681</id>
      <parentid>3620680</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:02:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3620681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37127" sha1="2lardz82lcpicdxohydru3x3oyqytdx" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Джеймс Даймон
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Даймон, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 13.03.1956
 |Туған жері            = {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, АҚШ
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = кәсіпкер, банкир
 |Белсенді жылдары      = 1979 жылдан
 |Білімі                = [[Тафтс университеті]] (BA)&lt;br&gt;[[Гарвард университеті]] (MBA)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}}
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 3
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}&lt;/ref&gt; — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді.

Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды.

2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Ерте өмірі ==
Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.&lt;ref name=&quot;politico&quot;&gt;{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.&lt;ref name=&quot;politico&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=2003 |page=50}}&lt;/ref&gt;

Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.&lt;ref name=nyt95a&gt;{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}&lt;/ref&gt; Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.&lt;ref name=nyf15a&gt;{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
Іскерлік басқару магистрі (MBA) дәрежесін алғаннан кейін, [[Сэнди Уэйл]] Даймонды [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Lehman Brothers]] компанияларының жұмыс ұсыныстарынан бас тартып, [[American Express]] компаниясында өз көмекшісі ретінде жұмыс істеуге көндірді.&lt;ref name=langley03&gt;Langley, Monica. ''Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All''. Simon &amp; Schuster, 2003, p.74&lt;/ref&gt; Уэйл инвестициялық банктер ұсынған жалақымен бәсекелесе алмағанымен, Даймонға бұл жұмыстың қызықты болатынын айтты.&lt;ref&gt;Langley, 2003, p.74&quot;&lt;/ref&gt; Даймонның әкесі Теодор Даймон American Express компаниясының атқарушы вице-президенті болған.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Cuff|first=Daniel F.|url=https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|title=Business People|date=January 13, 1984|work=The New York Times|access-date=March 18, 2020|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=March 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318210417/https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі ===
1985 жылы Сэнди Уэйл American Express компаниясынан кеткеннен кейін, Даймон да оның соңынан ерді. Кейін екеуі бірге [[Control Data]] компаниясынан тұтынушылық қаржыландырумен айналысатын [[Commercial Credit]] компаниясын сатып алды. 30 жасында Даймон компанияның қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | work=Euromoney | title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase | date=June 10, 2019 | access-date=June 14, 2019 | archive-date=June 10, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | url-status=live |author-last1=Lee|author-first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Ол компанияның қаржылық жағдайын жақсартуға және оның қызметін қайта жандандыруға елеулі үлес қосты.

1998 жылы бірқатар бірігулер мен сатып алулардың нәтижесінде Даймон мен Уэйл Citigroup атты ірі қаржылық қызметтер конгломератын құрды. Алайда сол жылдың қарашасында Даймон [[Citigroup]] компаниясынан кетті. Бұған Сэнди Уэйлдың демалыс күндері өткен басшылық жиынында одан қызметінен кетуді сұрауы себеп болды.&lt;ref&gt;{{cite book|author-last1=Langley|author-first1=Monica|title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All|publisher=Simon &amp; Schuster|year=2003|page=321}}&lt;/ref&gt; Сол кезде тараған қауесеттер бойынша, Даймон мен Уэйл арасында 1997 жылы Уэйлдың қызы Джессика М. Библиовицті қызметте жоғарылату мәселесіне байланысты келіспеушілік туындаған.&lt;ref&gt;{{cite news | last=Nathans Spiro | first=Leah | title=Too crowded under Traveler's umbrella? | date=June 30, 1997 | work=BusinessWeek | url=http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | access-date=November 21, 2004 | archive-date=January 18, 2013 | archive-url=https://archive.today/20130118183647/http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Алайда бұл оқиға Даймонның компаниядан кетуінен бір жылдан астам уақыт бұрын болған еді. Басқа бір дереккөздерде оның кетуінің негізгі себебі ретінде Даймонның өзін Уэйлмен тең дәрежеде қарастыруды талап еткені көрсетіледі.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | work=The New York Times | first=Paul M. | last=Barrett | title=I, Banker | date=November 1, 2009 | access-date=February 24, 2017 | archive-date=July 17, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170717163958/http://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Bank One (2000–2004) ===
2000 жылғы наурызда Даймон АҚШ-тағы бесінші ірі банк саналатын [[Bank One]] банкінің бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды.&lt;ref name=khurana02&gt;[[Rakesh Khurana]], ''Searching for a Corporate Savior: The Irrational Quest for Charismatic CEOs'' (Princeton University Press, 2002)&lt;/ref&gt;

=== J.P. Morgan (2004 жылдан) ===
[[Сурет:MacriDimon.jpg|thumb|Даймон Аргентина президенті [[Маурисио Макри]]мен бірге, 2016 жыл]]
2004 жылғы шілдеде [[JPMorgan Chase]] пен Bank One банктері біріктірілгеннен кейін, Даймон біріккен компанияның президенті және операциялық директоры (COO) болды. 2005 жылғы 31 желтоқсанда ол JPMorgan Chase компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды, ал 2006 жылғы 31 желтоқсанда директорлар кеңесінің төрағасы және президенті қызметтеріне кірісті.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Board Member Bios|url=http://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|publisher=JPMorgan Chase|access-date=June 7, 2011|archive-date=January 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105073827/https://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2008 жылғы наурызда Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің А класты директорлар кеңесінің мүшесі болды. Даймонның басшылығы кезеңінде жүзеге асқан сатып алулардың нәтижесінде JPMorgan Chase басқарудағы активтер көлемі, нарықтық капитализациясы және ашық саудадағы акцияларының құны бойынша АҚШ-тың жетекші банктерінің біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |title=The Market's Best Managers |work=Forbes |access-date=February 2, 2016 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://archive.today/20120731070440/http://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |archive-date=July 31, 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914+10-Jun-2009+MW20090610.php]   {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118203820/https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914%2B10-Jun-2009%2BMW20090610.php|date=January 18, 2016}}&lt;/ref&gt; 2008 жылғы желтоқсанда Даймон Ұлыбританияның қаржы министрі [[Аластер Дарлинг]]ке қоңырау шалып, 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін енгізілген, көлемі 25 мың фунт стерлингтен асатын банкирлердің сыйақыларына салынатын 50 пайыздық салықтың тым қатаң екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=JPMorgan's Dimon called Darling over bonus tax |url=https://www.reuters.com/article/markets/funds/jpmorgans-dimon-called-darling-over-bonus-tax-idUSLNE5BT00M/ |access-date=February 21, 2026 |work=Reuters |date=December 30, 2009}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы жарияланған [[Эпштейн файлдары|Эпштейн құжаттарына]] сәйкес, сол кездегі Ұлыбританияның бизнес мәселелері жөніндегі министрі [[Питер Манделсон]] Даймонға аталған салыққа байланысты Дарлингке «жанама қысым көрсетуге» кеңес берген.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Faisal Islam: Mandelson, Darling and the conversation I can't forget |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cx2kzmnr14lo |access-date=February 21, 2026 |work=BBC News |date=February 2, 2026}}&lt;/ref&gt; 2009 жылы Даймон Brendan Wood International консалтингтік компаниясы тарапынан «TopGun CEO» атағына лайық деп танылды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

2011 жылғы 26 қыркүйекте Даймон [[Канада банкі]]нің басқарушысы [[Марк Карни]]мен болған көпшілік назарын аударған қызу пікірталасқа қатысты. Сол кезде Даймон [[Basel III]] халықаралық қаржылық реттеу талаптары АҚШ банктеріне қатысты кемсітушілік сипатқа ие және «америкалық мүдделерге қарсы» деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Braithwaite |first=Tom |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/b62779c6-e7a4-11e0-9da3-00144feab49a.html |title=Dimon in attack on Canada's bank chief |website=FT.com |date=September 26, 2011 |access-date=February 2, 2016}}&lt;/ref&gt; 2012 жылғы 10 мамырда JPMorgan Chase банкі шұғыл конференциялық қоңырау өткізіп, кемінде 2 миллиард АҚШ долларын құраған сауда шығындары туралы хабарлады. Даймонның айтуынша, бұл операциялар банктің жалпы несиелік тәуекелдерін хеджирлеуге арналған болатын. Даймон кейінірек аталған стратегияны «қате құрылған, күрделі, жеткілікті түрде тексерілмеген, тиімсіз жүзеге асырылған және тиісінше бақыланбаған» деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{cite web |author=A |url=http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |title=Two billion dollar 'hedge' &amp;#124; FT Alphaville |website=Ftalphaville.ft.com |date=May 14, 2012 |access-date=February 2, 2016 |archive-date=September 11, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120911005731/http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бұл оқиғаға байланысты [[Федералдық резерв]] жүйесі, [[АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] (SEC) және [[Федералдық тергеу бюросы]] (FBI) тергеу жүргізді. Істің негізгі қатысушысы бұқаралық ақпарат құралдарында «Лондон киті» деген лақап атпен белгілі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |title=More Bad News For JPMorgan As FBI Gets Involved |website=Forbes.com |access-date=February 2, 2016 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда Джейми Даймон JPMorgan Chase банкіне қарсы қозғалған екі сот ісіне байланысты антпен куәлік берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon, JPMorgan board defeat shareholders' Jeffrey Epstein lawsuit |url=https://www.reuters.com/legal/jamie-dimon-jpmorgan-board-defeat-shareholders-jeffrey-epstein-lawsuit-2023-08-10/ |website=Reuters|date=August 10, 2023 |last1=Stempel |first1=Jonathan }}&lt;/ref&gt; Талапкерлер банкті 1998–2013 жылдары клиенті болған, кейін жыныстық қылмыстар жасағаны үшін айыпталған [[Джеффри Эпштейн]]ге қызмет көрсетті деп айыптады. Олардың айтуынша, банк ішінде Эпштейннің заңсыз әрекеттері туралы ескертулер болғанына қарамастан, оған қызмет көрсету жалғасқан. Ал JPMorgan Chase бұл айыптауларды негізсіз деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mangan |first=Dan |date=2023-05-26 |title=JPMorgan CEO Jamie Dimon testifies he had no involvement with Jeffrey Epstein account, bank says |url=https://www.cnbc.com/2023/05/26/jpmorgan-ceo-jamie-dimon-epstein-deposition.html |access-date=2024-06-20 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Miller |first1=Joe |last2=Franklin |first2=Joshua |date=March 28, 2023 |title=JPMorgan's Jamie Dimon to be deposed in Epstein lawsuits |url=https://www.ft.com/content/f5e7d581-6369-4b0b-92f4-b5fe9a55b2f2 |url-access=subscription |website=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;

Даймон жаһандық компаниялардың бас директорларын біріктіретін [[The Business Council]] ұйымының атқарушы комитетінің мүшесі болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon, Chairman &amp; CEO, JPMorgan Chase on Rebuilding a More Inclusive Economy |url=https://www.hbs-atlanta.org/s/1738/cc/21/page.aspx?sid=1738&amp;gid=12&amp;pgid=71802 |website=Harvard Business School (Club of Atlanta)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon BusinessRoundtable.org |url=https://www.businessroundtable.org/about/members/jamie-dimon |access-date=2024-06-24 |website=www.businessroundtable.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kuehner-Hebert |first=Katie |date=2018-10-30 |title=Jamie Dimon Is At The Top Of The U.S. Financial World |url=https://chiefexecutive.net/jamie-dimon-is-at-the-top-of-the-u-s-financial-world/ |access-date=2024-06-24 |website=ChiefExecutive.net |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2011–2012 жылдары ол ұйымның атқарушы комитетінің төрағасы қызметін атқарды.&lt;ref name=&quot;committee&quot;&gt;{{cite web |title=Executive Committee 2015–2016 |url=http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722222304/http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |archive-date=July 22, 2012 |publisher=The Business Council}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша Даймон Business Roundtable ұйымының директорлар кеңесінің мүшесі болып табылады. Бұған дейін ол аталған ұйымның төрағасы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-06-13 |title=Donald Trump is meeting today with JPMorgan's Jamie Dimon, Apple's Tim Cook, and other top CEOs |url=https://qz.com/donald-trump-jpmorgan-apple-business-roundtable-ceos-1851537207 |access-date=2024-08-13 |website=Quartz |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Tankersley |first=Jim |date=2021-11-24 |title=CEOs turn to a top Wall Street banker, JP Morgan's Jamie Dimon, to lead outreach to Trump administration |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/12/07/ceos-turn-to-a-top-wall-street-banker-jp-morgans-jamie-dimon-to-lead-outreach-to-trump-administration/ |access-date=2024-08-13 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда Даймон [[BBC]]-ге берген сұхбатында алдағы алты айдан екі жылға дейінгі кезеңде АҚШ қор нарығында ірі түзету болуы ықтимал деген пікір білдірді. Сондай-ақ ол АҚШ-ты жаһандық деңгейде бұрынғыға қарағанда сенімділігі төмен серіктес ретінде сипаттап, Федералдық резерв жүйесінің тәуелсіздігіне сенім білдіретінін тағы да мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-10-08 |title=JP Morgan boss Jamie Dimon sounds warning on US stock market fall |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg5ej03p604o |access-date=2025-10-13 |website=[[BBC]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы қаңтарда Дональд Трамп JPMorgan Chase банкі мен Даймонға қарсы 5 миллиард АҚШ доллары көлемінде талап арыз берді. Трамп өз шоттарының «саяси себептермен» жабылғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sweet |first=-Ken |date=2026-01-22 |title=Trump sues JPMorgan and its CEO, alleging bank closed his accounts for political reasons |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/trump-sues-jpmorgan-and-its-ceo-alleging-bank-closed-his-accounts-for-political-reasons |access-date=2026-02-02 |website=PBS News |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы маусымда Даймон инвесторларға [[SpaceX]] компаниясының алғашқы жария акция орналастыруын ([[IPO]]) таныстыру мақсатында роуд-шоу өткізді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hirsch |first=Lauren |date=2026-06-04 |title=Wall Street Is Going Gaga for SpaceX |url=https://www.nytimes.com/2026/06/04/business/wall-street-jamie-dimon-spacex.html |access-date=2026-06-05 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
1983 жылы Даймон Гарвард бизнес мектебінде танысқан [[Джудит Кент]]ке үйленді. Олардың Джулия, Лора және Кара Ли есімді үш қызы бар.&lt;ref&gt;''Last Man Standing'', p. 22&lt;/ref&gt; Джулия мен Кара [[Дьюк университеті]]нде білім алған. Ал Лора [[Барнард колледжі]]н тәмамдап, штаттан тыс журналист болып жұмыс істеді. Бұрын ''[[New York Daily News]]'' газетінде қызмет атқарған ол қазіргі уақытта ''[[ABC News]]'' арнасының продюсері болып жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=McLean|first=Bethany|title=Tom Brady Called Jamie Dimon During JPMorgan's $6 Billion Loss to Tell Him to &quot;Hang in There&quot;|url=https://www.vanityfair.com/news/business/2012/11/jamie-dimon-tom-brady-hang-in-there|access-date=July 25, 2020|magazine=Vanity Fair|date=October 4, 2012|language=en-us|archive-date=November 1, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101055252/https://www.vanityfair.com/news/business/2012/11/jamie-dimon-tom-brady-hang-in-there|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Who's a Better Writer: Jamie Dimon or His Daughter?|url=https://nymag.com/intelligencer/2013/09/better-writer-jamie-dimon-or-his-daughter.html|access-date=July 25, 2020|website=Intelligencer|date=September 17, 2013 |language=en-us|archive-date=July 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725235424/https://nymag.com/intelligencer/2013/09/better-writer-jamie-dimon-or-his-daughter.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Bhuiyan|first=Johana|title=Laura Dimon, daughter of Jamie, catches on at Daily News|url=https://www.politico.com/media/story/2014/06/laura-dimon-daughter-of-jamie-catches-on-at-daily-news-000539/|access-date=July 25, 2020|website=Politico Media|date=June 13, 2014 |language=en|archive-date=July 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725235033/https://www.politico.com/media/story/2014/06/laura-dimon-daughter-of-jamie-catches-on-at-daily-news-000539|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2014 жылы Даймонға тамақ қатерлі ісігі диагнозы қойылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-28121844|title=JP Morgan boss Jamie Dimon to carry on despite cancer|date=July 1, 2014|work=BBC News|access-date=July 21, 2018|archive-date=March 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306072232/https://www.bbc.com/news/business-28121844|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол сегіз апта бойы сәулелік терапия мен химиотерапиядан өтіп, емдеу курсын 2014 жылғы қыркүйекте аяқтады.&lt;ref&gt;WSJ VOL. CCLXIV No. 62 p.. A1 &quot;JP Morgan Chief Slows a Little to fight cancer&lt;/ref&gt; 2020 жылғы наурызда, 63 жасында, Даймон қолқаның жедел ажырауын (аорта диссекциясын) емдеу үшін шұғыл жүрек операциясын жасатты.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-jp-morgan-ceo-surgery-idUSKBN20S33N|title=JPMorgan CEO Jamie Dimon undergoes emergency heart surgery|date=March 6, 2020|work=Reuters|access-date=March 6, 2020|language=en|archive-date=March 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306022421/https://www.reuters.com/article/us-jp-morgan-ceo-surgery-idUSKBN20S33N|url-status=live}}&lt;/ref&gt; JPMorgan Chase мәліметінше, ол операциядан кейін сәтті қалпына келді.&lt;ref name=&quot;veconomist&quot;&gt;{{cite news|title=Should Jamie Dimon, Wall Street's most celebrated boss, call it a day?|url=https://www.economist.com/leaders/2020/03/14/should-jamie-dimon-wall-streets-most-celebrated-boss-call-it-a-day|newspaper=[[The Economist]]|date=March 14, 2020|access-date=March 13, 2020|archive-date=March 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200313023516/https://www.economist.com/leaders/2020/03/14/should-jamie-dimon-wall-streets-most-celebrated-boss-call-it-a-day|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bournemouthecho.co.uk/news/18355700.jp-morgan-boss-jamie-dimon-back-work-heart-surgery/|title=JP Morgan boss Jamie Dimon back at work after heart surgery|last=Slade|first=Darren|date=April 3, 2020|website=Bournemouth Echo|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405184230/https://www.bournemouthecho.co.uk/news/18355700.jp-morgan-boss-jamie-dimon-back-work-heart-surgery/|archive-date=April 5, 2020|access-date=April 16, 2020}}&lt;/ref&gt; Даймон қызметіне оралғанға дейін банкті Гордон Смит пен Дэниел Пинто басқарды.&lt;ref name=&quot;veconomist1&quot;&gt;{{cite news|title=Is Dimon's work done at JPMorgan Chase?|url=https://www.economist.com/briefing/2020/03/12/is-dimons-work-done-at-jpmorgan-chase|newspaper=[[The Economist]]|date=March 12, 2020|access-date=March 16, 2020|archive-date=March 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316033629/https://www.economist.com/briefing/2020/03/12/is-dimons-work-done-at-jpmorgan-chase|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы сәуірде [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты Даймон жұмысына қашықтан оралды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2020/04/02/jpmorgan-ceo-jamie-dimon-returns-to-work-after-heart-surgery.html|title=JPMorgan CEO Jamie Dimon returns to work after heart surgery|date=April 2, 2020|work=CNBC |access-date=January 19, 2021}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Америкалық банкирлер]]
[[Санат:Америкалық миллиардерлер]]
[[Санат:Америкалық компания төрағалары]]
[[Санат:Америкалық қаржылық қызмет көрсету компанияларының бас директорлары]]
[[Санат:Грек текті америкалықтар]]
[[Санат:Құрметті легион орденімен марапатталған америкалықтар]]
[[Санат:Америкалық егіздер]]
[[Санат:Browning School түлектері]]
[[Санат:Нью-Йорк қаласының кәсіпкерлері]]
[[Санат:Citigroup қызметкерлері]]
[[Санат:JPMorgan Chase директорлары]]
[[Санат:Гарвард бизнес мектебінің түлектері]]
[[Санат:JPMorgan Chase қызметкерлері]]
[[Санат:Тірі адамдар]]
[[Санат:Нью-Йорк штатының демократтары]]
[[Санат:Нью-Йорк штатындағы қайырымдылық жасаушылар]]
[[Санат:Тафтс университетінің түлектері]]
[[Санат:Goldman Sachs қызметкерлері]]</text>
      <sha1>2lardz82lcpicdxohydru3x3oyqytdx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620682</id>
      <parentid>3620681</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:03:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37058" sha1="6933q5ys4mgdo5g96tijei22ho1v351" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Джеймс Даймон
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Даймон, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 13.03.1956
 |Туған жері            = {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, АҚШ
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = кәсіпкер, банкир
 |Белсенді жылдары      = 1979 жылдан
 |Білімі                = [[Тафтс университеті]] (BA)&lt;br&gt;[[Гарвард университеті]] (MBA)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}}
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 3
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}&lt;/ref&gt; — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді.

Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды.

2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Ерте өмірі ==
Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.&lt;ref name=&quot;politico&quot;&gt;{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.&lt;ref name=&quot;politico&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=2003 |page=50}}&lt;/ref&gt;

Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.&lt;ref name=nyt95a&gt;{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}&lt;/ref&gt; Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.&lt;ref name=nyf15a&gt;{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
Іскерлік басқару магистрі (MBA) дәрежесін алғаннан кейін, [[Сэнди Уэйл]] Даймонды [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Lehman Brothers]] компанияларының жұмыс ұсыныстарынан бас тартып, [[American Express]] компаниясында өз көмекшісі ретінде жұмыс істеуге көндірді.&lt;ref name=langley03&gt;Langley, Monica. ''Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All''. Simon &amp; Schuster, 2003, p.74&lt;/ref&gt; Уэйл инвестициялық банктер ұсынған жалақымен бәсекелесе алмағанымен, Даймонға бұл жұмыстың қызықты болатынын айтты.&lt;ref&gt;Langley, 2003, p.74&quot;&lt;/ref&gt; Даймонның әкесі Теодор Даймон American Express компаниясының атқарушы вице-президенті болған.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Cuff|first=Daniel F.|url=https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|title=Business People|date=January 13, 1984|work=The New York Times|access-date=March 18, 2020|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=March 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318210417/https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі ===
1985 жылы Сэнди Уэйл American Express компаниясынан кеткеннен кейін, Даймон да оның соңынан ерді. Кейін екеуі бірге [[Control Data]] компаниясынан тұтынушылық қаржыландырумен айналысатын [[Commercial Credit]] компаниясын сатып алды. 30 жасында Даймон компанияның қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | work=Euromoney | title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase | date=June 10, 2019 | access-date=June 14, 2019 | archive-date=June 10, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | url-status=live |author-last1=Lee|author-first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Ол компанияның қаржылық жағдайын жақсартуға және оның қызметін қайта жандандыруға елеулі үлес қосты.

1998 жылы бірқатар бірігулер мен сатып алулардың нәтижесінде Даймон мен Уэйл Citigroup атты ірі қаржылық қызметтер конгломератын құрды. Алайда сол жылдың қарашасында Даймон [[Citigroup]] компаниясынан кетті. Бұған Сэнди Уэйлдың демалыс күндері өткен басшылық жиынында одан қызметінен кетуді сұрауы себеп болды.&lt;ref&gt;{{cite book|author-last1=Langley|author-first1=Monica|title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All|publisher=Simon &amp; Schuster|year=2003|page=321}}&lt;/ref&gt; Сол кезде тараған қауесеттер бойынша, Даймон мен Уэйл арасында 1997 жылы Уэйлдың қызы Джессика М. Библиовицті қызметте жоғарылату мәселесіне байланысты келіспеушілік туындаған.&lt;ref&gt;{{cite news | last=Nathans Spiro | first=Leah | title=Too crowded under Traveler's umbrella? | date=June 30, 1997 | work=BusinessWeek | url=http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | access-date=November 21, 2004 | archive-date=January 18, 2013 | archive-url=https://archive.today/20130118183647/http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Алайда бұл оқиға Даймонның компаниядан кетуінен бір жылдан астам уақыт бұрын болған еді. Басқа бір дереккөздерде оның кетуінің негізгі себебі ретінде Даймонның өзін Уэйлмен тең дәрежеде қарастыруды талап еткені көрсетіледі.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | work=The New York Times | first=Paul M. | last=Barrett | title=I, Banker | date=November 1, 2009 | access-date=February 24, 2017 | archive-date=July 17, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170717163958/http://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Bank One (2000–2004) ===
2000 жылғы наурызда Даймон АҚШ-тағы бесінші ірі банк саналатын [[Bank One]] банкінің бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды.&lt;ref name=khurana02&gt;[[Rakesh Khurana]], ''Searching for a Corporate Savior: The Irrational Quest for Charismatic CEOs'' (Princeton University Press, 2002)&lt;/ref&gt;

=== J.P. Morgan (2004 жылдан) ===
[[Сурет:MacriDimon.jpg|thumb|Даймон Аргентина президенті [[Маурисио Макри]]мен бірге, 2016 жыл]]
2004 жылғы шілдеде [[JPMorgan Chase]] пен Bank One банктері біріктірілгеннен кейін, Даймон біріккен компанияның президенті және операциялық директоры (COO) болды. 2005 жылғы 31 желтоқсанда ол JPMorgan Chase компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды, ал 2006 жылғы 31 желтоқсанда директорлар кеңесінің төрағасы және президенті қызметтеріне кірісті.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Board Member Bios|url=http://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|publisher=JPMorgan Chase|access-date=June 7, 2011|archive-date=January 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105073827/https://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2008 жылғы наурызда Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің А класты директорлар кеңесінің мүшесі болды. Даймонның басшылығы кезеңінде жүзеге асқан сатып алулардың нәтижесінде JPMorgan Chase басқарудағы активтер көлемі, нарықтық капитализациясы және ашық саудадағы акцияларының құны бойынша АҚШ-тың жетекші банктерінің біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |title=The Market's Best Managers |work=Forbes |access-date=February 2, 2016 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://archive.today/20120731070440/http://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |archive-date=July 31, 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914+10-Jun-2009+MW20090610.php]   {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118203820/https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914%2B10-Jun-2009%2BMW20090610.php|date=January 18, 2016}}&lt;/ref&gt; 2008 жылғы желтоқсанда Даймон Ұлыбританияның қаржы министрі [[Аластер Дарлинг]]ке қоңырау шалып, 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін енгізілген, көлемі 25 мың фунт стерлингтен асатын банкирлердің сыйақыларына салынатын 50 пайыздық салықтың тым қатаң екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=JPMorgan's Dimon called Darling over bonus tax |url=https://www.reuters.com/article/markets/funds/jpmorgans-dimon-called-darling-over-bonus-tax-idUSLNE5BT00M/ |access-date=February 21, 2026 |work=Reuters |date=December 30, 2009}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы жарияланған [[Эпштейн файлдары|Эпштейн құжаттарына]] сәйкес, сол кездегі Ұлыбританияның бизнес мәселелері жөніндегі министрі [[Питер Манделсон]] Даймонға аталған салыққа байланысты Дарлингке «жанама қысым көрсетуге» кеңес берген.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Faisal Islam: Mandelson, Darling and the conversation I can't forget |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cx2kzmnr14lo |access-date=February 21, 2026 |work=BBC News |date=February 2, 2026}}&lt;/ref&gt; 2009 жылы Даймон Brendan Wood International консалтингтік компаниясы тарапынан «TopGun CEO» атағына лайық деп танылды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

2011 жылғы 26 қыркүйекте Даймон [[Канада банкі]]нің басқарушысы [[Марк Карни]]мен болған көпшілік назарын аударған қызу пікірталасқа қатысты. Сол кезде Даймон [[Basel III]] халықаралық қаржылық реттеу талаптары АҚШ банктеріне қатысты кемсітушілік сипатқа ие және «америкалық мүдделерге қарсы» деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Braithwaite |first=Tom |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/b62779c6-e7a4-11e0-9da3-00144feab49a.html |title=Dimon in attack on Canada's bank chief |website=FT.com |date=September 26, 2011 |access-date=February 2, 2016}}&lt;/ref&gt; 2012 жылғы 10 мамырда JPMorgan Chase банкі шұғыл конференциялық қоңырау өткізіп, кемінде 2 миллиард АҚШ долларын құраған сауда шығындары туралы хабарлады. Даймонның айтуынша, бұл операциялар банктің жалпы несиелік тәуекелдерін хеджирлеуге арналған болатын. Даймон кейінірек аталған стратегияны «қате құрылған, күрделі, жеткілікті түрде тексерілмеген, тиімсіз жүзеге асырылған және тиісінше бақыланбаған» деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{cite web |author=A |url=http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |title=Two billion dollar 'hedge' &amp;#124; FT Alphaville |website=Ftalphaville.ft.com |date=May 14, 2012 |access-date=February 2, 2016 |archive-date=September 11, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120911005731/http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бұл оқиғаға байланысты [[Федералдық резерв]] жүйесі, [[АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] (SEC) және [[Федералдық тергеу бюросы]] (FBI) тергеу жүргізді. Істің негізгі қатысушысы бұқаралық ақпарат құралдарында «Лондон киті» деген лақап атпен белгілі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |title=More Bad News For JPMorgan As FBI Gets Involved |website=Forbes.com |access-date=February 2, 2016 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда Джейми Даймон JPMorgan Chase банкіне қарсы қозғалған екі сот ісіне байланысты антпен куәлік берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon, JPMorgan board defeat shareholders' Jeffrey Epstein lawsuit |url=https://www.reuters.com/legal/jamie-dimon-jpmorgan-board-defeat-shareholders-jeffrey-epstein-lawsuit-2023-08-10/ |website=Reuters|date=August 10, 2023 |last1=Stempel |first1=Jonathan }}&lt;/ref&gt; Талапкерлер банкті 1998–2013 жылдары клиенті болған, кейін жыныстық қылмыстар жасағаны үшін айыпталған [[Джеффри Эпштейн]]ге қызмет көрсетті деп айыптады. Олардың айтуынша, банк ішінде Эпштейннің заңсыз әрекеттері туралы ескертулер болғанына қарамастан, оған қызмет көрсету жалғасқан. Ал JPMorgan Chase бұл айыптауларды негізсіз деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mangan |first=Dan |date=2023-05-26 |title=JPMorgan CEO Jamie Dimon testifies he had no involvement with Jeffrey Epstein account, bank says |url=https://www.cnbc.com/2023/05/26/jpmorgan-ceo-jamie-dimon-epstein-deposition.html |access-date=2024-06-20 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Miller |first1=Joe |last2=Franklin |first2=Joshua |date=March 28, 2023 |title=JPMorgan's Jamie Dimon to be deposed in Epstein lawsuits |url=https://www.ft.com/content/f5e7d581-6369-4b0b-92f4-b5fe9a55b2f2 |url-access=subscription |website=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;

Даймон жаһандық компаниялардың бас директорларын біріктіретін [[The Business Council]] ұйымының атқарушы комитетінің мүшесі болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon, Chairman &amp; CEO, JPMorgan Chase on Rebuilding a More Inclusive Economy |url=https://www.hbs-atlanta.org/s/1738/cc/21/page.aspx?sid=1738&amp;gid=12&amp;pgid=71802 |website=Harvard Business School (Club of Atlanta)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon BusinessRoundtable.org |url=https://www.businessroundtable.org/about/members/jamie-dimon |access-date=2024-06-24 |website=www.businessroundtable.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kuehner-Hebert |first=Katie |date=2018-10-30 |title=Jamie Dimon Is At The Top Of The U.S. Financial World |url=https://chiefexecutive.net/jamie-dimon-is-at-the-top-of-the-u-s-financial-world/ |access-date=2024-06-24 |website=ChiefExecutive.net |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2011–2012 жылдары ол ұйымның атқарушы комитетінің төрағасы қызметін атқарды.&lt;ref name=&quot;committee&quot;&gt;{{cite web |title=Executive Committee 2015–2016 |url=http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722222304/http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |archive-date=July 22, 2012 |publisher=The Business Council}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша Даймон Business Roundtable ұйымының директорлар кеңесінің мүшесі болып табылады. Бұған дейін ол аталған ұйымның төрағасы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-06-13 |title=Donald Trump is meeting today with JPMorgan's Jamie Dimon, Apple's Tim Cook, and other top CEOs |url=https://qz.com/donald-trump-jpmorgan-apple-business-roundtable-ceos-1851537207 |access-date=2024-08-13 |website=Quartz |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Tankersley |first=Jim |date=2021-11-24 |title=CEOs turn to a top Wall Street banker, JP Morgan's Jamie Dimon, to lead outreach to Trump administration |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/12/07/ceos-turn-to-a-top-wall-street-banker-jp-morgans-jamie-dimon-to-lead-outreach-to-trump-administration/ |access-date=2024-08-13 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда Даймон [[BBC]]-ге берген сұхбатында алдағы алты айдан екі жылға дейінгі кезеңде АҚШ қор нарығында ірі түзету болуы ықтимал деген пікір білдірді. Сондай-ақ ол АҚШ-ты жаһандық деңгейде бұрынғыға қарағанда сенімділігі төмен серіктес ретінде сипаттап, Федералдық резерв жүйесінің тәуелсіздігіне сенім білдіретінін тағы да мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-10-08 |title=JP Morgan boss Jamie Dimon sounds warning on US stock market fall |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg5ej03p604o |access-date=2025-10-13 |website=[[BBC]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы қаңтарда Дональд Трамп JPMorgan Chase банкі мен Даймонға қарсы 5 миллиард АҚШ доллары көлемінде талап арыз берді. Трамп өз шоттарының «саяси себептермен» жабылғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sweet |first=-Ken |date=2026-01-22 |title=Trump sues JPMorgan and its CEO, alleging bank closed his accounts for political reasons |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/trump-sues-jpmorgan-and-its-ceo-alleging-bank-closed-his-accounts-for-political-reasons |access-date=2026-02-02 |website=PBS News |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы маусымда Даймон инвесторларға [[SpaceX]] компаниясының алғашқы жария акция орналастыруын ([[IPO]]) таныстыру мақсатында роуд-шоу өткізді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hirsch |first=Lauren |date=2026-06-04 |title=Wall Street Is Going Gaga for SpaceX |url=https://www.nytimes.com/2026/06/04/business/wall-street-jamie-dimon-spacex.html |access-date=2026-06-05 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
1983 жылы Даймон Гарвард бизнес мектебінде танысқан [[Джудит Кент]]ке үйленді. Олардың Джулия, Лора және Кара Ли есімді үш қызы бар.&lt;ref&gt;''Last Man Standing'', p. 22&lt;/ref&gt; Джулия мен Кара [[Дьюк университеті]]нде білім алған. Ал Лора [[Барнард колледжі]]н тәмамдап, штаттан тыс журналист болып жұмыс істеді. Бұрын ''[[New York Daily News]]'' газетінде қызмет атқарған ол қазіргі уақытта ''[[ABC News]]'' арнасының продюсері болып жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=McLean|first=Bethany|title=Tom Brady Called Jamie Dimon During JPMorgan's $6 Billion Loss to Tell Him to &quot;Hang in There&quot;|url=https://www.vanityfair.com/news/business/2012/11/jamie-dimon-tom-brady-hang-in-there|access-date=July 25, 2020|magazine=Vanity Fair|date=October 4, 2012|language=en-us|archive-date=November 1, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101055252/https://www.vanityfair.com/news/business/2012/11/jamie-dimon-tom-brady-hang-in-there|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Who's a Better Writer: Jamie Dimon or His Daughter?|url=https://nymag.com/intelligencer/2013/09/better-writer-jamie-dimon-or-his-daughter.html|access-date=July 25, 2020|website=Intelligencer|date=September 17, 2013 |language=en-us|archive-date=July 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725235424/https://nymag.com/intelligencer/2013/09/better-writer-jamie-dimon-or-his-daughter.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Bhuiyan|first=Johana|title=Laura Dimon, daughter of Jamie, catches on at Daily News|url=https://www.politico.com/media/story/2014/06/laura-dimon-daughter-of-jamie-catches-on-at-daily-news-000539/|access-date=July 25, 2020|website=Politico Media|date=June 13, 2014 |language=en|archive-date=July 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725235033/https://www.politico.com/media/story/2014/06/laura-dimon-daughter-of-jamie-catches-on-at-daily-news-000539|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2014 жылы Даймонға тамақ қатерлі ісігі диагнозы қойылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-28121844|title=JP Morgan boss Jamie Dimon to carry on despite cancer|date=July 1, 2014|work=BBC News|access-date=July 21, 2018|archive-date=March 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306072232/https://www.bbc.com/news/business-28121844|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол сегіз апта бойы сәулелік терапия мен химиотерапиядан өтіп, емдеу курсын 2014 жылғы қыркүйекте аяқтады.&lt;ref&gt;WSJ VOL. CCLXIV No. 62 p.. A1 &quot;JP Morgan Chief Slows a Little to fight cancer&lt;/ref&gt; 2020 жылғы наурызда, 63 жасында, Даймон қолқаның жедел ажырауын (аорта диссекциясын) емдеу үшін шұғыл жүрек операциясын жасатты.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-jp-morgan-ceo-surgery-idUSKBN20S33N|title=JPMorgan CEO Jamie Dimon undergoes emergency heart surgery|date=March 6, 2020|work=Reuters|access-date=March 6, 2020|language=en|archive-date=March 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306022421/https://www.reuters.com/article/us-jp-morgan-ceo-surgery-idUSKBN20S33N|url-status=live}}&lt;/ref&gt; JPMorgan Chase мәліметінше, ол операциядан кейін сәтті қалпына келді.&lt;ref name=&quot;veconomist&quot;&gt;{{cite news|title=Should Jamie Dimon, Wall Street's most celebrated boss, call it a day?|url=https://www.economist.com/leaders/2020/03/14/should-jamie-dimon-wall-streets-most-celebrated-boss-call-it-a-day|newspaper=[[The Economist]]|date=March 14, 2020|access-date=March 13, 2020|archive-date=March 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200313023516/https://www.economist.com/leaders/2020/03/14/should-jamie-dimon-wall-streets-most-celebrated-boss-call-it-a-day|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bournemouthecho.co.uk/news/18355700.jp-morgan-boss-jamie-dimon-back-work-heart-surgery/|title=JP Morgan boss Jamie Dimon back at work after heart surgery|last=Slade|first=Darren|date=April 3, 2020|website=Bournemouth Echo|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405184230/https://www.bournemouthecho.co.uk/news/18355700.jp-morgan-boss-jamie-dimon-back-work-heart-surgery/|archive-date=April 5, 2020|access-date=April 16, 2020}}&lt;/ref&gt; Даймон қызметіне оралғанға дейін банкті Гордон Смит пен Дэниел Пинто басқарды.&lt;ref name=&quot;veconomist1&quot;&gt;{{cite news|title=Is Dimon's work done at JPMorgan Chase?|url=https://www.economist.com/briefing/2020/03/12/is-dimons-work-done-at-jpmorgan-chase|newspaper=[[The Economist]]|date=March 12, 2020|access-date=March 16, 2020|archive-date=March 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316033629/https://www.economist.com/briefing/2020/03/12/is-dimons-work-done-at-jpmorgan-chase|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы сәуірде [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты Даймон жұмысына қашықтан оралды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2020/04/02/jpmorgan-ceo-jamie-dimon-returns-to-work-after-heart-surgery.html|title=JPMorgan CEO Jamie Dimon returns to work after heart surgery|date=April 2, 2020|work=CNBC |access-date=January 19, 2021}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Америкалық банкирлер]]
[[Санат:АҚШ миллиардерлері]]
[[Санат:Америкалық компания төрағалары]]
[[Санат:Америкалық қаржылық қызмет көрсету компанияларының бас директорлары]]
[[Санат:Грек текті америкалықтар]]
[[Санат:Құрметті легион орденімен марапатталған америкалықтар]]
[[Санат:Америкалық егіздер]]
[[Санат:Browning School түлектері]]
[[Санат:Нью-Йорк қаласы кәсіпкерлері]]
[[Санат:Citigroup қызметкерлері]]
[[Санат:JPMorgan Chase директорлары]]
[[Санат:Гарвард бизнес мектебі түлектері]]
[[Санат:JPMorgan Chase қызметкерлері]]
[[Санат:Нью-Йорк штаты демократтары]]
[[Санат:Нью-Йорк штатындағы қайырымдылық жасаушылар]]
[[Санат:Тафтс университетінің түлектері]]
[[Санат:Goldman Sachs қызметкерлері]]</text>
      <sha1>6933q5ys4mgdo5g96tijei22ho1v351</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620683</id>
      <parentid>3620682</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37046" sha1="69fa2brsk2nuw6eajai7ee63un21o1u" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Джеймс Даймон
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Даймон, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 13.03.1956
 |Туған жері            = {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, АҚШ
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = кәсіпкер, банкир
 |Белсенді жылдары      = 1979 жылдан
 |Білімі                = [[Тафтс университеті]] (BA)&lt;br&gt;[[Гарвард университеті]] (MBA)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}}
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 3
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}&lt;/ref&gt; — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді.

Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды.

2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Ерте өмірі ==
Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.&lt;ref name=&quot;politico&quot;&gt;{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.&lt;ref name=&quot;politico&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=2003 |page=50}}&lt;/ref&gt;

Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.&lt;ref name=nyt95a&gt;{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}&lt;/ref&gt; Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.&lt;ref name=nyf15a&gt;{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
Іскерлік басқару магистрі (MBA) дәрежесін алғаннан кейін, [[Сэнди Уэйл]] Даймонды [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Lehman Brothers]] компанияларының жұмыс ұсыныстарынан бас тартып, [[American Express]] компаниясында өз көмекшісі ретінде жұмыс істеуге көндірді.&lt;ref name=langley03&gt;Langley, Monica. ''Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All''. Simon &amp; Schuster, 2003, p.74&lt;/ref&gt; Уэйл инвестициялық банктер ұсынған жалақымен бәсекелесе алмағанымен, Даймонға бұл жұмыстың қызықты болатынын айтты.&lt;ref&gt;Langley, 2003, p.74&quot;&lt;/ref&gt; Даймонның әкесі Теодор Даймон American Express компаниясының атқарушы вице-президенті болған.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Cuff|first=Daniel F.|url=https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|title=Business People|date=January 13, 1984|work=The New York Times|access-date=March 18, 2020|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=March 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318210417/https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі ===
1985 жылы Сэнди Уэйл American Express компаниясынан кеткеннен кейін, Даймон да оның соңынан ерді. Кейін екеуі бірге [[Control Data]] компаниясынан тұтынушылық қаржыландырумен айналысатын [[Commercial Credit]] компаниясын сатып алды. 30 жасында Даймон компанияның қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | work=Euromoney | title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase | date=June 10, 2019 | access-date=June 14, 2019 | archive-date=June 10, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | url-status=live |author-last1=Lee|author-first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Ол компанияның қаржылық жағдайын жақсартуға және оның қызметін қайта жандандыруға елеулі үлес қосты.

1998 жылы бірқатар бірігулер мен сатып алулардың нәтижесінде Даймон мен Уэйл Citigroup атты ірі қаржылық қызметтер конгломератын құрды. Алайда сол жылдың қарашасында Даймон [[Citigroup]] компаниясынан кетті. Бұған Сэнди Уэйлдың демалыс күндері өткен басшылық жиынында одан қызметінен кетуді сұрауы себеп болды.&lt;ref&gt;{{cite book|author-last1=Langley|author-first1=Monica|title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All|publisher=Simon &amp; Schuster|year=2003|page=321}}&lt;/ref&gt; Сол кезде тараған қауесеттер бойынша, Даймон мен Уэйл арасында 1997 жылы Уэйлдың қызы Джессика М. Библиовицті қызметте жоғарылату мәселесіне байланысты келіспеушілік туындаған.&lt;ref&gt;{{cite news | last=Nathans Spiro | first=Leah | title=Too crowded under Traveler's umbrella? | date=June 30, 1997 | work=BusinessWeek | url=http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | access-date=November 21, 2004 | archive-date=January 18, 2013 | archive-url=https://archive.today/20130118183647/http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Алайда бұл оқиға Даймонның компаниядан кетуінен бір жылдан астам уақыт бұрын болған еді. Басқа бір дереккөздерде оның кетуінің негізгі себебі ретінде Даймонның өзін Уэйлмен тең дәрежеде қарастыруды талап еткені көрсетіледі.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | work=The New York Times | first=Paul M. | last=Barrett | title=I, Banker | date=November 1, 2009 | access-date=February 24, 2017 | archive-date=July 17, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170717163958/http://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Bank One (2000–2004) ===
2000 жылғы наурызда Даймон АҚШ-тағы бесінші ірі банк саналатын [[Bank One]] банкінің бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды.&lt;ref name=khurana02&gt;[[Rakesh Khurana]], ''Searching for a Corporate Savior: The Irrational Quest for Charismatic CEOs'' (Princeton University Press, 2002)&lt;/ref&gt;

=== J.P. Morgan (2004 жылдан) ===
[[Сурет:MacriDimon.jpg|thumb|Даймон Аргентина президенті [[Маурисио Макри]]мен бірге, 2016 жыл]]
2004 жылғы шілдеде [[JPMorgan Chase]] пен Bank One банктері біріктірілгеннен кейін, Даймон біріккен компанияның президенті және операциялық директоры (COO) болды. 2005 жылғы 31 желтоқсанда ол JPMorgan Chase компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды, ал 2006 жылғы 31 желтоқсанда директорлар кеңесінің төрағасы және президенті қызметтеріне кірісті.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Board Member Bios|url=http://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|publisher=JPMorgan Chase|access-date=June 7, 2011|archive-date=January 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105073827/https://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2008 жылғы наурызда Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің А класты директорлар кеңесінің мүшесі болды. Даймонның басшылығы кезеңінде жүзеге асқан сатып алулардың нәтижесінде JPMorgan Chase басқарудағы активтер көлемі, нарықтық капитализациясы және ашық саудадағы акцияларының құны бойынша АҚШ-тың жетекші банктерінің біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |title=The Market's Best Managers |work=Forbes |access-date=February 2, 2016 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://archive.today/20120731070440/http://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |archive-date=July 31, 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914+10-Jun-2009+MW20090610.php]   {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118203820/https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914%2B10-Jun-2009%2BMW20090610.php|date=January 18, 2016}}&lt;/ref&gt; 2008 жылғы желтоқсанда Даймон Ұлыбританияның қаржы министрі [[Аластер Дарлинг]]ке қоңырау шалып, 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін енгізілген, көлемі 25 мың фунт стерлингтен асатын банкирлердің сыйақыларына салынатын 50 пайыздық салықтың тым қатаң екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=JPMorgan's Dimon called Darling over bonus tax |url=https://www.reuters.com/article/markets/funds/jpmorgans-dimon-called-darling-over-bonus-tax-idUSLNE5BT00M/ |access-date=February 21, 2026 |work=Reuters |date=December 30, 2009}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы жарияланған [[Эпштейн файлдары|Эпштейн құжаттарына]] сәйкес, сол кездегі Ұлыбританияның бизнес мәселелері жөніндегі министрі [[Питер Манделсон]] Даймонға аталған салыққа байланысты Дарлингке «жанама қысым көрсетуге» кеңес берген.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Faisal Islam: Mandelson, Darling and the conversation I can't forget |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cx2kzmnr14lo |access-date=February 21, 2026 |work=BBC News |date=February 2, 2026}}&lt;/ref&gt; 2009 жылы Даймон Brendan Wood International консалтингтік компаниясы тарапынан «TopGun CEO» атағына лайық деп танылды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

2011 жылғы 26 қыркүйекте Даймон [[Канада банкі]]нің басқарушысы [[Марк Карни]]мен болған көпшілік назарын аударған қызу пікірталасқа қатысты. Сол кезде Даймон [[Basel III]] халықаралық қаржылық реттеу талаптары АҚШ банктеріне қатысты кемсітушілік сипатқа ие және «америкалық мүдделерге қарсы» деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Braithwaite |first=Tom |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/b62779c6-e7a4-11e0-9da3-00144feab49a.html |title=Dimon in attack on Canada's bank chief |website=FT.com |date=September 26, 2011 |access-date=February 2, 2016}}&lt;/ref&gt; 2012 жылғы 10 мамырда JPMorgan Chase банкі шұғыл конференциялық қоңырау өткізіп, кемінде 2 миллиард АҚШ долларын құраған сауда шығындары туралы хабарлады. Даймонның айтуынша, бұл операциялар банктің жалпы несиелік тәуекелдерін хеджирлеуге арналған болатын. Даймон кейінірек аталған стратегияны «қате құрылған, күрделі, жеткілікті түрде тексерілмеген, тиімсіз жүзеге асырылған және тиісінше бақыланбаған» деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{cite web |author=A |url=http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |title=Two billion dollar 'hedge' &amp;#124; FT Alphaville |website=Ftalphaville.ft.com |date=May 14, 2012 |access-date=February 2, 2016 |archive-date=September 11, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120911005731/http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бұл оқиғаға байланысты [[Федералдық резерв]] жүйесі, [[АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] (SEC) және [[Федералдық тергеу бюросы]] (FBI) тергеу жүргізді. Істің негізгі қатысушысы бұқаралық ақпарат құралдарында «Лондон киті» деген лақап атпен белгілі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |title=More Bad News For JPMorgan As FBI Gets Involved |website=Forbes.com |access-date=February 2, 2016 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда Джейми Даймон JPMorgan Chase банкіне қарсы қозғалған екі сот ісіне байланысты антпен куәлік берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon, JPMorgan board defeat shareholders' Jeffrey Epstein lawsuit |url=https://www.reuters.com/legal/jamie-dimon-jpmorgan-board-defeat-shareholders-jeffrey-epstein-lawsuit-2023-08-10/ |website=Reuters|date=August 10, 2023 |last1=Stempel |first1=Jonathan }}&lt;/ref&gt; Талапкерлер банкті 1998–2013 жылдары клиенті болған, кейін жыныстық қылмыстар жасағаны үшін айыпталған [[Джеффри Эпштейн]]ге қызмет көрсетті деп айыптады. Олардың айтуынша, банк ішінде Эпштейннің заңсыз әрекеттері туралы ескертулер болғанына қарамастан, оған қызмет көрсету жалғасқан. Ал JPMorgan Chase бұл айыптауларды негізсіз деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mangan |first=Dan |date=2023-05-26 |title=JPMorgan CEO Jamie Dimon testifies he had no involvement with Jeffrey Epstein account, bank says |url=https://www.cnbc.com/2023/05/26/jpmorgan-ceo-jamie-dimon-epstein-deposition.html |access-date=2024-06-20 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Miller |first1=Joe |last2=Franklin |first2=Joshua |date=March 28, 2023 |title=JPMorgan's Jamie Dimon to be deposed in Epstein lawsuits |url=https://www.ft.com/content/f5e7d581-6369-4b0b-92f4-b5fe9a55b2f2 |url-access=subscription |website=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;

Даймон жаһандық компаниялардың бас директорларын біріктіретін [[The Business Council]] ұйымының атқарушы комитетінің мүшесі болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon, Chairman &amp; CEO, JPMorgan Chase on Rebuilding a More Inclusive Economy |url=https://www.hbs-atlanta.org/s/1738/cc/21/page.aspx?sid=1738&amp;gid=12&amp;pgid=71802 |website=Harvard Business School (Club of Atlanta)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon BusinessRoundtable.org |url=https://www.businessroundtable.org/about/members/jamie-dimon |access-date=2024-06-24 |website=www.businessroundtable.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kuehner-Hebert |first=Katie |date=2018-10-30 |title=Jamie Dimon Is At The Top Of The U.S. Financial World |url=https://chiefexecutive.net/jamie-dimon-is-at-the-top-of-the-u-s-financial-world/ |access-date=2024-06-24 |website=ChiefExecutive.net |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2011–2012 жылдары ол ұйымның атқарушы комитетінің төрағасы қызметін атқарды.&lt;ref name=&quot;committee&quot;&gt;{{cite web |title=Executive Committee 2015–2016 |url=http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722222304/http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |archive-date=July 22, 2012 |publisher=The Business Council}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша Даймон Business Roundtable ұйымының директорлар кеңесінің мүшесі болып табылады. Бұған дейін ол аталған ұйымның төрағасы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-06-13 |title=Donald Trump is meeting today with JPMorgan's Jamie Dimon, Apple's Tim Cook, and other top CEOs |url=https://qz.com/donald-trump-jpmorgan-apple-business-roundtable-ceos-1851537207 |access-date=2024-08-13 |website=Quartz |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Tankersley |first=Jim |date=2021-11-24 |title=CEOs turn to a top Wall Street banker, JP Morgan's Jamie Dimon, to lead outreach to Trump administration |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/12/07/ceos-turn-to-a-top-wall-street-banker-jp-morgans-jamie-dimon-to-lead-outreach-to-trump-administration/ |access-date=2024-08-13 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда Даймон [[BBC]]-ге берген сұхбатында алдағы алты айдан екі жылға дейінгі кезеңде АҚШ қор нарығында ірі түзету болуы ықтимал деген пікір білдірді. Сондай-ақ ол АҚШ-ты жаһандық деңгейде бұрынғыға қарағанда сенімділігі төмен серіктес ретінде сипаттап, Федералдық резерв жүйесінің тәуелсіздігіне сенім білдіретінін тағы да мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-10-08 |title=JP Morgan boss Jamie Dimon sounds warning on US stock market fall |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg5ej03p604o |access-date=2025-10-13 |website=[[BBC]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы қаңтарда Дональд Трамп JPMorgan Chase банкі мен Даймонға қарсы 5 миллиард АҚШ доллары көлемінде талап арыз берді. Трамп өз шоттарының «саяси себептермен» жабылғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sweet |first=-Ken |date=2026-01-22 |title=Trump sues JPMorgan and its CEO, alleging bank closed his accounts for political reasons |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/trump-sues-jpmorgan-and-its-ceo-alleging-bank-closed-his-accounts-for-political-reasons |access-date=2026-02-02 |website=PBS News |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы маусымда Даймон инвесторларға [[SpaceX]] компаниясының алғашқы жария акция орналастыруын ([[IPO]]) таныстыру мақсатында роуд-шоу өткізді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hirsch |first=Lauren |date=2026-06-04 |title=Wall Street Is Going Gaga for SpaceX |url=https://www.nytimes.com/2026/06/04/business/wall-street-jamie-dimon-spacex.html |access-date=2026-06-05 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
1983 жылы Даймон Гарвард бизнес мектебінде танысқан [[Джудит Кент]]ке үйленді. Олардың Джулия, Лора және Кара Ли есімді үш қызы бар.&lt;ref&gt;''Last Man Standing'', p. 22&lt;/ref&gt; Джулия мен Кара [[Дьюк университеті]]нде білім алған. Ал Лора [[Барнард колледжі]]н тәмамдап, штаттан тыс журналист болып жұмыс істеді. Бұрын ''[[New York Daily News]]'' газетінде қызмет атқарған ол қазіргі уақытта ''[[ABC News]]'' арнасының продюсері болып жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=McLean|first=Bethany|title=Tom Brady Called Jamie Dimon During JPMorgan's $6 Billion Loss to Tell Him to &quot;Hang in There&quot;|url=https://www.vanityfair.com/news/business/2012/11/jamie-dimon-tom-brady-hang-in-there|access-date=July 25, 2020|magazine=Vanity Fair|date=October 4, 2012|language=en-us|archive-date=November 1, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101055252/https://www.vanityfair.com/news/business/2012/11/jamie-dimon-tom-brady-hang-in-there|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Who's a Better Writer: Jamie Dimon or His Daughter?|url=https://nymag.com/intelligencer/2013/09/better-writer-jamie-dimon-or-his-daughter.html|access-date=July 25, 2020|website=Intelligencer|date=September 17, 2013 |language=en-us|archive-date=July 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725235424/https://nymag.com/intelligencer/2013/09/better-writer-jamie-dimon-or-his-daughter.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Bhuiyan|first=Johana|title=Laura Dimon, daughter of Jamie, catches on at Daily News|url=https://www.politico.com/media/story/2014/06/laura-dimon-daughter-of-jamie-catches-on-at-daily-news-000539/|access-date=July 25, 2020|website=Politico Media|date=June 13, 2014 |language=en|archive-date=July 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725235033/https://www.politico.com/media/story/2014/06/laura-dimon-daughter-of-jamie-catches-on-at-daily-news-000539|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2014 жылы Даймонға тамақ қатерлі ісігі диагнозы қойылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-28121844|title=JP Morgan boss Jamie Dimon to carry on despite cancer|date=July 1, 2014|work=BBC News|access-date=July 21, 2018|archive-date=March 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306072232/https://www.bbc.com/news/business-28121844|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол сегіз апта бойы сәулелік терапия мен химиотерапиядан өтіп, емдеу курсын 2014 жылғы қыркүйекте аяқтады.&lt;ref&gt;WSJ VOL. CCLXIV No. 62 p.. A1 &quot;JP Morgan Chief Slows a Little to fight cancer&lt;/ref&gt; 2020 жылғы наурызда, 63 жасында, Даймон қолқаның жедел ажырауын (аорта диссекциясын) емдеу үшін шұғыл жүрек операциясын жасатты.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-jp-morgan-ceo-surgery-idUSKBN20S33N|title=JPMorgan CEO Jamie Dimon undergoes emergency heart surgery|date=March 6, 2020|work=Reuters|access-date=March 6, 2020|language=en|archive-date=March 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306022421/https://www.reuters.com/article/us-jp-morgan-ceo-surgery-idUSKBN20S33N|url-status=live}}&lt;/ref&gt; JPMorgan Chase мәліметінше, ол операциядан кейін сәтті қалпына келді.&lt;ref name=&quot;veconomist&quot;&gt;{{cite news|title=Should Jamie Dimon, Wall Street's most celebrated boss, call it a day?|url=https://www.economist.com/leaders/2020/03/14/should-jamie-dimon-wall-streets-most-celebrated-boss-call-it-a-day|newspaper=[[The Economist]]|date=March 14, 2020|access-date=March 13, 2020|archive-date=March 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200313023516/https://www.economist.com/leaders/2020/03/14/should-jamie-dimon-wall-streets-most-celebrated-boss-call-it-a-day|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bournemouthecho.co.uk/news/18355700.jp-morgan-boss-jamie-dimon-back-work-heart-surgery/|title=JP Morgan boss Jamie Dimon back at work after heart surgery|last=Slade|first=Darren|date=April 3, 2020|website=Bournemouth Echo|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405184230/https://www.bournemouthecho.co.uk/news/18355700.jp-morgan-boss-jamie-dimon-back-work-heart-surgery/|archive-date=April 5, 2020|access-date=April 16, 2020}}&lt;/ref&gt; Даймон қызметіне оралғанға дейін банкті Гордон Смит пен Дэниел Пинто басқарды.&lt;ref name=&quot;veconomist1&quot;&gt;{{cite news|title=Is Dimon's work done at JPMorgan Chase?|url=https://www.economist.com/briefing/2020/03/12/is-dimons-work-done-at-jpmorgan-chase|newspaper=[[The Economist]]|date=March 12, 2020|access-date=March 16, 2020|archive-date=March 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316033629/https://www.economist.com/briefing/2020/03/12/is-dimons-work-done-at-jpmorgan-chase|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы сәуірде [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты Даймон жұмысына қашықтан оралды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2020/04/02/jpmorgan-ceo-jamie-dimon-returns-to-work-after-heart-surgery.html|title=JPMorgan CEO Jamie Dimon returns to work after heart surgery|date=April 2, 2020|work=CNBC |access-date=January 19, 2021}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ банкирлері]]
[[Санат:АҚШ миллиардерлері]]
[[Санат:Америкалық компания төрағалары]]
[[Санат:Америкалық қаржылық қызмет көрсету компанияларының бас директорлары]]
[[Санат:Грек текті америкалықтар]]
[[Санат:Құрметті легион орденімен марапатталған америкалықтар]]
[[Санат:Америкалық егіздер]]
[[Санат:Browning School түлектері]]
[[Санат:Нью-Йорк қаласы кәсіпкерлері]]
[[Санат:Citigroup қызметкерлері]]
[[Санат:JPMorgan Chase директорлары]]
[[Санат:Гарвард бизнес мектебі түлектері]]
[[Санат:JPMorgan Chase қызметкерлері]]
[[Санат:Нью-Йорк штаты демократтары]]
[[Санат:Нью-Йорк штатындағы қайырымдылық жасаушылар]]
[[Санат:Тафтс университетінің түлектері]]
[[Санат:Goldman Sachs қызметкерлері]]</text>
      <sha1>69fa2brsk2nuw6eajai7ee63un21o1u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620687</id>
      <parentid>3620683</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:13:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3620687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37040" sha1="n7ha7hvzk4560r5x00ecehxwxey5jfj" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Джеймс Даймон
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Chancellor Rachel Reeves meets Jamie Dimon (54838700663) (cropped) (cropped).jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Даймон, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 13.03.1956
 |Туған жері            = {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, АҚШ
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = кәсіпкер, банкир
 |Белсенді жылдары      = 1979 жылдан
 |Білімі                = [[Тафтс университеті]] (BA)&lt;br&gt;[[Гарвард университеті]] (MBA)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[JPMorgan Chase]] директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = {{Неке|[[Джудит Кент]]|1983}}
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 3
 |Отбасы                = 
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джеймс Даймон''' ({{lang-en|Jamie Dimon}}; [[13 наурыз]] [[1956 жыл|1956]])&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Treanor |first=Jill |date=May 17, 2025 |title=Jamie Dimon: Rachel Reeves has got it right — I'd love to help |url=https://www.thetimes.com/business-money/companies/article/jamie-dimon-rachel-reeves-has-got-it-right-id-love-to-help-q2prlcs5h |work=The Sunday Times}}&lt;/ref&gt; — америкалық кәсіпкер. Ол 2006 жылдан бері [[JPMorgan Chase]] компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы және [[CEO|бас атқарушы директоры]] қызметтерін атқарып келеді.

Даймон еңбек жолын Бостондағы консалтингтік фирмалардың бірінде басқару жөніндегі кеңесші ретінде бастады. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін тәмамдағаннан кейін, ол [[American Express]] компаниясына жұмысқа орналасып, [[Сэнди Уэйл]]дың жетекшілігімен қызмет атқарды. 1986 жылы, 30 жасында, Даймон Commercial Credit компаниясының қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды, кейіннен компания президенті қызметіне көтерілді. 1990–1998 жылдары ол [[Travelers]] сақтандыру компаниясы мен [[Smith Barney]] брокерлік фирмасының операциялық директоры (COO) қызметтерін атқарды. 1998 жылы [[Citigroup]] компаниясының президенті болды. 2000 жылы Даймон [[Bank One]] компаниясының бас атқарушы директоры болып тағайындалып, бұл қызметті компанияның 2004 жылы JPMorgan Chase-пен бірігуіне дейін атқарды. Осыдан кейін ол JPMorgan Chase компаниясының операциялық директоры қызметіне кірісіп, 2006 жылы бас атқарушы директор лауазымына тағайындалды.

2010-жылдардың соңында Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің директорлар кеңесінің мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |title=Board of Directors |website=Ny.frb.org |access-date=February 2, 2016 |archive-date=July 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721221857/http://www.ny.frb.org/aboutthefed/org_nydirectors.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Даймон 2006, 2008, 2009 және 2011 жылдары ''[[Time]]'' журналының әлемдегі ең ықпалды 100 адам тізіміне енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|title=Jamie Dimon - Among the world's 100 most influential people|website=www.ellines.com|access-date=March 18, 2020|archive-date=July 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719083016/https://www.ellines.com/en/famous-greeks/25420-among-the-worlds-100-most-influential-people/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 3 миллиард АҚШ долларына бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon (profile) |url=https://www.forbes.com/profile/jamie-dimon/ |work=[[Forbes]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Ерте өмірі ==
Даймон 1956 жылғы 13 наурызда Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Ол қаланың [[Куинс]] ауданындағы [[Джексон-Хайтс]] шағынауданында өскен.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=McDonald |first=Duff |url=https://books.google.com/books?id=8L50nEdp4jUC |title=Last Man Standing: The Ascent of Jamie Dimon and JPMorgan Chase |date=2009-10-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4391-0971-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Morales |first=Monica |date=2024-04-30 |title=11 questions with Chairman, CEO of JPMorgan Chase Jamie Dimon |url=https://finance.yahoo.com/news/11-questions-chairman-ceo-jpmorgan-232621723.html |access-date=2024-08-19 |website=[[Yahoo! Finance]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол грек текті Теодор мен Темис (тумысынан Калос) Даймондардың үш ұлының бірі.&lt;ref name=&quot;politico&quot;&gt;{{Cite news|title=10 facts about Jamie Dimon|url=https://www.politico.com/story/2012/05/10-facts-about-jamie-dimon-076269|date=May 14, 2012|first=MJ|last=Lee|work=[[Politico]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 18, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618130040/http://www.politico.com/news/stories/0512/76269.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның әке жағынан атасы Грекиядан қоныс аударған иммигрант болған. Атасы [[Смирна]] мен [[Афина]]да банкир болып жұмыс істеп, кейін отбасының тегін Пападеметриу дегеннен Даймон деп өзгерткен.&lt;ref name=&quot;politico&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=The secret to Jamie Dimon's luster |url=https://money.cnn.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210 |date=September 22, 2009 |first=Jia-Lynn |last=Yang |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |access-date=May 30, 2015 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://archive.fortune.com/2009/09/21/news/companies/review_dimon_mcdonald.fortune/index.htm?postversion=2009092210|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Даймонның өзінен үлкен Питер есімді ағасы және бауырлас егіз інісі Тед бар. Оның әкесі де, атасы да [[Shearson]] компаниясында қор брокері болып қызмет атқарған.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Langley |first=Monica |title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=2003 |page=50}}&lt;/ref&gt;

Даймон Манхэттеннің Жоғарғы Шығыс жағында орналасқан [[Browning School]] жекеменшік ер балалар даярлық мектебінде білім алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Class of 1938 Alumnus Achievement Award|url=http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|publisher=[[The Browning School]]|access-date=June 14, 2012|archive-date=June 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105955/http://www.browning.edu/alumnus-achievement-award|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейін [[Тафтс университеті]]нде [[экономика]] және [[психология]] мамандықтары бойынша оқып, 1978 жылы үздік нәтижемен өнер бакалавры дәрежесін алды. Университетте оқып жүрген кезінде ол Shearson компаниясының бірігулері туралы ғылыми жұмыс жазған. Оның анасы бұл жұмысты [[Сэнди Уэйл]]ға жібергеннен кейін, Уэйл Даймонды жазғы демалыс кезінде Shearson компаниясына жұмысқа қабылдап, оған бюджеттермен жұмыс істеуді тапсырды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase|work=Euromoney |date=June 10, 2019|access-date=June 14, 2019|archive-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1978–1980 жылдары Даймон Бостон қаласындағы Management Analysis Center компаниясында басқару жөніндегі кеңесші болып жұмыс істеді.&lt;ref name=nyt95a&gt;{{cite news |last1=Truell |first1=Peter |title=Becoming His Own Man |url=https://www.nytimes.com/1995/07/13/business/becoming-his-own-man.html |access-date=28 February 2025 |work=The New York Times |date=13 July 1995}}&lt;/ref&gt; Одан кейін ол [[Гарвард бизнес мектебі]]не оқуға түсті. Бірінші және екінші оқу жылдарының арасындағы жазғы демалыс кезінде [[Goldman Sachs]] компаниясында жұмыс істеді. 1982 жылы Гарвард бизнес мектебін іскерлік басқару магистрі ([[Іскерлік басқару магистрі|MBA]]) дәрежесімен тәмамдады. Сонымен қатар өз курсының үздік 5%-ына кірген түлектерге берілетін ''Baker Scholar'' атағына ие болды.&lt;ref name=nyf15a&gt;{{cite web|url=https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|title=Jamie Dimon|publisher=newyorkfed.org|date=December 1, 2015|access-date=December 1, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125444/https://www.newyorkfed.org/aboutthefed/orgchart/board/dimon.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
Іскерлік басқару магистрі (MBA) дәрежесін алғаннан кейін, [[Сэнди Уэйл]] Даймонды [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Lehman Brothers]] компанияларының жұмыс ұсыныстарынан бас тартып, [[American Express]] компаниясында өз көмекшісі ретінде жұмыс істеуге көндірді.&lt;ref name=langley03&gt;Langley, Monica. ''Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All''. Simon &amp; Schuster, 2003, p.74&lt;/ref&gt; Уэйл инвестициялық банктер ұсынған жалақымен бәсекелесе алмағанымен, Даймонға бұл жұмыстың қызықты болатынын айтты.&lt;ref&gt;Langley, 2003, p.74&quot;&lt;/ref&gt; Даймонның әкесі Теодор Даймон American Express компаниясының атқарушы вице-президенті болған.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Cuff|first=Daniel F.|url=https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|title=Business People|date=January 13, 1984|work=The New York Times|access-date=March 18, 2020|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=March 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318210417/https://www.nytimes.com/1984/01/13/business/business-people-173978.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Commercial Credit және Citigroup-қа өтуі ===
1985 жылы Сэнди Уэйл American Express компаниясынан кеткеннен кейін, Даймон да оның соңынан ерді. Кейін екеуі бірге [[Control Data]] компаниясынан тұтынушылық қаржыландырумен айналысатын [[Commercial Credit]] компаниясын сатып алды. 30 жасында Даймон компанияның қаржы жөніндегі директоры (CFO) болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | work=Euromoney | title=The bankers that define the decades: Jamie Dimon, JPMorgan Chase | date=June 10, 2019 | access-date=June 14, 2019 | archive-date=June 10, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190610204624/https://www.euromoney.com/article/b1fq6yftgm9nrv/the-bankers-that-define-the-decades-jamie-dimon-jpmorgan-chase | url-status=live |author-last1=Lee|author-first1=Peter}}&lt;/ref&gt; Ол компанияның қаржылық жағдайын жақсартуға және оның қызметін қайта жандандыруға елеулі үлес қосты.

1998 жылы бірқатар бірігулер мен сатып алулардың нәтижесінде Даймон мен Уэйл Citigroup атты ірі қаржылық қызметтер конгломератын құрды. Алайда сол жылдың қарашасында Даймон [[Citigroup]] компаниясынан кетті. Бұған Сэнди Уэйлдың демалыс күндері өткен басшылық жиынында одан қызметінен кетуді сұрауы себеп болды.&lt;ref&gt;{{cite book|author-last1=Langley|author-first1=Monica|title=Tearing Down the Walls: How Sandy Weill Fought His Way to the Top of the Financial World ... and then Nearly Lost it All|publisher=Simon &amp; Schuster|year=2003|page=321}}&lt;/ref&gt; Сол кезде тараған қауесеттер бойынша, Даймон мен Уэйл арасында 1997 жылы Уэйлдың қызы Джессика М. Библиовицті қызметте жоғарылату мәселесіне байланысты келіспеушілік туындаған.&lt;ref&gt;{{cite news | last=Nathans Spiro | first=Leah | title=Too crowded under Traveler's umbrella? | date=June 30, 1997 | work=BusinessWeek | url=http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | access-date=November 21, 2004 | archive-date=January 18, 2013 | archive-url=https://archive.today/20130118183647/http://www.businessweek.com/1997/26/b353398.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Алайда бұл оқиға Даймонның компаниядан кетуінен бір жылдан астам уақыт бұрын болған еді. Басқа бір дереккөздерде оның кетуінің негізгі себебі ретінде Даймонның өзін Уэйлмен тең дәрежеде қарастыруды талап еткені көрсетіледі.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | work=The New York Times | first=Paul M. | last=Barrett | title=I, Banker | date=November 1, 2009 | access-date=February 24, 2017 | archive-date=July 17, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170717163958/http://www.nytimes.com/2009/11/01/books/review/Barrett-t.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Bank One (2000–2004) ===
2000 жылғы наурызда Даймон АҚШ-тағы бесінші ірі банк саналатын [[Bank One]] банкінің бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды.&lt;ref name=khurana02&gt;[[Rakesh Khurana]], ''Searching for a Corporate Savior: The Irrational Quest for Charismatic CEOs'' (Princeton University Press, 2002)&lt;/ref&gt;

=== J.P. Morgan (2004 жылдан) ===
[[Сурет:MacriDimon.jpg|thumb|Даймон Аргентина президенті [[Маурисио Макри]]мен бірге, 2016 жыл]]
2004 жылғы шілдеде [[JPMorgan Chase]] пен Bank One банктері біріктірілгеннен кейін, Даймон біріккен компанияның президенті және операциялық директоры (COO) болды. 2005 жылғы 31 желтоқсанда ол JPMorgan Chase компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) болып тағайындалды, ал 2006 жылғы 31 желтоқсанда директорлар кеңесінің төрағасы және президенті қызметтеріне кірісті.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Board Member Bios|url=http://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|publisher=JPMorgan Chase|access-date=June 7, 2011|archive-date=January 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105073827/https://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/board-of-directors.htm#dimon|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2008 жылғы наурызда Даймон [[Нью-Йорк федералдық резервтік банкі]]нің А класты директорлар кеңесінің мүшесі болды. Даймонның басшылығы кезеңінде жүзеге асқан сатып алулардың нәтижесінде JPMorgan Chase басқарудағы активтер көлемі, нарықтық капитализациясы және ашық саудадағы акцияларының құны бойынша АҚШ-тың жетекші банктерінің біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |title=The Market's Best Managers |work=Forbes |access-date=February 2, 2016 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://archive.today/20120731070440/http://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php |archive-date=July 31, 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914+10-Jun-2009+MW20090610.php]   {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118203820/https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914%2B10-Jun-2009%2BMW20090610.php|date=January 18, 2016}}&lt;/ref&gt; 2008 жылғы желтоқсанда Даймон Ұлыбританияның қаржы министрі [[Аластер Дарлинг]]ке қоңырау шалып, 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін енгізілген, көлемі 25 мың фунт стерлингтен асатын банкирлердің сыйақыларына салынатын 50 пайыздық салықтың тым қатаң екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=JPMorgan's Dimon called Darling over bonus tax |url=https://www.reuters.com/article/markets/funds/jpmorgans-dimon-called-darling-over-bonus-tax-idUSLNE5BT00M/ |access-date=February 21, 2026 |work=Reuters |date=December 30, 2009}}&lt;/ref&gt; 2026 жылы жарияланған [[Эпштейн файлдары|Эпштейн құжаттарына]] сәйкес, сол кездегі Ұлыбританияның бизнес мәселелері жөніндегі министрі [[Питер Манделсон]] Даймонға аталған салыққа байланысты Дарлингке «жанама қысым көрсетуге» кеңес берген.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Faisal Islam: Mandelson, Darling and the conversation I can't forget |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cx2kzmnr14lo |access-date=February 21, 2026 |work=BBC News |date=February 2, 2026}}&lt;/ref&gt; 2009 жылы Даймон Brendan Wood International консалтингтік компаниясы тарапынан «TopGun CEO» атағына лайық деп танылды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters&quot; /&gt;

2011 жылғы 26 қыркүйекте Даймон [[Канада банкі]]нің басқарушысы [[Марк Карни]]мен болған көпшілік назарын аударған қызу пікірталасқа қатысты. Сол кезде Даймон [[Basel III]] халықаралық қаржылық реттеу талаптары АҚШ банктеріне қатысты кемсітушілік сипатқа ие және «америкалық мүдделерге қарсы» деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Braithwaite |first=Tom |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/b62779c6-e7a4-11e0-9da3-00144feab49a.html |title=Dimon in attack on Canada's bank chief |website=FT.com |date=September 26, 2011 |access-date=February 2, 2016}}&lt;/ref&gt; 2012 жылғы 10 мамырда JPMorgan Chase банкі шұғыл конференциялық қоңырау өткізіп, кемінде 2 миллиард АҚШ долларын құраған сауда шығындары туралы хабарлады. Даймонның айтуынша, бұл операциялар банктің жалпы несиелік тәуекелдерін хеджирлеуге арналған болатын. Даймон кейінірек аталған стратегияны «қате құрылған, күрделі, жеткілікті түрде тексерілмеген, тиімсіз жүзеге асырылған және тиісінше бақыланбаған» деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{cite web |author=A |url=http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |title=Two billion dollar 'hedge' &amp;#124; FT Alphaville |website=Ftalphaville.ft.com |date=May 14, 2012 |access-date=February 2, 2016 |archive-date=September 11, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120911005731/http://ftalphaville.ft.com/blog/2012/05/14/998601/two-billion-dollar-hedge/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бұл оқиғаға байланысты [[Федералдық резерв]] жүйесі, [[АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]] (SEC) және [[Федералдық тергеу бюросы]] (FBI) тергеу жүргізді. Істің негізгі қатысушысы бұқаралық ақпарат құралдарында «Лондон киті» деген лақап атпен белгілі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |title=More Bad News For JPMorgan As FBI Gets Involved |website=Forbes.com |access-date=February 2, 2016 |archive-date=January 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108050319/http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2012/05/15/more-bad-news-for-jpm-as-fbi-gets-involved/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы мамырда Джейми Даймон JPMorgan Chase банкіне қарсы қозғалған екі сот ісіне байланысты антпен куәлік берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon, JPMorgan board defeat shareholders' Jeffrey Epstein lawsuit |url=https://www.reuters.com/legal/jamie-dimon-jpmorgan-board-defeat-shareholders-jeffrey-epstein-lawsuit-2023-08-10/ |website=Reuters|date=August 10, 2023 |last1=Stempel |first1=Jonathan }}&lt;/ref&gt; Талапкерлер банкті 1998–2013 жылдары клиенті болған, кейін жыныстық қылмыстар жасағаны үшін айыпталған [[Джеффри Эпштейн]]ге қызмет көрсетті деп айыптады. Олардың айтуынша, банк ішінде Эпштейннің заңсыз әрекеттері туралы ескертулер болғанына қарамастан, оған қызмет көрсету жалғасқан. Ал JPMorgan Chase бұл айыптауларды негізсіз деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mangan |first=Dan |date=2023-05-26 |title=JPMorgan CEO Jamie Dimon testifies he had no involvement with Jeffrey Epstein account, bank says |url=https://www.cnbc.com/2023/05/26/jpmorgan-ceo-jamie-dimon-epstein-deposition.html |access-date=2024-06-20 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Miller |first1=Joe |last2=Franklin |first2=Joshua |date=March 28, 2023 |title=JPMorgan's Jamie Dimon to be deposed in Epstein lawsuits |url=https://www.ft.com/content/f5e7d581-6369-4b0b-92f4-b5fe9a55b2f2 |url-access=subscription |website=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;

Даймон жаһандық компаниялардың бас директорларын біріктіретін [[The Business Council]] ұйымының атқарушы комитетінің мүшесі болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon, Chairman &amp; CEO, JPMorgan Chase on Rebuilding a More Inclusive Economy |url=https://www.hbs-atlanta.org/s/1738/cc/21/page.aspx?sid=1738&amp;gid=12&amp;pgid=71802 |website=Harvard Business School (Club of Atlanta)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jamie Dimon BusinessRoundtable.org |url=https://www.businessroundtable.org/about/members/jamie-dimon |access-date=2024-06-24 |website=www.businessroundtable.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kuehner-Hebert |first=Katie |date=2018-10-30 |title=Jamie Dimon Is At The Top Of The U.S. Financial World |url=https://chiefexecutive.net/jamie-dimon-is-at-the-top-of-the-u-s-financial-world/ |access-date=2024-06-24 |website=ChiefExecutive.net |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2011–2012 жылдары ол ұйымның атқарушы комитетінің төрағасы қызметін атқарды.&lt;ref name=&quot;committee&quot;&gt;{{cite web |title=Executive Committee 2015–2016 |url=http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722222304/http://www.thebusinesscouncil.org/about/excommittee.aspx |archive-date=July 22, 2012 |publisher=The Business Council}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша Даймон Business Roundtable ұйымының директорлар кеңесінің мүшесі болып табылады. Бұған дейін ол аталған ұйымның төрағасы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-06-13 |title=Donald Trump is meeting today with JPMorgan's Jamie Dimon, Apple's Tim Cook, and other top CEOs |url=https://qz.com/donald-trump-jpmorgan-apple-business-roundtable-ceos-1851537207 |access-date=2024-08-13 |website=Quartz |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Tankersley |first=Jim |date=2021-11-24 |title=CEOs turn to a top Wall Street banker, JP Morgan's Jamie Dimon, to lead outreach to Trump administration |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/12/07/ceos-turn-to-a-top-wall-street-banker-jp-morgans-jamie-dimon-to-lead-outreach-to-trump-administration/ |access-date=2024-08-13 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қазанда Даймон [[BBC]]-ге берген сұхбатында алдағы алты айдан екі жылға дейінгі кезеңде АҚШ қор нарығында ірі түзету болуы ықтимал деген пікір білдірді. Сондай-ақ ол АҚШ-ты жаһандық деңгейде бұрынғыға қарағанда сенімділігі төмен серіктес ретінде сипаттап, Федералдық резерв жүйесінің тәуелсіздігіне сенім білдіретінін тағы да мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-10-08 |title=JP Morgan boss Jamie Dimon sounds warning on US stock market fall |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg5ej03p604o |access-date=2025-10-13 |website=[[BBC]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы қаңтарда Дональд Трамп JPMorgan Chase банкі мен Даймонға қарсы 5 миллиард АҚШ доллары көлемінде талап арыз берді. Трамп өз шоттарының «саяси себептермен» жабылғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sweet |first=-Ken |date=2026-01-22 |title=Trump sues JPMorgan and its CEO, alleging bank closed his accounts for political reasons |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/trump-sues-jpmorgan-and-its-ceo-alleging-bank-closed-his-accounts-for-political-reasons |access-date=2026-02-02 |website=PBS News |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы маусымда Даймон инвесторларға [[SpaceX]] компаниясының алғашқы жария акция орналастыруын ([[IPO]]) таныстыру мақсатында роуд-шоу өткізді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hirsch |first=Lauren |date=2026-06-04 |title=Wall Street Is Going Gaga for SpaceX |url=https://www.nytimes.com/2026/06/04/business/wall-street-jamie-dimon-spacex.html |access-date=2026-06-05 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
1983 жылы Даймон Гарвард бизнес мектебінде танысқан [[Джудит Кент]]ке үйленді. Олардың Джулия, Лора және Кара Ли есімді үш қызы бар.&lt;ref&gt;''Last Man Standing'', p. 22&lt;/ref&gt; Джулия мен Кара [[Дьюк университеті]]нде білім алған. Ал Лора [[Барнард колледжі]]н тәмамдап, штаттан тыс журналист болып жұмыс істеді. Бұрын ''[[New York Daily News]]'' газетінде қызмет атқарған ол қазіргі уақытта ''[[ABC News]]'' арнасының продюсері болып жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=McLean|first=Bethany|title=Tom Brady Called Jamie Dimon During JPMorgan's $6 Billion Loss to Tell Him to &quot;Hang in There&quot;|url=https://www.vanityfair.com/news/business/2012/11/jamie-dimon-tom-brady-hang-in-there|access-date=July 25, 2020|magazine=Vanity Fair|date=October 4, 2012|language=en-us|archive-date=November 1, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191101055252/https://www.vanityfair.com/news/business/2012/11/jamie-dimon-tom-brady-hang-in-there|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Who's a Better Writer: Jamie Dimon or His Daughter?|url=https://nymag.com/intelligencer/2013/09/better-writer-jamie-dimon-or-his-daughter.html|access-date=July 25, 2020|website=Intelligencer|date=September 17, 2013 |language=en-us|archive-date=July 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725235424/https://nymag.com/intelligencer/2013/09/better-writer-jamie-dimon-or-his-daughter.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Bhuiyan|first=Johana|title=Laura Dimon, daughter of Jamie, catches on at Daily News|url=https://www.politico.com/media/story/2014/06/laura-dimon-daughter-of-jamie-catches-on-at-daily-news-000539/|access-date=July 25, 2020|website=Politico Media|date=June 13, 2014 |language=en|archive-date=July 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725235033/https://www.politico.com/media/story/2014/06/laura-dimon-daughter-of-jamie-catches-on-at-daily-news-000539|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2014 жылы Даймонға тамақ қатерлі ісігі диагнозы қойылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-28121844|title=JP Morgan boss Jamie Dimon to carry on despite cancer|date=July 1, 2014|work=BBC News|access-date=July 21, 2018|archive-date=March 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306072232/https://www.bbc.com/news/business-28121844|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол сегіз апта бойы сәулелік терапия мен химиотерапиядан өтіп, емдеу курсын 2014 жылғы қыркүйекте аяқтады.&lt;ref&gt;WSJ VOL. CCLXIV No. 62 p.. A1 &quot;JP Morgan Chief Slows a Little to fight cancer&lt;/ref&gt; 2020 жылғы наурызда, 63 жасында, Даймон қолқаның жедел ажырауын (аорта диссекциясын) емдеу үшін шұғыл жүрек операциясын жасатты.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-jp-morgan-ceo-surgery-idUSKBN20S33N|title=JPMorgan CEO Jamie Dimon undergoes emergency heart surgery|date=March 6, 2020|work=Reuters|access-date=March 6, 2020|language=en|archive-date=March 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306022421/https://www.reuters.com/article/us-jp-morgan-ceo-surgery-idUSKBN20S33N|url-status=live}}&lt;/ref&gt; JPMorgan Chase мәліметінше, ол операциядан кейін сәтті қалпына келді.&lt;ref name=&quot;veconomist&quot;&gt;{{cite news|title=Should Jamie Dimon, Wall Street's most celebrated boss, call it a day?|url=https://www.economist.com/leaders/2020/03/14/should-jamie-dimon-wall-streets-most-celebrated-boss-call-it-a-day|newspaper=[[The Economist]]|date=March 14, 2020|access-date=March 13, 2020|archive-date=March 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200313023516/https://www.economist.com/leaders/2020/03/14/should-jamie-dimon-wall-streets-most-celebrated-boss-call-it-a-day|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bournemouthecho.co.uk/news/18355700.jp-morgan-boss-jamie-dimon-back-work-heart-surgery/|title=JP Morgan boss Jamie Dimon back at work after heart surgery|last=Slade|first=Darren|date=April 3, 2020|website=Bournemouth Echo|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405184230/https://www.bournemouthecho.co.uk/news/18355700.jp-morgan-boss-jamie-dimon-back-work-heart-surgery/|archive-date=April 5, 2020|access-date=April 16, 2020}}&lt;/ref&gt; Даймон қызметіне оралғанға дейін банкті Гордон Смит пен Дэниел Пинто басқарды.&lt;ref name=&quot;veconomist1&quot;&gt;{{cite news|title=Is Dimon's work done at JPMorgan Chase?|url=https://www.economist.com/briefing/2020/03/12/is-dimons-work-done-at-jpmorgan-chase|newspaper=[[The Economist]]|date=March 12, 2020|access-date=March 16, 2020|archive-date=March 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316033629/https://www.economist.com/briefing/2020/03/12/is-dimons-work-done-at-jpmorgan-chase|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы сәуірде [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты Даймон жұмысына қашықтан оралды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2020/04/02/jpmorgan-ceo-jamie-dimon-returns-to-work-after-heart-surgery.html|title=JPMorgan CEO Jamie Dimon returns to work after heart surgery|date=April 2, 2020|work=CNBC |access-date=January 19, 2021}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ банкирлері]]
[[Санат:АҚШ миллиардерлері]]
[[Санат:Америкалық компания төрағалары]]
[[Санат:Америкалық қаржылық қызмет көрсету компанияларының бас директорлары]]
[[Санат:Грек текті америкалықтар]]
[[Санат:Құрметті легион орденімен марапатталған америкалықтар]]
[[Санат:Америкалық егіздер]]
[[Санат:Browning School түлектері]]
[[Санат:Нью-Йорк қаласы кәсіпкерлері]]
[[Санат:Citigroup қызметкерлері]]
[[Санат:JPMorgan Chase директорлары]]
[[Санат:Гарвард бизнес мектебі түлектері]]
[[Санат:JPMorgan Chase қызметкерлері]]
[[Санат:Нью-Йорк штаты демократтары]]
[[Санат:Нью-Йорк штатындағы қайырымдылық жасаушылар]]
[[Санат:Тафтс университеті түлектері]]
[[Санат:Goldman Sachs қызметкерлері]]</text>
      <sha1>n7ha7hvzk4560r5x00ecehxwxey5jfj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:JacekPlaceksgdgy</title>
    <ns>3</ns>
    <id>782794</id>
    <redirect title="Қатысушы талқылауы:Opszemo" />
    <revision>
      <id>3620671</id>
      <timestamp>2026-06-22T12:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MemicznyJanusz</username>
        <id>111229</id>
      </contributor>
      <comment>MemicznyJanusz [[Қатысушы талқылауы:JacekPlaceksgdgy]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Opszemo]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/JacekPlaceksgdgy|JacekPlaceksgdgy]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Opszemo|Opszemo]]&quot;</comment>
      <origin>3620671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="7gek1tna6juovmc9lwlqttggx5bne5i" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Opszemo]]</text>
      <sha1>7gek1tna6juovmc9lwlqttggx5bne5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:АҚШ банкирлері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>782795</id>
    <revision>
      <id>3620685</id>
      <timestamp>2026-06-22T13:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:АҚШ қаржыгерлері]] [[Санат:Елдер бойынша банкирлер]] [[Санат:АҚШ-тағы банк ісі]]</comment>
      <origin>3620685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="153" sha1="ra5v66coxrai2mxjjb804a3binsui0k" xml:space="preserve">[[Санат:АҚШ қаржыгерлері]]
[[Санат:Елдер бойынша банкирлер]]
[[Санат:АҚШ-тағы банк ісі]]</text>
      <sha1>ra5v66coxrai2mxjjb804a3binsui0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:JPMorgan Chase директорлары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>782796</id>
    <revision>
      <id>3620689</id>
      <timestamp>2026-06-22T13:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Компаниялар бойынша директорлар]] [[Санат:JPMorgan Chase тұлғалары]] [[Санат:Америкалық компания директорлары]]</comment>
      <origin>3620689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="202" sha1="tuhbm42j4leddgmtig59jx38c979ym8" xml:space="preserve">[[Санат:Компаниялар бойынша директорлар]]
[[Санат:JPMorgan Chase тұлғалары]]
[[Санат:Америкалық компания директорлары]]</text>
      <sha1>tuhbm42j4leddgmtig59jx38c979ym8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Citigroup қызметкерлері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>782797</id>
    <revision>
      <id>3620691</id>
      <timestamp>2026-06-22T13:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Компаниялар бойынша қызметкерлер]] [[Санат:Citigroup тұлғалары]]</comment>
      <origin>3620691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="hr7we1wtgmpm44njs0igfr71ha0t3l7" xml:space="preserve">[[Санат:Компаниялар бойынша қызметкерлер]]
[[Санат:Citigroup тұлғалары]]</text>
      <sha1>hr7we1wtgmpm44njs0igfr71ha0t3l7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Citigroup тұлғалары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>782798</id>
    <revision>
      <id>3620692</id>
      <timestamp>2026-06-22T13:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Citigroup]] [[Санат:Банктер бойынша банкирлер]] [[Санат:АҚШ-тағы компаниялар бойынша тұлғалар]]</comment>
      <origin>3620692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174" sha1="ph1cnk0edmqo3d25k6kxwalgoq3m3t0" xml:space="preserve">[[Санат:Citigroup]]
[[Санат:Банктер бойынша банкирлер]]
[[Санат:АҚШ-тағы компаниялар бойынша тұлғалар]]</text>
      <sha1>ph1cnk0edmqo3d25k6kxwalgoq3m3t0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Citigroup</title>
    <ns>14</ns>
    <id>782799</id>
    <revision>
      <id>3620693</id>
      <timestamp>2026-06-22T13:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Нью-Йорк қаласының қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Көпұлтты банктер]]</comment>
      <origin>3620693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166" sha1="3wcj5l8ruwqm935yhs1387ygdnyao9g" xml:space="preserve">[[Санат:Нью-Йорк қаласының қаржылық қызмет көрсету компаниялары]]
[[Санат:Көпұлтты банктер]]</text>
      <sha1>3wcj5l8ruwqm935yhs1387ygdnyao9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Нью-Йорк қаласы кәсіпкерлері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>782800</id>
    <revision>
      <id>3620694</id>
      <timestamp>2026-06-22T13:31:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Нью-Йорк штаты елді мекендері бойынша кәсіпкерлер]] [[Санат:Нью-Йорк қаласы тұлғалары кәсібі бойынша]]</comment>
      <origin>3620694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="198" sha1="g3l154hkwypiwtpu2qw071bschidn5j" xml:space="preserve">[[Санат:Нью-Йорк штаты елді мекендері бойынша кәсіпкерлер]]
[[Санат:Нью-Йорк қаласы тұлғалары кәсібі бойынша]]</text>
      <sha1>g3l154hkwypiwtpu2qw071bschidn5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қараңғы түн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782801</id>
    <revision>
      <id>3620743</id>
      <timestamp>2026-06-22T15:42:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''«Қараңғы түн»''' ({{lang-ru|«Темная ночь»}} — композитор [[Никита Богословский]] мен ақын [[Владимир Агатов]] [[1943 жыл]]ы «Екі жауынгер» фильмі үшін жазған лирикалық ән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20191127121603/http://newswe.com/index.php?go=Pages&amp;in=view&amp;id=3298 Қараңғы түн әні]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/album...</comment>
      <origin>3620743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4845" sha1="4y5ukr67i6zr2qzjw38o8886c0hn9ts" xml:space="preserve">'''«Қараңғы түн»''' ({{lang-ru|«Темная ночь»}} — композитор [[Никита Богословский]] мен ақын [[Владимир Агатов]] [[1943 жыл]]ы «Екі жауынгер» фильмі үшін жазған лирикалық ән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20191127121603/http://newswe.com/index.php?go=Pages&amp;in=view&amp;id=3298 Қараңғы түн әні]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/album/890041/track/8535646?utm_medium=copy_link&amp;ref_id=19702365-a5f1-4ad5-9af6-3dcaa921774a «Қараңғы түн» — МАРК БЕРНЕС//Яндекс Музыка]&lt;/ref&gt;.

{{Ән|Шынайы атауы=Темная ночь|Атауы=|Орындаушы=Марк Бернес|Шығарылды=1943|Тілі=[[Орыс]]ша|Ұзақтығы=3:22&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/album/890041/track/8535646?utm_medium=copy_link&amp;ref_id=19702365-a5f1-4ad5-9af6-3dcaa921774a «Қараңғы түн» — МАРК БЕРНЕС//Яндекс Музыка]&lt;/ref&gt;|Сөзі=Владимир Агатов|Әні=Никита Богословский|Қазақша атауы=Қараңғы түн}}

== Тарихы ==
Фильм түсірілімі эвакуация кезінде Ташкент қаласында жүргізілді.

Режиссер [[Леонид Луков]] сарбаздың хат жазып отырған көрінісін нанымды етіп түсіре алмай жүрді. Көптеген сәтсіз әрекеттерден кейін оған бұл көріністі әннің көмегімен шешуге болады деген ой келеді. Луков Никита Богословскийге жүгінеді. Композитор рояльға отырып, бірден дерлік әуенін шығарады. Осыдан кейін олар Владимир Агатовқа барады, ал ол да қысқа уақыт ішінде сөзін жазып береді. Сол түні-ақ Марк Бернес оятылып, көп ұзамай әннің фонограммасы дайын болады. Келесі күні эпизод түсіріліп бітеді.

Фильмнің басты кейіпкері Аркадий Дзюбиннің рөлін сомдаған Марк Бернес бұл әнді майдандағы жеркепеде, жаңбырлы түнде, төбесі су өткізетін жертөледе отырып гитарамен орындайды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Орындаушылары ==

Фильм экранға шықпай тұрып-ақ [[Леонид Утесов]] әннің ноталарын Никита Богословскийден алып, авторлар мен фильмнің шығармашылық тобының рұқсатынсыз концерттерінде орындай бастайды. 1943 жылы, фильм көрсетілмей тұрып, ол әнді күйтабаққа да жазды. Соның салдарынан фильм көрермендері үшін әннің жаңалығы белгілі бір дәрежеде жоғалды.

Соған қарамастан, дәл [[Марк Бернес]]тің орындауы ерекше шынайылығымен және жан тебірентер әсерімен классикалық нұсқа ретінде танылады&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/album/890041/track/8535646?utm_medium=copy_link&amp;ref_id=19702365-a5f1-4ad5-9af6-3dcaa921774a «Қараңғы түн» — МАРК БЕРНЕС//Яндекс Музыка]&lt;/ref&gt;. Фильмдегі орындаудан бөлек, ол әннің тағы бес студиялық нұсқасын жазған: 1943 жылғы ([[Ташкент]]), 1954 және 1958 жылдардағы ([[Санкт-Петербург|Ленинград]]) грампластинкалар, сондай-ақ 1958 және 1967 жылдардағы ([[Мәскеу]]) магниттік жазбалар.

Ән зор танымалдыққа ие болып, КСРО-дағы Ұлы Отан соғысы жылдарында жазылған ең сүйікті әрі кеңінен белгілі әндердің біріне айналды.

[[2015 жыл]]ы «Русский репортёр» журналы жүргізген әлеуметтік зерттеу нәтижелері бойынша ән мәтіні Ресейдегі ең танымал жүз поэзиялық жолдың арасында 25-орынға ие болды. Тізімге орыс және әлем әдебиетінің классикалық туындылары да енгізілген&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>4y5ukr67i6zr2qzjw38o8886c0hn9ts</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620744</id>
      <parentid>3620743</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Орыс әдебиеті|Орыс әдебиеті]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3620744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4887" sha1="3t24ms7ibjr88nb0i5cgcuq3hqgbag3" xml:space="preserve">'''«Қараңғы түн»''' ({{lang-ru|«Темная ночь»}} — композитор [[Никита Богословский]] мен ақын [[Владимир Агатов]] [[1943 жыл]]ы «Екі жауынгер» фильмі үшін жазған лирикалық ән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20191127121603/http://newswe.com/index.php?go=Pages&amp;in=view&amp;id=3298 Қараңғы түн әні]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/album/890041/track/8535646?utm_medium=copy_link&amp;ref_id=19702365-a5f1-4ad5-9af6-3dcaa921774a «Қараңғы түн» — МАРК БЕРНЕС//Яндекс Музыка]&lt;/ref&gt;.

{{Ән|Шынайы атауы=Темная ночь|Атауы=|Орындаушы=Марк Бернес|Шығарылды=1943|Тілі=[[Орыс]]ша|Ұзақтығы=3:22&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/album/890041/track/8535646?utm_medium=copy_link&amp;ref_id=19702365-a5f1-4ad5-9af6-3dcaa921774a «Қараңғы түн» — МАРК БЕРНЕС//Яндекс Музыка]&lt;/ref&gt;|Сөзі=Владимир Агатов|Әні=Никита Богословский|Қазақша атауы=Қараңғы түн}}

== Тарихы ==
Фильм түсірілімі эвакуация кезінде Ташкент қаласында жүргізілді.

Режиссер [[Леонид Луков]] сарбаздың хат жазып отырған көрінісін нанымды етіп түсіре алмай жүрді. Көптеген сәтсіз әрекеттерден кейін оған бұл көріністі әннің көмегімен шешуге болады деген ой келеді. Луков Никита Богословскийге жүгінеді. Композитор рояльға отырып, бірден дерлік әуенін шығарады. Осыдан кейін олар Владимир Агатовқа барады, ал ол да қысқа уақыт ішінде сөзін жазып береді. Сол түні-ақ Марк Бернес оятылып, көп ұзамай әннің фонограммасы дайын болады. Келесі күні эпизод түсіріліп бітеді.

Фильмнің басты кейіпкері Аркадий Дзюбиннің рөлін сомдаған Марк Бернес бұл әнді майдандағы жеркепеде, жаңбырлы түнде, төбесі су өткізетін жертөледе отырып гитарамен орындайды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Орындаушылары ==

Фильм экранға шықпай тұрып-ақ [[Леонид Утесов]] әннің ноталарын Никита Богословскийден алып, авторлар мен фильмнің шығармашылық тобының рұқсатынсыз концерттерінде орындай бастайды. 1943 жылы, фильм көрсетілмей тұрып, ол әнді күйтабаққа да жазды. Соның салдарынан фильм көрермендері үшін әннің жаңалығы белгілі бір дәрежеде жоғалды.

Соған қарамастан, дәл [[Марк Бернес]]тің орындауы ерекше шынайылығымен және жан тебірентер әсерімен классикалық нұсқа ретінде танылады&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/album/890041/track/8535646?utm_medium=copy_link&amp;ref_id=19702365-a5f1-4ad5-9af6-3dcaa921774a «Қараңғы түн» — МАРК БЕРНЕС//Яндекс Музыка]&lt;/ref&gt;. Фильмдегі орындаудан бөлек, ол әннің тағы бес студиялық нұсқасын жазған: 1943 жылғы ([[Ташкент]]), 1954 және 1958 жылдардағы ([[Санкт-Петербург|Ленинград]]) грампластинкалар, сондай-ақ 1958 және 1967 жылдардағы ([[Мәскеу]]) магниттік жазбалар.

Ән зор танымалдыққа ие болып, КСРО-дағы Ұлы Отан соғысы жылдарында жазылған ең сүйікті әрі кеңінен белгілі әндердің біріне айналды.

[[2015 жыл]]ы «Русский репортёр» журналы жүргізген әлеуметтік зерттеу нәтижелері бойынша ән мәтіні Ресейдегі ең танымал жүз поэзиялық жолдың арасында 25-орынға ие болды. Тізімге орыс және әлем әдебиетінің классикалық туындылары да енгізілген&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Орыс әдебиеті]]</text>
      <sha1>3t24ms7ibjr88nb0i5cgcuq3hqgbag3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620745</id>
      <parentid>3620744</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:43:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3620745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4931" sha1="1484mkynxqcqhd2b9oeh0d74ipg1bjd" xml:space="preserve">'''«Қараңғы түн»''' ({{lang-ru|«Темная ночь»}} — композитор [[Никита Богословский]] мен ақын [[Владимир Агатов]] [[1943 жыл]]ы «Екі жауынгер» фильмі үшін жазған лирикалық ән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20191127121603/http://newswe.com/index.php?go=Pages&amp;in=view&amp;id=3298 Қараңғы түн әні]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/album/890041/track/8535646?utm_medium=copy_link&amp;ref_id=19702365-a5f1-4ad5-9af6-3dcaa921774a «Қараңғы түн» — МАРК БЕРНЕС//Яндекс Музыка]&lt;/ref&gt;.

{{Ән|Шынайы атауы=Темная ночь|Атауы=|Орындаушы=Марк Бернес|Шығарылды=1943|Тілі=[[Орыс]]ша|Ұзақтығы=3:22&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/album/890041/track/8535646?utm_medium=copy_link&amp;ref_id=19702365-a5f1-4ad5-9af6-3dcaa921774a «Қараңғы түн» — МАРК БЕРНЕС//Яндекс Музыка]&lt;/ref&gt;|Сөзі=Владимир Агатов|Әні=Никита Богословский|Қазақша атауы=Қараңғы түн}}

== Тарихы ==
Фильм түсірілімі эвакуация кезінде Ташкент қаласында жүргізілді.

Режиссер [[Леонид Луков]] сарбаздың хат жазып отырған көрінісін нанымды етіп түсіре алмай жүрді. Көптеген сәтсіз әрекеттерден кейін оған бұл көріністі әннің көмегімен шешуге болады деген ой келеді. Луков Никита Богословскийге жүгінеді. Композитор рояльға отырып, бірден дерлік әуенін шығарады. Осыдан кейін олар Владимир Агатовқа барады, ал ол да қысқа уақыт ішінде сөзін жазып береді. Сол түні-ақ Марк Бернес оятылып, көп ұзамай әннің фонограммасы дайын болады. Келесі күні эпизод түсіріліп бітеді.

Фильмнің басты кейіпкері Аркадий Дзюбиннің рөлін сомдаған Марк Бернес бұл әнді майдандағы жеркепеде, жаңбырлы түнде, төбесі су өткізетін жертөледе отырып гитарамен орындайды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Орындаушылары ==

Фильм экранға шықпай тұрып-ақ [[Леонид Утесов]] әннің ноталарын Никита Богословскийден алып, авторлар мен фильмнің шығармашылық тобының рұқсатынсыз концерттерінде орындай бастайды. 1943 жылы, фильм көрсетілмей тұрып, ол әнді күйтабаққа да жазды. Соның салдарынан фильм көрермендері үшін әннің жаңалығы белгілі бір дәрежеде жоғалды.

Соған қарамастан, дәл [[Марк Бернес]]тің орындауы ерекше шынайылығымен және жан тебірентер әсерімен классикалық нұсқа ретінде танылады&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/album/890041/track/8535646?utm_medium=copy_link&amp;ref_id=19702365-a5f1-4ad5-9af6-3dcaa921774a «Қараңғы түн» — МАРК БЕРНЕС//Яндекс Музыка]&lt;/ref&gt;. Фильмдегі орындаудан бөлек, ол әннің тағы бес студиялық нұсқасын жазған: 1943 жылғы ([[Ташкент]]), 1954 және 1958 жылдардағы ([[Санкт-Петербург|Ленинград]]) грампластинкалар, сондай-ақ 1958 және 1967 жылдардағы ([[Мәскеу]]) магниттік жазбалар.

Ән зор танымалдыққа ие болып, КСРО-дағы Ұлы Отан соғысы жылдарында жазылған ең сүйікті әрі кеңінен белгілі әндердің біріне айналды.

[[2015 жыл]]ы «Русский репортёр» журналы жүргізген әлеуметтік зерттеу нәтижелері бойынша ән мәтіні Ресейдегі ең танымал жүз поэзиялық жолдың арасында 25-орынға ие болды. Тізімге орыс және әлем әдебиетінің классикалық туындылары да енгізілген&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Орыс әдебиеті]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы]]</text>
      <sha1>1484mkynxqcqhd2b9oeh0d74ipg1bjd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620746</id>
      <parentid>3620745</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <origin>3620746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5150" sha1="agnzqyu1c06vpxg2xxn6huw74b58cgz" xml:space="preserve">'''«Қараңғы түн»''' ({{lang-ru|«Темная ночь»}} — композитор [[Никита Богословский]] мен ақын [[Владимир Агатов]] [[1943 жыл]]ы «Екі жауынгер» фильмі үшін жазған лирикалық ән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20191127121603/http://newswe.com/index.php?go=Pages&amp;in=view&amp;id=3298 Қараңғы түн әні]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/album/890041/track/8535646?utm_medium=copy_link&amp;ref_id=19702365-a5f1-4ad5-9af6-3dcaa921774a «Қараңғы түн» — МАРК БЕРНЕС//Яндекс Музыка]&lt;/ref&gt;.

{{Ән|Шынайы атауы=Темная ночь|Атауы=|Орындаушы=Марк Бернес|Шығарылды=1943|Тілі=[[Орыс]]ша|Ұзақтығы=3:22&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/album/890041/track/8535646?utm_medium=copy_link&amp;ref_id=19702365-a5f1-4ad5-9af6-3dcaa921774a «Қараңғы түн» — МАРК БЕРНЕС//Яндекс Музыка]&lt;/ref&gt;|Сөзі=Владимир Агатов|Әні=Никита Богословский|Қазақша атауы=Қараңғы түн}}

[[Сурет:Mark Bernes sings Tyomnaya noch in Dva boytsa.jpg|thumb|«Екі жауынгер» фильміндегі Марк Бернестің «Қараңғы түн» әнің айтып жатқан сәті]]

== Тарихы ==
Фильм түсірілімі эвакуация кезінде Ташкент қаласында жүргізілді.

Режиссер [[Леонид Луков]] сарбаздың хат жазып отырған көрінісін нанымды етіп түсіре алмай жүрді. Көптеген сәтсіз әрекеттерден кейін оған бұл көріністі әннің көмегімен шешуге болады деген ой келеді. Луков Никита Богословскийге жүгінеді. Композитор рояльға отырып, бірден дерлік әуенін шығарады. Осыдан кейін олар Владимир Агатовқа барады, ал ол да қысқа уақыт ішінде сөзін жазып береді. Сол түні-ақ Марк Бернес оятылып, көп ұзамай әннің фонограммасы дайын болады. Келесі күні эпизод түсіріліп бітеді.

Фильмнің басты кейіпкері Аркадий Дзюбиннің рөлін сомдаған Марк Бернес бұл әнді майдандағы жеркепеде, жаңбырлы түнде, төбесі су өткізетін жертөледе отырып гитарамен орындайды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Орындаушылары ==

Фильм экранға шықпай тұрып-ақ [[Леонид Утесов]] әннің ноталарын Никита Богословскийден алып, авторлар мен фильмнің шығармашылық тобының рұқсатынсыз концерттерінде орындай бастайды. 1943 жылы, фильм көрсетілмей тұрып, ол әнді күйтабаққа да жазды. Соның салдарынан фильм көрермендері үшін әннің жаңалығы белгілі бір дәрежеде жоғалды.

Соған қарамастан, дәл [[Марк Бернес]]тің орындауы ерекше шынайылығымен және жан тебірентер әсерімен классикалық нұсқа ретінде танылады&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/album/890041/track/8535646?utm_medium=copy_link&amp;ref_id=19702365-a5f1-4ad5-9af6-3dcaa921774a «Қараңғы түн» — МАРК БЕРНЕС//Яндекс Музыка]&lt;/ref&gt;. Фильмдегі орындаудан бөлек, ол әннің тағы бес студиялық нұсқасын жазған: 1943 жылғы ([[Ташкент]]), 1954 және 1958 жылдардағы ([[Санкт-Петербург|Ленинград]]) грампластинкалар, сондай-ақ 1958 және 1967 жылдардағы ([[Мәскеу]]) магниттік жазбалар.

Ән зор танымалдыққа ие болып, КСРО-дағы Ұлы Отан соғысы жылдарында жазылған ең сүйікті әрі кеңінен белгілі әндердің біріне айналды.

[[2015 жыл]]ы «Русский репортёр» журналы жүргізген әлеуметтік зерттеу нәтижелері бойынша ән мәтіні Ресейдегі ең танымал жүз поэзиялық жолдың арасында 25-орынға ие болды. Тізімге орыс және әлем әдебиетінің классикалық туындылары да енгізілген&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Орыс әдебиеті]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы]]</text>
      <sha1>agnzqyu1c06vpxg2xxn6huw74b58cgz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620747</id>
      <parentid>3620746</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3620747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5151" sha1="1hzoy2ksi2xeuq7pfg0pw76b9v68tn0" xml:space="preserve">'''«Қараңғы түн»''' ({{lang-ru|«Темная ночь»}}) — композитор [[Никита Богословский]] мен ақын [[Владимир Агатов]] [[1943 жыл]]ы «Екі жауынгер» фильмі үшін жазған лирикалық ән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20191127121603/http://newswe.com/index.php?go=Pages&amp;in=view&amp;id=3298 Қараңғы түн әні]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/album/890041/track/8535646?utm_medium=copy_link&amp;ref_id=19702365-a5f1-4ad5-9af6-3dcaa921774a «Қараңғы түн» — МАРК БЕРНЕС//Яндекс Музыка]&lt;/ref&gt;.

{{Ән|Шынайы атауы=Темная ночь|Атауы=|Орындаушы=Марк Бернес|Шығарылды=1943|Тілі=[[Орыс]]ша|Ұзақтығы=3:22&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/album/890041/track/8535646?utm_medium=copy_link&amp;ref_id=19702365-a5f1-4ad5-9af6-3dcaa921774a «Қараңғы түн» — МАРК БЕРНЕС//Яндекс Музыка]&lt;/ref&gt;|Сөзі=Владимир Агатов|Әні=Никита Богословский|Қазақша атауы=Қараңғы түн}}

[[Сурет:Mark Bernes sings Tyomnaya noch in Dva boytsa.jpg|thumb|«Екі жауынгер» фильміндегі Марк Бернестің «Қараңғы түн» әнің айтып жатқан сәті]]

== Тарихы ==
Фильм түсірілімі эвакуация кезінде Ташкент қаласында жүргізілді.

Режиссер [[Леонид Луков]] сарбаздың хат жазып отырған көрінісін нанымды етіп түсіре алмай жүрді. Көптеген сәтсіз әрекеттерден кейін оған бұл көріністі әннің көмегімен шешуге болады деген ой келеді. Луков Никита Богословскийге жүгінеді. Композитор рояльға отырып, бірден дерлік әуенін шығарады. Осыдан кейін олар Владимир Агатовқа барады, ал ол да қысқа уақыт ішінде сөзін жазып береді. Сол түні-ақ Марк Бернес оятылып, көп ұзамай әннің фонограммасы дайын болады. Келесі күні эпизод түсіріліп бітеді.

Фильмнің басты кейіпкері Аркадий Дзюбиннің рөлін сомдаған Марк Бернес бұл әнді майдандағы жеркепеде, жаңбырлы түнде, төбесі су өткізетін жертөледе отырып гитарамен орындайды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Орындаушылары ==

Фильм экранға шықпай тұрып-ақ [[Леонид Утесов]] әннің ноталарын Никита Богословскийден алып, авторлар мен фильмнің шығармашылық тобының рұқсатынсыз концерттерінде орындай бастайды. 1943 жылы, фильм көрсетілмей тұрып, ол әнді күйтабаққа да жазды. Соның салдарынан фильм көрермендері үшін әннің жаңалығы белгілі бір дәрежеде жоғалды.

Соған қарамастан, дәл [[Марк Бернес]]тің орындауы ерекше шынайылығымен және жан тебірентер әсерімен классикалық нұсқа ретінде танылады&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/album/890041/track/8535646?utm_medium=copy_link&amp;ref_id=19702365-a5f1-4ad5-9af6-3dcaa921774a «Қараңғы түн» — МАРК БЕРНЕС//Яндекс Музыка]&lt;/ref&gt;. Фильмдегі орындаудан бөлек, ол әннің тағы бес студиялық нұсқасын жазған: 1943 жылғы ([[Ташкент]]), 1954 және 1958 жылдардағы ([[Санкт-Петербург|Ленинград]]) грампластинкалар, сондай-ақ 1958 және 1967 жылдардағы ([[Мәскеу]]) магниттік жазбалар.

Ән зор танымалдыққа ие болып, КСРО-дағы Ұлы Отан соғысы жылдарында жазылған ең сүйікті әрі кеңінен белгілі әндердің біріне айналды.

[[2015 жыл]]ы «Русский репортёр» журналы жүргізген әлеуметтік зерттеу нәтижелері бойынша ән мәтіні Ресейдегі ең танымал жүз поэзиялық жолдың арасында 25-орынға ие болды. Тізімге орыс және әлем әдебиетінің классикалық туындылары да енгізілген&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Орыс әдебиеті]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы]]</text>
      <sha1>1hzoy2ksi2xeuq7pfg0pw76b9v68tn0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620748</id>
      <parentid>3620747</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3620748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5322" sha1="b8binds5me6ukjev7gb92iz0n4bmeu5" xml:space="preserve">'''«Қараңғы түн»''' ({{lang-ru|«Темная ночь»}}) — композитор [[Никита Богословский]] мен ақын [[Владимир Агатов]] [[1943 жыл]]ы «Екі жауынгер» фильмі үшін жазған лирикалық ән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20191127121603/http://newswe.com/index.php?go=Pages&amp;in=view&amp;id=3298 Қараңғы түн әні]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/album/890041/track/8535646?utm_medium=copy_link&amp;ref_id=19702365-a5f1-4ad5-9af6-3dcaa921774a «Қараңғы түн» — МАРК БЕРНЕС//Яндекс Музыка]&lt;/ref&gt;.

{{Ән|Шынайы атауы=Темная ночь|Атауы=|Орындаушы=Марк Бернес|Шығарылды=1943|Тілі=[[Орыс]]ша|Ұзақтығы=3:22&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/album/890041/track/8535646?utm_medium=copy_link&amp;ref_id=19702365-a5f1-4ad5-9af6-3dcaa921774a «Қараңғы түн» — МАРК БЕРНЕС//Яндекс Музыка]&lt;/ref&gt;|Сөзі=Владимир Агатов|Әні=Никита Богословский|Қазақша атауы=Қараңғы түн|Трек нөмірі=2|келесі_атауы=[[Кефалиға толған шаланды]]|алдыңғы_атауы=[[Ленинград туралы ән (1943)]]}}

[[Сурет:Mark Bernes sings Tyomnaya noch in Dva boytsa.jpg|thumb|«Екі жауынгер» фильміндегі Марк Бернестің «Қараңғы түн» әнің айтып жатқан сәті]]

== Тарихы ==
Фильм түсірілімі эвакуация кезінде Ташкент қаласында жүргізілді.

Режиссер [[Леонид Луков]] сарбаздың хат жазып отырған көрінісін нанымды етіп түсіре алмай жүрді. Көптеген сәтсіз әрекеттерден кейін оған бұл көріністі әннің көмегімен шешуге болады деген ой келеді. Луков Никита Богословскийге жүгінеді. Композитор рояльға отырып, бірден дерлік әуенін шығарады. Осыдан кейін олар Владимир Агатовқа барады, ал ол да қысқа уақыт ішінде сөзін жазып береді. Сол түні-ақ Марк Бернес оятылып, көп ұзамай әннің фонограммасы дайын болады. Келесі күні эпизод түсіріліп бітеді.

Фильмнің басты кейіпкері Аркадий Дзюбиннің рөлін сомдаған Марк Бернес бұл әнді майдандағы жеркепеде, жаңбырлы түнде, төбесі су өткізетін жертөледе отырып гитарамен орындайды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Орындаушылары ==

Фильм экранға шықпай тұрып-ақ [[Леонид Утесов]] әннің ноталарын Никита Богословскийден алып, авторлар мен фильмнің шығармашылық тобының рұқсатынсыз концерттерінде орындай бастайды. 1943 жылы, фильм көрсетілмей тұрып, ол әнді күйтабаққа да жазды. Соның салдарынан фильм көрермендері үшін әннің жаңалығы белгілі бір дәрежеде жоғалды.

Соған қарамастан, дәл [[Марк Бернес]]тің орындауы ерекше шынайылығымен және жан тебірентер әсерімен классикалық нұсқа ретінде танылады&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/album/890041/track/8535646?utm_medium=copy_link&amp;ref_id=19702365-a5f1-4ad5-9af6-3dcaa921774a «Қараңғы түн» — МАРК БЕРНЕС//Яндекс Музыка]&lt;/ref&gt;. Фильмдегі орындаудан бөлек, ол әннің тағы бес студиялық нұсқасын жазған: 1943 жылғы ([[Ташкент]]), 1954 және 1958 жылдардағы ([[Санкт-Петербург|Ленинград]]) грампластинкалар, сондай-ақ 1958 және 1967 жылдардағы ([[Мәскеу]]) магниттік жазбалар.

Ән зор танымалдыққа ие болып, КСРО-дағы Ұлы Отан соғысы жылдарында жазылған ең сүйікті әрі кеңінен белгілі әндердің біріне айналды.

[[2015 жыл]]ы «Русский репортёр» журналы жүргізген әлеуметтік зерттеу нәтижелері бойынша ән мәтіні Ресейдегі ең танымал жүз поэзиялық жолдың арасында 25-орынға ие болды. Тізімге орыс және әлем әдебиетінің классикалық туындылары да енгізілген&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Орыс әдебиеті]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы]]</text>
      <sha1>b8binds5me6ukjev7gb92iz0n4bmeu5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Минутаның балалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782802</id>
    <revision>
      <id>3620755</id>
      <timestamp>2026-06-22T17:10:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3620755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4868" sha1="0pt32fl38a9p8ww4b7jctn3l8930ly5" xml:space="preserve">'''«Минутаның балалары»''' ({{lang-ru|Дети минут}}) — [[Виктор Цой|Виктор Цойдың]] жазған ән. Бұл шығарма [[Кино тобы]]ның ешбір альбомына енбеген және автордың көзі тірісінде жарық көрмеген. Ұзақ уақыт бойы ән тек қолжазба автографы арқылы белгілі болып келді. Ол алғаш рет [[2008 жыл]]ы [[Александр Липницкий]] түсірген «Шырша сүңгуір қайығы. Виктор Цой. Минутаның балалары» атты үш бөлімді деректі фильмде көрсетілді&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.perm.kp.ru/daily/24342/533451/ В. Цой//ДЕТИ МИНУТ]&lt;/ref&gt;.

{{Ән|Қазақша атауы={{lang-ru|Дети минут}}|Атауы=Минутаның балалары|Орындаушы=[[Виктор Цой]]|Шығарылды=[[21 маусым]] [[2026]]|Жазылды=[[24 маусым]] [[1988]]|Тілі=[[Орыс]]ша|Ұзақтығы=4:03|Сөзі=Виктор Цой|Жанры=Альтернативті рок|Лейблі=Союз}}

[[2010 жыл|2010 жылы]] Цойдың мәтініне [[Вячеслав Бутусов]] музыка жазды. Осы нұсқада әнді [[Ю-Питер]] орындап, ол «Гүлдер мен тікенектер» альбомына енгізілді. Әннің авторлық орындаудағы нұсқасы әуесқой аудиокассетадан табылып, алғаш рет 2026 жылғы 21 маусымда «Карл Густавқа сәлем» деректі фильмінде жарияланды&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://m.sobaka.ru/entertainment/music/216413 Цойдың жаңа әні табылды]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

Ән мәтінін Виктор Цой шамамен [[1988 жыл]]ы жазған. Автордың көзі тірісінде шығарма көпшілік алдында орындалмаған, ал мәтіні Цойдың досы Александр Липницкийге тапсырылған. Ол сол кезде Звуки-Му тобында бас-гитарада ойнаған.

Липницкий кейіннен де бұл мәтіндерді түрлі музыканттарға ұсынып жүрген. 1992 жылғы 20 маусымда әнді Алексей Рыбин және «Атас» тобы Виктор Цойды еске алуға арналған концертте орындады, алайда бұл нұсқа кең таралмады.

Музыканттың қайтыс болғанына жиырма жыл толуына орай режиссер [[Рашид Нықманов]] өзінің 1988 жылғы «Ине» фильмінің жаңа «ремикс» нұсқасын түсіруді жоспарлады. Бұл фильмде басты рөлді Виктор Цой сомдаған болатын. Осыны білген Александр Липницкий режиссерге ән мәтінінің көшірмесін берді. Кейін Нугманов Вячеслав Бутусовқа жүгініп, ол мәтінге музыка жазды. Ал гитаралық партияларды Юрий Каспарян орындады.

Әннің тұсаукесері 2010 жылғы 11 маусымда «Наше радио» арнасының «Чартова дюжина» бағдарламасында өтті. Хит-парадтағы ең жоғары жетістігі — екінші орын болды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Нұсқалары ==

«Минутаның балалары» әні «Гүлдер мен тікенектер» альбомы үшін жазылған алғашқы шығарма болды. Бұл оның Рашид Нықмановтың «Ине Remix» фильмінде қолданылуына байланысты еді.

Фильмнің өзінде әннің тек аспаптық (минусовка) нұсқасы пайдаланылғанымен, толық нұсқасы саундтрек құрамына енгізілді. «Ю-Питер» альбомында ол «Минутаның балалары (электро)» атауымен жарық көрді.

Электрлік нұсқамен қатар акустикалық нұсқа да шығарылды. Онда [[Юрий Каспарянның]] гитаралық сололары болмағандықтан, ән ұзақтығы 27 секундқа қысқарып, 4 минут 26 секундты құрады&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>0pt32fl38a9p8ww4b7jctn3l8930ly5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620756</id>
      <parentid>3620755</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:10:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Әндер|Әндер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3620756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4895" sha1="9mxm5vt1ieoyfuyau7tu0tvh64spj56" xml:space="preserve">'''«Минутаның балалары»''' ({{lang-ru|Дети минут}}) — [[Виктор Цой|Виктор Цойдың]] жазған ән. Бұл шығарма [[Кино тобы]]ның ешбір альбомына енбеген және автордың көзі тірісінде жарық көрмеген. Ұзақ уақыт бойы ән тек қолжазба автографы арқылы белгілі болып келді. Ол алғаш рет [[2008 жыл]]ы [[Александр Липницкий]] түсірген «Шырша сүңгуір қайығы. Виктор Цой. Минутаның балалары» атты үш бөлімді деректі фильмде көрсетілді&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.perm.kp.ru/daily/24342/533451/ В. Цой//ДЕТИ МИНУТ]&lt;/ref&gt;.

{{Ән|Қазақша атауы={{lang-ru|Дети минут}}|Атауы=Минутаның балалары|Орындаушы=[[Виктор Цой]]|Шығарылды=[[21 маусым]] [[2026]]|Жазылды=[[24 маусым]] [[1988]]|Тілі=[[Орыс]]ша|Ұзақтығы=4:03|Сөзі=Виктор Цой|Жанры=Альтернативті рок|Лейблі=Союз}}

[[2010 жыл|2010 жылы]] Цойдың мәтініне [[Вячеслав Бутусов]] музыка жазды. Осы нұсқада әнді [[Ю-Питер]] орындап, ол «Гүлдер мен тікенектер» альбомына енгізілді. Әннің авторлық орындаудағы нұсқасы әуесқой аудиокассетадан табылып, алғаш рет 2026 жылғы 21 маусымда «Карл Густавқа сәлем» деректі фильмінде жарияланды&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://m.sobaka.ru/entertainment/music/216413 Цойдың жаңа әні табылды]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

Ән мәтінін Виктор Цой шамамен [[1988 жыл]]ы жазған. Автордың көзі тірісінде шығарма көпшілік алдында орындалмаған, ал мәтіні Цойдың досы Александр Липницкийге тапсырылған. Ол сол кезде Звуки-Му тобында бас-гитарада ойнаған.

Липницкий кейіннен де бұл мәтіндерді түрлі музыканттарға ұсынып жүрген. 1992 жылғы 20 маусымда әнді Алексей Рыбин және «Атас» тобы Виктор Цойды еске алуға арналған концертте орындады, алайда бұл нұсқа кең таралмады.

Музыканттың қайтыс болғанына жиырма жыл толуына орай режиссер [[Рашид Нықманов]] өзінің 1988 жылғы «Ине» фильмінің жаңа «ремикс» нұсқасын түсіруді жоспарлады. Бұл фильмде басты рөлді Виктор Цой сомдаған болатын. Осыны білген Александр Липницкий режиссерге ән мәтінінің көшірмесін берді. Кейін Нугманов Вячеслав Бутусовқа жүгініп, ол мәтінге музыка жазды. Ал гитаралық партияларды Юрий Каспарян орындады.

Әннің тұсаукесері 2010 жылғы 11 маусымда «Наше радио» арнасының «Чартова дюжина» бағдарламасында өтті. Хит-парадтағы ең жоғары жетістігі — екінші орын болды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Нұсқалары ==

«Минутаның балалары» әні «Гүлдер мен тікенектер» альбомы үшін жазылған алғашқы шығарма болды. Бұл оның Рашид Нықмановтың «Ине Remix» фильмінде қолданылуына байланысты еді.

Фильмнің өзінде әннің тек аспаптық (минусовка) нұсқасы пайдаланылғанымен, толық нұсқасы саундтрек құрамына енгізілді. «Ю-Питер» альбомында ол «Минутаның балалары (электро)» атауымен жарық көрді.

Электрлік нұсқамен қатар акустикалық нұсқа да шығарылды. Онда [[Юрий Каспарянның]] гитаралық сололары болмағандықтан, ән ұзақтығы 27 секундқа қысқарып, 4 минут 26 секундты құрады&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Әндер]]</text>
      <sha1>9mxm5vt1ieoyfuyau7tu0tvh64spj56</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620757</id>
      <parentid>3620756</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:10:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Орыс өлеңдері|Орыс өлеңдері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3620757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4936" sha1="8lxd673zlede78rt1cq6xlenn2bshmc" xml:space="preserve">'''«Минутаның балалары»''' ({{lang-ru|Дети минут}}) — [[Виктор Цой|Виктор Цойдың]] жазған ән. Бұл шығарма [[Кино тобы]]ның ешбір альбомына енбеген және автордың көзі тірісінде жарық көрмеген. Ұзақ уақыт бойы ән тек қолжазба автографы арқылы белгілі болып келді. Ол алғаш рет [[2008 жыл]]ы [[Александр Липницкий]] түсірген «Шырша сүңгуір қайығы. Виктор Цой. Минутаның балалары» атты үш бөлімді деректі фильмде көрсетілді&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.perm.kp.ru/daily/24342/533451/ В. Цой//ДЕТИ МИНУТ]&lt;/ref&gt;.

{{Ән|Қазақша атауы={{lang-ru|Дети минут}}|Атауы=Минутаның балалары|Орындаушы=[[Виктор Цой]]|Шығарылды=[[21 маусым]] [[2026]]|Жазылды=[[24 маусым]] [[1988]]|Тілі=[[Орыс]]ша|Ұзақтығы=4:03|Сөзі=Виктор Цой|Жанры=Альтернативті рок|Лейблі=Союз}}

[[2010 жыл|2010 жылы]] Цойдың мәтініне [[Вячеслав Бутусов]] музыка жазды. Осы нұсқада әнді [[Ю-Питер]] орындап, ол «Гүлдер мен тікенектер» альбомына енгізілді. Әннің авторлық орындаудағы нұсқасы әуесқой аудиокассетадан табылып, алғаш рет 2026 жылғы 21 маусымда «Карл Густавқа сәлем» деректі фильмінде жарияланды&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://m.sobaka.ru/entertainment/music/216413 Цойдың жаңа әні табылды]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

Ән мәтінін Виктор Цой шамамен [[1988 жыл]]ы жазған. Автордың көзі тірісінде шығарма көпшілік алдында орындалмаған, ал мәтіні Цойдың досы Александр Липницкийге тапсырылған. Ол сол кезде Звуки-Му тобында бас-гитарада ойнаған.

Липницкий кейіннен де бұл мәтіндерді түрлі музыканттарға ұсынып жүрген. 1992 жылғы 20 маусымда әнді Алексей Рыбин және «Атас» тобы Виктор Цойды еске алуға арналған концертте орындады, алайда бұл нұсқа кең таралмады.

Музыканттың қайтыс болғанына жиырма жыл толуына орай режиссер [[Рашид Нықманов]] өзінің 1988 жылғы «Ине» фильмінің жаңа «ремикс» нұсқасын түсіруді жоспарлады. Бұл фильмде басты рөлді Виктор Цой сомдаған болатын. Осыны білген Александр Липницкий режиссерге ән мәтінінің көшірмесін берді. Кейін Нугманов Вячеслав Бутусовқа жүгініп, ол мәтінге музыка жазды. Ал гитаралық партияларды Юрий Каспарян орындады.

Әннің тұсаукесері 2010 жылғы 11 маусымда «Наше радио» арнасының «Чартова дюжина» бағдарламасында өтті. Хит-парадтағы ең жоғары жетістігі — екінші орын болды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Нұсқалары ==

«Минутаның балалары» әні «Гүлдер мен тікенектер» альбомы үшін жазылған алғашқы шығарма болды. Бұл оның Рашид Нықмановтың «Ине Remix» фильмінде қолданылуына байланысты еді.

Фильмнің өзінде әннің тек аспаптық (минусовка) нұсқасы пайдаланылғанымен, толық нұсқасы саундтрек құрамына енгізілді. «Ю-Питер» альбомында ол «Минутаның балалары (электро)» атауымен жарық көрді.

Электрлік нұсқамен қатар акустикалық нұсқа да шығарылды. Онда [[Юрий Каспарянның]] гитаралық сололары болмағандықтан, ән ұзақтығы 27 секундқа қысқарып, 4 минут 26 секундты құрады&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Әндер]]
[[Санат:Орыс өлеңдері]]</text>
      <sha1>8lxd673zlede78rt1cq6xlenn2bshmc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620758</id>
      <parentid>3620757</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3620758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4954" sha1="qosypfn5pl5ea5ehk2q1o8mp6dzxzcm" xml:space="preserve">'''«Минутаның балалары»''' ({{lang-ru|Дети минут}}) — [[Виктор Цой|Виктор Цойдың]] жазған ән. Бұл шығарма [[Кино (топ)|Кино тобының]] ешбір альбомына енбеген және автордың көзі тірісінде жарық көрмеген. Ұзақ уақыт бойы ән тек қолжазба автографы арқылы белгілі болып келді. Ол алғаш рет [[2008 жыл]]ы [[Александр Липницкий]] түсірген «Шырша сүңгуір қайығы. Виктор Цой. Минутаның балалары» атты үш бөлімді деректі фильмде көрсетілді&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.perm.kp.ru/daily/24342/533451/ В. Цой//ДЕТИ МИНУТ]&lt;/ref&gt;.

{{Ән|Қазақша атауы={{lang-ru|Дети минут}}|Атауы=Минутаның балалары|Орындаушы=[[Виктор Цой]]|Шығарылды=[[21 маусым]] [[2026]]|Жазылды=[[24 маусым]] [[1988]]|Тілі=[[Орыс]]ша|Ұзақтығы=4:03|Сөзі=Виктор Цой|Жанры=Альтернативті рок|Лейблі=Союз}}

[[2010 жыл|2010 жылы]] Цойдың мәтініне [[Вячеслав Бутусов]] музыка жазды. Осы нұсқада әнді [[Ю-Питер]] орындап, ол «Гүлдер мен тікенектер» альбомына енгізілді. Әннің авторлық орындаудағы нұсқасы әуесқой аудиокассетадан табылып, алғаш рет 2026 жылғы 21 маусымда «Карл Густавқа сәлем» деректі фильмінде жарияланды&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://m.sobaka.ru/entertainment/music/216413 Цойдың жаңа әні табылды]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

Ән мәтінін Виктор Цой шамамен [[1988 жыл]]ы жазған. Автордың көзі тірісінде шығарма көпшілік алдында орындалмаған, ал мәтіні Цойдың досы Александр Липницкийге тапсырылған. Ол сол кезде Звуки-Му тобында бас-гитарада ойнаған.

Липницкий кейіннен де бұл мәтіндерді түрлі музыканттарға ұсынып жүрген. 1992 жылғы 20 маусымда әнді Алексей Рыбин және «Атас» тобы Виктор Цойды еске алуға арналған концертте орындады, алайда бұл нұсқа кең таралмады.

Музыканттың қайтыс болғанына жиырма жыл толуына орай режиссер [[Рашид Нықманов]] өзінің 1988 жылғы «Ине» фильмінің жаңа «ремикс» нұсқасын түсіруді жоспарлады. Бұл фильмде басты рөлді Виктор Цой сомдаған болатын. Осыны білген Александр Липницкий режиссерге ән мәтінінің көшірмесін берді. Кейін Нугманов Вячеслав Бутусовқа жүгініп, ол мәтінге музыка жазды. Ал гитаралық партияларды Юрий Каспарян орындады.

Әннің тұсаукесері 2010 жылғы 11 маусымда «Наше радио» арнасының «Чартова дюжина» бағдарламасында өтті. Хит-парадтағы ең жоғары жетістігі — екінші орын болды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Нұсқалары ==

«Минутаның балалары» әні «Гүлдер мен тікенектер» альбомы үшін жазылған алғашқы шығарма болды. Бұл оның Рашид Нықмановтың «Ине Remix» фильмінде қолданылуына байланысты еді.

Фильмнің өзінде әннің тек аспаптық (минусовка) нұсқасы пайдаланылғанымен, толық нұсқасы саундтрек құрамына енгізілді. «Ю-Питер» альбомында ол «Минутаның балалары (электро)» атауымен жарық көрді.

Электрлік нұсқамен қатар акустикалық нұсқа да шығарылды. Онда [[Юрий Каспарянның]] гитаралық сололары болмағандықтан, ән ұзақтығы 27 секундқа қысқарып, 4 минут 26 секундты құрады&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Әндер]]
[[Санат:Орыс өлеңдері]]</text>
      <sha1>qosypfn5pl5ea5ehk2q1o8mp6dzxzcm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620783</id>
      <parentid>3620758</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3620783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5003" sha1="ikiirp4q7wu7nvkppkg8q7axvcmczqy" xml:space="preserve">'''«Минутаның балалары»''' ({{lang-ru|Дети минут}}) — [[Виктор Цой|Виктор Цойдың]] жазған ән. Бұл шығарма [[Кино (топ)|Кино тобының]] ешбір альбомына енбеген және автордың көзі тірісінде жарық көрмеген. Ұзақ уақыт бойы ән тек қолжазба автографы арқылы белгілі болып келді. Ол алғаш рет [[2008 жыл]]ы [[Александр Липницкий]] түсірген «Шырша сүңгуір қайығы. Виктор Цой. Минутаның балалары» атты үш бөлімді деректі фильмде көрсетілді&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.perm.kp.ru/daily/24342/533451/ В. Цой//ДЕТИ МИНУТ]&lt;/ref&gt;.

{{Ән|Қазақша атауы={{lang-ru|Дети минут}}|Атауы=Минутаның балалары|Орындаушы=[[Виктор Цой]]|Шығарылды=[[21 маусым]] [[2026]]|Жазылды=[[24 маусым]] [[1988]]|Тілі=[[Орыс]]ша|Ұзақтығы=4:03|Сөзі=Виктор Цой|Жанры=Альтернативті рок|Лейблі=Союз}}

[[2010 жыл|2010 жылы]] Цойдың мәтініне [[Вячеслав Бутусов]] музыка жазды. Осы нұсқада әнді [[Ю-Питер]] орындап, ол «Гүлдер мен тікенектер» альбомына енгізілді. Әннің авторлық орындаудағы нұсқасы әуесқой аудиокассетадан табылып, алғаш рет 2026 жылғы 21 маусымда «Карл Густавқа сәлем» деректі фильмінде жарияланды&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://m.sobaka.ru/entertainment/music/216413 Цойдың жаңа әні табылды]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

Ән мәтінін Виктор Цой шамамен [[1988 жыл]]ы жазған. Автордың көзі тірісінде шығарма көпшілік алдында орындалмаған, ал мәтіні Цойдың досы Александр Липницкийге тапсырылған. Ол сол кезде Звуки-Му тобында бас-гитарада ойнаған.

Липницкий кейіннен де бұл мәтіндерді түрлі музыканттарға ұсынып жүрген. 1992 жылғы 20 маусымда әнді Алексей Рыбин және «Атас» тобы Виктор Цойды еске алуға арналған концертте орындады, алайда бұл нұсқа кең таралмады.

Музыканттың қайтыс болғанына жиырма жыл толуына орай режиссер [[Рашид Мұсаұлы Нұғыманов|Рашид Нұғыманов]] өзінің 1988 жылғы «Ине» фильмінің жаңа «ремикс» нұсқасын түсіруді жоспарлады. Бұл фильмде басты рөлді Виктор Цой сомдаған болатын. Осыны білген Александр Липницкий режиссерге ән мәтінінің көшірмесін берді. Кейін Нұғыманов Вячеслав Бутусовқа жүгініп, ол мәтінге музыка жазды. Ал гитаралық партияларды Юрий Каспарян орындады.

Әннің тұсаукесері 2010 жылғы 11 маусымда «Наше радио» арнасының «Чартова дюжина» бағдарламасында өтті. Хит-парадтағы ең жоғары жетістігі — екінші орын болды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Нұсқалары ==

«Минутаның балалары» әні «Гүлдер мен тікенектер» альбомы үшін жазылған алғашқы шығарма болды. Бұл оның Рашид Нықмановтың «Ине Remix» фильмінде қолданылуына байланысты еді.

Фильмнің өзінде әннің тек аспаптық (минусовка) нұсқасы пайдаланылғанымен, толық нұсқасы саундтрек құрамына енгізілді. «Ю-Питер» альбомында ол «Минутаның балалары (электро)» атауымен жарық көрді.

Электрлік нұсқамен қатар акустикалық нұсқа да шығарылды. Онда [[Юрий Каспарянның]] гитаралық сололары болмағандықтан, ән ұзақтығы 27 секундқа қысқарып, 4 минут 26 секундты құрады&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Әндер]]
[[Санат:Орыс өлеңдері]]</text>
      <sha1>ikiirp4q7wu7nvkppkg8q7axvcmczqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Бауыр (атау)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>782803</id>
    <revision>
      <id>3620759</id>
      <timestamp>2026-06-22T17:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mattennut</username>
        <id>114712</id>
      </contributor>
      <comment>/* Аудармаларды қосу. (→ en. Sibling) */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3620759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="521" sha1="jxoy1rj1svr9bfwzrr3c8j3a8v9lmkh" xml:space="preserve">== Аудармаларды қосу. (→ en. Sibling) ==

Бұл мақала ағылшынша &quot;Sibling&quot; мақаласына сәйкес. Ал &quot;Sibling&quot; мақаласындағы қазақша уикипедияға сілтеме &quot;Апа&quot; мақаласына жібереді. Байланыстырып, дұрыстатып алыңызшы өтініш.  [[Қатысушы:Mattennut|Mattennut]] ([[Қатысушы талқылауы:Mattennut|талқылау]]) 22:20, 2026 ж. маусымның 22 (+05)</text>
      <sha1>jxoy1rj1svr9bfwzrr3c8j3a8v9lmkh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хасен Байұзақұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782804</id>
    <revision>
      <id>3620760</id>
      <timestamp>2026-06-22T17:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер  | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын |  швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;  | Қазақша есімі        = Хасен Байұзақұлы  | Шынайы есімі         =   | Суреті               =   |...</comment>
      <origin>3620760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5115" sha1="92ihshstl4pnivdxfukgnasajuqhhem" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Хасен Байұзақұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту                   = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2                  = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады      = 1948
 | Басқаруын аяқтады    = 1951
 | Ізашары              = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]]
 | Ізбасары             = [[Фазыл Кәрімұлы Кәрібжанов|Фазыл Кәрібжанов]]
 | Президент            = 
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2_2                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады_2    = 1945
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1947
 | Ізашары_2            = [[Әбжан Сүйкімбайұлы Жүсіпов|Әбжан Жүсіпов]]
 | Ізбасары_2           = [[Сәлімгерей Тоқтамысұлы]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 1906
 | Туған жері           = Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 11.5.1961
 | Қайтыс болған жері   = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}}  | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
}}
}}
'''Хасен Байұзақұлы Байұзақов''' ([[1906 жыл|1906]], Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] — [[11 мамыр]] [[1961 жыл|1961]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекет және саяси қайраткер. Семей менен Қарағанды облыстық атқару комитеттерінің төрағасы, Алматы қалалық атқару комитетінің төрағасы.

Ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымы депутаты, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымында (1938-1946) Бозащы сайлау округінен ([[Атырау облысы|Гурьев облысы]]), 2-шақырылымында (1947-1951) Жарма ауданынан ([[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]), 3-шақырылымында (1951-1955) Қарқаралы ауданынан ([[Қарағанды облысы]]) депутат болып сайланды.

== Өмірбаяны ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>92ihshstl4pnivdxfukgnasajuqhhem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620761</id>
      <parentid>3620760</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3620761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5417" sha1="71z88ar50xa7jo99s5n43pkd96jppuu" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Хасен Байұзақұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту                   = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2                  = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады      = 1948
 | Басқаруын аяқтады    = 1951
 | Ізашары              = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]]
 | Ізбасары             = [[Фазыл Кәрімұлы Кәрібжанов|Фазыл Кәрібжанов]]
 | Президент            = 
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2_2                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады_2    = 1945
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1947
 | Ізашары_2            = [[Әбжан Сүйкімбайұлы Жүсіпов|Әбжан Жүсіпов]]
 | Ізбасары_2           = [[Сәлімгерей Тоқтамысұлы]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 1906
 | Туған жері           = Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 11.5.1961
 | Қайтыс болған жері   = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}}  | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
}}
}}
'''Хасен Байұзақұлы Байұзақов''' ([[1906 жыл|1906]], Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] — [[11 мамыр]] [[1961 жыл|1961]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекет және саяси қайраткер. Семей менен Қарағанды облыстық атқару комитеттерінің төрағасы, Алматы қалалық атқару комитетінің төрағасы.

Ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымы депутаты, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымында (1938-1946) Бозащы сайлау округінен ([[Атырау облысы|Гурьев облысы]]), 2-шақырылымында (1947-1951) Жарма ауданынан ([[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]), 3-шақырылымында (1951-1955) Қарқаралы ауданынан ([[Қарағанды облысы]]) депутат болып сайланды.

== Өмірбаяны ==
1906 жылы мамырда [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Семей уезі]], Шоқай ауылында (қазіргі [[Абай облысы]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]]) дүниеге келген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>71z88ar50xa7jo99s5n43pkd96jppuu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620762</id>
      <parentid>3620761</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Алматы қалалық атқару комитетінің төрағалары|Алматы қалалық атқару комитетінің төрағалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3620762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5518" sha1="ilmngkgbbg9mavacyb7hzmtntduqika" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Хасен Байұзақұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту                   = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2                  = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады      = 1948
 | Басқаруын аяқтады    = 1951
 | Ізашары              = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]]
 | Ізбасары             = [[Фазыл Кәрімұлы Кәрібжанов|Фазыл Кәрібжанов]]
 | Президент            = 
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2_2                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады_2    = 1945
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1947
 | Ізашары_2            = [[Әбжан Сүйкімбайұлы Жүсіпов|Әбжан Жүсіпов]]
 | Ізбасары_2           = [[Сәлімгерей Тоқтамысұлы]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 1906
 | Туған жері           = Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 11.5.1961
 | Қайтыс болған жері   = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}}  | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
}}
}}
'''Хасен Байұзақұлы Байұзақов''' ([[1906 жыл|1906]], Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] — [[11 мамыр]] [[1961 жыл|1961]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекет және саяси қайраткер. Семей менен Қарағанды облыстық атқару комитеттерінің төрағасы, Алматы қалалық атқару комитетінің төрағасы.

Ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымы депутаты, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымында (1938-1946) Бозащы сайлау округінен ([[Атырау облысы|Гурьев облысы]]), 2-шақырылымында (1947-1951) Жарма ауданынан ([[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]), 3-шақырылымында (1951-1955) Қарқаралы ауданынан ([[Қарағанды облысы]]) депутат болып сайланды.

== Өмірбаяны ==
1906 жылы мамырда [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Семей уезі]], Шоқай ауылында (қазіргі [[Абай облысы]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]]) дүниеге келген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы қалалық атқару комитетінің төрағалары]]</text>
      <sha1>ilmngkgbbg9mavacyb7hzmtntduqika</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620763</id>
      <parentid>3620762</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері|Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3620763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5617" sha1="pmm6g47faohyp3xwlxzwyoiveqcxns0" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Хасен Байұзақұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту                   = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2                  = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады      = 1948
 | Басқаруын аяқтады    = 1951
 | Ізашары              = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]]
 | Ізбасары             = [[Фазыл Кәрімұлы Кәрібжанов|Фазыл Кәрібжанов]]
 | Президент            = 
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2_2                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады_2    = 1945
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1947
 | Ізашары_2            = [[Әбжан Сүйкімбайұлы Жүсіпов|Әбжан Жүсіпов]]
 | Ізбасары_2           = [[Сәлімгерей Тоқтамысұлы]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 1906
 | Туған жері           = Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 11.5.1961
 | Қайтыс болған жері   = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}}  | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
}}
}}
'''Хасен Байұзақұлы Байұзақов''' ([[1906 жыл|1906]], Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] — [[11 мамыр]] [[1961 жыл|1961]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекет және саяси қайраткер. Семей менен Қарағанды облыстық атқару комитеттерінің төрағасы, Алматы қалалық атқару комитетінің төрағасы.

Ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымы депутаты, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымында (1938-1946) Бозащы сайлау округінен ([[Атырау облысы|Гурьев облысы]]), 2-шақырылымында (1947-1951) Жарма ауданынан ([[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]), 3-шақырылымында (1951-1955) Қарқаралы ауданынан ([[Қарағанды облысы]]) депутат болып сайланды.

== Өмірбаяны ==
1906 жылы мамырда [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Семей уезі]], Шоқай ауылында (қазіргі [[Абай облысы]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]]) дүниеге келген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы қалалық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]]</text>
      <sha1>pmm6g47faohyp3xwlxzwyoiveqcxns0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620764</id>
      <parentid>3620763</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Семей облыстық атқару комитетінің төрағалары|Семей облыстық атқару комитетінің төрағалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3620764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5717" sha1="hoo7wee8u6jovsyq7cbnrardhgkt66b" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Хасен Байұзақұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту                   = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2                  = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады      = 1948
 | Басқаруын аяқтады    = 1951
 | Ізашары              = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]]
 | Ізбасары             = [[Фазыл Кәрімұлы Кәрібжанов|Фазыл Кәрібжанов]]
 | Президент            = 
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2_2                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады_2    = 1945
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1947
 | Ізашары_2            = [[Әбжан Сүйкімбайұлы Жүсіпов|Әбжан Жүсіпов]]
 | Ізбасары_2           = [[Сәлімгерей Тоқтамысұлы]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 1906
 | Туған жері           = Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 11.5.1961
 | Қайтыс болған жері   = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}}  | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
}}
}}
'''Хасен Байұзақұлы Байұзақов''' ([[1906 жыл|1906]], Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] — [[11 мамыр]] [[1961 жыл|1961]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекет және саяси қайраткер. Семей менен Қарағанды облыстық атқару комитеттерінің төрағасы, Алматы қалалық атқару комитетінің төрағасы.

Ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымы депутаты, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымында (1938-1946) Бозащы сайлау округінен ([[Атырау облысы|Гурьев облысы]]), 2-шақырылымында (1947-1951) Жарма ауданынан ([[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]), 3-шақырылымында (1951-1955) Қарқаралы ауданынан ([[Қарағанды облысы]]) депутат болып сайланды.

== Өмірбаяны ==
1906 жылы мамырда [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Семей уезі]], Шоқай ауылында (қазіргі [[Абай облысы]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]]) дүниеге келген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы қалалық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]]
[[Санат:Семей облыстық атқару комитетінің төрағалары]]</text>
      <sha1>hoo7wee8u6jovsyq7cbnrardhgkt66b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620765</id>
      <parentid>3620764</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қарағанды облыстық атқару комитетінің төрағалары|Қарағанды облыстық атқару комитетінің төрағалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3620765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5825" sha1="eovqhwqx5y6a55spbf9xyt7e1g47r82" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Хасен Байұзақұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту                   = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2                  = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады      = 1948
 | Басқаруын аяқтады    = 1951
 | Ізашары              = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]]
 | Ізбасары             = [[Фазыл Кәрімұлы Кәрібжанов|Фазыл Кәрібжанов]]
 | Президент            = 
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2_2                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады_2    = 1945
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1947
 | Ізашары_2            = [[Әбжан Сүйкімбайұлы Жүсіпов|Әбжан Жүсіпов]]
 | Ізбасары_2           = [[Сәлімгерей Тоқтамысұлы]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 1906
 | Туған жері           = Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 11.5.1961
 | Қайтыс болған жері   = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}}  | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
}}
}}
'''Хасен Байұзақұлы Байұзақов''' ([[1906 жыл|1906]], Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] — [[11 мамыр]] [[1961 жыл|1961]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекет және саяси қайраткер. Семей менен Қарағанды облыстық атқару комитеттерінің төрағасы, Алматы қалалық атқару комитетінің төрағасы.

Ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымы депутаты, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымында (1938-1946) Бозащы сайлау округінен ([[Атырау облысы|Гурьев облысы]]), 2-шақырылымында (1947-1951) Жарма ауданынан ([[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]), 3-шақырылымында (1951-1955) Қарқаралы ауданынан ([[Қарағанды облысы]]) депутат болып сайланды.

== Өмірбаяны ==
1906 жылы мамырда [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Семей уезі]], Шоқай ауылында (қазіргі [[Абай облысы]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]]) дүниеге келген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы қалалық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]]
[[Санат:Семей облыстық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:Қарағанды облыстық атқару комитетінің төрағалары]]</text>
      <sha1>eovqhwqx5y6a55spbf9xyt7e1g47r82</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620766</id>
      <parentid>3620765</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары|КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3620766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5935" sha1="9hx2b90x4h6a89ei08o7ctmyyl22gzk" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Хасен Байұзақұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту                   = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2                  = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады      = 1948
 | Басқаруын аяқтады    = 1951
 | Ізашары              = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]]
 | Ізбасары             = [[Фазыл Кәрімұлы Кәрібжанов|Фазыл Кәрібжанов]]
 | Президент            = 
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2_2                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады_2    = 1945
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1947
 | Ізашары_2            = [[Әбжан Сүйкімбайұлы Жүсіпов|Әбжан Жүсіпов]]
 | Ізбасары_2           = [[Сәлімгерей Тоқтамысұлы]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 1906
 | Туған жері           = Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 11.5.1961
 | Қайтыс болған жері   = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}}  | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
}}
}}
'''Хасен Байұзақұлы Байұзақов''' ([[1906 жыл|1906]], Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] — [[11 мамыр]] [[1961 жыл|1961]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекет және саяси қайраткер. Семей менен Қарағанды облыстық атқару комитеттерінің төрағасы, Алматы қалалық атқару комитетінің төрағасы.

Ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымы депутаты, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымында (1938-1946) Бозащы сайлау округінен ([[Атырау облысы|Гурьев облысы]]), 2-шақырылымында (1947-1951) Жарма ауданынан ([[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]), 3-шақырылымында (1951-1955) Қарқаралы ауданынан ([[Қарағанды облысы]]) депутат болып сайланды.

== Өмірбаяны ==
1906 жылы мамырда [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Семей уезі]], Шоқай ауылында (қазіргі [[Абай облысы]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]]) дүниеге келген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы қалалық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]]
[[Санат:Семей облыстық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:Қарағанды облыстық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>9hx2b90x4h6a89ei08o7ctmyyl22gzk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620767</id>
      <parentid>3620766</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары|Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3620767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6054" sha1="3zkqsdtypn9i2y423v7gw06ceo5nbso" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Хасен Байұзақұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту                   = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2                  = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады      = 1948
 | Басқаруын аяқтады    = 1951
 | Ізашары              = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]]
 | Ізбасары             = [[Фазыл Кәрімұлы Кәрібжанов|Фазыл Кәрібжанов]]
 | Президент            = 
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2_2                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады_2    = 1945
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1947
 | Ізашары_2            = [[Әбжан Сүйкімбайұлы Жүсіпов|Әбжан Жүсіпов]]
 | Ізбасары_2           = [[Сәлімгерей Тоқтамысұлы]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 1906
 | Туған жері           = Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 11.5.1961
 | Қайтыс болған жері   = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}}  | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
}}
}}
'''Хасен Байұзақұлы Байұзақов''' ([[1906 жыл|1906]], Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] — [[11 мамыр]] [[1961 жыл|1961]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекет және саяси қайраткер. Семей менен Қарағанды облыстық атқару комитеттерінің төрағасы, Алматы қалалық атқару комитетінің төрағасы.

Ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымы депутаты, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымында (1938-1946) Бозащы сайлау округінен ([[Атырау облысы|Гурьев облысы]]), 2-шақырылымында (1947-1951) Жарма ауданынан ([[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]), 3-шақырылымында (1951-1955) Қарқаралы ауданынан ([[Қарағанды облысы]]) депутат болып сайланды.

== Өмірбаяны ==
1906 жылы мамырда [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Семей уезі]], Шоқай ауылында (қазіргі [[Абай облысы]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]]) дүниеге келген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы қалалық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]]
[[Санат:Семей облыстық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:Қарағанды облыстық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>3zkqsdtypn9i2y423v7gw06ceo5nbso</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620768</id>
      <parentid>3620767</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:33:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3620768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6292" sha1="hydpqi8yidrwkinkartuz1advysfyfs" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Хасен Байұзақұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту                   = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2                  = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады      = 1948
 | Басқаруын аяқтады    = 1951
 | Ізашары              = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]]
 | Ізбасары             = [[Фазыл Кәрімұлы Кәрібжанов|Фазыл Кәрібжанов]]
 | Президент            = 
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2_2                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады_2    = 1945
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1947
 | Ізашары_2            = [[Әбжан Сүйкімбайұлы Жүсіпов|Әбжан Жүсіпов]]
 | Ізбасары_2           = [[Сәлімгерей Тоқтамысұлы]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 1906
 | Туған жері           = Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 11.5.1961
 | Қайтыс болған жері   = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}}  | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
}}
}}
'''Хасен Байұзақұлы Байұзақов''' ([[1906 жыл|1906]], Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] — [[11 мамыр]] [[1961 жыл|1961]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекет және саяси қайраткер. Семей менен Қарағанды облыстық атқару комитеттерінің төрағасы, Алматы қалалық атқару комитетінің төрағасы.

Ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымы депутаты, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымында (1938-1946) Бозащы сайлау округінен ([[Атырау облысы|Гурьев облысы]]), 2-шақырылымында (1947-1951) Жарма ауданынан ([[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]), 3-шақырылымында (1951-1955) Қарқаралы ауданынан ([[Қарағанды облысы]]) депутат болып сайланды.

== Өмірбаяны ==
1906 жылы мамырда [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Семей уезі]], Шоқай ауылында (қазіргі [[Абай облысы]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]]) дүниеге келген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы қалалық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]]
[[Санат:Семей облыстық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:Қарағанды облыстық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>hydpqi8yidrwkinkartuz1advysfyfs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620774</id>
      <parentid>3620768</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:43:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3620774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9405" sha1="i6r0h8wsphbnxjsy039ynp25lb53hyl" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Хасен Байұзақұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту                   = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2                  = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады      = 1948
 | Басқаруын аяқтады    = 1951
 | Ізашары              = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]]
 | Ізбасары             = [[Фазыл Кәрімұлы Кәрібжанов|Фазыл Кәрібжанов]]
 | Президент            = 
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2_2                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады_2    = 1945
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1947
 | Ізашары_2            = [[Әбжан Сүйкімбайұлы Жүсіпов|Әбжан Жүсіпов]]
 | Ізбасары_2           = [[Сәлімгерей Тоқтамысұлы]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 1906
 | Туған жері           = Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 11.5.1961
 | Қайтыс болған жері   = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}}  | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
}}
}}
'''Хасен Байұзақұлы Байұзақов''' ([[1906 жыл|1906]], Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] — [[11 мамыр]] [[1961 жыл|1961]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекет және саяси қайраткер. Семей менен Қарағанды облыстық атқару комитеттерінің төрағасы, Алматы қалалық атқару комитетінің төрағасы.

Ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымы депутаты, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымында (1938-1946) Бозащы сайлау округінен ([[Атырау облысы|Гурьев облысы]]), 2-шақырылымында (1947-1951) Жарма ауданынан ([[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]), 3-шақырылымында (1951-1955) Қарқаралы ауданынан ([[Қарағанды облысы]]) депутат болып сайланды.

== Өмірбаяны ==
1906 жылы мамырда [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Семей уезі]], Шоқай ауылында (қазіргі [[Абай облысы]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]]) дүниеге келген.

Хасен 14 жасында жетім қалады. 1922—1924 жылдары балалар үйінде тәрбиеленеді.

1924 жылы Семей губерниясының коммуналдық бөлімінде оқыды, ал 1925 жылы Қазақ тұтынушылар одағының жанындағы курстарда оқыды.

1925—1930 жылдары Қазақ тұтынушылар одағы басқармасының мүшесі болды.

1926—1930 жылдары Қарқаралы округінің бас қаржы бақылаушысы болып жұмыс істеді. 1929 жылы Ленинградтағы КСРО қаржы халық комиссариатының орталық курсын бітірді.

1930—1932 жылдары [[Балқаш ауданы|Балқаш]] аудандық партия бөлімінің меңгерушісі болып еңбек етті.

1931—1932 жылдары Қазақстан Халық комиссариатының аға инспекторы қызметін атқарды.

1933—1936 жылдары Қазақстан Қаржы қызметкерлері орталық басқармасы кәсіподағы төрағасының орынбасары, төрағасы болып күн көрді.

1936—1938 жылдары Республикалық өнеркәсіп және коммуналдық банкінің басқарушысы болып еңбектенді.

1938—1939 жылдары Қазақ КСР коммуналдық шаруашылық халық комиссары лауазымында мехнат қылды.

1939—1941 жылдары [[Алматы]] қалалық кеңесі атқару комитетінің төрағасы болды. 1940 жылы 5 қарашада «Қазақ КСР-інің 20 жылдығына байланысты, өнеркәсіпті, ауыл шаруашылығын, ғылым мен өнерді дамытудағы жетістіктері үшін» [[Еңбек Қызыл Ту ордені|Еңбек Қызыл Ту орденімен]] марапатталды.

1941—1942 жылдары КСРО және Қазақ КСР өнеркәсіп банкінің басшысы болып жұмыс істеді.

1942—1945 жылдары Қазақ КСР орман шаруашылығы халық комиссары болып еңбек етті.

1945—1949 жылдары [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарды.

1949—1951 жылдары [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы болып күн көрді.

1951 жылы зейнетке шықты.

1961 жылы 10 мамырда қайтыс болып, Алматы қаласының [[Орталық зират (Алматы)|Орталық зиратына]] жерленді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы қалалық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]]
[[Санат:Семей облыстық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:Қарағанды облыстық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>i6r0h8wsphbnxjsy039ynp25lb53hyl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620775</id>
      <parentid>3620774</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3620775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9562" sha1="3a9t09n27zem6k27xt567rflwzjggnr" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Хасен Байұзақұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту                   = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2                  = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады      = 1948
 | Басқаруын аяқтады    = 1951
 | Ізашары              = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]]
 | Ізбасары             = [[Фазыл Кәрімұлы Кәрібжанов|Фазыл Кәрібжанов]]
 | Президент            = 
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2_2                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады_2    = 1945
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1947
 | Ізашары_2            = [[Әбжан Сүйкімбайұлы Жүсіпов|Әбжан Жүсіпов]]
 | Ізбасары_2           = [[Сәлімгерей Тоқтамысұлы]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 1906
 | Туған жері           = Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 11.5.1961
 | Қайтыс болған жері   = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}}  | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
}}
}}
'''Хасен Байұзақұлы Байұзақов''' ([[1906 жыл|1906]], Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] — [[11 мамыр]] [[1961 жыл|1961]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекет және саяси қайраткер. Семей менен Қарағанды облыстық атқару комитеттерінің төрағасы, Алматы қалалық атқару комитетінің төрағасы.

Ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымы депутаты, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымында (1938-1946) Бозащы сайлау округінен ([[Атырау облысы|Гурьев облысы]]), 2-шақырылымында (1947-1951) Жарма ауданынан ([[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]), 3-шақырылымында (1951-1955) Қарқаралы ауданынан ([[Қарағанды облысы]]) депутат болып сайланды.

== Өмірбаяны ==
1906 жылы мамырда [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Семей уезі]], Шоқай ауылында (қазіргі [[Абай облысы]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]]) дүниеге келген.

Хасен 14 жасында жетім қалады. 1922—1924 жылдары балалар үйінде тәрбиеленеді.

1924 жылы Семей губерниясының коммуналдық бөлімінде оқыды, ал 1925 жылы Қазақ тұтынушылар одағының жанындағы курстарда оқыды.

1925—1930 жылдары Қазақ тұтынушылар одағы басқармасының мүшесі болды.

1926—1930 жылдары Қарқаралы округінің бас қаржы бақылаушысы болып жұмыс істеді. 1929 жылы Ленинградтағы КСРО қаржы халық комиссариатының орталық курсын бітірді.

1930—1932 жылдары [[Балқаш ауданы|Балқаш]] аудандық партия бөлімінің меңгерушісі болып еңбек етті.

1931—1932 жылдары Қазақстан Халық комиссариатының аға инспекторы қызметін атқарды.

1933—1936 жылдары Қазақстан Қаржы қызметкерлері орталық басқармасы кәсіподағы төрағасының орынбасары, төрағасы болып күн көрді.

1936—1938 жылдары Республикалық өнеркәсіп және коммуналдық банкінің басқарушысы болып еңбектенді.

1938—1939 жылдары Қазақ КСР коммуналдық шаруашылық халық комиссары лауазымында мехнат қылды.

1939—1941 жылдары [[Алматы]] қалалық кеңесі атқару комитетінің төрағасы болды. 1940 жылы 5 қарашада «Қазақ КСР-інің 20 жылдығына байланысты, өнеркәсіпті, ауыл шаруашылығын, ғылым мен өнерді дамытудағы жетістіктері үшін» [[Еңбек Қызыл Ту ордені|Еңбек Қызыл Ту орденімен]] марапатталды.

1941—1942 жылдары КСРО және Қазақ КСР өнеркәсіп банкінің басшысы болып жұмыс істеді.

1942—1945 жылдары Қазақ КСР орман шаруашылығы халық комиссары болып еңбек етті.

1945—1949 жылдары [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарды.

1949—1951 жылдары [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы болып күн көрді.

1951 жылы зейнетке шықты.

1961 жылы 10 мамырда қайтыс болып, Алматы қаласының [[Орталық зират (Алматы)|Орталық зиратына]] жерленді&lt;ref&gt;Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. Алматы, 2002&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы қалалық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]]
[[Санат:Семей облыстық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:Қарағанды облыстық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>3a9t09n27zem6k27xt567rflwzjggnr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620781</id>
      <parentid>3620775</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3620781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12226" sha1="a90gxltddwhmau29vbqag3rqyfbbk85" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Хасен Байұзақұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту                   = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2                  = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады      = 1948
 | Басқаруын аяқтады    = 1951
 | Ізашары              = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]]
 | Ізбасары             = [[Фазыл Кәрімұлы Кәрібжанов|Фазыл Кәрібжанов]]
 | Президент            = 
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2_2                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады_2    = 1945
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1947
 | Ізашары_2            = [[Әбжан Сүйкімбайұлы Жүсіпов|Әбжан Жүсіпов]]
 | Ізбасары_2           = [[Сәлімгерей Тоқтамысұлы]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 1906
 | Туған жері           = Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 11.5.1961
 | Қайтыс болған жері   = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}}  | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
}}
}}
'''Хасен Байұзақұлы Байұзақов''' ([[1906 жыл|1906]], Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] — [[11 мамыр]] [[1961 жыл|1961]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекет және саяси қайраткер. Семей менен Қарағанды облыстық атқару комитеттерінің төрағасы, Алматы қалалық атқару комитетінің төрағасы.

Ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымы депутаты, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымында (1938-1946) Бозащы сайлау округінен ([[Атырау облысы|Гурьев облысы]]), 2-шақырылымында (1947-1951) Жарма ауданынан ([[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]), 3-шақырылымында (1951-1955) Қарқаралы ауданынан ([[Қарағанды облысы]]) депутат болып сайланды.

== Өмірбаяны ==
1906 жылы мамырда [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Семей уезі]], Шоқай ауылында (қазіргі [[Абай облысы]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]]) дүниеге келген.

Хасен 14 жасында жетім қалады. 1922—1924 жылдары балалар үйінде тәрбиеленеді.

1924 жылы Семей губерниясының коммуналдық бөлімінде оқыды, ал 1925 жылы Қазақ тұтынушылар одағының жанындағы курстарда оқыды.

1925—1930 жылдары Қазақ тұтынушылар одағы басқармасының мүшесі болды.

1926—1930 жылдары Қарқаралы округінің бас қаржы бақылаушысы болып жұмыс істеді. 1929 жылы Ленинградтағы КСРО қаржы халық комиссариатының орталық курсын бітірді.

1930—1932 жылдары [[Балқаш ауданы|Балқаш]] аудандық партия бөлімінің меңгерушісі болып еңбек етті.

1931—1932 жылдары Қазақстан Халық комиссариатының аға инспекторы қызметін атқарды.

1933—1936 жылдары Қазақстан Қаржы қызметкерлері орталық басқармасы кәсіподағы төрағасының орынбасары, төрағасы болып күн көрді.

1936—1938 жылдары Республикалық өнеркәсіп және коммуналдық банкінің басқарушысы болып еңбектенді.

1938—1939 жылдары Қазақ КСР коммуналдық шаруашылық халық комиссары лауазымында мехнат қылды.

1939—1941 жылдары [[Алматы]] қалалық кеңесі атқару комитетінің төрағасы болды. 1940 жылы 5 қарашада «Қазақ КСР-інің 20 жылдығына байланысты, өнеркәсіпті, ауыл шаруашылығын, ғылым мен өнерді дамытудағы жетістіктері үшін» [[Еңбек Қызыл Ту ордені|Еңбек Қызыл Ту орденімен]] марапатталды.

1941—1942 жылдары КСРО және Қазақ КСР өнеркәсіп банкінің басшысы болып жұмыс істеді.

1942—1945 жылдары Қазақ КСР орман шаруашылығы халық комиссары болып еңбек етті.

1945—1949 жылдары [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарды.

1949—1951 жылдары [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы болып күн көрді.

1951 жылы зейнетке шықты.

1961 жылы 10 мамырда қайтыс болып, Алматы қаласының [[Орталық зират (Алматы)|Орталық зиратына]] жерленді&lt;ref&gt;Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. Алматы, 2002&lt;/ref&gt;.

&lt;blockquote&gt;
Оның қазір тірі жүрген қызы Гүлпан Хасенқызы былай дейді:

— Әкемізді біз сирек көретінбіз. Ол үйге, әдетте, түн ортасында келетін. Ал таңертең ерте қайтадан жұмысына кетіп қалатын. Жұмысына бар ынтасымен берілген еді. Соның салдарынан өмірден де ерте өтті деп ойлаймын. Оның үстіне өткен ғасырдағы қуғын-сүргіннің екінші толқыны аса еңбекқор әрі дарынды адамның сағын сындырды. Елуінші жылдардың басында ол Жоғарғы Кеңеске депутаттыққа кандидат болып ұсынылған болатын. Алайда әлдекімнің жалақор арызынан кейін Хасен Байұзақов ұзақ уақыт бойы қауіпсіздік органдарының бақылауында болды. Ол кезде мұндай органдармен ешкімнің байланысқысы келмейтін..

Бүгінде Алматының бау-бақшаға бөленген қалаға айналуына Хасен Байұзақовтың бастамасы мен қамқорлығының зор үлес қосқанын көпшілік біле бермейді. Ел басшылығы алдындағы есеп беру жиындарында ол атқарылған жұмыстар, отырғызылған ағаштар саны, жаңадан салынған саябақтар мен гүлзарлар туралы ерекше мақтанышпен баяндап отыратын. Сонымен қатар Алматыны абаттандыру ісіндегі оның басты еңбектерінің бірі – жаңа көшелердің салынуы, қолданыстағы көшелердің кеңейтілуі, қоғамдық көлік бағыттарының көбеюі және, әрине, жаңа ғимараттардың бой көтеруі болды. Ол бұл ғимараттардың сәулеттік келбетін де жеке өзі қарап, мақұлдайтын.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nomad.su/?a=15-200606020323 |title=Человеческая благодарность |access-date=2021-12-28 |archive-date=2021-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211228090431/https://nomad.su/?a=15-200606020323 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы қалалық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]]
[[Санат:Семей облыстық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:Қарағанды облыстық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>a90gxltddwhmau29vbqag3rqyfbbk85</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620782</id>
      <parentid>3620781</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:53:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3620782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12213" sha1="2je6mvda9b3bea5rifn643g5zv4c3zr" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Хасен Байұзақұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту                   = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2                  = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады      = 1948
 | Басқаруын аяқтады    = 1951
 | Ізашары              = [[Бисен Серікқалиұлы Серікбаев|Бисен Серікбаев]]
 | Ізбасары             = [[Фазыл Кәрімұлы Кәрібжанов|Фазыл Кәрібжанов]]
 | Президент            = 
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстық атқару комитетінің төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Ту2_2                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
 | Басқара бастады_2    = 1945
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1947
 | Ізашары_2            = [[Әбжан Сүйкімбайұлы Жүсіпов|Әбжан Жүсіпов]]
 | Ізбасары_2           = [[Сәлімгерей Тоқтамысұлы]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 1906
 | Туған жері           = Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 11.5.1961
 | Қайтыс болған жері   = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}}  | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
}}
}}
'''Хасен Байұзақұлы Байұзақов''' ([[1906 жыл|1906]], Шоқай ауылы, [[Семей уезі]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Ресей империясы]] — [[11 мамыр]] [[1961 жыл|1961]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік шаруашылық, мемлекет және саяси қайраткер. Семей менен Қарағанды облыстық атқару комитеттерінің төрағасы, Алматы қалалық атқару комитетінің төрағасы.

Ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымы депутаты, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымында (1938-1946) Бозащы сайлау округінен ([[Атырау облысы|Гурьев облысы]]), 2-шақырылымында (1947-1951) Жарма ауданынан ([[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]), 3-шақырылымында (1951-1955) Қарқаралы ауданынан ([[Қарағанды облысы]]) депутат болып сайланды.

== Өмірбаяны ==
1906 жылы мамырда [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Семей уезі]], Шоқай ауылында (қазіргі [[Абай облысы]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]]) дүниеге келген.

Хасен 14 жасында жетім қалады. 1922—1924 жылдары балалар үйінде тәрбиеленеді.

1924 жылы Семей губерниясының коммуналдық бөлімінде оқыды, ал 1925 жылы Қазақ тұтынушылар одағының жанындағы курстарда оқыды.

1925—1930 жылдары Қазақ тұтынушылар одағы басқармасының мүшесі болды.

1926—1930 жылдары Қарқаралы округінің бас қаржы бақылаушысы болып жұмыс істеді. 1929 жылы Ленинградтағы КСРО қаржы халық комиссариатының орталық курсын бітірді.

1930—1932 жылдары [[Балқаш ауданы|Балқаш]] аудандық партия бөлімінің меңгерушісі болып еңбек етті.

1931—1932 жылдары Қазақстан Халық комиссариатының аға инспекторы қызметін атқарды.

1933—1936 жылдары Қазақстан Қаржы қызметкерлері орталық басқармасы кәсіподағы төрағасының орынбасары, төрағасы болып күн көрді.

1936—1938 жылдары Республикалық өнеркәсіп және коммуналдық банкінің басқарушысы болып еңбектенді.

1938—1939 жылдары Қазақ КСР коммуналдық шаруашылық халық комиссары лауазымында мехнат қылды.

1939—1941 жылдары [[Алматы]] қалалық кеңесі атқару комитетінің төрағасы болды. 1940 жылы 5 қарашада «Қазақ КСР-інің 20 жылдығына байланысты, өнеркәсіпті, ауыл шаруашылығын, ғылым мен өнерді дамытудағы жетістіктері үшін» [[Еңбек Қызыл Ту ордені|Еңбек Қызыл Ту орденімен]] марапатталды.

1941—1942 жылдары КСРО және Қазақ КСР өнеркәсіп банкінің басшысы болып жұмыс істеді.

1942—1945 жылдары Қазақ КСР орман шаруашылығы халық комиссары болып еңбек етті.

1945—1949 жылдары [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарды.

1949—1951 жылдары [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы болып күн көрді.

1951 жылы зейнетке шықты.

1961 жылы 10 мамырда қайтыс болып, Алматы қаласының [[Орталық зират (Алматы)|Орталық зиратына]] жерленді&lt;ref&gt;Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. Алматы, 2002&lt;/ref&gt;.

&lt;blockquote&gt;
Қазір көзі тірі қызы Гүлпан Хасенқызы былай дейді:

— Әкемізді біз сирек көретінбіз. Ол үйге, әдетте, түн ортасында келетін. Ал таңертең ерте қайтадан жұмысына кетіп қалатын. Жұмысына бар ынтасымен берілген еді. Соның салдарынан өмірден де ерте өтті деп ойлаймын. Оның үстіне өткен ғасырдағы қуғын-сүргіннің екінші толқыны аса еңбекқор әрі дарынды адамның сағын сындырды. Елуінші жылдардың басында ол Жоғарғы Кеңеске депутаттыққа кандидат болып ұсынылған болатын. Алайда әлдекімнің жалақор арызынан кейін Хасен Байұзақов ұзақ уақыт бойы қауіпсіздік органдарының бақылауында болды. Ол кезде мұндай органдармен ешкімнің байланысқысы келмейтін..

Бүгінде Алматының бау-бақшаға бөленген қалаға айналуына Хасен Байұзақовтың бастамасы мен қамқорлығының зор үлес қосқанын көпшілік біле бермейді. Ел басшылығы алдындағы есеп беру жиындарында ол атқарылған жұмыстар, отырғызылған ағаштар саны, жаңадан салынған саябақтар мен гүлзарлар туралы ерекше мақтанышпен баяндап отыратын. Сонымен қатар Алматыны абаттандыру ісіндегі оның басты еңбектерінің бірі – жаңа көшелердің салынуы, қолданыстағы көшелердің кеңейтілуі, қоғамдық көлік бағыттарының көбеюі және, әрине, жаңа ғимараттардың бой көтеруі болды. Ол бұл ғимараттардың сәулеттік келбетін де жеке өзі қарап, мақұлдайтын.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nomad.su/?a=15-200606020323 |title=Человеческая благодарность |access-date=2021-12-28 |archive-date=2021-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211228090431/https://nomad.su/?a=15-200606020323 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы қалалық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]]
[[Санат:Семей облыстық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:Қарағанды облыстық атқару комитетінің төрағалары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>2je6mvda9b3bea5rifn643g5zv4c3zr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Виктор Гриньяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782805</id>
    <revision>
      <id>3620769</id>
      <timestamp>2026-06-22T17:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurkhan</username>
        <id>13652</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:ru:Special:Redirect/revision/152852732|Гриньяр, Виктор]]» бетінен аударылып түзілді</comment>
      <origin>3620769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12281" sha1="rxdxsprt5qagxtmastrdu9s7oa0rmtt" xml:space="preserve">
'''Франсуа Огюст Виктор Гриньяр''' ({{Lang-fr|François Auguste Victor Grignard}}; [[6 мамыр]] [[1871 жыл|1871]], [[Шербур-Октвиль|Шербур]] — [[13 желтоқсан]] [[1935 жыл|1935]], [[Лион]]) — француз химик-органик, [[Поль Сабатье|Поль Сабатьемен]] бірлесіп [[1912 жыл|1912 жылы]] [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]].

== Өмірбаян ==
Виктор Гриньяр Шербурда Теофил Анри Гриньяр мен Мари (қыз кезіндегі Эбер) Гриньярың отбасында дүниеге келген. Әкесі желкенші болған, кейінірек жергілікті әскери-теңіз арсеналында бригадир болған. Шербур лицейінде оқып, ерте кезде ерекше ақыл-ойын көрсетті. Мектепті бітіргеннен кейінгі алған стипендия оған Клунидегі École Normale Péciale мектебінде математиканы оқуға мүмкіндік берді. Екі жылдан кейін сол мектеп жабылған кезде, ол Лион университетіне ауысып, 1892 жылы бітірді. Орта мектептерде сабақ беруге мүмкіндік беретін лицензиялық емтихандардан құлағаннан кейін, ол әскери қызметке әскерге кетті.

Демобилизациядан кейінгі жылы ол [[Лион|Лионға]] оралып, емтихандар тапсырды. Сонымен қатар, досы және Клуни мектебіндегі сыныптасы Гриньярың химияға қызығушылығын оятты, ал 1894 жылы Гриньяр университеттің химия кафедрасында ассистент болды. Осы саладағы талантын тез көрсете отырып, Гриньяр 1898 жылы физика ғылымдары бойынша магистр дәрежесін алды. Сол жылы ол Лион университетінің факультет меңгерушісі Филипп Антуан Барбьеде аға демонстрант-дәрігері болды.

Барбье органикалық радикалды бір молекуладан екіншісіне тасымалдау үшін металды қолданатын әдісті зерттей бастады. Бір немесе бірнеше органикалық радикалдарға (реакциялар кезінде зарядсыз қалатын атомдар тобына) металл қосу арқылы алынған қосылыстар органометалл қосылыстары деп аталды. Сол кезде тиімді тасымалдаушы агенттер ретінде белгілі жалғыз органометалл қосылыстары органоцинк қосылыстары болды. Дегенмен, бұл процесс көп еңбекті қажет етті және нәтижелер әрқашан қайталанбайтын болды.

Бірнеше жыл бұрын бірнеше неміс химиктері мырыштың орнына магнийді қолданған, бірақ олар төмен өнімділіктегі тұрақсыз қосылыстар алды, олардың көпшілігі инертті еріткіштерде ерімейтін. Магний тасымалдаушы агент ретінде практикалық болмаса да, Барбье оны қолдануды шешті, мәселеге басқаша көзқараспен қарады. Неміс экспериментшілері сияқты органомагний қосылыстарын дайындаудың орнына, ол жай ғана екі органикалық қосылысты алып, оларды магнийдің қатысуымен реакцияға қосты, және реакция сәтті болды. Дегенмен, бұл нәтижелер де сәйкес келмеді, және Барбье бұл мәселеден бас тартты, дегенмен ол оны Гринярға диссертация тақырыбы ретінде ұсынды.

Гриньяр XIX ғасырда ағылшын химиктері Эдвард Франкланд пен Джеймс Уонклиннің органикалық қосылыстарды металлмен сусыз эфирдің қатысуымен қыздыру арқылы органикалық мырыш қосылыстарын алғанын білді. Магнийдің мырышқа қарағанда оңай әрекеттесетінін біле отырып, Гриньяр магнийдің бұл реакция түрінде қарқындырақ әрекеттесетіні туралы болжам жасады. Бұл болжам дәлелденді және ол бұл әдісті әртүрлі органометалл қосылыстарын алу үшін қолданды, олардың кейбірін алғаш рет алды.

1900 жылы Гриньяр өз зерттеуінің нәтижелерін жариялады, ол үшін келесі жылы докторлық дәрежесі берілді. Оның ғылыми мансабының шыңы — Гриньяр реакциясы көптеген органикалық химия тәжірибелерінде қолданылады. Оның атымен аталған реакцияны қолдана отырып, басқа зерттеушілер органикалық қосылыстардың кең ауқымын тиімді және оңай синтездей алды.

1905 жылы Гриньяр [[Дижон]] маңындағы Бесансон университетінде химия пәнінен лектор болды, бірақ келесі жылы ол Лионға Барбьенің ғылыми көмекшісі болып оралды. 1908 жылы ол доцент лауазымына көтерілді. Бір жылдан кейін ол [[Нанси|Нэнси]] университетіне ауысты, онда 1910 жылы органикалық химия профессоры болды.

=== Сыйлық ===
1912 жылы Гриньяр [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығына]] «соңғы жылдары органикалық химияның дамуына үлкен үлес қосқан Гриньяр реактивін ашқаны үшін» ие болды. Ол бұл сыйлықты [[Поль Сабатье|Поль Сабатьемен]] бөлісті. Өзінің марапаттау сөзінде [[Швед корольдық ғылым академиясы|Швеция Корольдік Ғылым Академиясының]] мүшесі Х.Г. Седербаум Гриньярға «білім шекарасын кеңейткені, бақылау мүмкіндіктері үшін» және «жаңа ғылыми жетістіктерге жол ашқаны» үшін алғыс айтты.

1914 жылы Франция [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|соғысқа]] кіргенде, Гриньяр капрал ретінде шақырылып, Нормандияға жіберілді. Ол қысқа мерзімге күзет қызметінде болды, содан кейін тротил жарылғыш затын өндіру әдістерін әзірлеу үшін қайта шақырылды. 1917 жылы химиялық қарумен жұмыс істеп жүргенде, ол осы бағыттағы француз және [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] күш-жігерді үйлестіру үшін Америкаға барды. Сапары барысында ол Меллон институтында (қазіргі [[Карнеги Меллон Университеті|Карнеги Меллон университеті]]) ғылым мен өнеркәсіп арасындағы байланыс туралы бірнеше дәріс оқыды.

1919 жылы Гриньяр әскери қызметтен босатылды. Нэнси университетінде бірнеше ай жұмыс істегеннен кейін, ол Барбьенің орнына Лион университетінде химия профессоры болып тағайындалды, онда академиялық мансабының соңына дейін жұмыс істеді. 1921 жылы ол сонымен қатар Лион химиялық инженерия мектебінің директоры, ал 1929 жылы мектептің ғылым факультетінің деканы болды.

Лионда, магнийорганикалық қосылыстары бойынша жұмысымен қатар, Гриньяр [[альдегидтер]] мен [[Кетондар|кетондардың]] конденсациясы, [[Крекинг|көмірсутектердің крекингі]], каталитикалық гидрогенизация және төмендетілген қысым кезінде дегидрлеу сияқты көптеген мәселелерді зерттеді. Өмірінің соңғы жылдарында орындауға мәжбүр болған әкімшілік міндеттері оның зерттеулерін айтарлықтай шектеді.

=== Отбасы ===
1919 жылы Гриньяр Огюстин Мари Буланға үйленді; олардың қызы мен ұлы болды, олар да химик болды. Өз ісіне берілген және жан-жақты зерттеуші Гриньяр сонымен қатар өте бағалы мұғалім болды. Ауыр науқастан кейін ол 1935 жылы 13 желтоқсанда Лионда қайтыс болды.

== Сыйлықтар мен марапаттар ==
Гриньярың көптеген марапаттарының қатарында Бертло медалі (1902), Франция ғылым академиясының Жеккер сыйлығы (1905) және Француз химия қоғамының Лавуазье медалі (1912) болды.

Оған Құрмет Легионы коммандоры атағы және Брюссель мен Лувен университеттерінің құрметті ғылыми дәрежелері берілді.

Ол Англия, АҚШ, Бельгия, Франция, Румыния, Польша, Нидерланды және Швеция сияқты көптеген химиялық қоғамдардың мүшесі болды.

2009 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың көрінетін жағындағы кратерге Гриньярдың есімін берді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің офицерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің командорлары]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>rxdxsprt5qagxtmastrdu9s7oa0rmtt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620770</id>
      <parentid>3620769</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:35:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurkhan</username>
        <id>13652</id>
      </contributor>
      <origin>3620770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14312" sha1="cht16fos41fn54yd4z4pbxki5gdw6h4" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Виктор Гриньяр
 |Шынайы есімі        = фр. François Auguste Victor Grignard
 |Суреті              = Viktor-grignard.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 6.5.1871
 |Туған жері          = {{Туған жері|Шербур|Шербурде}}, [[Франция]]
 |Қайтыс болған күні  = 13.12.1935 
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Лион|Лионда}}, [[Франция]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Франция}}&lt;br&gt;
{{байрақ|Ресей империясы}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[органикалық химия]]
 |Жұмыс орны          = [[Нэнси университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = [[Докторлық дәреже]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Лион ғылымдары факультеті]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Филипп Антуан Барбье]]
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = [[Гриньяр реакциясы]]н ойлап тапқан ретінде белгілі
 |Марапаттары         = {{Құрмет легионыны орденінің коммандоры}}&lt;br&gt;{{Құрмет легионы орденінің офицері}}&lt;br&gt;{{Құрмет легионы Орденінің кавалері}}&lt;br&gt;{{Нобельдік медаль}}  [[Химия бойынша Нобель сыйлығы]] ([[1912 жыл ғылымда|1912]])&lt;br&gt;
&lt;br&gt;[[Лавуазье медалі]] (1912)&lt;br&gt;[[Джекер сыйлығы]] (1906)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Франсуа Огюст Виктор Гриньяр''' ({{Lang-fr|François Auguste Victor Grignard}}; [[6 мамыр]] [[1871 жыл|1871]], [[Шербур-Октвиль|Шербур]] — [[13 желтоқсан]] [[1935 жыл|1935]], [[Лион]]) — француз химик-органик, [[Поль Сабатье|Поль Сабатьемен]] бірлесіп [[1912 жыл|1912 жылы]] [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]].

== Өмірбаян ==
Виктор Гриньяр Шербурда Теофил Анри Гриньяр мен Мари (қыз кезіндегі Эбер) Гриньярың отбасында дүниеге келген. Әкесі желкенші болған, кейінірек жергілікті әскери-теңіз арсеналында бригадир болған. Шербур лицейінде оқып, ерте кезде ерекше ақыл-ойын көрсетті. Мектепті бітіргеннен кейінгі алған стипендия оған Клунидегі École Normale Péciale мектебінде математиканы оқуға мүмкіндік берді. Екі жылдан кейін сол мектеп жабылған кезде, ол Лион университетіне ауысып, 1892 жылы бітірді. Орта мектептерде сабақ беруге мүмкіндік беретін лицензиялық емтихандардан құлағаннан кейін, ол әскери қызметке әскерге кетті.

Демобилизациядан кейінгі жылы ол [[Лион|Лионға]] оралып, емтихандар тапсырды. Сонымен қатар, досы және Клуни мектебіндегі сыныптасы Гриньярың химияға қызығушылығын оятты, ал 1894 жылы Гриньяр университеттің химия кафедрасында ассистент болды. Осы саладағы талантын тез көрсете отырып, Гриньяр 1898 жылы физика ғылымдары бойынша магистр дәрежесін алды. Сол жылы ол Лион университетінің факультет меңгерушісі Филипп Антуан Барбьеде аға демонстрант-дәрігері болды.

Барбье органикалық радикалды бір молекуладан екіншісіне тасымалдау үшін металды қолданатын әдісті зерттей бастады. Бір немесе бірнеше органикалық радикалдарға (реакциялар кезінде зарядсыз қалатын атомдар тобына) металл қосу арқылы алынған қосылыстар органометалл қосылыстары деп аталды. Сол кезде тиімді тасымалдаушы агенттер ретінде белгілі жалғыз органометалл қосылыстары органоцинк қосылыстары болды. Дегенмен, бұл процесс көп еңбекті қажет етті және нәтижелер әрқашан қайталанбайтын болды.

Бірнеше жыл бұрын бірнеше неміс химиктері мырыштың орнына магнийді қолданған, бірақ олар төмен өнімділіктегі тұрақсыз қосылыстар алды, олардың көпшілігі инертті еріткіштерде ерімейтін. Магний тасымалдаушы агент ретінде практикалық болмаса да, Барбье оны қолдануды шешті, мәселеге басқаша көзқараспен қарады. Неміс экспериментшілері сияқты органомагний қосылыстарын дайындаудың орнына, ол жай ғана екі органикалық қосылысты алып, оларды магнийдің қатысуымен реакцияға қосты, және реакция сәтті болды. Дегенмен, бұл нәтижелер де сәйкес келмеді, және Барбье бұл мәселеден бас тартты, дегенмен ол оны Гринярға диссертация тақырыбы ретінде ұсынды.

Гриньяр XIX ғасырда ағылшын химиктері Эдвард Франкланд пен Джеймс Уонклиннің органикалық қосылыстарды металлмен сусыз эфирдің қатысуымен қыздыру арқылы органикалық мырыш қосылыстарын алғанын білді. Магнийдің мырышқа қарағанда оңай әрекеттесетінін біле отырып, Гриньяр магнийдің бұл реакция түрінде қарқындырақ әрекеттесетіні туралы болжам жасады. Бұл болжам дәлелденді және ол бұл әдісті әртүрлі органометалл қосылыстарын алу үшін қолданды, олардың кейбірін алғаш рет алды.

1900 жылы Гриньяр өз зерттеуінің нәтижелерін жариялады, ол үшін келесі жылы докторлық дәрежесі берілді. Оның ғылыми мансабының шыңы — Гриньяр реакциясы көптеген органикалық химия тәжірибелерінде қолданылады. Оның атымен аталған реакцияны қолдана отырып, басқа зерттеушілер органикалық қосылыстардың кең ауқымын тиімді және оңай синтездей алды.

1905 жылы Гриньяр [[Дижон]] маңындағы Бесансон университетінде химия пәнінен лектор болды, бірақ келесі жылы ол Лионға Барбьенің ғылыми көмекшісі болып оралды. 1908 жылы ол доцент лауазымына көтерілді. Бір жылдан кейін ол [[Нанси|Нэнси]] университетіне ауысты, онда 1910 жылы органикалық химия профессоры болды.

=== Сыйлық ===
1912 жылы Гриньяр [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығына]] «соңғы жылдары органикалық химияның дамуына үлкен үлес қосқан Гриньяр реактивін ашқаны үшін» ие болды. Ол бұл сыйлықты [[Поль Сабатье|Поль Сабатьемен]] бөлісті. Өзінің марапаттау сөзінде [[Швед корольдық ғылым академиясы|Швеция Корольдік Ғылым Академиясының]] мүшесі Х.Г. Седербаум Гриньярға «білім шекарасын кеңейткені, бақылау мүмкіндіктері үшін» және «жаңа ғылыми жетістіктерге жол ашқаны» үшін алғыс айтты.

1914 жылы Франция [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|соғысқа]] кіргенде, Гриньяр капрал ретінде шақырылып, Нормандияға жіберілді. Ол қысқа мерзімге күзет қызметінде болды, содан кейін тротил жарылғыш затын өндіру әдістерін әзірлеу үшін қайта шақырылды. 1917 жылы химиялық қарумен жұмыс істеп жүргенде, ол осы бағыттағы француз және [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] күш-жігерді үйлестіру үшін Америкаға барды. Сапары барысында ол Меллон институтында (қазіргі [[Карнеги Меллон Университеті|Карнеги Меллон университеті]]) ғылым мен өнеркәсіп арасындағы байланыс туралы бірнеше дәріс оқыды.

1919 жылы Гриньяр әскери қызметтен босатылды. Нэнси университетінде бірнеше ай жұмыс істегеннен кейін, ол Барбьенің орнына Лион университетінде химия профессоры болып тағайындалды, онда академиялық мансабының соңына дейін жұмыс істеді. 1921 жылы ол сонымен қатар Лион химиялық инженерия мектебінің директоры, ал 1929 жылы мектептің ғылым факультетінің деканы болды.

Лионда, магнийорганикалық қосылыстары бойынша жұмысымен қатар, Гриньяр [[альдегидтер]] мен [[Кетондар|кетондардың]] конденсациясы, [[Крекинг|көмірсутектердің крекингі]], каталитикалық гидрогенизация және төмендетілген қысым кезінде дегидрлеу сияқты көптеген мәселелерді зерттеді. Өмірінің соңғы жылдарында орындауға мәжбүр болған әкімшілік міндеттері оның зерттеулерін айтарлықтай шектеді.

=== Отбасы ===
1919 жылы Гриньяр Огюстин Мари Буланға үйленді; олардың қызы мен ұлы болды, олар да химик болды. Өз ісіне берілген және жан-жақты зерттеуші Гриньяр сонымен қатар өте бағалы мұғалім болды. Ауыр науқастан кейін ол 1935 жылы 13 желтоқсанда Лионда қайтыс болды.

== Сыйлықтар мен марапаттар ==
Гриньярың көптеген марапаттарының қатарында Бертло медалі (1902), Франция ғылым академиясының Жеккер сыйлығы (1905) және Француз химия қоғамының Лавуазье медалі (1912) болды.

Оған Құрмет Легионы коммандоры атағы және Брюссель мен Лувен университеттерінің құрметті ғылыми дәрежелері берілді.

Ол Англия, АҚШ, Бельгия, Франция, Румыния, Польша, Нидерланды және Швеция сияқты көптеген химиялық қоғамдардың мүшесі болды.

2009 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың көрінетін жағындағы кратерге Гриньярдың есімін берді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің офицерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің командорлары]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>cht16fos41fn54yd4z4pbxki5gdw6h4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620771</id>
      <parentid>3620770</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurkhan</username>
        <id>13652</id>
      </contributor>
      <origin>3620771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14320" sha1="tomdfgek4cp2c9x6hbxw1kcpw9rmgc5" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Виктор Гриньяр
 |Шынайы есімі        = фр. François Auguste Victor Grignard
 |Суреті              = Viktor-grignard.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 6.5.1871
 |Туған жері          = {{Туған жері|Шербур|Шербурде}}, [[Франция]]
 |Қайтыс болған күні  = 13.12.1935 
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Лион|Лионда}}, [[Франция]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Франция}}&lt;br&gt;
{{байрақ|Ресей империясы}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[органикалық химия]]
 |Жұмыс орны          = [[Нэнси университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = [[Докторлық дәреже]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Лион ғылымдары факультеті]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Филипп Антуан Барбье]]
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = [[Гриньяр реакциясы]]н ойлап тапқан ретінде белгілі
 |Марапаттары         = {{Құрмет легионыны орденінің коммандоры}}&lt;br&gt;{{Құрмет легионы орденінің офицері}}&lt;br&gt;{{Құрмет легионы Орденінің кавалері}}&lt;br&gt;{{Нобельдік медаль}}  [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1912 жыл ғылымда|1912]])&lt;br&gt;
&lt;br&gt;[[Лавуазье медалі]] (1912)&lt;br&gt;[[Джекер сыйлығы]] (1906)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Франсуа Огюст Виктор Гриньяр''' ({{Lang-fr|François Auguste Victor Grignard}}; [[6 мамыр]] [[1871 жыл|1871]], [[Шербур-Октвиль|Шербур]] — [[13 желтоқсан]] [[1935 жыл|1935]], [[Лион]]) — француз химик-органик, [[Поль Сабатье|Поль Сабатьемен]] бірлесіп [[1912 жыл|1912 жылы]] [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]].

== Өмірбаян ==
Виктор Гриньяр Шербурда Теофил Анри Гриньяр мен Мари (қыз кезіндегі Эбер) Гриньярың отбасында дүниеге келген. Әкесі желкенші болған, кейінірек жергілікті әскери-теңіз арсеналында бригадир болған. Шербур лицейінде оқып, ерте кезде ерекше ақыл-ойын көрсетті. Мектепті бітіргеннен кейінгі алған стипендия оған Клунидегі École Normale Péciale мектебінде математиканы оқуға мүмкіндік берді. Екі жылдан кейін сол мектеп жабылған кезде, ол Лион университетіне ауысып, 1892 жылы бітірді. Орта мектептерде сабақ беруге мүмкіндік беретін лицензиялық емтихандардан құлағаннан кейін, ол әскери қызметке әскерге кетті.

Демобилизациядан кейінгі жылы ол [[Лион|Лионға]] оралып, емтихандар тапсырды. Сонымен қатар, досы және Клуни мектебіндегі сыныптасы Гриньярың химияға қызығушылығын оятты, ал 1894 жылы Гриньяр университеттің химия кафедрасында ассистент болды. Осы саладағы талантын тез көрсете отырып, Гриньяр 1898 жылы физика ғылымдары бойынша магистр дәрежесін алды. Сол жылы ол Лион университетінің факультет меңгерушісі Филипп Антуан Барбьеде аға демонстрант-дәрігері болды.

Барбье органикалық радикалды бір молекуладан екіншісіне тасымалдау үшін металды қолданатын әдісті зерттей бастады. Бір немесе бірнеше органикалық радикалдарға (реакциялар кезінде зарядсыз қалатын атомдар тобына) металл қосу арқылы алынған қосылыстар органометалл қосылыстары деп аталды. Сол кезде тиімді тасымалдаушы агенттер ретінде белгілі жалғыз органометалл қосылыстары органоцинк қосылыстары болды. Дегенмен, бұл процесс көп еңбекті қажет етті және нәтижелер әрқашан қайталанбайтын болды.

Бірнеше жыл бұрын бірнеше неміс химиктері мырыштың орнына магнийді қолданған, бірақ олар төмен өнімділіктегі тұрақсыз қосылыстар алды, олардың көпшілігі инертті еріткіштерде ерімейтін. Магний тасымалдаушы агент ретінде практикалық болмаса да, Барбье оны қолдануды шешті, мәселеге басқаша көзқараспен қарады. Неміс экспериментшілері сияқты органомагний қосылыстарын дайындаудың орнына, ол жай ғана екі органикалық қосылысты алып, оларды магнийдің қатысуымен реакцияға қосты, және реакция сәтті болды. Дегенмен, бұл нәтижелер де сәйкес келмеді, және Барбье бұл мәселеден бас тартты, дегенмен ол оны Гринярға диссертация тақырыбы ретінде ұсынды.

Гриньяр XIX ғасырда ағылшын химиктері Эдвард Франкланд пен Джеймс Уонклиннің органикалық қосылыстарды металлмен сусыз эфирдің қатысуымен қыздыру арқылы органикалық мырыш қосылыстарын алғанын білді. Магнийдің мырышқа қарағанда оңай әрекеттесетінін біле отырып, Гриньяр магнийдің бұл реакция түрінде қарқындырақ әрекеттесетіні туралы болжам жасады. Бұл болжам дәлелденді және ол бұл әдісті әртүрлі органометалл қосылыстарын алу үшін қолданды, олардың кейбірін алғаш рет алды.

1900 жылы Гриньяр өз зерттеуінің нәтижелерін жариялады, ол үшін келесі жылы докторлық дәрежесі берілді. Оның ғылыми мансабының шыңы — Гриньяр реакциясы көптеген органикалық химия тәжірибелерінде қолданылады. Оның атымен аталған реакцияны қолдана отырып, басқа зерттеушілер органикалық қосылыстардың кең ауқымын тиімді және оңай синтездей алды.

1905 жылы Гриньяр [[Дижон]] маңындағы Бесансон университетінде химия пәнінен лектор болды, бірақ келесі жылы ол Лионға Барбьенің ғылыми көмекшісі болып оралды. 1908 жылы ол доцент лауазымына көтерілді. Бір жылдан кейін ол [[Нанси|Нэнси]] университетіне ауысты, онда 1910 жылы органикалық химия профессоры болды.

=== Сыйлық ===
1912 жылы Гриньяр [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығына]] «соңғы жылдары органикалық химияның дамуына үлкен үлес қосқан Гриньяр реактивін ашқаны үшін» ие болды. Ол бұл сыйлықты [[Поль Сабатье|Поль Сабатьемен]] бөлісті. Өзінің марапаттау сөзінде [[Швед корольдық ғылым академиясы|Швеция Корольдік Ғылым Академиясының]] мүшесі Х.Г. Седербаум Гриньярға «білім шекарасын кеңейткені, бақылау мүмкіндіктері үшін» және «жаңа ғылыми жетістіктерге жол ашқаны» үшін алғыс айтты.

1914 жылы Франция [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|соғысқа]] кіргенде, Гриньяр капрал ретінде шақырылып, Нормандияға жіберілді. Ол қысқа мерзімге күзет қызметінде болды, содан кейін тротил жарылғыш затын өндіру әдістерін әзірлеу үшін қайта шақырылды. 1917 жылы химиялық қарумен жұмыс істеп жүргенде, ол осы бағыттағы француз және [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] күш-жігерді үйлестіру үшін Америкаға барды. Сапары барысында ол Меллон институтында (қазіргі [[Карнеги Меллон Университеті|Карнеги Меллон университеті]]) ғылым мен өнеркәсіп арасындағы байланыс туралы бірнеше дәріс оқыды.

1919 жылы Гриньяр әскери қызметтен босатылды. Нэнси университетінде бірнеше ай жұмыс істегеннен кейін, ол Барбьенің орнына Лион университетінде химия профессоры болып тағайындалды, онда академиялық мансабының соңына дейін жұмыс істеді. 1921 жылы ол сонымен қатар Лион химиялық инженерия мектебінің директоры, ал 1929 жылы мектептің ғылым факультетінің деканы болды.

Лионда, магнийорганикалық қосылыстары бойынша жұмысымен қатар, Гриньяр [[альдегидтер]] мен [[Кетондар|кетондардың]] конденсациясы, [[Крекинг|көмірсутектердің крекингі]], каталитикалық гидрогенизация және төмендетілген қысым кезінде дегидрлеу сияқты көптеген мәселелерді зерттеді. Өмірінің соңғы жылдарында орындауға мәжбүр болған әкімшілік міндеттері оның зерттеулерін айтарлықтай шектеді.

=== Отбасы ===
1919 жылы Гриньяр Огюстин Мари Буланға үйленді; олардың қызы мен ұлы болды, олар да химик болды. Өз ісіне берілген және жан-жақты зерттеуші Гриньяр сонымен қатар өте бағалы мұғалім болды. Ауыр науқастан кейін ол 1935 жылы 13 желтоқсанда Лионда қайтыс болды.

== Сыйлықтар мен марапаттар ==
Гриньярың көптеген марапаттарының қатарында Бертло медалі (1902), Франция ғылым академиясының Жеккер сыйлығы (1905) және Француз химия қоғамының Лавуазье медалі (1912) болды.

Оған Құрмет Легионы коммандоры атағы және Брюссель мен Лувен университеттерінің құрметті ғылыми дәрежелері берілді.

Ол Англия, АҚШ, Бельгия, Франция, Румыния, Польша, Нидерланды және Швеция сияқты көптеген химиялық қоғамдардың мүшесі болды.

2009 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың көрінетін жағындағы кратерге Гриньярдың есімін берді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің офицерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің командорлары]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>tomdfgek4cp2c9x6hbxw1kcpw9rmgc5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620772</id>
      <parentid>3620771</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:37:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurkhan</username>
        <id>13652</id>
      </contributor>
      <origin>3620772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14316" sha1="c84kj5lia15sph9vd4rzio9829wjbr8" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Виктор Гриньяр
 |Шынайы есімі        = фр. François Auguste Victor Grignard
 |Суреті              = Viktor-grignard.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 6.5.1871
 |Туған жері          = {{Туған жері|Шербур|Шербурде}}, [[Франция]]
 |Қайтыс болған күні  = 13.12.1935 
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Лион|Лионда}}, [[Франция]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Франция}}&lt;br&gt;
{{байрақ|Ресей империясы}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[органикалық химия]]
 |Жұмыс орны          = [[Нэнси университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = [[Докторлық дәреже]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Лион ғылымдары факультеті]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Филипп Антуан Барбье]]
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = [[Гриньяр реакциясы]]н ойлап тапқан ретінде белгілі
 |Марапаттары         = {{Құрмет легионы орденінің коммандоры}}&lt;br&gt;{{Құрмет легионы орденінің офицері}}&lt;br&gt;{{Құрмет легионы орденінің кавалері}}&lt;br&gt;{{Нобельдік медаль}}  [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1912 жыл ғылымда|1912]])&lt;br&gt;
&lt;br&gt;[[Лавуазье медалі]] (1912)&lt;br&gt;[[Джекер сыйлығы]] (1906)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Франсуа Огюст Виктор Гриньяр''' ({{Lang-fr|François Auguste Victor Grignard}}; [[6 мамыр]] [[1871 жыл|1871]], [[Шербур-Октвиль|Шербур]] — [[13 желтоқсан]] [[1935 жыл|1935]], [[Лион]]) — француз химик-органик, [[Поль Сабатье|Поль Сабатьемен]] бірлесіп [[1912 жыл|1912 жылы]] [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]].

== Өмірбаян ==
Виктор Гриньяр Шербурда Теофил Анри Гриньяр мен Мари (қыз кезіндегі Эбер) Гриньярың отбасында дүниеге келген. Әкесі желкенші болған, кейінірек жергілікті әскери-теңіз арсеналында бригадир болған. Шербур лицейінде оқып, ерте кезде ерекше ақыл-ойын көрсетті. Мектепті бітіргеннен кейінгі алған стипендия оған Клунидегі École Normale Péciale мектебінде математиканы оқуға мүмкіндік берді. Екі жылдан кейін сол мектеп жабылған кезде, ол Лион университетіне ауысып, 1892 жылы бітірді. Орта мектептерде сабақ беруге мүмкіндік беретін лицензиялық емтихандардан құлағаннан кейін, ол әскери қызметке әскерге кетті.

Демобилизациядан кейінгі жылы ол [[Лион|Лионға]] оралып, емтихандар тапсырды. Сонымен қатар, досы және Клуни мектебіндегі сыныптасы Гриньярың химияға қызығушылығын оятты, ал 1894 жылы Гриньяр университеттің химия кафедрасында ассистент болды. Осы саладағы талантын тез көрсете отырып, Гриньяр 1898 жылы физика ғылымдары бойынша магистр дәрежесін алды. Сол жылы ол Лион университетінің факультет меңгерушісі Филипп Антуан Барбьеде аға демонстрант-дәрігері болды.

Барбье органикалық радикалды бір молекуладан екіншісіне тасымалдау үшін металды қолданатын әдісті зерттей бастады. Бір немесе бірнеше органикалық радикалдарға (реакциялар кезінде зарядсыз қалатын атомдар тобына) металл қосу арқылы алынған қосылыстар органометалл қосылыстары деп аталды. Сол кезде тиімді тасымалдаушы агенттер ретінде белгілі жалғыз органометалл қосылыстары органоцинк қосылыстары болды. Дегенмен, бұл процесс көп еңбекті қажет етті және нәтижелер әрқашан қайталанбайтын болды.

Бірнеше жыл бұрын бірнеше неміс химиктері мырыштың орнына магнийді қолданған, бірақ олар төмен өнімділіктегі тұрақсыз қосылыстар алды, олардың көпшілігі инертті еріткіштерде ерімейтін. Магний тасымалдаушы агент ретінде практикалық болмаса да, Барбье оны қолдануды шешті, мәселеге басқаша көзқараспен қарады. Неміс экспериментшілері сияқты органомагний қосылыстарын дайындаудың орнына, ол жай ғана екі органикалық қосылысты алып, оларды магнийдің қатысуымен реакцияға қосты, және реакция сәтті болды. Дегенмен, бұл нәтижелер де сәйкес келмеді, және Барбье бұл мәселеден бас тартты, дегенмен ол оны Гринярға диссертация тақырыбы ретінде ұсынды.

Гриньяр XIX ғасырда ағылшын химиктері Эдвард Франкланд пен Джеймс Уонклиннің органикалық қосылыстарды металлмен сусыз эфирдің қатысуымен қыздыру арқылы органикалық мырыш қосылыстарын алғанын білді. Магнийдің мырышқа қарағанда оңай әрекеттесетінін біле отырып, Гриньяр магнийдің бұл реакция түрінде қарқындырақ әрекеттесетіні туралы болжам жасады. Бұл болжам дәлелденді және ол бұл әдісті әртүрлі органометалл қосылыстарын алу үшін қолданды, олардың кейбірін алғаш рет алды.

1900 жылы Гриньяр өз зерттеуінің нәтижелерін жариялады, ол үшін келесі жылы докторлық дәрежесі берілді. Оның ғылыми мансабының шыңы — Гриньяр реакциясы көптеген органикалық химия тәжірибелерінде қолданылады. Оның атымен аталған реакцияны қолдана отырып, басқа зерттеушілер органикалық қосылыстардың кең ауқымын тиімді және оңай синтездей алды.

1905 жылы Гриньяр [[Дижон]] маңындағы Бесансон университетінде химия пәнінен лектор болды, бірақ келесі жылы ол Лионға Барбьенің ғылыми көмекшісі болып оралды. 1908 жылы ол доцент лауазымына көтерілді. Бір жылдан кейін ол [[Нанси|Нэнси]] университетіне ауысты, онда 1910 жылы органикалық химия профессоры болды.

=== Сыйлық ===
1912 жылы Гриньяр [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығына]] «соңғы жылдары органикалық химияның дамуына үлкен үлес қосқан Гриньяр реактивін ашқаны үшін» ие болды. Ол бұл сыйлықты [[Поль Сабатье|Поль Сабатьемен]] бөлісті. Өзінің марапаттау сөзінде [[Швед корольдық ғылым академиясы|Швеция Корольдік Ғылым Академиясының]] мүшесі Х.Г. Седербаум Гриньярға «білім шекарасын кеңейткені, бақылау мүмкіндіктері үшін» және «жаңа ғылыми жетістіктерге жол ашқаны» үшін алғыс айтты.

1914 жылы Франция [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|соғысқа]] кіргенде, Гриньяр капрал ретінде шақырылып, Нормандияға жіберілді. Ол қысқа мерзімге күзет қызметінде болды, содан кейін тротил жарылғыш затын өндіру әдістерін әзірлеу үшін қайта шақырылды. 1917 жылы химиялық қарумен жұмыс істеп жүргенде, ол осы бағыттағы француз және [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] күш-жігерді үйлестіру үшін Америкаға барды. Сапары барысында ол Меллон институтында (қазіргі [[Карнеги Меллон Университеті|Карнеги Меллон университеті]]) ғылым мен өнеркәсіп арасындағы байланыс туралы бірнеше дәріс оқыды.

1919 жылы Гриньяр әскери қызметтен босатылды. Нэнси университетінде бірнеше ай жұмыс істегеннен кейін, ол Барбьенің орнына Лион университетінде химия профессоры болып тағайындалды, онда академиялық мансабының соңына дейін жұмыс істеді. 1921 жылы ол сонымен қатар Лион химиялық инженерия мектебінің директоры, ал 1929 жылы мектептің ғылым факультетінің деканы болды.

Лионда, магнийорганикалық қосылыстары бойынша жұмысымен қатар, Гриньяр [[альдегидтер]] мен [[Кетондар|кетондардың]] конденсациясы, [[Крекинг|көмірсутектердің крекингі]], каталитикалық гидрогенизация және төмендетілген қысым кезінде дегидрлеу сияқты көптеген мәселелерді зерттеді. Өмірінің соңғы жылдарында орындауға мәжбүр болған әкімшілік міндеттері оның зерттеулерін айтарлықтай шектеді.

=== Отбасы ===
1919 жылы Гриньяр Огюстин Мари Буланға үйленді; олардың қызы мен ұлы болды, олар да химик болды. Өз ісіне берілген және жан-жақты зерттеуші Гриньяр сонымен қатар өте бағалы мұғалім болды. Ауыр науқастан кейін ол 1935 жылы 13 желтоқсанда Лионда қайтыс болды.

== Сыйлықтар мен марапаттар ==
Гриньярың көптеген марапаттарының қатарында Бертло медалі (1902), Франция ғылым академиясының Жеккер сыйлығы (1905) және Француз химия қоғамының Лавуазье медалі (1912) болды.

Оған Құрмет Легионы коммандоры атағы және Брюссель мен Лувен университеттерінің құрметті ғылыми дәрежелері берілді.

Ол Англия, АҚШ, Бельгия, Франция, Румыния, Польша, Нидерланды және Швеция сияқты көптеген химиялық қоғамдардың мүшесі болды.

2009 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың көрінетін жағындағы кратерге Гриньярдың есімін берді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің офицерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің командорлары]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>c84kj5lia15sph9vd4rzio9829wjbr8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620773</id>
      <parentid>3620772</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurkhan</username>
        <id>13652</id>
      </contributor>
      <origin>3620773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14312" sha1="os3w647fsx6t1766ocy4wgy5gdphft9" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Виктор Гриньяр
 |Шынайы есімі        = фр. François Auguste Victor Grignard
 |Суреті              = Viktor-grignard.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 6.5.1871
 |Туған жері          = {{Туған жері|Шербур|Шербурде}}, [[Франция]]
 |Қайтыс болған күні  = 13.12.1935 
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Лион|Лионда}}, [[Франция]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Франция}}&lt;br&gt;
{{байрақ|Ресей империясы}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[органикалық химия]]
 |Жұмыс орны          = [[Нэнси университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = [[Докторлық дәреже]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Лион ғылымдары факультеті]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Филипп Антуан Барбье]]
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = [[Гриньяр реакциясы]]н ойлап тапқан ретінде белгілі
 |Марапаттары         = {{Құрмет легионы орденінің коммандоры}}&lt;br&gt;{{Құрмет легионы орденінің офицері}}&lt;br&gt;{{Құрмет легионы орденінің иегері}}&lt;br&gt;{{Нобельдік медаль}}  [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1912 жыл ғылымда|1912]])&lt;br&gt;
&lt;br&gt;[[Лавуазье медалі]] (1912)&lt;br&gt;[[Джекер сыйлығы]] (1906)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Франсуа Огюст Виктор Гриньяр''' ({{Lang-fr|François Auguste Victor Grignard}}; [[6 мамыр]] [[1871 жыл|1871]], [[Шербур-Октвиль|Шербур]] — [[13 желтоқсан]] [[1935 жыл|1935]], [[Лион]]) — француз химик-органик, [[Поль Сабатье|Поль Сабатьемен]] бірлесіп [[1912 жыл|1912 жылы]] [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]].

== Өмірбаян ==
Виктор Гриньяр Шербурда Теофил Анри Гриньяр мен Мари (қыз кезіндегі Эбер) Гриньярың отбасында дүниеге келген. Әкесі желкенші болған, кейінірек жергілікті әскери-теңіз арсеналында бригадир болған. Шербур лицейінде оқып, ерте кезде ерекше ақыл-ойын көрсетті. Мектепті бітіргеннен кейінгі алған стипендия оған Клунидегі École Normale Péciale мектебінде математиканы оқуға мүмкіндік берді. Екі жылдан кейін сол мектеп жабылған кезде, ол Лион университетіне ауысып, 1892 жылы бітірді. Орта мектептерде сабақ беруге мүмкіндік беретін лицензиялық емтихандардан құлағаннан кейін, ол әскери қызметке әскерге кетті.

Демобилизациядан кейінгі жылы ол [[Лион|Лионға]] оралып, емтихандар тапсырды. Сонымен қатар, досы және Клуни мектебіндегі сыныптасы Гриньярың химияға қызығушылығын оятты, ал 1894 жылы Гриньяр университеттің химия кафедрасында ассистент болды. Осы саладағы талантын тез көрсете отырып, Гриньяр 1898 жылы физика ғылымдары бойынша магистр дәрежесін алды. Сол жылы ол Лион университетінің факультет меңгерушісі Филипп Антуан Барбьеде аға демонстрант-дәрігері болды.

Барбье органикалық радикалды бір молекуладан екіншісіне тасымалдау үшін металды қолданатын әдісті зерттей бастады. Бір немесе бірнеше органикалық радикалдарға (реакциялар кезінде зарядсыз қалатын атомдар тобына) металл қосу арқылы алынған қосылыстар органометалл қосылыстары деп аталды. Сол кезде тиімді тасымалдаушы агенттер ретінде белгілі жалғыз органометалл қосылыстары органоцинк қосылыстары болды. Дегенмен, бұл процесс көп еңбекті қажет етті және нәтижелер әрқашан қайталанбайтын болды.

Бірнеше жыл бұрын бірнеше неміс химиктері мырыштың орнына магнийді қолданған, бірақ олар төмен өнімділіктегі тұрақсыз қосылыстар алды, олардың көпшілігі инертті еріткіштерде ерімейтін. Магний тасымалдаушы агент ретінде практикалық болмаса да, Барбье оны қолдануды шешті, мәселеге басқаша көзқараспен қарады. Неміс экспериментшілері сияқты органомагний қосылыстарын дайындаудың орнына, ол жай ғана екі органикалық қосылысты алып, оларды магнийдің қатысуымен реакцияға қосты, және реакция сәтті болды. Дегенмен, бұл нәтижелер де сәйкес келмеді, және Барбье бұл мәселеден бас тартты, дегенмен ол оны Гринярға диссертация тақырыбы ретінде ұсынды.

Гриньяр XIX ғасырда ағылшын химиктері Эдвард Франкланд пен Джеймс Уонклиннің органикалық қосылыстарды металлмен сусыз эфирдің қатысуымен қыздыру арқылы органикалық мырыш қосылыстарын алғанын білді. Магнийдің мырышқа қарағанда оңай әрекеттесетінін біле отырып, Гриньяр магнийдің бұл реакция түрінде қарқындырақ әрекеттесетіні туралы болжам жасады. Бұл болжам дәлелденді және ол бұл әдісті әртүрлі органометалл қосылыстарын алу үшін қолданды, олардың кейбірін алғаш рет алды.

1900 жылы Гриньяр өз зерттеуінің нәтижелерін жариялады, ол үшін келесі жылы докторлық дәрежесі берілді. Оның ғылыми мансабының шыңы — Гриньяр реакциясы көптеген органикалық химия тәжірибелерінде қолданылады. Оның атымен аталған реакцияны қолдана отырып, басқа зерттеушілер органикалық қосылыстардың кең ауқымын тиімді және оңай синтездей алды.

1905 жылы Гриньяр [[Дижон]] маңындағы Бесансон университетінде химия пәнінен лектор болды, бірақ келесі жылы ол Лионға Барбьенің ғылыми көмекшісі болып оралды. 1908 жылы ол доцент лауазымына көтерілді. Бір жылдан кейін ол [[Нанси|Нэнси]] университетіне ауысты, онда 1910 жылы органикалық химия профессоры болды.

=== Сыйлық ===
1912 жылы Гриньяр [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығына]] «соңғы жылдары органикалық химияның дамуына үлкен үлес қосқан Гриньяр реактивін ашқаны үшін» ие болды. Ол бұл сыйлықты [[Поль Сабатье|Поль Сабатьемен]] бөлісті. Өзінің марапаттау сөзінде [[Швед корольдық ғылым академиясы|Швеция Корольдік Ғылым Академиясының]] мүшесі Х.Г. Седербаум Гриньярға «білім шекарасын кеңейткені, бақылау мүмкіндіктері үшін» және «жаңа ғылыми жетістіктерге жол ашқаны» үшін алғыс айтты.

1914 жылы Франция [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|соғысқа]] кіргенде, Гриньяр капрал ретінде шақырылып, Нормандияға жіберілді. Ол қысқа мерзімге күзет қызметінде болды, содан кейін тротил жарылғыш затын өндіру әдістерін әзірлеу үшін қайта шақырылды. 1917 жылы химиялық қарумен жұмыс істеп жүргенде, ол осы бағыттағы француз және [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] күш-жігерді үйлестіру үшін Америкаға барды. Сапары барысында ол Меллон институтында (қазіргі [[Карнеги Меллон Университеті|Карнеги Меллон университеті]]) ғылым мен өнеркәсіп арасындағы байланыс туралы бірнеше дәріс оқыды.

1919 жылы Гриньяр әскери қызметтен босатылды. Нэнси университетінде бірнеше ай жұмыс істегеннен кейін, ол Барбьенің орнына Лион университетінде химия профессоры болып тағайындалды, онда академиялық мансабының соңына дейін жұмыс істеді. 1921 жылы ол сонымен қатар Лион химиялық инженерия мектебінің директоры, ал 1929 жылы мектептің ғылым факультетінің деканы болды.

Лионда, магнийорганикалық қосылыстары бойынша жұмысымен қатар, Гриньяр [[альдегидтер]] мен [[Кетондар|кетондардың]] конденсациясы, [[Крекинг|көмірсутектердің крекингі]], каталитикалық гидрогенизация және төмендетілген қысым кезінде дегидрлеу сияқты көптеген мәселелерді зерттеді. Өмірінің соңғы жылдарында орындауға мәжбүр болған әкімшілік міндеттері оның зерттеулерін айтарлықтай шектеді.

=== Отбасы ===
1919 жылы Гриньяр Огюстин Мари Буланға үйленді; олардың қызы мен ұлы болды, олар да химик болды. Өз ісіне берілген және жан-жақты зерттеуші Гриньяр сонымен қатар өте бағалы мұғалім болды. Ауыр науқастан кейін ол 1935 жылы 13 желтоқсанда Лионда қайтыс болды.

== Сыйлықтар мен марапаттар ==
Гриньярың көптеген марапаттарының қатарында Бертло медалі (1902), Франция ғылым академиясының Жеккер сыйлығы (1905) және Француз химия қоғамының Лавуазье медалі (1912) болды.

Оған Құрмет Легионы коммандоры атағы және Брюссель мен Лувен университеттерінің құрметті ғылыми дәрежелері берілді.

Ол Англия, АҚШ, Бельгия, Франция, Румыния, Польша, Нидерланды және Швеция сияқты көптеген химиялық қоғамдардың мүшесі болды.

2009 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың көрінетін жағындағы кратерге Гриньярдың есімін берді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің офицерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің командорлары]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>os3w647fsx6t1766ocy4wgy5gdphft9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620776</id>
      <parentid>3620773</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurkhan</username>
        <id>13652</id>
      </contributor>
      <origin>3620776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14310" sha1="9h2jtx7rd1ycbbqueuuurenrg439r1h" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Виктор Гриньяр
 |Шынайы есімі        = фр. François Auguste Victor Grignard
 |Суреті              = Viktor-grignard.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 6.5.1871
 |Туған жері          = {{Туған жері|Шербур|Шербурде}}, [[Франция]]
 |Қайтыс болған күні  = 13.12.1935 
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Лион|Лионда}}, [[Франция]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Франция}}&lt;br&gt;
{{байрақ|Ресей империясы}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[органикалық химия]]
 |Жұмыс орны          = [[Нэнси университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = [[Докторлық дәреже]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Лион ғылымдары факультеті]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Филипп Антуан Барбье]]
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = [[Гриньяр реакциясы]]н ойлап тапқан ретінде белгілі
 |Марапаттары         = {{Құрмет легионы орденінің командоры}}&lt;br&gt;{{Құрмет легионы орденінің офицері}}&lt;br&gt;{{Құрмет легионы орденінің иегері}}&lt;br&gt;{{Нобельдік медаль}}  [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1912 жыл ғылымда|1912]])&lt;br&gt;
&lt;br&gt;[[Лавуазье медалі]] (1912)&lt;br&gt;[[Джекер сыйлығы]] (1906)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Франсуа Огюст Виктор Гриньяр''' ({{Lang-fr|François Auguste Victor Grignard}}; [[6 мамыр]] [[1871 жыл|1871]], [[Шербур-Октвиль|Шербур]] — [[13 желтоқсан]] [[1935 жыл|1935]], [[Лион]]) — француз химик-органик, [[Поль Сабатье|Поль Сабатьемен]] бірлесіп [[1912 жыл|1912 жылы]] [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]].

== Өмірбаян ==
Виктор Гриньяр Шербурда Теофил Анри Гриньяр мен Мари (қыз кезіндегі Эбер) Гриньярың отбасында дүниеге келген. Әкесі желкенші болған, кейінірек жергілікті әскери-теңіз арсеналында бригадир болған. Шербур лицейінде оқып, ерте кезде ерекше ақыл-ойын көрсетті. Мектепті бітіргеннен кейінгі алған стипендия оған Клунидегі École Normale Péciale мектебінде математиканы оқуға мүмкіндік берді. Екі жылдан кейін сол мектеп жабылған кезде, ол Лион университетіне ауысып, 1892 жылы бітірді. Орта мектептерде сабақ беруге мүмкіндік беретін лицензиялық емтихандардан құлағаннан кейін, ол әскери қызметке әскерге кетті.

Демобилизациядан кейінгі жылы ол [[Лион|Лионға]] оралып, емтихандар тапсырды. Сонымен қатар, досы және Клуни мектебіндегі сыныптасы Гриньярың химияға қызығушылығын оятты, ал 1894 жылы Гриньяр университеттің химия кафедрасында ассистент болды. Осы саладағы талантын тез көрсете отырып, Гриньяр 1898 жылы физика ғылымдары бойынша магистр дәрежесін алды. Сол жылы ол Лион университетінің факультет меңгерушісі Филипп Антуан Барбьеде аға демонстрант-дәрігері болды.

Барбье органикалық радикалды бір молекуладан екіншісіне тасымалдау үшін металды қолданатын әдісті зерттей бастады. Бір немесе бірнеше органикалық радикалдарға (реакциялар кезінде зарядсыз қалатын атомдар тобына) металл қосу арқылы алынған қосылыстар органометалл қосылыстары деп аталды. Сол кезде тиімді тасымалдаушы агенттер ретінде белгілі жалғыз органометалл қосылыстары органоцинк қосылыстары болды. Дегенмен, бұл процесс көп еңбекті қажет етті және нәтижелер әрқашан қайталанбайтын болды.

Бірнеше жыл бұрын бірнеше неміс химиктері мырыштың орнына магнийді қолданған, бірақ олар төмен өнімділіктегі тұрақсыз қосылыстар алды, олардың көпшілігі инертті еріткіштерде ерімейтін. Магний тасымалдаушы агент ретінде практикалық болмаса да, Барбье оны қолдануды шешті, мәселеге басқаша көзқараспен қарады. Неміс экспериментшілері сияқты органомагний қосылыстарын дайындаудың орнына, ол жай ғана екі органикалық қосылысты алып, оларды магнийдің қатысуымен реакцияға қосты, және реакция сәтті болды. Дегенмен, бұл нәтижелер де сәйкес келмеді, және Барбье бұл мәселеден бас тартты, дегенмен ол оны Гринярға диссертация тақырыбы ретінде ұсынды.

Гриньяр XIX ғасырда ағылшын химиктері Эдвард Франкланд пен Джеймс Уонклиннің органикалық қосылыстарды металлмен сусыз эфирдің қатысуымен қыздыру арқылы органикалық мырыш қосылыстарын алғанын білді. Магнийдің мырышқа қарағанда оңай әрекеттесетінін біле отырып, Гриньяр магнийдің бұл реакция түрінде қарқындырақ әрекеттесетіні туралы болжам жасады. Бұл болжам дәлелденді және ол бұл әдісті әртүрлі органометалл қосылыстарын алу үшін қолданды, олардың кейбірін алғаш рет алды.

1900 жылы Гриньяр өз зерттеуінің нәтижелерін жариялады, ол үшін келесі жылы докторлық дәрежесі берілді. Оның ғылыми мансабының шыңы — Гриньяр реакциясы көптеген органикалық химия тәжірибелерінде қолданылады. Оның атымен аталған реакцияны қолдана отырып, басқа зерттеушілер органикалық қосылыстардың кең ауқымын тиімді және оңай синтездей алды.

1905 жылы Гриньяр [[Дижон]] маңындағы Бесансон университетінде химия пәнінен лектор болды, бірақ келесі жылы ол Лионға Барбьенің ғылыми көмекшісі болып оралды. 1908 жылы ол доцент лауазымына көтерілді. Бір жылдан кейін ол [[Нанси|Нэнси]] университетіне ауысты, онда 1910 жылы органикалық химия профессоры болды.

=== Сыйлық ===
1912 жылы Гриньяр [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығына]] «соңғы жылдары органикалық химияның дамуына үлкен үлес қосқан Гриньяр реактивін ашқаны үшін» ие болды. Ол бұл сыйлықты [[Поль Сабатье|Поль Сабатьемен]] бөлісті. Өзінің марапаттау сөзінде [[Швед корольдық ғылым академиясы|Швеция Корольдік Ғылым Академиясының]] мүшесі Х.Г. Седербаум Гриньярға «білім шекарасын кеңейткені, бақылау мүмкіндіктері үшін» және «жаңа ғылыми жетістіктерге жол ашқаны» үшін алғыс айтты.

1914 жылы Франция [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|соғысқа]] кіргенде, Гриньяр капрал ретінде шақырылып, Нормандияға жіберілді. Ол қысқа мерзімге күзет қызметінде болды, содан кейін тротил жарылғыш затын өндіру әдістерін әзірлеу үшін қайта шақырылды. 1917 жылы химиялық қарумен жұмыс істеп жүргенде, ол осы бағыттағы француз және [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] күш-жігерді үйлестіру үшін Америкаға барды. Сапары барысында ол Меллон институтында (қазіргі [[Карнеги Меллон Университеті|Карнеги Меллон университеті]]) ғылым мен өнеркәсіп арасындағы байланыс туралы бірнеше дәріс оқыды.

1919 жылы Гриньяр әскери қызметтен босатылды. Нэнси университетінде бірнеше ай жұмыс істегеннен кейін, ол Барбьенің орнына Лион университетінде химия профессоры болып тағайындалды, онда академиялық мансабының соңына дейін жұмыс істеді. 1921 жылы ол сонымен қатар Лион химиялық инженерия мектебінің директоры, ал 1929 жылы мектептің ғылым факультетінің деканы болды.

Лионда, магнийорганикалық қосылыстары бойынша жұмысымен қатар, Гриньяр [[альдегидтер]] мен [[Кетондар|кетондардың]] конденсациясы, [[Крекинг|көмірсутектердің крекингі]], каталитикалық гидрогенизация және төмендетілген қысым кезінде дегидрлеу сияқты көптеген мәселелерді зерттеді. Өмірінің соңғы жылдарында орындауға мәжбүр болған әкімшілік міндеттері оның зерттеулерін айтарлықтай шектеді.

=== Отбасы ===
1919 жылы Гриньяр Огюстин Мари Буланға үйленді; олардың қызы мен ұлы болды, олар да химик болды. Өз ісіне берілген және жан-жақты зерттеуші Гриньяр сонымен қатар өте бағалы мұғалім болды. Ауыр науқастан кейін ол 1935 жылы 13 желтоқсанда Лионда қайтыс болды.

== Сыйлықтар мен марапаттар ==
Гриньярың көптеген марапаттарының қатарында Бертло медалі (1902), Франция ғылым академиясының Жеккер сыйлығы (1905) және Француз химия қоғамының Лавуазье медалі (1912) болды.

Оған Құрмет Легионы коммандоры атағы және Брюссель мен Лувен университеттерінің құрметті ғылыми дәрежелері берілді.

Ол Англия, АҚШ, Бельгия, Франция, Румыния, Польша, Нидерланды және Швеция сияқты көптеген химиялық қоғамдардың мүшесі болды.

2009 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың көрінетін жағындағы кратерге Гриньярдың есімін берді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің офицерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің командорлары]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>9h2jtx7rd1ycbbqueuuurenrg439r1h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620777</id>
      <parentid>3620776</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:48:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurkhan</username>
        <id>13652</id>
      </contributor>
      <origin>3620777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14308" sha1="0q3aou47pjsrc1z5llsohsz5195s5gl" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Виктор Гриньяр
 |Шынайы есімі        = фр. François Auguste Victor Grignard
 |Суреті              = Viktor-grignard.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 6.5.1871
 |Туған жері          = {{Туған жері|Шербур|Шербурде}}, [[Франция]]
 |Қайтыс болған күні  = 13.12.1935 
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Лион|Лионда}}, [[Франция]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Франция}}&lt;br&gt;
{{байрақ|Ресей империясы}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[органикалық химия]]
 |Жұмыс орны          = [[Нэнси университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = [[Докторлық дәреже]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Лион ғылымдары факультеті]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Филипп Антуан Барбье]]
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = [[Гриньяр реакциясы]]н ойлап тапқан ретінде белгілі
 |Марапаттары         = {{Құрмет легион орденінің командоры}}&lt;br&gt;{{Құрмет легионы орденінің офицері}}&lt;br&gt;{{Құрмет легионы орденінің иегері}}&lt;br&gt;{{Нобельдік медаль}}  [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1912 жыл ғылымда|1912]])&lt;br&gt;
&lt;br&gt;[[Лавуазье медалі]] (1912)&lt;br&gt;[[Джекер сыйлығы]] (1906)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Франсуа Огюст Виктор Гриньяр''' ({{Lang-fr|François Auguste Victor Grignard}}; [[6 мамыр]] [[1871 жыл|1871]], [[Шербур-Октвиль|Шербур]] — [[13 желтоқсан]] [[1935 жыл|1935]], [[Лион]]) — француз химик-органик, [[Поль Сабатье|Поль Сабатьемен]] бірлесіп [[1912 жыл|1912 жылы]] [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]].

== Өмірбаян ==
Виктор Гриньяр Шербурда Теофил Анри Гриньяр мен Мари (қыз кезіндегі Эбер) Гриньярың отбасында дүниеге келген. Әкесі желкенші болған, кейінірек жергілікті әскери-теңіз арсеналында бригадир болған. Шербур лицейінде оқып, ерте кезде ерекше ақыл-ойын көрсетті. Мектепті бітіргеннен кейінгі алған стипендия оған Клунидегі École Normale Péciale мектебінде математиканы оқуға мүмкіндік берді. Екі жылдан кейін сол мектеп жабылған кезде, ол Лион университетіне ауысып, 1892 жылы бітірді. Орта мектептерде сабақ беруге мүмкіндік беретін лицензиялық емтихандардан құлағаннан кейін, ол әскери қызметке әскерге кетті.

Демобилизациядан кейінгі жылы ол [[Лион|Лионға]] оралып, емтихандар тапсырды. Сонымен қатар, досы және Клуни мектебіндегі сыныптасы Гриньярың химияға қызығушылығын оятты, ал 1894 жылы Гриньяр университеттің химия кафедрасында ассистент болды. Осы саладағы талантын тез көрсете отырып, Гриньяр 1898 жылы физика ғылымдары бойынша магистр дәрежесін алды. Сол жылы ол Лион университетінің факультет меңгерушісі Филипп Антуан Барбьеде аға демонстрант-дәрігері болды.

Барбье органикалық радикалды бір молекуладан екіншісіне тасымалдау үшін металды қолданатын әдісті зерттей бастады. Бір немесе бірнеше органикалық радикалдарға (реакциялар кезінде зарядсыз қалатын атомдар тобына) металл қосу арқылы алынған қосылыстар органометалл қосылыстары деп аталды. Сол кезде тиімді тасымалдаушы агенттер ретінде белгілі жалғыз органометалл қосылыстары органоцинк қосылыстары болды. Дегенмен, бұл процесс көп еңбекті қажет етті және нәтижелер әрқашан қайталанбайтын болды.

Бірнеше жыл бұрын бірнеше неміс химиктері мырыштың орнына магнийді қолданған, бірақ олар төмен өнімділіктегі тұрақсыз қосылыстар алды, олардың көпшілігі инертті еріткіштерде ерімейтін. Магний тасымалдаушы агент ретінде практикалық болмаса да, Барбье оны қолдануды шешті, мәселеге басқаша көзқараспен қарады. Неміс экспериментшілері сияқты органомагний қосылыстарын дайындаудың орнына, ол жай ғана екі органикалық қосылысты алып, оларды магнийдің қатысуымен реакцияға қосты, және реакция сәтті болды. Дегенмен, бұл нәтижелер де сәйкес келмеді, және Барбье бұл мәселеден бас тартты, дегенмен ол оны Гринярға диссертация тақырыбы ретінде ұсынды.

Гриньяр XIX ғасырда ағылшын химиктері Эдвард Франкланд пен Джеймс Уонклиннің органикалық қосылыстарды металлмен сусыз эфирдің қатысуымен қыздыру арқылы органикалық мырыш қосылыстарын алғанын білді. Магнийдің мырышқа қарағанда оңай әрекеттесетінін біле отырып, Гриньяр магнийдің бұл реакция түрінде қарқындырақ әрекеттесетіні туралы болжам жасады. Бұл болжам дәлелденді және ол бұл әдісті әртүрлі органометалл қосылыстарын алу үшін қолданды, олардың кейбірін алғаш рет алды.

1900 жылы Гриньяр өз зерттеуінің нәтижелерін жариялады, ол үшін келесі жылы докторлық дәрежесі берілді. Оның ғылыми мансабының шыңы — Гриньяр реакциясы көптеген органикалық химия тәжірибелерінде қолданылады. Оның атымен аталған реакцияны қолдана отырып, басқа зерттеушілер органикалық қосылыстардың кең ауқымын тиімді және оңай синтездей алды.

1905 жылы Гриньяр [[Дижон]] маңындағы Бесансон университетінде химия пәнінен лектор болды, бірақ келесі жылы ол Лионға Барбьенің ғылыми көмекшісі болып оралды. 1908 жылы ол доцент лауазымына көтерілді. Бір жылдан кейін ол [[Нанси|Нэнси]] университетіне ауысты, онда 1910 жылы органикалық химия профессоры болды.

=== Сыйлық ===
1912 жылы Гриньяр [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығына]] «соңғы жылдары органикалық химияның дамуына үлкен үлес қосқан Гриньяр реактивін ашқаны үшін» ие болды. Ол бұл сыйлықты [[Поль Сабатье|Поль Сабатьемен]] бөлісті. Өзінің марапаттау сөзінде [[Швед корольдық ғылым академиясы|Швеция Корольдік Ғылым Академиясының]] мүшесі Х.Г. Седербаум Гриньярға «білім шекарасын кеңейткені, бақылау мүмкіндіктері үшін» және «жаңа ғылыми жетістіктерге жол ашқаны» үшін алғыс айтты.

1914 жылы Франция [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|соғысқа]] кіргенде, Гриньяр капрал ретінде шақырылып, Нормандияға жіберілді. Ол қысқа мерзімге күзет қызметінде болды, содан кейін тротил жарылғыш затын өндіру әдістерін әзірлеу үшін қайта шақырылды. 1917 жылы химиялық қарумен жұмыс істеп жүргенде, ол осы бағыттағы француз және [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] күш-жігерді үйлестіру үшін Америкаға барды. Сапары барысында ол Меллон институтында (қазіргі [[Карнеги Меллон Университеті|Карнеги Меллон университеті]]) ғылым мен өнеркәсіп арасындағы байланыс туралы бірнеше дәріс оқыды.

1919 жылы Гриньяр әскери қызметтен босатылды. Нэнси университетінде бірнеше ай жұмыс істегеннен кейін, ол Барбьенің орнына Лион университетінде химия профессоры болып тағайындалды, онда академиялық мансабының соңына дейін жұмыс істеді. 1921 жылы ол сонымен қатар Лион химиялық инженерия мектебінің директоры, ал 1929 жылы мектептің ғылым факультетінің деканы болды.

Лионда, магнийорганикалық қосылыстары бойынша жұмысымен қатар, Гриньяр [[альдегидтер]] мен [[Кетондар|кетондардың]] конденсациясы, [[Крекинг|көмірсутектердің крекингі]], каталитикалық гидрогенизация және төмендетілген қысым кезінде дегидрлеу сияқты көптеген мәселелерді зерттеді. Өмірінің соңғы жылдарында орындауға мәжбүр болған әкімшілік міндеттері оның зерттеулерін айтарлықтай шектеді.

=== Отбасы ===
1919 жылы Гриньяр Огюстин Мари Буланға үйленді; олардың қызы мен ұлы болды, олар да химик болды. Өз ісіне берілген және жан-жақты зерттеуші Гриньяр сонымен қатар өте бағалы мұғалім болды. Ауыр науқастан кейін ол 1935 жылы 13 желтоқсанда Лионда қайтыс болды.

== Сыйлықтар мен марапаттар ==
Гриньярың көптеген марапаттарының қатарында Бертло медалі (1902), Франция ғылым академиясының Жеккер сыйлығы (1905) және Француз химия қоғамының Лавуазье медалі (1912) болды.

Оған Құрмет Легионы коммандоры атағы және Брюссель мен Лувен университеттерінің құрметті ғылыми дәрежелері берілді.

Ол Англия, АҚШ, Бельгия, Франция, Румыния, Польша, Нидерланды және Швеция сияқты көптеген химиялық қоғамдардың мүшесі болды.

2009 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың көрінетін жағындағы кратерге Гриньярдың есімін берді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің офицерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің командорлары]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>0q3aou47pjsrc1z5llsohsz5195s5gl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620780</id>
      <parentid>3620777</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:50:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurkhan</username>
        <id>13652</id>
      </contributor>
      <origin>3620780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14305" sha1="qa41c8qt3fomwfx3k51mhwexsdj253k" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Виктор Гриньяр
 |Шынайы есімі        = фр. François Auguste Victor Grignard
 |Суреті              = Viktor-grignard.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 6.5.1871
 |Туған жері          = {{Туған жері|Шербур|Шербурде}}, [[Франция]]
 |Қайтыс болған күні  = 13.12.1935 
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Лион|Лионда}}, [[Франция]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Франция}}&lt;br&gt;
{{байрақ|Ресей империясы}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[органикалық химия]]
 |Жұмыс орны          = [[Нэнси университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = [[Докторлық дәреже]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Лион ғылымдары факультеті]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Филипп Антуан Барбье]]
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = [[Гриньяр реакциясы]]н ойлап тапқан ретінде белгілі
 |Марапаттары         = {{Құрмет легион орденінің командоры}} {{Құрмет легионы орденінің офицері}}&lt;br&gt;{{Құрмет легионы орденінің иегері}}&lt;br&gt;{{Нобельдік медаль}}  [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1912 жыл ғылымда|1912]])&lt;br&gt;
&lt;br&gt;[[Лавуазье медалі]] (1912)&lt;br&gt;[[Джекер сыйлығы]] (1906)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Франсуа Огюст Виктор Гриньяр''' ({{Lang-fr|François Auguste Victor Grignard}}; [[6 мамыр]] [[1871 жыл|1871]], [[Шербур-Октвиль|Шербур]] — [[13 желтоқсан]] [[1935 жыл|1935]], [[Лион]]) — француз химик-органик, [[Поль Сабатье|Поль Сабатьемен]] бірлесіп [[1912 жыл|1912 жылы]] [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]].

== Өмірбаян ==
Виктор Гриньяр Шербурда Теофил Анри Гриньяр мен Мари (қыз кезіндегі Эбер) Гриньярың отбасында дүниеге келген. Әкесі желкенші болған, кейінірек жергілікті әскери-теңіз арсеналында бригадир болған. Шербур лицейінде оқып, ерте кезде ерекше ақыл-ойын көрсетті. Мектепті бітіргеннен кейінгі алған стипендия оған Клунидегі École Normale Péciale мектебінде математиканы оқуға мүмкіндік берді. Екі жылдан кейін сол мектеп жабылған кезде, ол Лион университетіне ауысып, 1892 жылы бітірді. Орта мектептерде сабақ беруге мүмкіндік беретін лицензиялық емтихандардан құлағаннан кейін, ол әскери қызметке әскерге кетті.

Демобилизациядан кейінгі жылы ол [[Лион|Лионға]] оралып, емтихандар тапсырды. Сонымен қатар, досы және Клуни мектебіндегі сыныптасы Гриньярың химияға қызығушылығын оятты, ал 1894 жылы Гриньяр университеттің химия кафедрасында ассистент болды. Осы саладағы талантын тез көрсете отырып, Гриньяр 1898 жылы физика ғылымдары бойынша магистр дәрежесін алды. Сол жылы ол Лион университетінің факультет меңгерушісі Филипп Антуан Барбьеде аға демонстрант-дәрігері болды.

Барбье органикалық радикалды бір молекуладан екіншісіне тасымалдау үшін металды қолданатын әдісті зерттей бастады. Бір немесе бірнеше органикалық радикалдарға (реакциялар кезінде зарядсыз қалатын атомдар тобына) металл қосу арқылы алынған қосылыстар органометалл қосылыстары деп аталды. Сол кезде тиімді тасымалдаушы агенттер ретінде белгілі жалғыз органометалл қосылыстары органоцинк қосылыстары болды. Дегенмен, бұл процесс көп еңбекті қажет етті және нәтижелер әрқашан қайталанбайтын болды.

Бірнеше жыл бұрын бірнеше неміс химиктері мырыштың орнына магнийді қолданған, бірақ олар төмен өнімділіктегі тұрақсыз қосылыстар алды, олардың көпшілігі инертті еріткіштерде ерімейтін. Магний тасымалдаушы агент ретінде практикалық болмаса да, Барбье оны қолдануды шешті, мәселеге басқаша көзқараспен қарады. Неміс экспериментшілері сияқты органомагний қосылыстарын дайындаудың орнына, ол жай ғана екі органикалық қосылысты алып, оларды магнийдің қатысуымен реакцияға қосты, және реакция сәтті болды. Дегенмен, бұл нәтижелер де сәйкес келмеді, және Барбье бұл мәселеден бас тартты, дегенмен ол оны Гринярға диссертация тақырыбы ретінде ұсынды.

Гриньяр XIX ғасырда ағылшын химиктері Эдвард Франкланд пен Джеймс Уонклиннің органикалық қосылыстарды металлмен сусыз эфирдің қатысуымен қыздыру арқылы органикалық мырыш қосылыстарын алғанын білді. Магнийдің мырышқа қарағанда оңай әрекеттесетінін біле отырып, Гриньяр магнийдің бұл реакция түрінде қарқындырақ әрекеттесетіні туралы болжам жасады. Бұл болжам дәлелденді және ол бұл әдісті әртүрлі органометалл қосылыстарын алу үшін қолданды, олардың кейбірін алғаш рет алды.

1900 жылы Гриньяр өз зерттеуінің нәтижелерін жариялады, ол үшін келесі жылы докторлық дәрежесі берілді. Оның ғылыми мансабының шыңы — Гриньяр реакциясы көптеген органикалық химия тәжірибелерінде қолданылады. Оның атымен аталған реакцияны қолдана отырып, басқа зерттеушілер органикалық қосылыстардың кең ауқымын тиімді және оңай синтездей алды.

1905 жылы Гриньяр [[Дижон]] маңындағы Бесансон университетінде химия пәнінен лектор болды, бірақ келесі жылы ол Лионға Барбьенің ғылыми көмекшісі болып оралды. 1908 жылы ол доцент лауазымына көтерілді. Бір жылдан кейін ол [[Нанси|Нэнси]] университетіне ауысты, онда 1910 жылы органикалық химия профессоры болды.

=== Сыйлық ===
1912 жылы Гриньяр [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығына]] «соңғы жылдары органикалық химияның дамуына үлкен үлес қосқан Гриньяр реактивін ашқаны үшін» ие болды. Ол бұл сыйлықты [[Поль Сабатье|Поль Сабатьемен]] бөлісті. Өзінің марапаттау сөзінде [[Швед корольдық ғылым академиясы|Швеция Корольдік Ғылым Академиясының]] мүшесі Х.Г. Седербаум Гриньярға «білім шекарасын кеңейткені, бақылау мүмкіндіктері үшін» және «жаңа ғылыми жетістіктерге жол ашқаны» үшін алғыс айтты.

1914 жылы Франция [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|соғысқа]] кіргенде, Гриньяр капрал ретінде шақырылып, Нормандияға жіберілді. Ол қысқа мерзімге күзет қызметінде болды, содан кейін тротил жарылғыш затын өндіру әдістерін әзірлеу үшін қайта шақырылды. 1917 жылы химиялық қарумен жұмыс істеп жүргенде, ол осы бағыттағы француз және [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] күш-жігерді үйлестіру үшін Америкаға барды. Сапары барысында ол Меллон институтында (қазіргі [[Карнеги Меллон Университеті|Карнеги Меллон университеті]]) ғылым мен өнеркәсіп арасындағы байланыс туралы бірнеше дәріс оқыды.

1919 жылы Гриньяр әскери қызметтен босатылды. Нэнси университетінде бірнеше ай жұмыс істегеннен кейін, ол Барбьенің орнына Лион университетінде химия профессоры болып тағайындалды, онда академиялық мансабының соңына дейін жұмыс істеді. 1921 жылы ол сонымен қатар Лион химиялық инженерия мектебінің директоры, ал 1929 жылы мектептің ғылым факультетінің деканы болды.

Лионда, магнийорганикалық қосылыстары бойынша жұмысымен қатар, Гриньяр [[альдегидтер]] мен [[Кетондар|кетондардың]] конденсациясы, [[Крекинг|көмірсутектердің крекингі]], каталитикалық гидрогенизация және төмендетілген қысым кезінде дегидрлеу сияқты көптеген мәселелерді зерттеді. Өмірінің соңғы жылдарында орындауға мәжбүр болған әкімшілік міндеттері оның зерттеулерін айтарлықтай шектеді.

=== Отбасы ===
1919 жылы Гриньяр Огюстин Мари Буланға үйленді; олардың қызы мен ұлы болды, олар да химик болды. Өз ісіне берілген және жан-жақты зерттеуші Гриньяр сонымен қатар өте бағалы мұғалім болды. Ауыр науқастан кейін ол 1935 жылы 13 желтоқсанда Лионда қайтыс болды.

== Сыйлықтар мен марапаттар ==
Гриньярың көптеген марапаттарының қатарында Бертло медалі (1902), Франция ғылым академиясының Жеккер сыйлығы (1905) және Француз химия қоғамының Лавуазье медалі (1912) болды.

Оған Құрмет Легионы коммандоры атағы және Брюссель мен Лувен университеттерінің құрметті ғылыми дәрежелері берілді.

Ол Англия, АҚШ, Бельгия, Франция, Румыния, Польша, Нидерланды және Швеция сияқты көптеген химиялық қоғамдардың мүшесі болды.

2009 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың көрінетін жағындағы кратерге Гриньярдың есімін берді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің офицерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің командорлары]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>qa41c8qt3fomwfx3k51mhwexsdj253k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Құрмет легион орденінің командоры</title>
    <ns>10</ns>
    <id>782806</id>
    <redirect title="Үлгі:Құрмет легионы орденінің командоры" />
    <revision>
      <id>3620779</id>
      <timestamp>2026-06-22T17:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurkhan</username>
        <id>13652</id>
      </contributor>
      <comment>Nurkhan [[Үлгі:Құрмет легион орденінің командоры]] бетін [[Үлгі:Құрмет легионы орденінің командоры]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3620779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="5g2b8hrxoqye2ff2ktoyw27l4016ncd" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Үлгі:Құрмет легионы орденінің командоры]]</text>
      <sha1>5g2b8hrxoqye2ff2ktoyw27l4016ncd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-06-23</title>
    <ns>10</ns>
    <id>782807</id>
    <revision>
      <id>3620784</id>
      <timestamp>2026-06-22T18:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>[[commons:Template:Potd/2026-06-23|POTD 2026-06-23]]: filename only</comment>
      <origin>3620784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="ph91aa34ouqcb7hxmo39dpj89tjz8f7" xml:space="preserve">Gazelles of Sunset.jpg&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ph91aa34ouqcb7hxmo39dpj89tjz8f7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Тұрар Қазанғалов</title>
    <ns>3</ns>
    <id>782808</id>
    <revision>
      <id>3620795</id>
      <timestamp>2026-06-22T19:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3620795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="316" sha1="cdocjotejvtmuz93gymdp792gpeoa1h" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Тұрар Қазанғалов}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  00:24, 2026 ж. маусымның 23 (+05)</text>
      <sha1>cdocjotejvtmuz93gymdp792gpeoa1h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құзғын (фильм, 1994)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782809</id>
    <revision>
      <id>3620809</id>
      <timestamp>2026-06-23T00:12:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Фильм ақпараттық карточкасы | атауы           = Құзғын  | түпнұсқа атауы  = {{lang-en|The Crow}} | сурет           =  | ені             =  | сипаттамасы     =  | режиссері       = [[Алекс Пройас]] | продюсері       = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост | сценарийін жазған = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли | негізін...</comment>
      <origin>3620809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7649" sha1="me7ttaqx0jfnyni17o9uk9749l71nhs" xml:space="preserve">{{Фильм ақпараттық карточкасы
| атауы           = Құзғын

| түпнұсқа атауы  = {{lang-en|The Crow}}
| сурет           = 
| ені             = 
| сипаттамасы     = 
| режиссері       = [[Алекс Пройас]]
| продюсері       = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост
| сценарийін жазған = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли
| негізінде       = Джеймс О’Баррдың аттас комиксі
| басты рөлдерде  = [[Брэндон Ли]]&lt;br&gt;Эрни Хадсон&lt;br&gt;Майкл Уинкотт
| операторы       = Дариуш Вольский
| композиторы     = Грэм Ревелл
| компания        = Dimension Films&lt;br&gt;Miramax Films
| дистрибьютор    = Miramax Films
| шыққан жылы     = [[1994 жыл]]
| ұзақтығы        = 102 мин.
| бюджеті         = 23 млн $
| түсімі          = 94 млн $
| елі             = {{USA}}
| тілі            = [[ағылшын тілі]]
}}

'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық супергеройлық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]-дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;. «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

Актердің қазасынан кейін Paramount Pictures компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының критиктері туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін анасының қараусыздығынан жетімсіреген, кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің талқандалған шатырдағы пәтеріне оралып, өткен қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Себебі, Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың аяусыз қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:Суперқаһармандық фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>me7ttaqx0jfnyni17o9uk9749l71nhs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620810</id>
      <parentid>3620809</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:12:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6524" sha1="mcuck4434qfr0rxm94gx70olc0f1hkr" xml:space="preserve">
'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық супергеройлық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]-дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;. «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

Актердің қазасынан кейін Paramount Pictures компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының критиктері туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін анасының қараусыздығынан жетімсіреген, кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің талқандалған шатырдағы пәтеріне оралып, өткен қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Себебі, Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың аяусыз қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:Суперқаһармандық фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>mcuck4434qfr0rxm94gx70olc0f1hkr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620811</id>
      <parentid>3620810</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:13:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8195" sha1="k97pgbascnq0ohu6g2l31u8pywg7572" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Құзғын

 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Crow}}
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 

 |Жанры            = [[готикалық фильм]], [[супергеройлық фильм]], [[боевик (жанр)|боевик]], [[драма (жанр)|драма]]
 |Режиссёрі        = [[Алекс Пройас]]
 |Продюсері        = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост
 |Сазгері          = Грэм Ревелл
 |Қоюшы суретші    = Алекс Макдауэлл
 |Негізі           = Джеймс О’Баррдың аттас комиксі
 |Сценарийші       = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли
 |Актерлер         = [[Брэндон Ли]]&lt;br&gt;Эрни Хадсон&lt;br&gt;Майкл Уинкотт&lt;br&gt;Рошель Дэвис&lt;br&gt; Дэвид Патрик Келли&lt;br&gt;Анжелика Фьютьюри
 |Операторы        = Дариуш Вольский
 |Компания         = Dimension Films&lt;br&gt;Miramax Films
 |Дистрибьютор     = Miramax Films
 |Ұзақтығы         = 102 мин.
 |Бюджеті          = 23 млн $
 |Түсім            = 94 млн $
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = [[1994 жыл]]
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = Құзғын 2: Тірілген қала
 |imdb_id          = 0109506
 |Сайты            = https://miramax.com
 |Ортаққор         = The Crow (1994 film)
}}

'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық супергеройлық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]-дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;. «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

Актердің қазасынан кейін Paramount Pictures компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының критиктері туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін анасының қараусыздығынан жетімсіреген, кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің талқандалған шатырдағы пәтеріне оралып, өткен қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Себебі, Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың аяусыз қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:Суперқаһармандық фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>k97pgbascnq0ohu6g2l31u8pywg7572</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620812</id>
      <parentid>3620811</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:14:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Суперқаһармандық фильмдер|Суперқаһармандық фильмдер]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3620812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8130" sha1="pflbfqb8jeg1pjkprmzm0gl0jp5g848" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Құзғын

 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Crow}}
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 

 |Жанры            = [[готикалық фильм]], [[супергеройлық фильм]], [[боевик (жанр)|боевик]], [[драма (жанр)|драма]]
 |Режиссёрі        = [[Алекс Пройас]]
 |Продюсері        = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост
 |Сазгері          = Грэм Ревелл
 |Қоюшы суретші    = Алекс Макдауэлл
 |Негізі           = Джеймс О’Баррдың аттас комиксі
 |Сценарийші       = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли
 |Актерлер         = [[Брэндон Ли]]&lt;br&gt;Эрни Хадсон&lt;br&gt;Майкл Уинкотт&lt;br&gt;Рошель Дэвис&lt;br&gt; Дэвид Патрик Келли&lt;br&gt;Анжелика Фьютьюри
 |Операторы        = Дариуш Вольский
 |Компания         = Dimension Films&lt;br&gt;Miramax Films
 |Дистрибьютор     = Miramax Films
 |Ұзақтығы         = 102 мин.
 |Бюджеті          = 23 млн $
 |Түсім            = 94 млн $
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = [[1994 жыл]]
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = Құзғын 2: Тірілген қала
 |imdb_id          = 0109506
 |Сайты            = https://miramax.com
 |Ортаққор         = The Crow (1994 film)
}}

'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық супергеройлық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]-дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;. «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

Актердің қазасынан кейін Paramount Pictures компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының критиктері туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін анасының қараусыздығынан жетімсіреген, кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің талқандалған шатырдағы пәтеріне оралып, өткен қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Себебі, Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың аяусыз қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>pflbfqb8jeg1pjkprmzm0gl0jp5g848</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620813</id>
      <parentid>3620812</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8129" sha1="mdpo42rcdczaiz5x7fqbxbz3j0b7d6n" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Құзғын
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Crow}}
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 

 |Жанры            = [[готикалық фильм]], [[супергеройлық фильм]], [[боевик (жанр)|боевик]], [[драма (жанр)|драма]]
 |Режиссёрі        = [[Алекс Пройас]]
 |Продюсері        = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост
 |Сазгері          = Грэм Ревелл
 |Қоюшы суретші    = Алекс Макдауэлл
 |Негізі           = Джеймс О’Баррдың аттас комиксі
 |Сценарийші       = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли
 |Актерлер         = [[Брэндон Ли]]&lt;br&gt;Эрни Хадсон&lt;br&gt;Майкл Уинкотт&lt;br&gt;Рошель Дэвис&lt;br&gt; Дэвид Патрик Келли&lt;br&gt;Анжелика Фьютьюри
 |Операторы        = Дариуш Вольский
 |Компания         = Dimension Films&lt;br&gt;Miramax Films
 |Дистрибьютор     = Miramax Films
 |Ұзақтығы         = 102 мин.
 |Бюджеті          = 23 млн $
 |Түсім            = 94 млн $
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = [[1994 жыл]]
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = Құзғын 2: Тірілген қала
 |imdb_id          = 0109506
 |Сайты            = https://miramax.com
 |Ортаққор         = The Crow (1994 film)
}}

'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық супергеройлық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]-дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;. «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

Актердің қазасынан кейін Paramount Pictures компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының критиктері туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін анасының қараусыздығынан жетімсіреген, кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің талқандалған шатырдағы пәтеріне оралып, өткен қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Себебі, Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың аяусыз қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>mdpo42rcdczaiz5x7fqbxbz3j0b7d6n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620814</id>
      <parentid>3620813</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:14:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8128" sha1="g5v0kaq6d9i9w11roho847j3lq2qj18" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Құзғын
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Crow}}
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[готикалық фильм]], [[супергеройлық фильм]], [[боевик (жанр)|боевик]], [[драма (жанр)|драма]]
 |Режиссёрі        = [[Алекс Пройас]]
 |Продюсері        = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост
 |Сазгері          = Грэм Ревелл
 |Қоюшы суретші    = Алекс Макдауэлл
 |Негізі           = Джеймс О’Баррдың аттас комиксі
 |Сценарийші       = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли
 |Актерлер         = [[Брэндон Ли]]&lt;br&gt;Эрни Хадсон&lt;br&gt;Майкл Уинкотт&lt;br&gt;Рошель Дэвис&lt;br&gt; Дэвид Патрик Келли&lt;br&gt;Анжелика Фьютьюри
 |Операторы        = Дариуш Вольский
 |Компания         = Dimension Films&lt;br&gt;Miramax Films
 |Дистрибьютор     = Miramax Films
 |Ұзақтығы         = 102 мин.
 |Бюджеті          = 23 млн $
 |Түсім            = 94 млн $
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = [[1994 жыл]]
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = Құзғын 2: Тірілген қала
 |imdb_id          = 0109506
 |Сайты            = https://miramax.com
 |Ортаққор         = The Crow (1994 film)
}}

'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық супергеройлық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]-дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;. «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

Актердің қазасынан кейін Paramount Pictures компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының критиктері туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін анасының қараусыздығынан жетімсіреген, кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің талқандалған шатырдағы пәтеріне оралып, өткен қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Себебі, Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың аяусыз қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>g5v0kaq6d9i9w11roho847j3lq2qj18</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620815</id>
      <parentid>3620814</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:15:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8128" sha1="8p4k7kxoc8qx9ajqk0e6e6y6psxdfyc" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Құзғын
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Crow}}
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[готикалық фильм]], [[супергеройлық фильм]], [[боевик (жанр)|боевик]], [[драма (жанр)|драма]]
 |Режиссёрі        = [[Алекс Пройас]]
 |Продюсері        = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост
 |Сазгері          = Грэм Ревелл
 |Қоюшы суретші    = Алекс Макдауэлл
 |Негізі           = Джеймс О’Баррдың аттас комиксі
 |Сценарийші       = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли
 |Актерлер         = [[Брэндон Ли]]&lt;br&gt;Эрни Хадсон&lt;br&gt;Майкл Уинкотт&lt;br&gt;Рошель Дэвис&lt;br&gt; Дэвид Патрик Келли&lt;br&gt;Анжелика Фьютьюри
 |Операторы        = Дариуш Вольский
 |Компания         = Dimension Films&lt;br&gt;Miramax Films
 |Дистрибьютор     = Miramax Films
 |Ұзақтығы         = 102 мин.
 |Бюджеті          = 23 млн $
 |Түсім            = 94 млн $
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = [[1994 жыл]]
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = Құзғын 2: Тірілген қала
 |imdb_id          = 0109506
 |Сайты            = https://miramax.com
 |Ортаққор         = The Crow (1994 film)
}}

'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық супергеройлық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]-дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген.&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды.&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған.&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Актердің қазасынан кейін Paramount Pictures компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады.&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының критиктері туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды.&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін анасының қараусыздығынан жетімсіреген, кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің талқандалған шатырдағы пәтеріне оралып, өткен қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Себебі, Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың аяусыз қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>8p4k7kxoc8qx9ajqk0e6e6y6psxdfyc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620816</id>
      <parentid>3620815</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8115" sha1="ee4py36reo0v3ep36mb7yr5szxxc3rj" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Құзғын
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Crow}}
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[готикалық фильм]], [[суперқаһармандық фильм]], [[атыс-шабыс фильм|экшн]], [[драма]]
 |Режиссёрі        = [[Алекс Пройас]]
 |Продюсері        = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост
 |Сазгері          = Грэм Ревелл
 |Қоюшы суретші    = Алекс Макдауэлл
 |Негізі           = Джеймс О’Баррдың аттас комиксі
 |Сценарийші       = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли
 |Актерлер         = [[Брэндон Ли]]&lt;br&gt;Эрни Хадсон&lt;br&gt;Майкл Уинкотт&lt;br&gt;Рошель Дэвис&lt;br&gt; Дэвид Патрик Келли&lt;br&gt;Анжелика Фьютьюри
 |Операторы        = Дариуш Вольский
 |Компания         = Dimension Films&lt;br&gt;Miramax Films
 |Дистрибьютор     = Miramax Films
 |Ұзақтығы         = 102 мин.
 |Бюджеті          = 23 млн $
 |Түсім            = 94 млн $
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = [[1994 жыл]]
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = Құзғын 2: Тірілген қала
 |imdb_id          = 0109506
 |Сайты            = https://miramax.com
 |Ортаққор         = The Crow (1994 film)
}}

'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық супергеройлық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]-дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген.&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды.&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған.&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Актердің қазасынан кейін Paramount Pictures компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады.&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының критиктері туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды.&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін анасының қараусыздығынан жетімсіреген, кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің талқандалған шатырдағы пәтеріне оралып, өткен қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Себебі, Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың аяусыз қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>ee4py36reo0v3ep36mb7yr5szxxc3rj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620817</id>
      <parentid>3620816</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8114" sha1="0k3pg0zp5w3vyf1tsav99uw4u7bmo02" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Құзғын
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Crow}}
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[готикалық фильм]], [[суперқаһармандық фильм]], [[атыс-шабыс фильм|экшн]], [[драма]]
 |Режиссёрі        = [[Алекс Пройас]]
 |Продюсері        = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост
 |Сазгері          = Грэм Ревелл
 |Қоюшы суретші    = Алекс Макдауэлл
 |Негізі           = Джеймс О’Баррдың аттас комиксі
 |Сценарийші       = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли
 |Актерлер         = [[Брэндон Ли]]&lt;br&gt;Эрни Хадсон&lt;br&gt;Майкл Уинкотт&lt;br&gt;Рошель Дэвис&lt;br&gt; Дэвид Патрик Келли&lt;br&gt;Анжелика Фьютьюри
 |Операторы        = Дариуш Вольский
 |Компания         = Dimension Films&lt;br&gt;Miramax Films
 |Дистрибьютор     = Miramax Films
 |Ұзақтығы         = 102 мин.
 |Бюджеті          = 23 млн $
 |Түсім            = 94 млн $
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = [[1994 жыл]]
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = Құзғын 2: Тірілген қала
 |imdb_id          = 0109506
 |Сайты            = https://miramax.com
 |Ортаққор         = The Crow (1994 film)
}}

'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық супергеройлық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген.&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды.&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған.&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Актердің қазасынан кейін Paramount Pictures компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады.&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының критиктері туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды.&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін анасының қараусыздығынан жетімсіреген, кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің талқандалған шатырдағы пәтеріне оралып, өткен қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Себебі, Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың аяусыз қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>0k3pg0zp5w3vyf1tsav99uw4u7bmo02</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620818</id>
      <parentid>3620817</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сюжеті */</comment>
      <origin>3620818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8936" sha1="suq7gd84aw6mr9yzp5gf2luj7e5fjrn" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Құзғын
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Crow}}
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[готикалық фильм]], [[суперқаһармандық фильм]], [[атыс-шабыс фильм|экшн]], [[драма]]
 |Режиссёрі        = [[Алекс Пройас]]
 |Продюсері        = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост
 |Сазгері          = Грэм Ревелл
 |Қоюшы суретші    = Алекс Макдауэлл
 |Негізі           = Джеймс О’Баррдың аттас комиксі
 |Сценарийші       = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли
 |Актерлер         = [[Брэндон Ли]]&lt;br&gt;Эрни Хадсон&lt;br&gt;Майкл Уинкотт&lt;br&gt;Рошель Дэвис&lt;br&gt; Дэвид Патрик Келли&lt;br&gt;Анжелика Фьютьюри
 |Операторы        = Дариуш Вольский
 |Компания         = Dimension Films&lt;br&gt;Miramax Films
 |Дистрибьютор     = Miramax Films
 |Ұзақтығы         = 102 мин.
 |Бюджеті          = 23 млн $
 |Түсім            = 94 млн $
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = [[1994 жыл]]
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = Құзғын 2: Тірілген қала
 |imdb_id          = 0109506
 |Сайты            = https://miramax.com
 |Ортаққор         = The Crow (1994 film)
}}

'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық супергеройлық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген.&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды.&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған.&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Актердің қазасынан кейін Paramount Pictures компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады.&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының критиктері туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды.&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін анасының қараусыздығынан жетімсіреген, кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің талқандалған шатырдағы пәтеріне оралып, өткен қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Себебі, Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың аяусыз қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.
== Рөлдерде ==
*Брэндон Ли — Эрик Дрэйвен / Ворон (дублёр Чад Стахелски)
*София Шинас — Шелли Уэбстер
*Рошель Дэвис — Сара
*Эрни Хадсон — сержант полиции Дэрил Альбрехт
*Майкл Уинкотт — Топ Доллар
*Бай Лин — Мика
*Дэвид Патрик Келли — Ти-Бёрд
*Анджел Дэвид — Сканк
*Лоуренс Мэйсон — Тин Тин
*Майкл Масси — Фанбой
*Тони Тодд — Гранж, правая рука Топ Доллара
*Джон Полито — Гидеон
*Билл Рэймонд — Микки
*Марко Родригес — Детектив Торрес
*Анна Левайн — Дарла

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>suq7gd84aw6mr9yzp5gf2luj7e5fjrn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620819</id>
      <parentid>3620818</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рөлдерде */</comment>
      <origin>3620819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8933" sha1="9kxf0i59n1egj1ogl1rzjofcnuorh6h" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Құзғын
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Crow}}
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[готикалық фильм]], [[суперқаһармандық фильм]], [[атыс-шабыс фильм|экшн]], [[драма]]
 |Режиссёрі        = [[Алекс Пройас]]
 |Продюсері        = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост
 |Сазгері          = Грэм Ревелл
 |Қоюшы суретші    = Алекс Макдауэлл
 |Негізі           = Джеймс О’Баррдың аттас комиксі
 |Сценарийші       = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли
 |Актерлер         = [[Брэндон Ли]]&lt;br&gt;Эрни Хадсон&lt;br&gt;Майкл Уинкотт&lt;br&gt;Рошель Дэвис&lt;br&gt; Дэвид Патрик Келли&lt;br&gt;Анжелика Фьютьюри
 |Операторы        = Дариуш Вольский
 |Компания         = Dimension Films&lt;br&gt;Miramax Films
 |Дистрибьютор     = Miramax Films
 |Ұзақтығы         = 102 мин.
 |Бюджеті          = 23 млн $
 |Түсім            = 94 млн $
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = [[1994 жыл]]
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = Құзғын 2: Тірілген қала
 |imdb_id          = 0109506
 |Сайты            = https://miramax.com
 |Ортаққор         = The Crow (1994 film)
}}

'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық супергеройлық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген.&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды.&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған.&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Актердің қазасынан кейін Paramount Pictures компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады.&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының критиктері туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды.&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін анасының қараусыздығынан жетімсіреген, кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің талқандалған шатырдағы пәтеріне оралып, өткен қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Себебі, Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың аяусыз қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.
== Рөлдерде ==
*Брэндон Ли — Эрик Дрэйвен / Ворон (дублер Чад Стахелски)
*София Шинас — Шелли Уэбстер
*Рошель Дэвис — Сара
*Эрни Хадсон — полиция сержанты Дэрил Альбрехт
*Майкл Уинкотт — Топ Доллар
*Бай Лин — Мика
*Дэвид Патрик Келли — Ти-Бёрд
*Анджел Дэвид — Сканк
*Лоуренс Мэйсон — Тин Тин
*Майкл Масси — Фанбой
*Тони Тодд — Гранж, Топ Доллардың оңқолы
*Джон Полито — Гидеон
*Билл Рэймонд — Микки
*Марко Родригес — Детектив Торрес
*Анна Левайн — Дарла

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>9kxf0i59n1egj1ogl1rzjofcnuorh6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620820</id>
      <parentid>3620819</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8939" sha1="cwbi1ucd0fkurturr4gm047y1ygfmuc" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Құзғын
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Crow}}
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[готикалық фильм]], [[суперқаһармандық фильм]], [[атыс-шабыс фильм|экшн]], [[драма]]
 |Режиссёрі        = [[Алекс Пройас]]
 |Продюсері        = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост
 |Сазгері          = Грэм Ревелл
 |Қоюшы суретші    = Алекс Макдауэлл
 |Негізі           = Джеймс О’Баррдың аттас комиксі
 |Сценарийші       = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли
 |Актерлер         = [[Брэндон Ли]]&lt;br&gt;Эрни Хадсон&lt;br&gt;Майкл Уинкотт&lt;br&gt;Рошель Дэвис&lt;br&gt; Дэвид Патрик Келли&lt;br&gt;Анжелика Фьютьюри
 |Операторы        = Дариуш Вольский
 |Компания         = Dimension Films&lt;br&gt;Miramax Films
 |Дистрибьютор     = Miramax Films
 |Ұзақтығы         = 102 мин.
 |Бюджеті          = 23 млн $
 |Түсім            = 94 млн $
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = [[1994 жыл]]
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = Құзғын 2: Тірілген қала
 |imdb_id          = 0109506
 |Сайты            = https://miramax.com
 |Ортаққор         = The Crow (1994 film)
}}

'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық суперқаһармандық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген.&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды.&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған.&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Актердің қазасынан кейін Paramount Pictures компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады.&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының критиктері туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды.&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін анасының қараусыздығынан жетімсіреген, кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің талқандалған шатырдағы пәтеріне оралып, өткен қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Себебі, Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың аяусыз қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.
== Рөлдерде ==
*Брэндон Ли — Эрик Дрэйвен / Ворон (дублер Чад Стахелски)
*София Шинас — Шелли Уэбстер
*Рошель Дэвис — Сара
*Эрни Хадсон — полиция сержанты Дэрил Альбрехт
*Майкл Уинкотт — Топ Доллар
*Бай Лин — Мика
*Дэвид Патрик Келли — Ти-Бёрд
*Анджел Дэвид — Сканк
*Лоуренс Мэйсон — Тин Тин
*Майкл Масси — Фанбой
*Тони Тодд — Гранж, Топ Доллардың оңқолы
*Джон Полито — Гидеон
*Билл Рэймонд — Микки
*Марко Родригес — Детектив Торрес
*Анна Левайн — Дарла

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>cwbi1ucd0fkurturr4gm047y1ygfmuc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620821</id>
      <parentid>3620820</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8947" sha1="dql3t50xbffo6wwblf0wcfe99ja6ohi" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Құзғын
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Crow}}
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[готикалық фильм]], [[суперқаһармандық фильм]], [[атыс-шабыс фильм|экшн]], [[драма]]
 |Режиссёрі        = [[Алекс Пройас]]
 |Продюсері        = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост
 |Сазгері          = Грэм Ревелл
 |Қоюшы суретші    = Алекс Макдауэлл
 |Негізі           = Джеймс О’Баррдың аттас комиксі
 |Сценарийші       = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли
 |Актерлер         = [[Брэндон Ли]]&lt;br&gt;Эрни Хадсон&lt;br&gt;Майкл Уинкотт&lt;br&gt;Рошель Дэвис&lt;br&gt; Дэвид Патрик Келли&lt;br&gt;Анжелика Фьютьюри
 |Операторы        = Дариуш Вольский
 |Компания         = Dimension Films&lt;br&gt;Miramax Films
 |Дистрибьютор     = [[Miramax Films]]
 |Ұзақтығы         = 102 мин.
 |Бюджеті          = 23 млн $
 |Түсім            = 94 млн $
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = [[1994 жыл]]
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = Құзғын 2: Тірілген қала
 |imdb_id          = 0109506
 |Сайты            = https://miramax.com
 |Ортаққор         = The Crow (1994 film)
}}

'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық суперқаһармандық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген.&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды.&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған.&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Актердің қазасынан кейін [[Paramount Pictures]] компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады.&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының критиктері туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды.&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін анасының қараусыздығынан жетімсіреген, кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің талқандалған шатырдағы пәтеріне оралып, өткен қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Себебі, Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың аяусыз қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.
== Рөлдерде ==
*Брэндон Ли — Эрик Дрэйвен / Ворон (дублер Чад Стахелски)
*София Шинас — Шелли Уэбстер
*Рошель Дэвис — Сара
*Эрни Хадсон — полиция сержанты Дэрил Альбрехт
*Майкл Уинкотт — Топ Доллар
*Бай Лин — Мика
*Дэвид Патрик Келли — Ти-Бёрд
*Анджел Дэвид — Сканк
*Лоуренс Мэйсон — Тин Тин
*Майкл Масси — Фанбой
*Тони Тодд — Гранж, Топ Доллардың оңқолы
*Джон Полито — Гидеон
*Билл Рэймонд — Микки
*Марко Родригес — Детектив Торрес
*Анна Левайн — Дарла

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>dql3t50xbffo6wwblf0wcfe99ja6ohi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620822</id>
      <parentid>3620821</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8968" sha1="hjsos4dxo3jthklzu7s6klxferrrsyr" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Құзғын
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Crow}}
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[готикалық фильм]], [[суперқаһармандық фильм]], [[атыс-шабыс фильм|экшн]], [[драма]]
 |Режиссёрі        = [[Алекс Пройас]]
 |Продюсері        = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост
 |Сазгері          = Грэм Ревелл
 |Қоюшы суретші    = Алекс Макдауэлл
 |Негізі           = Джеймс О’Баррдың аттас комиксі
 |Сценарийші       = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли
 |Актерлер         = [[Брэндон Ли]]&lt;br&gt;Эрни Хадсон&lt;br&gt;Майкл Уинкотт&lt;br&gt;Рошель Дэвис&lt;br&gt; Дэвид Патрик Келли&lt;br&gt;Анжелика Фьютьюри
 |Операторы        = Дариуш Вольский
 |Компания         = Dimension Films&lt;br&gt;Miramax Films
 |Дистрибьютор     = [[Miramax Films]]
 |Ұзақтығы         = 102 мин.
 |Бюджеті          = 23 млн $
 |Түсім            = 94 млн $
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = [[1994 жыл]]
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = Құзғын 2: Тірілген қала
 |imdb_id          = 0109506
 |Сайты            = https://miramax.com
 |Ортаққор         = The Crow (1994 film)
}}

'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық суперқаһармандық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген.&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланып, қаза болды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды.&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған.&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Актердің қазасынан кейін [[Paramount Pictures]] компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады.&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының критиктері туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды.&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін анасының қараусыздығынан жетімсіреген, кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің талқандалған шатырдағы пәтеріне оралып, өткен қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Себебі, Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың аяусыз қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.
== Рөлдерде ==
*Брэндон Ли — Эрик Дрэйвен / Ворон (дублер Чад Стахелски)
*София Шинас — Шелли Уэбстер
*Рошель Дэвис — Сара
*Эрни Хадсон — полиция сержанты Дэрил Альбрехт
*Майкл Уинкотт — Топ Доллар
*Бай Лин — Мика
*Дэвид Патрик Келли — Ти-Бёрд
*Анджел Дэвид — Сканк
*Лоуренс Мэйсон — Тин Тин
*Майкл Масси — Фанбой
*Тони Тодд — Гранж, Топ Доллардың оңқолы
*Джон Полито — Гидеон
*Билл Рэймонд — Микки
*Марко Родригес — Детектив Торрес
*Анна Левайн — Дарла

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>hjsos4dxo3jthklzu7s6klxferrrsyr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620823</id>
      <parentid>3620822</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:41:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8957" sha1="73vkicq0qbyfo5v5z239bvr3u1tpypi" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Құзғын
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Crow}}
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[готикалық фильм]], [[суперқаһармандық фильм]], [[атыс-шабыс фильм|экшн]], [[драма]]
 |Режиссёрі        = [[Алекс Пройас]]
 |Продюсері        = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост
 |Сазгері          = Грэм Ревелл
 |Қоюшы суретші    = Алекс Макдауэлл
 |Негізі           = Джеймс О’Баррдың аттас комиксі
 |Сценарийші       = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли
 |Актерлер         = [[Брэндон Ли]]&lt;br&gt;Эрни Хадсон&lt;br&gt;Майкл Уинкотт&lt;br&gt;Рошель Дэвис&lt;br&gt; Дэвид Патрик Келли&lt;br&gt;Анжелика Фьютьюри
 |Операторы        = Дариуш Вольский
 |Компания         = Dimension Films&lt;br&gt;Miramax Films
 |Дистрибьютор     = [[Miramax Films]]
 |Ұзақтығы         = 102 мин.
 |Бюджеті          = 23 млн $
 |Түсім            = 94 млн $
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = 1994
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = Құзғын 2: Тірілген қала
 |imdb_id          = 0109506
 |Сайты            = https://miramax.com
 |Ортаққор         = The Crow (1994 film)
}}

'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық суперқаһармандық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген.&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланып, қаза болды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды.&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған.&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Актердің қазасынан кейін [[Paramount Pictures]] компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады.&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының критиктері туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды.&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін анасының қараусыздығынан жетімсіреген, кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің талқандалған шатырдағы пәтеріне оралып, өткен қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Себебі, Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың аяусыз қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.
== Рөлдерде ==
*Брэндон Ли — Эрик Дрэйвен / Ворон (дублер Чад Стахелски)
*София Шинас — Шелли Уэбстер
*Рошель Дэвис — Сара
*Эрни Хадсон — полиция сержанты Дэрил Альбрехт
*Майкл Уинкотт — Топ Доллар
*Бай Лин — Мика
*Дэвид Патрик Келли — Ти-Бёрд
*Анджел Дэвид — Сканк
*Лоуренс Мэйсон — Тин Тин
*Майкл Масси — Фанбой
*Тони Тодд — Гранж, Топ Доллардың оңқолы
*Джон Полито — Гидеон
*Билл Рэймонд — Микки
*Марко Родригес — Детектив Торрес
*Анна Левайн — Дарла

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>73vkicq0qbyfo5v5z239bvr3u1tpypi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620824</id>
      <parentid>3620823</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3620824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8955" sha1="8v8s6edmhrlc7cu5x1rck0cx1alri1q" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Құзғын
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Crow}}
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[готикалық фильм]], [[суперқаһармандық фильм]], [[атыс-шабыс фильм|экшн]], [[драма]]
 |Режиссёрі        = [[Алекс Пройас]]
 |Продюсері        = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост
 |Сазгері          = Грэм Ревелл
 |Қоюшы суретші    = Алекс Макдауэлл
 |Негізі           = Джеймс О’Баррдың аттас комиксі
 |Сценарийші       = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли
 |Актерлер         = [[Брэндон Ли]]&lt;br&gt;Эрни Хадсон&lt;br&gt;Майкл Уинкотт&lt;br&gt;Рошель Дэвис&lt;br&gt; Дэвид Патрик Келли&lt;br&gt;Анжелика Фьютьюри
 |Операторы        = Дариуш Вольский
 |Компания         = Dimension Films&lt;br&gt;Miramax Films
 |Дистрибьютор     = [[Miramax Films]]
 |Ұзақтығы         = 102 мин.
 |Бюджеті          = 23 млн $
 |Түсім            = 94 млн $
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = 1994
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = Құзғын 2: Тірілген қала
 |imdb_id          = 0109506
 |Сайты            = https://miramax.com
 |Ортаққор         = The Crow (1994 film)
}}

'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық суперқаһармандық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген.&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланып, қаза болды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды.&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған.&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Актердің қазасынан кейін [[Paramount Pictures]] компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады.&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының сыншылары туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды.&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін анасының қараусыздығынан жетімсіреген, кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің талқандалған шатырдағы пәтеріне оралып, өткен қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Себебі, Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың аяусыз қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.
== Рөлдерде ==
*Брэндон Ли — Эрик Дрэйвен / Ворон (дублер Чад Стахелски)
*София Шинас — Шелли Уэбстер
*Рошель Дэвис — Сара
*Эрни Хадсон — полиция сержанты Дэрил Альбрехт
*Майкл Уинкотт — Топ Доллар
*Бай Лин — Мика
*Дэвид Патрик Келли — Ти-Бёрд
*Анджел Дэвид — Сканк
*Лоуренс Мэйсон — Тин Тин
*Майкл Масси — Фанбой
*Тони Тодд — Гранж, Топ Доллардың оңқолы
*Джон Полито — Гидеон
*Билл Рэймонд — Микки
*Марко Родригес — Детектив Торрес
*Анна Левайн — Дарла

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>8v8s6edmhrlc7cu5x1rck0cx1alri1q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620825</id>
      <parentid>3620824</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8967" sha1="lamdcajyqe9brfr1deu5gpyfbl65lzs" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Құзғын
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Crow}}
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[готикалық фильм]]&lt;br /&gt;[[суперқаһармандық фильм]]&lt;br /&gt;[[атыс-шабыс фильм|экшн]]&lt;br /&gt;[[драма]]
 |Режиссёрі        = [[Алекс Пройас]]
 |Продюсері        = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост
 |Сазгері          = Грэм Ревелл
 |Қоюшы суретші    = Алекс Макдауэлл
 |Негізі           = Джеймс О’Баррдың аттас комиксі
 |Сценарийші       = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли
 |Актерлер         = [[Брэндон Ли]]&lt;br&gt;Эрни Хадсон&lt;br&gt;Майкл Уинкотт&lt;br&gt;Рошель Дэвис&lt;br&gt; Дэвид Патрик Келли&lt;br&gt;Анжелика Фьютьюри
 |Операторы        = Дариуш Вольский
 |Компания         = Dimension Films&lt;br&gt;Miramax Films
 |Дистрибьютор     = [[Miramax Films]]
 |Ұзақтығы         = 102 мин.
 |Бюджеті          = 23 млн $
 |Түсім            = 94 млн $
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = 1994
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = Құзғын 2: Тірілген қала
 |imdb_id          = 0109506
 |Сайты            = https://miramax.com
 |Ортаққор         = The Crow (1994 film)
}}

'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық суперқаһармандық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген.&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланып, қаза болды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды.&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған.&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Актердің қазасынан кейін [[Paramount Pictures]] компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады.&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының сыншылары туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды.&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін анасының қараусыздығынан жетімсіреген, кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің талқандалған шатырдағы пәтеріне оралып, өткен қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Себебі, Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың аяусыз қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.
== Рөлдерде ==
*Брэндон Ли — Эрик Дрэйвен / Ворон (дублер Чад Стахелски)
*София Шинас — Шелли Уэбстер
*Рошель Дэвис — Сара
*Эрни Хадсон — полиция сержанты Дэрил Альбрехт
*Майкл Уинкотт — Топ Доллар
*Бай Лин — Мика
*Дэвид Патрик Келли — Ти-Бёрд
*Анджел Дэвид — Сканк
*Лоуренс Мэйсон — Тин Тин
*Майкл Масси — Фанбой
*Тони Тодд — Гранж, Топ Доллардың оңқолы
*Джон Полито — Гидеон
*Билл Рэймонд — Микки
*Марко Родригес — Детектив Торрес
*Анна Левайн — Дарла

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>lamdcajyqe9brfr1deu5gpyfbl65lzs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620826</id>
      <parentid>3620825</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8980" sha1="t6ipkjpm0b6nkdmji0d4krp3ykmklzq" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Құзғын
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Crow}}
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[готикалық фильм|готика]]&lt;br /&gt;[[суперқаһармандық фильм]]&lt;br /&gt;[[атыс-шабыс фильм|экшн]]&lt;br /&gt;[[драма]]
 |Режиссёрі        = [[Алекс Пройас]]
 |Продюсері        = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост
 |Сазгері          = Грэм Ревелл
 |Қоюшы суретші    = Алекс Макдауэлл
 |Негізі           = Джеймс О’Баррдың аттас комиксі
 |Сценарийші       = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли
 |Актерлер         = [[Брэндон Ли]]&lt;br&gt;Эрни Хадсон&lt;br&gt;Майкл Уинкотт&lt;br&gt;Рошель Дэвис&lt;br&gt; Дэвид Патрик Келли&lt;br&gt;Анжелика Фьютьюри
 |Операторы        = Дариуш Вольский
 |Компания         = Dimension Films&lt;br&gt;Miramax Films
 |Дистрибьютор     = [[Miramax Films]]
 |Ұзақтығы         = 102 мин.
 |Бюджеті          = 23 млн $
 |Түсім            = 94 млн $
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = 1994
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = Құзғын 2: Тірілген қала
 |imdb_id          = 0109506
 |Сайты            = https://miramax.com
 |Ортаққор         = The Crow (1994 film)
}}

'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық суперқаһармандық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген.&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланып, қаза болды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды.&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған.&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Актердің қазасынан кейін [[Paramount Pictures]] компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады.&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының сыншылары туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды.&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін анасының қараусыздығынан жетімсіреген, кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің талқандалған шатырдағы пәтеріне оралып, өткен қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Себебі, Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың аяусыз қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.
== Рөлдерде ==
*Брэндон Ли — Эрик Дрэйвен / Ворон (дублер Чад Стахелски)
*София Шинас — Шелли Уэбстер
*Рошель Дэвис — Сара
*Эрни Хадсон — полиция сержанты Дэрил Альбрехт
*Майкл Уинкотт — Топ Доллар
*Бай Лин — Мика
*Дэвид Патрик Келли — Ти-Бёрд
*Анджел Дэвид — Сканк
*Лоуренс Мэйсон — Тин Тин
*Майкл Масси — Фанбой
*Тони Тодд — Гранж, Топ Доллардың оңқолы
*Джон Полито — Гидеон
*Билл Рэймонд — Микки
*Марко Родригес — Детектив Торрес
*Анна Левайн — Дарла

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>t6ipkjpm0b6nkdmji0d4krp3ykmklzq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620827</id>
      <parentid>3620826</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:44:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3620827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9013" sha1="f7p2vn42gtaubio4i601k79i741j40i" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Құзғын
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Crow}}
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[готикалық фильм|готика]]&lt;br /&gt;[[суперқаһармандық фильм|суперқаһармандық]]&lt;br /&gt;[[атыс-шабыс фильм|экшн]]&lt;br /&gt;[[драма]]
 |Режиссёрі        = [[Алекс Пройас]]
 |Продюсері        = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост
 |Сазгері          = Грэм Ревелл
 |Қоюшы суретші    = Алекс Макдауэлл
 |Негізі           = Джеймс О’Баррдың аттас комиксі
 |Сценарийші       = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли
 |Актерлер         = [[Брэндон Ли]]&lt;br&gt;Эрни Хадсон&lt;br&gt;Майкл Уинкотт&lt;br&gt;Рошель Дэвис&lt;br&gt; Дэвид Патрик Келли&lt;br&gt;Анжелика Фьютьюри
 |Операторы        = Дариуш Вольский
 |Компания         = Dimension Films&lt;br&gt;Miramax Films
 |Дистрибьютор     = [[Miramax Films]]
 |Ұзақтығы         = 102 мин.
 |Бюджеті          = 23 млн $
 |Түсім            = 94 млн $
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = 1994
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = Құзғын 2: Тірілген қала
 |imdb_id          = 0109506
 |Сайты            = https://miramax.com
 |Ортаққор         = The Crow (1994 film)
}}

'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық суперқаһармандық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген.&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланып, қаза болды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды.&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған.&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Актердің қазасынан кейін [[Paramount Pictures]] компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады.&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының сыншылары туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды.&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін анасының қараусыздығынан жетімсіреген, кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің талқандалған шатырдағы пәтеріне оралып, өткен қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Себебі, Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың аяусыз қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.
== Рөлдерде ==
*Брэндон Ли — Эрик Дрэйвен / Ворон (дублер Чад Стахелски)
*София Шинас — Шелли Уэбстер
*Рошель Дэвис — Сара
*Эрни Хадсон — полиция сержанты Дэрил Альбрехт
*Майкл Уинкотт — Топ Доллар
*Бай Лин — Мика
*Дэвид Патрик Келли — Ти-Бёрд
*Анджел Дэвид — Сканк
*Лоуренс Мэйсон — Тин Тин
*Майкл Масси — Фанбой
*Тони Тодд — Гранж, Топ Доллардың оңқолы
*Джон Полито — Гидеон
*Билл Рэймонд — Микки
*Марко Родригес — Детектив Торрес
*Анна Левайн — Дарла

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>f7p2vn42gtaubio4i601k79i741j40i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620828</id>
      <parentid>3620827</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сюжеті */</comment>
      <origin>3620828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8957" sha1="gb0wms8xy7yr4in001ni0qhvtrvevhe" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Құзғын
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Crow}}
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[готикалық фильм|готика]]&lt;br /&gt;[[суперқаһармандық фильм|суперқаһармандық]]&lt;br /&gt;[[атыс-шабыс фильм|экшн]]&lt;br /&gt;[[драма]]
 |Режиссёрі        = [[Алекс Пройас]]
 |Продюсері        = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост
 |Сазгері          = Грэм Ревелл
 |Қоюшы суретші    = Алекс Макдауэлл
 |Негізі           = Джеймс О’Баррдың аттас комиксі
 |Сценарийші       = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли
 |Актерлер         = [[Брэндон Ли]]&lt;br&gt;Эрни Хадсон&lt;br&gt;Майкл Уинкотт&lt;br&gt;Рошель Дэвис&lt;br&gt; Дэвид Патрик Келли&lt;br&gt;Анжелика Фьютьюри
 |Операторы        = Дариуш Вольский
 |Компания         = Dimension Films&lt;br&gt;Miramax Films
 |Дистрибьютор     = [[Miramax Films]]
 |Ұзақтығы         = 102 мин.
 |Бюджеті          = 23 млн $
 |Түсім            = 94 млн $
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = 1994
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = Құзғын 2: Тірілген қала
 |imdb_id          = 0109506
 |Сайты            = https://miramax.com
 |Ортаққор         = The Crow (1994 film)
}}

'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық суперқаһармандық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген.&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланып, қаза болды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды.&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған.&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Актердің қазасынан кейін [[Paramount Pictures]] компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады.&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының сыншылары туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды.&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің қираған шатырдағы пәтеріне оралып, болған қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Оған себеп болған Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың қаніпезер қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.

== Рөлдерде ==
*Брэндон Ли — Эрик Дрэйвен / Ворон (дублер Чад Стахелски)
*София Шинас — Шелли Уэбстер
*Рошель Дэвис — Сара
*Эрни Хадсон — полиция сержанты Дэрил Альбрехт
*Майкл Уинкотт — Топ Доллар
*Бай Лин — Мика
*Дэвид Патрик Келли — Ти-Бёрд
*Анджел Дэвид — Сканк
*Лоуренс Мэйсон — Тин Тин
*Майкл Масси — Фанбой
*Тони Тодд — Гранж, Топ Доллардың оңқолы
*Джон Полито — Гидеон
*Билл Рэймонд — Микки
*Марко Родригес — Детектив Торрес
*Анна Левайн — Дарла

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>gb0wms8xy7yr4in001ni0qhvtrvevhe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621021</id>
      <parentid>3620828</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:45:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[Құзғын (фильм, 1994))]] бетін [[Құзғын (фильм, 1994)]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3620828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8957" sha1="gb0wms8xy7yr4in001ni0qhvtrvevhe" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Құзғын
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|The Crow}}
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[готикалық фильм|готика]]&lt;br /&gt;[[суперқаһармандық фильм|суперқаһармандық]]&lt;br /&gt;[[атыс-шабыс фильм|экшн]]&lt;br /&gt;[[драма]]
 |Режиссёрі        = [[Алекс Пройас]]
 |Продюсері        = Эдвард Р. Прессман&lt;br&gt;Джефф Мост
 |Сазгері          = Грэм Ревелл
 |Қоюшы суретші    = Алекс Макдауэлл
 |Негізі           = Джеймс О’Баррдың аттас комиксі
 |Сценарийші       = Дэвид Дж. Шоу&lt;br&gt;Джон Ширли
 |Актерлер         = [[Брэндон Ли]]&lt;br&gt;Эрни Хадсон&lt;br&gt;Майкл Уинкотт&lt;br&gt;Рошель Дэвис&lt;br&gt; Дэвид Патрик Келли&lt;br&gt;Анжелика Фьютьюри
 |Операторы        = Дариуш Вольский
 |Компания         = Dimension Films&lt;br&gt;Miramax Films
 |Дистрибьютор     = [[Miramax Films]]
 |Ұзақтығы         = 102 мин.
 |Бюджеті          = 23 млн $
 |Түсім            = 94 млн $
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = 1994
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = Құзғын 2: Тірілген қала
 |imdb_id          = 0109506
 |Сайты            = https://miramax.com
 |Ортаққор         = The Crow (1994 film)
}}

'''«Құзғын»''' ({{lang-en|The Crow}}) — 1994 жылы жарық көрген, режиссер Алекс Пройас түсірген америкалық готикалық суперқаһармандық фильм. Сценарийін Дэвид Дж. Шоу мен Джон Ширли жазған. Бұл туынды — танымал актер [[Брэндон Ли]]дің кинодағы соңғы рөлі. Фильм Джеймс О’Баррдың аттас комиксіне негізделіп түсірілген.&lt;ref name=&quot;imdb&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0109506/ |title=The Crow (1994) |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түсірілім жұмыстары кезінде басты рөлді сомдаушы Брэндон Ли өлімші болып жараланып, қаза болды. Ол өзіне тиесілі сахналардың басым бөлігін өліміне дейін аяқтап үлгергендіктен, фильм сценарийді қайта жазу, дублерді пайдалану және цифрлық эффектілерді қолдану арқылы аяқталды.&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-features/the-crow-brandon-lee-1235084415/ |title=Why 'The Crow' — and Brandon Lee — Still Haunts Us |publisher=[[Rolling Stone]] |date=2024-08-24 |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; «Құзғын» фильмі Брэндон Ли мен оның қалыңдығы Элиза Хаттонға арналған.&lt;ref name=&quot;ru_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC,_1994) |title=Ворон (фильм, 1994) |publisher=[[Уикипедия]] |accessdate=2026-06-23 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Актердің қазасынан кейін [[Paramount Pictures]] компаниясы фильмді таратудан бас тартты, содан соң туындының құқығы Miramax компаниясына өтіп, олар жобаның толық аяқталуын қадағалады.&lt;ref name=&quot;miramax&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.miramax.com/movie/the-crow/ |title=The Crow - Official Site |publisher=[[Miramax]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильм көрермендер мен киносыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. [[Rotten Tomatoes]] сайтының сыншылары туындының атмосферасын, визуалды эффектілерін, оператор Дариуш Вольскийдің жұмысын, қойылымдық дизайны мен Брэндон Лидің шебер ойынын жоғары бағалады. Фильм 23 миллион доллар бюджетімен 94 миллион доллар кассалық табыс жинап, культтік туындыға айналды.&lt;ref name=&quot;en_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/The_Crow_(1994_film) |title=The Crow (1994 film) |publisher=[[Wikipedia]] |accessdate=2026-06-23 |language=en}}&lt;/ref&gt; Фильмнің жетістігі үш сиквелді, телесериалды және қайта жүктеуді (ремейк) қамтитын медиафраншизаның дүниеге келуіне түрткі болды. Алайда, негізінен басқа кейіпкерлер ойнаған және алғашқы актерлік құрамнан ешкім қатыспаған сиквелдер бірінші фильмнің табысын қайталай алмады.

== Сюжеті ==
Қылмыс жайлаған, тоз-тозы шыққан [[Детройт]] қаласындағы «Шайтан түні» (Devil's Night) кезінде бұзақылар тобының шабуылынан Шелли Уэбстер есімді жас әйел зорлық-зомбылық көріп, ауыр жараланады. Ал оның сүйіктісі, рок-музыкант Эрик Дрэйвен пышақ пен оқтан жарақат алып, өздері тұратын үйдің шатырындағы пәтер терезесінен құлап өледі. Полиция сержанты Дэрил Альбрехт Шеллиді ауруханаға жеткізгенімен, ол алған жарақаттарынан көз жұмады. Фильмде адам жанын өлілер мекеніне апаратын құзғын туралы аңыз баяндалады. Егер адам қайғылы жағдайда қаза тапса, құзғын бәрін қалпына келтіру үшін оның мазасыз рухын қайта тірілте алады.

Бір жылдан кейін кезінде Эрик пен Шелли қамқорлықтарына алған кішкентай қыз Сара олардың бейітіне келеді. Осы сәтте Эриктің құлпытасына құзғын келіп қонып, оны шоқи бастайды, бұл Эриктің қайта тірілуіне себеп болады. Есін жинай алмай, есеңгіреген Эрик өзінің қираған шатырдағы пәтеріне оралып, болған қанды оқиғаны есіне түсіреді. Тин Тин, Фанбой, Ти-Бёрд және Сканк есімді қылмыстық топ мүшелері оларға шабуыл жасаған болатын. Оған себеп болған Шелли өздері тұратын үйден тұрғындарды күштеп көшіруге қарсы шыққан еді. Ал бұл ғимаратты қаланың қаніпезер қылмыс бароны Топ Доллар басып алуды көздеген болатын. Өзінің кез келген жарақаттан лезде жазылып кететінін түсінген Эрик, бетіне қара-ақ түсті бояу жағып, құзғынның жетелеуімен өзі мен Шелли үшін кек алу жолына шығады.

== Рөлдерде ==
*Брэндон Ли — Эрик Дрэйвен / Ворон (дублер Чад Стахелски)
*София Шинас — Шелли Уэбстер
*Рошель Дэвис — Сара
*Эрни Хадсон — полиция сержанты Дэрил Альбрехт
*Майкл Уинкотт — Топ Доллар
*Бай Лин — Мика
*Дэвид Патрик Келли — Ти-Бёрд
*Анджел Дэвид — Сканк
*Лоуренс Мэйсон — Тин Тин
*Майкл Масси — Фанбой
*Тони Тодд — Гранж, Топ Доллардың оңқолы
*Джон Полито — Гидеон
*Билл Рэймонд — Микки
*Марко Родригес — Детектив Торрес
*Анна Левайн — Дарла

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1994 жылғы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>gb0wms8xy7yr4in001ni0qhvtrvevhe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шыңғы-Тура</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782810</id>
    <redirect title="Шыңғы-Тұра" />
    <revision>
      <id>3620838</id>
      <timestamp>2026-06-23T01:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Sagzhan [[Шыңғы-Тура]] бетін [[Шыңғы-Тұра]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3620838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="jxjqflif9h0v76j6pke7knl1i1zosix" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Шыңғы-Тұра]]</text>
      <sha1>jxjqflif9h0v76j6pke7knl1i1zosix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Nelli Kirschen</title>
    <ns>3</ns>
    <id>782812</id>
    <revision>
      <id>3620911</id>
      <timestamp>2026-06-23T05:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3620911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="322" sha1="7qjbtwe3hl2lvknak4amfkrsgocy3wq" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Nelli Kirschen}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 10:02, 2026 ж. маусымның 23 (+05)</text>
      <sha1>7qjbtwe3hl2lvknak4amfkrsgocy3wq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кодру</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782813</id>
    <revision>
      <id>3620913</id>
      <timestamp>2026-06-23T05:04:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинев муниципиясының құрамына кіреді.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Молдова қалалары]]</comment>
      <origin>3620913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="257" sha1="ngsl1qwtmuugrq1x4cfijxkghbsg2jt" xml:space="preserve">'''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинев муниципиясының құрамына кіреді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>ngsl1qwtmuugrq1x4cfijxkghbsg2jt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620917</id>
      <parentid>3620913</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:05:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3620917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="276" sha1="mtrmo168i55m9927kat170fnf3mokaq" xml:space="preserve">'''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинев муниципиясының құрамына кіреді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>mtrmo168i55m9927kat170fnf3mokaq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620923</id>
      <parentid>3620917</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:08:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3620923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="361" sha1="s7ny3co917u2n9e329mk65ly2wgp5sq" xml:space="preserve">'''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинев муниципиясының құрамына кіреді. Кодру халқының саны 2026 жылы 11 500 адамды құрады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>s7ny3co917u2n9e329mk65ly2wgp5sq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620924</id>
      <parentid>3620923</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:09:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3620924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="573" sha1="7yhjmwg84w93w7x2xg5t5wvnojzya90" xml:space="preserve">'''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинев муниципиясының құрамына кіреді. Кодру халқының саны 2026 жылы 11 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/codru-moldova?ysclid=mqq6dgesua3758648|title=Население Кодру 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>7yhjmwg84w93w7x2xg5t5wvnojzya90</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620934</id>
      <parentid>3620924</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:15:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3620934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1115" sha1="0uehx95yryttaiaffc413yqpjkr2w2w" xml:space="preserve">'''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинев муниципиясының құрамына кіреді. Кодру халқының саны 2026 жылы 11 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/codru-moldova?ysclid=mqq6dgesua3758648|title=Население Кодру 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Кишиневтің оңтүстік-батыс шетінде, Кишинев теміржол стансасынан 6 км қашықтықта орналасқан.
Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 2,46 шаршы шақырымды, периметрі 12,79 шақырымды құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Codru|title=Кодру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>0uehx95yryttaiaffc413yqpjkr2w2w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620941</id>
      <parentid>3620934</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3620941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1859" sha1="oxwo1rrenvqb2kvmcmtzv3l72llcxkm" xml:space="preserve">'''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинев муниципиясының құрамына кіреді. Кодру халқының саны 2026 жылы 11 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/codru-moldova?ysclid=mqq6dgesua3758648|title=Население Кодру 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Кишиневтің оңтүстік-батыс шетінде, Кишинев теміржол стансасынан 6 км қашықтықта орналасқан.
Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 2,46 шаршы шақырымды, периметрі 12,79 шақырымды құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Codru|title=Кодру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Кодру қаласы 1945 жылы құрылған. 1977 жылы қазіргі Кодру орнында Костюжени деп аталатын ауыл құрылған. Ауыл тез дамып, 1984 жылға қарай онда кинотеатры бар клуб, сегізжылдық мектеп, аурухана, екі кітапхана және басқа да мекемелер болды. Ауылдың орталығында дендросаябақ саябағы орналасқан. 
Молдова Республикасы 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, ауыл Кодру болып өзгертіліп, қала мәртебесі берілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>oxwo1rrenvqb2kvmcmtzv3l72llcxkm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620944</id>
      <parentid>3620941</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3620944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2072" sha1="ep18ht35tntg9f12qok0mhqkhp1nuvq" xml:space="preserve">'''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинев муниципиясының құрамына кіреді. Кодру халқының саны 2026 жылы 11 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/codru-moldova?ysclid=mqq6dgesua3758648|title=Население Кодру 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Кишиневтің оңтүстік-батыс шетінде, Кишинев теміржол стансасынан 6 км қашықтықта орналасқан.
Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 2,46 шаршы шақырымды, периметрі 12,79 шақырымды құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Codru|title=Кодру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Кодру қаласы 1945 жылы құрылған. 1977 жылы қазіргі Кодру орнында Костюжени деп аталатын ауыл құрылған. Ауыл тез дамып, 1984 жылға қарай онда кинотеатры бар клуб, сегізжылдық мектеп, аурухана, екі кітапхана және басқа да мекемелер болды. Ауылдың орталығында дендросаябақ саябағы орналасқан. 
Молдова Республикасы 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, ауыл Кодру болып өзгертіліп, қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16689-Kodru.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>ep18ht35tntg9f12qok0mhqkhp1nuvq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620954</id>
      <parentid>3620944</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3620954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2718" sha1="7h1memjg92oebvwd74kdzsj09zddajc" xml:space="preserve">'''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинев муниципиясының құрамына кіреді. Кодру халқының саны 2026 жылы 11 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/codru-moldova?ysclid=mqq6dgesua3758648|title=Население Кодру 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Кишиневтің оңтүстік-батыс шетінде, Кишинев теміржол стансасынан 6 км қашықтықта орналасқан.
Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 2,46 шаршы шақырымды, периметрі 12,79 шақырымды құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Codru|title=Кодру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Кодру қаласы 1945 жылы құрылған. 1977 жылы қазіргі Кодру орнында Костюжени деп аталатын ауыл құрылған. Ауыл тез дамып, 1984 жылға қарай онда кинотеатры бар клуб, сегізжылдық мектеп, аурухана, екі кітапхана және басқа да мекемелер болды. Ауылдың орталығында дендросаябақ саябағы орналасқан. 
Молдова Республикасы 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, ауыл Кодру болып өзгертіліп, қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16689-Kodru.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Көрнекті орындары ==
Қаланың негізгі назар аударарлық жерлері — оның емдеу мекемелері. Басты назар аударарлық жайт — Костюженаның психиатриялық ауруханасы. Ескі ғимаратты әйгілі сәулетші Александр Бернардацци тұрғызды. Сонымен қатар, Кодруда костюжена психиатриялық ауруханасының жанында Республикалық тері-венрологиялық диспансер орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>7h1memjg92oebvwd74kdzsj09zddajc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621076</id>
      <parentid>3620954</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:23:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3621076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5115" sha1="rced44bp1lhr3r8lq64cyxc7v6hvy76" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Кодру
 |шынайы атауы            = {{Lang-ro|Codru}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинев муниципиясының құрамына кіреді. Кодру халқының саны 2026 жылы 11 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/codru-moldova?ysclid=mqq6dgesua3758648|title=Население Кодру 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Кишиневтің оңтүстік-батыс шетінде, Кишинев теміржол стансасынан 6 км қашықтықта орналасқан.
Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 2,46 шаршы шақырымды, периметрі 12,79 шақырымды құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Codru|title=Кодру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Кодру қаласы 1945 жылы құрылған. 1977 жылы қазіргі Кодру орнында Костюжени деп аталатын ауыл құрылған. Ауыл тез дамып, 1984 жылға қарай онда кинотеатры бар клуб, сегізжылдық мектеп, аурухана, екі кітапхана және басқа да мекемелер болды. Ауылдың орталығында дендросаябақ саябағы орналасқан. 
Молдова Республикасы 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, ауыл Кодру болып өзгертіліп, қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16689-Kodru.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Көрнекті орындары ==
Қаланың негізгі назар аударарлық жерлері — оның емдеу мекемелері. Басты назар аударарлық жайт — Костюженаның психиатриялық ауруханасы. Ескі ғимаратты әйгілі сәулетші Александр Бернардацци тұрғызды. Сонымен қатар, Кодруда костюжена психиатриялық ауруханасының жанында Республикалық тері-венрологиялық диспансер орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>rced44bp1lhr3r8lq64cyxc7v6hvy76</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621077</id>
      <parentid>3621076</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, сурет қою</comment>
      <origin>3621077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5175" sha1="s0ftto2rbp90ldnwn3sgzq8yyu2lntp" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Кодру
 |шынайы атауы            = {{Lang-ro|Codru}}
 |сурет                   = The surroundings of the Codru Town (2000). (22839700283).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинев муниципиясының құрамына кіреді. Кодру халқының саны 2026 жылы 11 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/codru-moldova?ysclid=mqq6dgesua3758648|title=Население Кодру 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Кишиневтің оңтүстік-батыс шетінде, Кишинев теміржол стансасынан 6 км қашықтықта орналасқан.
Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 2,46 шаршы шақырымды, периметрі 12,79 шақырымды құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Codru|title=Кодру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Кодру қаласы 1945 жылы құрылған. 1977 жылы қазіргі Кодру орнында Костюжени деп аталатын ауыл құрылған. Ауыл тез дамып, 1984 жылға қарай онда кинотеатры бар клуб, сегізжылдық мектеп, аурухана, екі кітапхана және басқа да мекемелер болды. Ауылдың орталығында дендросаябақ саябағы орналасқан. 
Молдова Республикасы 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, ауыл Кодру болып өзгертіліп, қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16689-Kodru.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Көрнекті орындары ==
Қаланың негізгі назар аударарлық жерлері — оның емдеу мекемелері. Басты назар аударарлық жайт — Костюженаның психиатриялық ауруханасы. Ескі ғимаратты әйгілі сәулетші Александр Бернардацци тұрғызды. Сонымен қатар, Кодруда костюжена психиатриялық ауруханасының жанында Республикалық тері-венрологиялық диспансер орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>s0ftto2rbp90ldnwn3sgzq8yyu2lntp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621078</id>
      <parentid>3621077</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3621078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5192" sha1="q5y3hsk9cd2p5xylytnx11grmdtaekq" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Кодру
 |шынайы атауы            = {{Lang-ro|Codru}}
 |сурет                   = The surroundings of the Codru Town (2000). (22839700283).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Flag of Codru.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинев муниципиясының құрамына кіреді. Кодру халқының саны 2026 жылы 11 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/codru-moldova?ysclid=mqq6dgesua3758648|title=Население Кодру 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Кишиневтің оңтүстік-батыс шетінде, Кишинев теміржол стансасынан 6 км қашықтықта орналасқан.
Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 2,46 шаршы шақырымды, периметрі 12,79 шақырымды құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Codru|title=Кодру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Кодру қаласы 1945 жылы құрылған. 1977 жылы қазіргі Кодру орнында Костюжени деп аталатын ауыл құрылған. Ауыл тез дамып, 1984 жылға қарай онда кинотеатры бар клуб, сегізжылдық мектеп, аурухана, екі кітапхана және басқа да мекемелер болды. Ауылдың орталығында дендросаябақ саябағы орналасқан. 
Молдова Республикасы 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, ауыл Кодру болып өзгертіліп, қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16689-Kodru.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Көрнекті орындары ==
Қаланың негізгі назар аударарлық жерлері — оның емдеу мекемелері. Басты назар аударарлық жайт — Костюженаның психиатриялық ауруханасы. Ескі ғимаратты әйгілі сәулетші Александр Бернардацци тұрғызды. Сонымен қатар, Кодруда костюжена психиатриялық ауруханасының жанында Республикалық тері-венрологиялық диспансер орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>q5y3hsk9cd2p5xylytnx11grmdtaekq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621079</id>
      <parentid>3621078</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:26:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3621079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5217" sha1="6agf8524oe3lsul658wkxn0olmtp7xu" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Кодру
 |шынайы атауы            = {{Lang-ro|Codru}}
 |сурет                   = The surroundings of the Codru Town (2000). (22839700283).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = CoA of Codru, Moldova.jpg
 |ту                      = Flag of Codru.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинев муниципиясының құрамына кіреді. Кодру халқының саны 2026 жылы 11 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/codru-moldova?ysclid=mqq6dgesua3758648|title=Население Кодру 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Кишиневтің оңтүстік-батыс шетінде, Кишинев теміржол стансасынан 6 км қашықтықта орналасқан.
Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 2,46 шаршы шақырымды, периметрі 12,79 шақырымды құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Codru|title=Кодру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Кодру қаласы 1945 жылы құрылған. 1977 жылы қазіргі Кодру орнында Костюжени деп аталатын ауыл құрылған. Ауыл тез дамып, 1984 жылға қарай онда кинотеатры бар клуб, сегізжылдық мектеп, аурухана, екі кітапхана және басқа да мекемелер болды. Ауылдың орталығында дендросаябақ саябағы орналасқан. 
Молдова Республикасы 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, ауыл Кодру болып өзгертіліп, қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16689-Kodru.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Көрнекті орындары ==
Қаланың негізгі назар аударарлық жерлері — оның емдеу мекемелері. Басты назар аударарлық жайт — Костюженаның психиатриялық ауруханасы. Ескі ғимаратты әйгілі сәулетші Александр Бернардацци тұрғызды. Сонымен қатар, Кодруда костюжена психиатриялық ауруханасының жанында Республикалық тері-венрологиялық диспансер орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>6agf8524oe3lsul658wkxn0olmtp7xu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621080</id>
      <parentid>3621079</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:28:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3621080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5244" sha1="0fxsuwm0wdeabnf1kmjc7wfygvuvuai" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Кодру
 |шынайы атауы            = {{Lang-ro|Codru}}
 |сурет                   = The surroundings of the Codru Town (2000). (22839700283).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = CoA of Codru, Moldova.jpg
 |ту                      = Flag of Codru.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =58 |lat_sec =31 
  |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =49 |lon_sec =10 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              =  
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинев муниципиясының құрамына кіреді. Кодру халқының саны 2026 жылы 11 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/codru-moldova?ysclid=mqq6dgesua3758648|title=Население Кодру 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Кишиневтің оңтүстік-батыс шетінде, Кишинев теміржол стансасынан 6 км қашықтықта орналасқан.
Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 2,46 шаршы шақырымды, периметрі 12,79 шақырымды құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Codru|title=Кодру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Кодру қаласы 1945 жылы құрылған. 1977 жылы қазіргі Кодру орнында Костюжени деп аталатын ауыл құрылған. Ауыл тез дамып, 1984 жылға қарай онда кинотеатры бар клуб, сегізжылдық мектеп, аурухана, екі кітапхана және басқа да мекемелер болды. Ауылдың орталығында дендросаябақ саябағы орналасқан. 
Молдова Республикасы 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, ауыл Кодру болып өзгертіліп, қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16689-Kodru.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Көрнекті орындары ==
Қаланың негізгі назар аударарлық жерлері — оның емдеу мекемелері. Басты назар аударарлық жайт — Костюженаның психиатриялық ауруханасы. Ескі ғимаратты әйгілі сәулетші Александр Бернардацци тұрғызды. Сонымен қатар, Кодруда костюжена психиатриялық ауруханасының жанында Республикалық тері-венрологиялық диспансер орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>0fxsuwm0wdeabnf1kmjc7wfygvuvuai</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621081</id>
      <parentid>3621080</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3621081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5323" sha1="ncp3xmvb17d488snwlxro2fa1wslkna" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Кодру
 |шынайы атауы            = {{Lang-ro|Codru}}
 |сурет                   = The surroundings of the Codru Town (2000). (22839700283).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = CoA of Codru, Moldova.jpg
 |ту                      = Flag of Codru.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =58 |lat_sec =31 
  |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =49 |lon_sec =10 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Муниципия
 |аймағы                  = Кишинев муниципиясы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = + 373 22
 |пошта индексі           = MD-2011
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Codru
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинев муниципиясының құрамына кіреді. Кодру халқының саны 2026 жылы 11 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/codru-moldova?ysclid=mqq6dgesua3758648|title=Население Кодру 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Кишиневтің оңтүстік-батыс шетінде, Кишинев теміржол стансасынан 6 км қашықтықта орналасқан.
Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 2,46 шаршы шақырымды, периметрі 12,79 шақырымды құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Codru|title=Кодру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Кодру қаласы 1945 жылы құрылған. 1977 жылы қазіргі Кодру орнында Костюжени деп аталатын ауыл құрылған. Ауыл тез дамып, 1984 жылға қарай онда кинотеатры бар клуб, сегізжылдық мектеп, аурухана, екі кітапхана және басқа да мекемелер болды. Ауылдың орталығында дендросаябақ саябағы орналасқан. 
Молдова Республикасы 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, ауыл Кодру болып өзгертіліп, қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16689-Kodru.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Көрнекті орындары ==
Қаланың негізгі назар аударарлық жерлері — оның емдеу мекемелері. Басты назар аударарлық жайт — Костюженаның психиатриялық ауруханасы. Ескі ғимаратты әйгілі сәулетші Александр Бернардацци тұрғызды. Сонымен қатар, Кодруда костюжена психиатриялық ауруханасының жанында Республикалық тері-венрологиялық диспансер орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>ncp3xmvb17d488snwlxro2fa1wslkna</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621082</id>
      <parentid>3621081</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3621082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5340" sha1="cup5qd3gas6jnxh8wzp4f6tgbpx897v" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Кодру
 |шынайы атауы            = {{Lang-ro|Codru}}
 |сурет                   = The surroundings of the Codru Town (2000). (22839700283).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = CoA of Codru, Moldova.jpg
 |ту                      = Flag of Codru.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =58 |lat_sec =31 
  |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =49 |lon_sec =10 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Муниципия
 |аймағы                  = Кишинев муниципиясы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1977	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 126
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 11 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = + 373 22
 |пошта индексі           = MD-2011
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Codru
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинев муниципиясының құрамына кіреді. Кодру халқының саны 2026 жылы 11 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/codru-moldova?ysclid=mqq6dgesua3758648|title=Население Кодру 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Кишиневтің оңтүстік-батыс шетінде, Кишинев теміржол стансасынан 6 км қашықтықта орналасқан.
Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 2,46 шаршы шақырымды, периметрі 12,79 шақырымды құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Codru|title=Кодру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Кодру қаласы 1945 жылы құрылған. 1977 жылы қазіргі Кодру орнында Костюжени деп аталатын ауыл құрылған. Ауыл тез дамып, 1984 жылға қарай онда кинотеатры бар клуб, сегізжылдық мектеп, аурухана, екі кітапхана және басқа да мекемелер болды. Ауылдың орталығында дендросаябақ саябағы орналасқан. 
Молдова Республикасы 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, ауыл Кодру болып өзгертіліп, қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16689-Kodru.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Көрнекті орындары ==
Қаланың негізгі назар аударарлық жерлері — оның емдеу мекемелері. Басты назар аударарлық жайт — Костюженаның психиатриялық ауруханасы. Ескі ғимаратты әйгілі сәулетші Александр Бернардацци тұрғызды. Сонымен қатар, Кодруда костюжена психиатриялық ауруханасының жанында Республикалық тері-венрологиялық диспансер орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>cup5qd3gas6jnxh8wzp4f6tgbpx897v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621083</id>
      <parentid>3621082</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3621083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5562" sha1="myvj7taxv7gexqb0cb7vsxltxnf2j4y" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Кодру
 |шынайы атауы            = {{Lang-ro|Codru}}
 |сурет                   = The surroundings of the Codru Town (2000). (22839700283).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = CoA of Codru, Moldova.jpg
 |ту                      = Flag of Codru.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =58 |lat_sec =31 
  |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =49 |lon_sec =10 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Муниципия
 |аймағы                  = Кишинев муниципиясы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1977	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 126
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 11 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = + 373 22
 |пошта индексі           = MD-2011
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Codru
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинев муниципиясының құрамына кіреді. Кодру халқының саны 2026 жылы 11 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/codru-moldova?ysclid=mqq6dgesua3758648|title=Население Кодру 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Кишиневтің оңтүстік-батыс шетінде, Кишинев теміржол стансасынан 6 км қашықтықта орналасқан.
Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 2,46 шаршы шақырымды, периметрі 12,79 шақырымды құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Codru|title=Кодру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Кодру қаласы 1945 жылы құрылған. 1977 жылы қазіргі Кодру орнында Костюжени деп аталатын ауыл құрылған. Ауыл тез дамып, 1984 жылға қарай онда кинотеатры бар клуб, сегізжылдық мектеп, аурухана, екі кітапхана және басқа да мекемелер болды. Ауылдың орталығында дендросаябақ саябағы орналасқан. 
Молдова Республикасы 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, ауыл Кодру болып өзгертіліп, қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16689-Kodru.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Көрнекті орындары ==
Қаланың негізгі назар аударарлық жерлері — оның емдеу мекемелері. Басты назар аударарлық жайт — Костюженаның психиатриялық ауруханасы. Ескі ғимаратты әйгілі сәулетші Александр Бернардацци тұрғызды. Сонымен қатар, Кодруда костюжена психиатриялық ауруханасының жанында Республикалық тері-венрологиялық диспансер орналасқан.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Institutul de Cercetări pentru Pomicultură - may 2023.jpg|Ғылыми-зерттеу институты (жеміс өсіруді зерттеу)

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>myvj7taxv7gexqb0cb7vsxltxnf2j4y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621084</id>
      <parentid>3621083</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */</comment>
      <origin>3621084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5726" sha1="lr72hr46bjoosvu954u8zqnooqg3del" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Кодру
 |шынайы атауы            = {{Lang-ro|Codru}}
 |сурет                   = The surroundings of the Codru Town (2000). (22839700283).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = CoA of Codru, Moldova.jpg
 |ту                      = Flag of Codru.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =58 |lat_sec =31 
  |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =49 |lon_sec =10 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Муниципия
 |аймағы                  = Кишинев муниципиясы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1977	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 126
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 11 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = + 373 22
 |пошта индексі           = MD-2011
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Codru
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинев муниципиясының құрамына кіреді. Кодру халқының саны 2026 жылы 11 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/codru-moldova?ysclid=mqq6dgesua3758648|title=Население Кодру 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Кишиневтің оңтүстік-батыс шетінде, Кишинев теміржол стансасынан 6 км қашықтықта орналасқан.
Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 2,46 шаршы шақырымды, периметрі 12,79 шақырымды құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Codru|title=Кодру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Кодру қаласы 1945 жылы құрылған. 1977 жылы қазіргі Кодру орнында Костюжени деп аталатын ауыл құрылған. Ауыл тез дамып, 1984 жылға қарай онда кинотеатры бар клуб, сегізжылдық мектеп, аурухана, екі кітапхана және басқа да мекемелер болды. Ауылдың орталығында дендросаябақ саябағы орналасқан. 
Молдова Республикасы 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, ауыл Кодру болып өзгертіліп, қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16689-Kodru.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Көрнекті орындары ==
Қаланың негізгі назар аударарлық жерлері — оның емдеу мекемелері. Басты назар аударарлық жайт — Костюженаның психиатриялық ауруханасы. Ескі ғимаратты әйгілі сәулетші Александр Бернардацци тұрғызды. Сонымен қатар, Кодруда костюжена психиатриялық ауруханасының жанында Республикалық тері-венрологиялық диспансер орналасқан.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
MD.C.Codru - Institutul de Cercetări pentru Pomicultură - may 2023.jpg|Ғылыми-зерттеу институты (жеміс өсіруді зерттеу)
Complexul de clădiri Spitalului de psihiatrie11.jpg|Костюжени психиатриялық ауруханасы кешенінің бөлігі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>lr72hr46bjoosvu954u8zqnooqg3del</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621085</id>
      <parentid>3621084</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:43:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3621085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5797" sha1="5hoivpkdjiiqzfrayujphmkaoax4fww" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Кодру
 |шынайы атауы            = {{Lang-ro|Codru}}
 |сурет                   = The surroundings of the Codru Town (2000). (22839700283).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = CoA of Codru, Moldova.jpg
 |ту                      = Flag of Codru.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =58 |lat_sec =31 
  |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =49 |lon_sec =10 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Муниципия
 |аймағы                  = Кишинев муниципиясы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1977	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 126
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 11 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = + 373 22
 |пошта индексі           = MD-2011
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Codru
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинев муниципиясының құрамына кіреді. Кодру халқының саны 2026 жылы 11 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/codru-moldova?ysclid=mqq6dgesua3758648|title=Население Кодру 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Кишиневтің оңтүстік-батыс шетінде, Кишинев теміржол стансасынан 6 км қашықтықта орналасқан.
Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 2,46 шаршы шақырымды, периметрі 12,79 шақырымды құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Codru|title=Кодру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Кодру қаласы 1945 жылы құрылған. 1977 жылы қазіргі Кодру орнында Костюжени деп аталатын ауыл құрылған. Ауыл тез дамып, 1984 жылға қарай онда кинотеатры бар клуб, сегізжылдық мектеп, аурухана, екі кітапхана және басқа да мекемелер болды. Ауылдың орталығында дендросаябақ саябағы орналасқан. 
Молдова Республикасы 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, ауыл Кодру болып өзгертіліп, қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16689-Kodru.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Көрнекті орындары ==
Қаланың негізгі назар аударарлық жерлері — оның емдеу мекемелері. Басты назар аударарлық жайт — Костюженаның психиатриялық ауруханасы. Ескі ғимаратты әйгілі сәулетші Александр Бернардацци тұрғызды. Сонымен қатар, Кодруда костюжена психиатриялық ауруханасының жанында Республикалық тері-венрологиялық диспансер орналасқан.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
MD.C.Codru - Institutul de Cercetări pentru Pomicultură - may 2023.jpg|Ғылыми-зерттеу институты (жеміс өсіруді зерттеу)
Complexul de clădiri Spitalului de psihiatrie11.jpg|Костюжени психиатриялық ауруханасы кешенінің бөлігі
Codru City (1980). (17495295806).jpg|80-жылдардағы қала

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>5hoivpkdjiiqzfrayujphmkaoax4fww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621088</id>
      <parentid>3621085</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3621088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5859" sha1="f98t52cla0jcflukehzpxi1eya8ysp3" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Кодру
 |шынайы атауы            = {{Lang-ro|Codru}}
 |сурет                   = The surroundings of the Codru Town (2000). (22839700283).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = CoA of Codru, Moldova.jpg
 |ту                      = Flag of Codru.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =46 |lat_min =58 |lat_sec =31 
  |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =49 |lon_sec =10 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Муниципия
 |аймағы                  = Кишинев муниципиясы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1977	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 126
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 11 500
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = + 373 22
 |пошта индексі           = MD-2011
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Codru
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Кодру''' ({{Lang-ro|Codru}}) — [[Молдова]]дағы қала, Кишинев муниципиясының құрамына кіреді. Кодру халқының саны 2026 жылы 11 500 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/md/cities/codru-moldova?ysclid=mqq6dgesua3758648|title=Население Кодру 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Кишиневтің оңтүстік-батыс шетінде, Кишинев теміржол стансасынан 6 км қашықтықта орналасқан.
Қаланың құрылыс бөлігінің ауданы шамамен 2,46 шаршы шақырымды, периметрі 12,79 шақырымды құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-md-Codru|title=Кодру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Кодру қаласы 1945 жылы құрылған. 1977 жылы қазіргі Кодру орнында Костюжени деп аталатын ауыл құрылған. Ауыл тез дамып, 1984 жылға қарай онда кинотеатры бар клуб, сегізжылдық мектеп, аурухана, екі кітапхана және басқа да мекемелер болды. Ауылдың орталығында дендросаябақ саябағы орналасқан. 
Молдова Республикасы 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, ауыл Кодру болып өзгертіліп, қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16689-Kodru.html|title=Европа. Молдова. город Кишинёв|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-23|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Көрнекті орындары ==
Қаланың негізгі назар аударарлық жерлері — оның емдеу мекемелері. Басты назар аударарлық жайт — Костюженаның психиатриялық ауруханасы. Ескі ғимаратты әйгілі сәулетші Александр Бернардацци тұрғызды. Сонымен қатар, Кодруда костюжена психиатриялық ауруханасының жанында Республикалық тері-венрологиялық диспансер орналасқан.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
MD.C.Codru - Institutul de Cercetări pentru Pomicultură - may 2023.jpg|Ғылыми-зерттеу институты (жеміс өсіруді зерттеу)
Complexul de clădiri Spitalului de psihiatrie11.jpg|Костюжени психиатриялық ауруханасы кешенінің бөлігі
Codru City (1980). (17495295806).jpg|80-жылдардағы қала
Дом Культуры Кодру.jpg|Мәдениет үйі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Молдова}}
[[Санат:Молдова қалалары]]</text>
      <sha1>f98t52cla0jcflukehzpxi1eya8ysp3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ескер (ортағасырлық қала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782814</id>
    <redirect title="Ескер" />
    <revision>
      <id>3620915</id>
      <timestamp>2026-06-23T05:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Sagzhan [[Ескер (ортағасырлық қала)]] бетін [[Ескер]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3620915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="dvxentnr95jtnlelalojxa94vw6pnsi" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Ескер]]</text>
      <sha1>dvxentnr95jtnlelalojxa94vw6pnsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Геймификация</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782818</id>
    <revision>
      <id>3620967</id>
      <timestamp>2026-06-23T06:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Амина Жанаковна</username>
        <id>182087</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}}}  '''Геймификация''' (ағылш. ''gamification'') — пайдаланушылар мен тұтынушыларды тарту, олардың іскерлік міндеттерді шешуге, өнімдер мен қызметтерді пайдалануға деген қызығушылығын арттыру мақсатында қолданбалы б...</comment>
      <origin>3620967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5931" sha1="ehrg0ls2apjd0jej6a384cy6ts6k0er" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}}

'''Геймификация''' (ағылш. ''gamification'') — пайдаланушылар мен тұтынушыларды тарту, олардың іскерлік міндеттерді шешуге, өнімдер мен қызметтерді пайдалануға деген қызығушылығын арттыру мақсатында қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз ету мен веб-сайттарда [[Видео ойын|компьютерлік ойындарға]] тән [[Әдістеме|әдістер]] мен тәсілдерді қолдану&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna37452654 |title=FarmVille invades the real world |author=Helen A.S. Popkin |website=MSNBC |date=2010-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111223204938/https://www.nbcnews.com/id/wbna37452654 |archivedate=2011-12-23 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.theguardian.com/technology/2010/sep/19/3d-gaming-playstation-nintendo-xbox |title=3D games enter a new generation |author=Keith Stuart |website=The Guardian |date=2010-09-19 |location=London |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121010041445/https://www.theguardian.com/technology/2010/sep/19/3d-gaming-playstation-nintendo-xbox |archivedate=2012-10-10 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fortune.com/2010/10/01/today-in-tech-news-around-the-web-4/ |title=Today in Tech: News around the Web |author=JP Mangalindan |website=Fortune |date=2010-10-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121112224754/http://tech.fortune.cnn.com/2010/10/01/today-in-tech-news-around-the-web-4/ |archivedate=2012-11-12 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}&lt;/ref&gt;. 

Геймификация қазіргі қашықтан электрондық білім беруді дамытудың негізгі бағыттарының бірі болып табылады&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nkj.ru/archive/articles/35133/ |title=Геймификация в образовании |website=Наука и жизнь |date=2018-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210228054452/https://www.nkj.ru/archive/articles/35133/ |archivedate=2021-02-28 |url-status=live |accessdate=2020-12-27}}&lt;/ref&gt;. 2010-жылдардың басында ол жалпы ұйымдардағы ақпараттық технологиялар саласындағы басты үрдістердің бірі ретінде қарастырылды&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2011-04-12-gartner-says-by-2015-more-than-50-percent-of-organizations-that-manage-innovation-processes-will-gamify-those-processes |title=Gartner Says By 2015, More Than 50 Percent of Organizations That Manage Innovation Processes Will Gamify Those Processes |website=Gartner |date=2011-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120701145941/http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=1629214 |archivedate=2012-07-01 |url-status=dead |accessdate=2011-12-04}}&lt;/ref&gt;.

== Сипаттамасы ==
'''Геймификацияның негізгі қағидасы''' – пайдаланушыдан тұрақты [[кері байланыс]] алып отыру. Бұл оның әрекеттерін реттеуге, қосымшаның мүмкіндіктерін тез меңгеруге және күрделі функцияларды біртіндеп игеруге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, қолданушыны қызықтыру үшін белгілі бір оқиға желісі немесе аңыз құрылады, бұл ортақ іске қатысу сезімін қалыптастырады. Пайдаланушының дағдылары артқан сайын мақсаттар мен тапсырмалар да біртіндеп күрделене түседі.

==== '''Геймификацияның негізгі аспектілері:''' ====
* '''[[Динамика]]''' – пайдаланушының назарын және нақты уақыттағы әрекетін талап ететін сценарийлерді қолдану.
* '''Механика''' – ұпайлар, мәртебелер, виртуалды сыйақылар мен тауарлар сияқты ойын элементтерін пайдалану.
* '''[[Эстетика]]''' – эмоциялық қызығушылықты арттыратын ойын атмосферасын қалыптастыру.
* '''Әлеуметтік''' '''өзара әрекеттесу''' – пайдаланушылар арасындағы байланыс пен ынтымақтастықты қамтамасыз ету.

==== '''Геймификацияда қолданылатын терминдер:''' ====
* '''Ойыншылар (players)''' – тұтынушылар мен әлеуетті тұтынушылар.
* '''Әрекеттер''' '''(actions)''' – пайдаланушыдан күтілетін іс-қимылдар.
* '''Деңгейлер (levels)''' – жетістіктеріне қарай пайдаланушыларды белгілі бір сатыларға бөлу.
* '''[[Мотивация]]''' – әрекет жасауға ынталандыру.

==== '''Геймификацияда қолданылатын ойын элементтері:''' ====
* ұпайларды есептеу;
* күрделілік және шеберлік деңгейлері;
* жетістіктер;
* рейтинг кестелері;
* орындалу көрсеткіштері;
* виртуалды [[Валюта|валюталар]];
* қатысушылар арасындағы жарыстар;
* марапаттар.

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>ehrg0ls2apjd0jej6a384cy6ts6k0er</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тәуелсіз саясаткер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782819</id>
    <redirect title="Партиясыз" />
    <revision>
      <id>3620976</id>
      <timestamp>2026-06-23T06:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Партиясыз]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3620976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="65dwuat8sam6ht5sgb2poehxmkl2016" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Партиясыз]]</text>
      <sha1>65dwuat8sam6ht5sgb2poehxmkl2016</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цифрлық детокс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782820</id>
    <revision>
      <id>3620983</id>
      <timestamp>2026-06-23T06:21:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Еркежан Сейтқазы</username>
        <id>180268</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Цифрлық детокс (Digital Detox)''' — күйзелісті азайту, адамдармен тікелей қарым-қатынасты дамыту, шығармашылықпен айналысу, ұйқы сапасын жақсарту немесе еңбек өнімділігін арттыру мақсатында смартфондарды, компьютерлерді, планшеттерді және басқа да цифрлық құры...</comment>
      <origin>3620983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6367" sha1="41uxqwodgqr5kd9vo6xo01z4040oj03" xml:space="preserve">'''Цифрлық детокс (Digital Detox)''' — күйзелісті азайту, адамдармен тікелей қарым-қатынасты дамыту, шығармашылықпен айналысу, ұйқы сапасын жақсарту немесе еңбек өнімділігін арттыру мақсатында смартфондарды, компьютерлерді, планшеттерді және басқа да цифрлық құрылғыларды пайдаланудан уақытша әрі саналы түрде бас тарту үдерісі.
Цифрлық детокс ұғымымен «медиааскетизм» түсінігі тығыз байланысты. '''Медиааскетизм''' — қазіргі коммуникациялық технологияларды саналы түрде пайдалану мен олардың адам өміріне әсерін түсінуге негізделген өмір салты. Бұл ұғым [[жарнама]], [[бұқаралық ақпарат құралдары]]  және заманауи интернет-технологиялардың жұмыс істеу қағидаларын түсіну арқылы адамның өзін-өзі тануына және ақпараттық қоғамға бейімделуіне ықпал етеді &lt;ref&gt;''Digital detox'' // Oxford Dictionaries [ағылш.]. Қаралған күні: 29 қараша 2018. 2019 жылғы 20 қаңтарда мұрағатталған. &lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Syvertsen, Trine; Enli, Gunn. ''Digital detox: Media resistance and the promise of authenticity'' [ағылш.] // ''Convergence''. — 2019. — 16 мамыр. — ISSN 1354-8565. — doi:10.1177/1354856519847325.&lt;/ref&gt;

==Цифрлық детокстың пайда болу ортасы== 
Цифрлық детокс тұжырымдамасының қалыптасуы қоғамдағы әлеуметтік және технологиялық өзгерістермен байланысты. Бұл құбылыс ақпарат көлемінің үздіксіз артуына және адамдардың ақпараттық ағындарға тәуелділігінің күшеюіне жауап ретінде пайда болды. Қазіргі таңда онлайн және офлайн кеңістіктердің өзара жақындасуы нәтижесінде цифрлық алгоритмдер қоғам өміріне елеулі ықпал ете бастады. Көптеген адамдар әлеуметтік желілер мен интернетсіз күнделікті өмірін елестете алмайды.
Осы жағдайлардың әсерінен жаңа әлеуметтік құбылыстар қалыптасты. Солардың бірі — '''номофобия''' яғни адамның ұялы телефонсыз қалудан қорқуы. Сонымен қатар '''фаббинг'''  құбылысы кең таралған. Бұл адамның әңгімелесушімен сөйлесудің орнына назарын мобильді құрылғыға аудару әдетін білдіреді. Бұдан бөлек, экрандық вуайеризм деп аталатын құбылыс та кездеседі. Ол қоғамдық көлікте, кеңседе немесе басқа орындарда адамдардың құрылғы экрандары арқылы олардың жеке өмірін бақылауды сипаттайды.
Технологиялық жүктемесі жоғары ортада өмір сүретін кейбір адамдар цифрлық ақпарат көздеріне тәуелділікті уақытша шектеуге және технологиялық құрылғылармен қарым-қатынасын қайта қарауға ұмтылады. Осы қажеттілік цифрлық детокстың кең таралуына ықпал етті.

== Цифрлық детокстың негізгі қағидалары == 
Цифрлық детоксты тиімді жүзеге асыру үшін келесі қағидаларды ұстану ұсынылады:

# Ақпараттық арналарыңызды реттеп, қажетсіз жаңалықтар мен веб-сайттарды алып тастау;
# Отбасы мүшелерімен белгілі бір уақытты телефонсыз өткізу дәстүрін қалыптастыру;
# Ақпаратты құнды [[ресурс]] ретінде қабылдау;
# Құрылғылардағы [[интерфейс]] пен ақпараттың орналасу тәртібін жүйелі сақтау;
# Зейінді шоғырландыру қабілетін дамыту және технологиялардан уақытша бас тарту жаттығуларын орындау;
# Назарды шоғырландыруға көмектесетін арнайы бағдарламаларды пайдалану;
# Ақпаратты шашыратпай, жүйелі түрде жинақтау және сақтауға арналған құралдарды қолдану;
# Алгоритмдердің, желілік құрылымдардың және цифрлық жүйелердің жұмыс істеу қағидаларын зерттеу;
# Физикалық белсенділікке, демалысқа және денсаулыққа көңіл бөлу;
# Дәстүрлі, яғни цифрлық емес шығармашылық түрлерімен айналысу &lt;ref&gt;''10 правил Digital Detox''. Қаралған күні: 24 қазан 2014. 2014 жылғы 24 қазанда мұрағатталған.&lt;/ref&gt; 

Цифрлық детокс қазіргі ақпараттық қоғам жағдайында адамның психологиялық әл-ауқатын сақтауға, уақытты тиімді пайдалануға және цифрлық технологиялармен теңгерімді қарым-қатынас орнатуға бағытталған маңызды тәжірибе болып табылады</text>
      <sha1>41uxqwodgqr5kd9vo6xo01z4040oj03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620984</id>
      <parentid>3620983</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Еркежан Сейтқазы</username>
        <id>180268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Еркежан Сейтқазы [[Қатысушы:Еркежан Сейтқазы/Цифрлық детокс]] бетін [[Цифрлық детокс]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3620983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6367" sha1="41uxqwodgqr5kd9vo6xo01z4040oj03" xml:space="preserve">'''Цифрлық детокс (Digital Detox)''' — күйзелісті азайту, адамдармен тікелей қарым-қатынасты дамыту, шығармашылықпен айналысу, ұйқы сапасын жақсарту немесе еңбек өнімділігін арттыру мақсатында смартфондарды, компьютерлерді, планшеттерді және басқа да цифрлық құрылғыларды пайдаланудан уақытша әрі саналы түрде бас тарту үдерісі.
Цифрлық детокс ұғымымен «медиааскетизм» түсінігі тығыз байланысты. '''Медиааскетизм''' — қазіргі коммуникациялық технологияларды саналы түрде пайдалану мен олардың адам өміріне әсерін түсінуге негізделген өмір салты. Бұл ұғым [[жарнама]], [[бұқаралық ақпарат құралдары]]  және заманауи интернет-технологиялардың жұмыс істеу қағидаларын түсіну арқылы адамның өзін-өзі тануына және ақпараттық қоғамға бейімделуіне ықпал етеді &lt;ref&gt;''Digital detox'' // Oxford Dictionaries [ағылш.]. Қаралған күні: 29 қараша 2018. 2019 жылғы 20 қаңтарда мұрағатталған. &lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Syvertsen, Trine; Enli, Gunn. ''Digital detox: Media resistance and the promise of authenticity'' [ағылш.] // ''Convergence''. — 2019. — 16 мамыр. — ISSN 1354-8565. — doi:10.1177/1354856519847325.&lt;/ref&gt;

==Цифрлық детокстың пайда болу ортасы== 
Цифрлық детокс тұжырымдамасының қалыптасуы қоғамдағы әлеуметтік және технологиялық өзгерістермен байланысты. Бұл құбылыс ақпарат көлемінің үздіксіз артуына және адамдардың ақпараттық ағындарға тәуелділігінің күшеюіне жауап ретінде пайда болды. Қазіргі таңда онлайн және офлайн кеңістіктердің өзара жақындасуы нәтижесінде цифрлық алгоритмдер қоғам өміріне елеулі ықпал ете бастады. Көптеген адамдар әлеуметтік желілер мен интернетсіз күнделікті өмірін елестете алмайды.
Осы жағдайлардың әсерінен жаңа әлеуметтік құбылыстар қалыптасты. Солардың бірі — '''номофобия''' яғни адамның ұялы телефонсыз қалудан қорқуы. Сонымен қатар '''фаббинг'''  құбылысы кең таралған. Бұл адамның әңгімелесушімен сөйлесудің орнына назарын мобильді құрылғыға аудару әдетін білдіреді. Бұдан бөлек, экрандық вуайеризм деп аталатын құбылыс та кездеседі. Ол қоғамдық көлікте, кеңседе немесе басқа орындарда адамдардың құрылғы экрандары арқылы олардың жеке өмірін бақылауды сипаттайды.
Технологиялық жүктемесі жоғары ортада өмір сүретін кейбір адамдар цифрлық ақпарат көздеріне тәуелділікті уақытша шектеуге және технологиялық құрылғылармен қарым-қатынасын қайта қарауға ұмтылады. Осы қажеттілік цифрлық детокстың кең таралуына ықпал етті.

== Цифрлық детокстың негізгі қағидалары == 
Цифрлық детоксты тиімді жүзеге асыру үшін келесі қағидаларды ұстану ұсынылады:

# Ақпараттық арналарыңызды реттеп, қажетсіз жаңалықтар мен веб-сайттарды алып тастау;
# Отбасы мүшелерімен белгілі бір уақытты телефонсыз өткізу дәстүрін қалыптастыру;
# Ақпаратты құнды [[ресурс]] ретінде қабылдау;
# Құрылғылардағы [[интерфейс]] пен ақпараттың орналасу тәртібін жүйелі сақтау;
# Зейінді шоғырландыру қабілетін дамыту және технологиялардан уақытша бас тарту жаттығуларын орындау;
# Назарды шоғырландыруға көмектесетін арнайы бағдарламаларды пайдалану;
# Ақпаратты шашыратпай, жүйелі түрде жинақтау және сақтауға арналған құралдарды қолдану;
# Алгоритмдердің, желілік құрылымдардың және цифрлық жүйелердің жұмыс істеу қағидаларын зерттеу;
# Физикалық белсенділікке, демалысқа және денсаулыққа көңіл бөлу;
# Дәстүрлі, яғни цифрлық емес шығармашылық түрлерімен айналысу &lt;ref&gt;''10 правил Digital Detox''. Қаралған күні: 24 қазан 2014. 2014 жылғы 24 қазанда мұрағатталған.&lt;/ref&gt; 

Цифрлық детокс қазіргі ақпараттық қоғам жағдайында адамның психологиялық әл-ауқатын сақтауға, уақытты тиімді пайдалануға және цифрлық технологиялармен теңгерімді қарым-қатынас орнатуға бағытталған маңызды тәжірибе болып табылады</text>
      <sha1>41uxqwodgqr5kd9vo6xo01z4040oj03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3620992</id>
      <parentid>3620984</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:27:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3620992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6422" sha1="qa24k4hk7oe6as2hqmso079n8jnny4a" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|23-06-2026}}
'''Цифрлық детокс (Digital Detox)''' — күйзелісті азайту, адамдармен тікелей қарым-қатынасты дамыту, шығармашылықпен айналысу, ұйқы сапасын жақсарту немесе еңбек өнімділігін арттыру мақсатында смартфондарды, компьютерлерді, планшеттерді және басқа да цифрлық құрылғыларды пайдаланудан уақытша әрі саналы түрде бас тарту үдерісі.
Цифрлық детокс ұғымымен «медиааскетизм» түсінігі тығыз байланысты. '''Медиааскетизм''' — қазіргі коммуникациялық технологияларды саналы түрде пайдалану мен олардың адам өміріне әсерін түсінуге негізделген өмір салты. Бұл ұғым [[жарнама]], [[бұқаралық ақпарат құралдары]]  және заманауи интернет-технологиялардың жұмыс істеу қағидаларын түсіну арқылы адамның өзін-өзі тануына және ақпараттық қоғамға бейімделуіне ықпал етеді &lt;ref&gt;''Digital detox'' // Oxford Dictionaries [ағылш.]. Қаралған күні: 29 қараша 2018. 2019 жылғы 20 қаңтарда мұрағатталған. &lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Syvertsen, Trine; Enli, Gunn. ''Digital detox: Media resistance and the promise of authenticity'' [ағылш.] // ''Convergence''. — 2019. — 16 мамыр. — ISSN 1354-8565. — doi:10.1177/1354856519847325.&lt;/ref&gt;

==Цифрлық детокстың пайда болу ортасы== 
Цифрлық детокс тұжырымдамасының қалыптасуы қоғамдағы әлеуметтік және технологиялық өзгерістермен байланысты. Бұл құбылыс ақпарат көлемінің үздіксіз артуына және адамдардың ақпараттық ағындарға тәуелділігінің күшеюіне жауап ретінде пайда болды. Қазіргі таңда онлайн және офлайн кеңістіктердің өзара жақындасуы нәтижесінде цифрлық алгоритмдер қоғам өміріне елеулі ықпал ете бастады. Көптеген адамдар әлеуметтік желілер мен интернетсіз күнделікті өмірін елестете алмайды.
Осы жағдайлардың әсерінен жаңа әлеуметтік құбылыстар қалыптасты. Солардың бірі — '''номофобия''' яғни адамның ұялы телефонсыз қалудан қорқуы. Сонымен қатар '''фаббинг'''  құбылысы кең таралған. Бұл адамның әңгімелесушімен сөйлесудің орнына назарын мобильді құрылғыға аудару әдетін білдіреді. Бұдан бөлек, экрандық вуайеризм деп аталатын құбылыс та кездеседі. Ол қоғамдық көлікте, кеңседе немесе басқа орындарда адамдардың құрылғы экрандары арқылы олардың жеке өмірін бақылауды сипаттайды.
Технологиялық жүктемесі жоғары ортада өмір сүретін кейбір адамдар цифрлық ақпарат көздеріне тәуелділікті уақытша шектеуге және технологиялық құрылғылармен қарым-қатынасын қайта қарауға ұмтылады. Осы қажеттілік цифрлық детокстың кең таралуына ықпал етті.

== Цифрлық детокстың негізгі қағидалары == 
Цифрлық детоксты тиімді жүзеге асыру үшін келесі қағидаларды ұстану ұсынылады:

# Ақпараттық арналарыңызды реттеп, қажетсіз жаңалықтар мен веб-сайттарды алып тастау;
# Отбасы мүшелерімен белгілі бір уақытты телефонсыз өткізу дәстүрін қалыптастыру;
# Ақпаратты құнды [[ресурс]] ретінде қабылдау;
# Құрылғылардағы [[интерфейс]] пен ақпараттың орналасу тәртібін жүйелі сақтау;
# Зейінді шоғырландыру қабілетін дамыту және технологиялардан уақытша бас тарту жаттығуларын орындау;
# Назарды шоғырландыруға көмектесетін арнайы бағдарламаларды пайдалану;
# Ақпаратты шашыратпай, жүйелі түрде жинақтау және сақтауға арналған құралдарды қолдану;
# Алгоритмдердің, желілік құрылымдардың және цифрлық жүйелердің жұмыс істеу қағидаларын зерттеу;
# Физикалық белсенділікке, демалысқа және денсаулыққа көңіл бөлу;
# Дәстүрлі, яғни цифрлық емес шығармашылық түрлерімен айналысу &lt;ref&gt;''10 правил Digital Detox''. Қаралған күні: 24 қазан 2014. 2014 жылғы 24 қазанда мұрағатталған.&lt;/ref&gt; 

Цифрлық детокс қазіргі ақпараттық қоғам жағдайында адамның психологиялық әл-ауқатын сақтауға, уақытты тиімді пайдалануға және цифрлық технологиялармен теңгерімді қарым-қатынас орнатуға бағытталған маңызды тәжірибе болып табылады</text>
      <sha1>qa24k4hk7oe6as2hqmso079n8jnny4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Smartling компаниясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782823</id>
    <revision>
      <id>3621028</id>
      <timestamp>2026-06-23T06:48:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Еркежан Сейтқазы</username>
        <id>180268</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Smartling''' — штаб-пәтері Нью-Йорк қаласында орналасқан бұлттық аударма технологиялары мен тілдік қызметтер көрсететін компания. Компания аударма үдерісін автоматтандыруға және көптілді цифрлық контентті басқаруға арналған шешімдерді ұсынады. Smartling компани...</comment>
      <origin>3621028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3711" sha1="53049gxrah68mpona4uqi90x0owltqy" xml:space="preserve">'''Smartling''' — штаб-пәтері Нью-Йорк қаласында орналасқан бұлттық аударма технологиялары мен тілдік қызметтер көрсететін компания. Компания аударма үдерісін автоматтандыруға және көптілді цифрлық контентті басқаруға арналған шешімдерді ұсынады.
Smartling компаниясы 2009 жылы Джек Уэлд пен Андрей Аксельродтың бастамасымен құрылған. Құрылғаннан кейін компания бірнеше инвестициялық қаржыландыру кезеңдерінен өтіп, өз қызметін кеңейтті. Кейіннен халықаралық нарықтағы орнын нығайту мақсатында аударма және локализация саласында жұмыс істейтін бірқатар компанияларды сатып алды. Олардың қатарында халықаралық кеңею үдерісіндегі ұйымдарға аударма қызметтерін көрсеткен VerbalizeIt және мобильді қосымшаларды локализациялаумен айналысқан Jargon компаниялары бар &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.smartling.com/about-us/ |title=About Us |publisher=Smartling |accessdate=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;

Smartling цифрлық контентті шет тілдеріне автоматты түрде аударуға мүмкіндік береді. Клиенттердің веб-сайттары мен қосымшаларында пайда болған жаңа немесе жаңартылған мазмұн жүйе арқылы анықталып, аудармашыларға жіберіледі. Түпнұсқа мәтінде өзгерістер енгізілген жағдайда, платформаның көмегімен барлық тілдік нұсқалар автоматты түрде жаңартуға белгіленеді. Осылайша аударылған контент пайдаланушыларға клиенттік жүйелер арқылы жеткізіледі.

Компания өз штатындағы мамандармен қатар әлемнің әртүрлі елдеріндегі мыңдаған аудармашылармен ынтымақтастық орнатады. [[Аударма]]  үдерісі мәтінді аудару, сапасын тексеру, құқықтық сараптау және редакциялау кезеңдерінен тұрады. Smartling мәтіндік аудармамен қатар аудио және бейнематериалдарды да аударумен айналысады.

Компанияның негізгі қызметтері бұлттық технологияларға негізделген. Сонымен қатар Smartling мобильді қосымшаларды локализациялауға арналған арнайы платформаларды әзірлеген. Бұл шешімдер аудармалар мен жергілікті мазмұнды қосымшаның жаңа нұсқасын шығармай-ақ жаңартуға мүмкіндік береді.

Қазіргі уақытта Smartling аударма технологиялары мен локализация қызметтері саласындағы жетекші халықаралық компаниялардың бірі болып саналады.</text>
      <sha1>53049gxrah68mpona4uqi90x0owltqy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621029</id>
      <parentid>3621028</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Еркежан Сейтқазы</username>
        <id>180268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Еркежан Сейтқазы [[Қатысушы:Еркежан Сейтқазы/Smartling компаниясы]] бетін [[Smartling компаниясы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3621028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3711" sha1="53049gxrah68mpona4uqi90x0owltqy" xml:space="preserve">'''Smartling''' — штаб-пәтері Нью-Йорк қаласында орналасқан бұлттық аударма технологиялары мен тілдік қызметтер көрсететін компания. Компания аударма үдерісін автоматтандыруға және көптілді цифрлық контентті басқаруға арналған шешімдерді ұсынады.
Smartling компаниясы 2009 жылы Джек Уэлд пен Андрей Аксельродтың бастамасымен құрылған. Құрылғаннан кейін компания бірнеше инвестициялық қаржыландыру кезеңдерінен өтіп, өз қызметін кеңейтті. Кейіннен халықаралық нарықтағы орнын нығайту мақсатында аударма және локализация саласында жұмыс істейтін бірқатар компанияларды сатып алды. Олардың қатарында халықаралық кеңею үдерісіндегі ұйымдарға аударма қызметтерін көрсеткен VerbalizeIt және мобильді қосымшаларды локализациялаумен айналысқан Jargon компаниялары бар &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.smartling.com/about-us/ |title=About Us |publisher=Smartling |accessdate=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;

Smartling цифрлық контентті шет тілдеріне автоматты түрде аударуға мүмкіндік береді. Клиенттердің веб-сайттары мен қосымшаларында пайда болған жаңа немесе жаңартылған мазмұн жүйе арқылы анықталып, аудармашыларға жіберіледі. Түпнұсқа мәтінде өзгерістер енгізілген жағдайда, платформаның көмегімен барлық тілдік нұсқалар автоматты түрде жаңартуға белгіленеді. Осылайша аударылған контент пайдаланушыларға клиенттік жүйелер арқылы жеткізіледі.

Компания өз штатындағы мамандармен қатар әлемнің әртүрлі елдеріндегі мыңдаған аудармашылармен ынтымақтастық орнатады. [[Аударма]]  үдерісі мәтінді аудару, сапасын тексеру, құқықтық сараптау және редакциялау кезеңдерінен тұрады. Smartling мәтіндік аудармамен қатар аудио және бейнематериалдарды да аударумен айналысады.

Компанияның негізгі қызметтері бұлттық технологияларға негізделген. Сонымен қатар Smartling мобильді қосымшаларды локализациялауға арналған арнайы платформаларды әзірлеген. Бұл шешімдер аудармалар мен жергілікті мазмұнды қосымшаның жаңа нұсқасын шығармай-ақ жаңартуға мүмкіндік береді.

Қазіргі уақытта Smartling аударма технологиялары мен локализация қызметтері саласындағы жетекші халықаралық компаниялардың бірі болып саналады.</text>
      <sha1>53049gxrah68mpona4uqi90x0owltqy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621075</id>
      <parentid>3621029</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3766" sha1="gi5lhlnrg305tqr84daxtwyp6p46am4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|23-06-2026}}
'''Smartling''' — штаб-пәтері Нью-Йорк қаласында орналасқан бұлттық аударма технологиялары мен тілдік қызметтер көрсететін компания. Компания аударма үдерісін автоматтандыруға және көптілді цифрлық контентті басқаруға арналған шешімдерді ұсынады.
Smartling компаниясы 2009 жылы Джек Уэлд пен Андрей Аксельродтың бастамасымен құрылған. Құрылғаннан кейін компания бірнеше инвестициялық қаржыландыру кезеңдерінен өтіп, өз қызметін кеңейтті. Кейіннен халықаралық нарықтағы орнын нығайту мақсатында аударма және локализация саласында жұмыс істейтін бірқатар компанияларды сатып алды. Олардың қатарында халықаралық кеңею үдерісіндегі ұйымдарға аударма қызметтерін көрсеткен VerbalizeIt және мобильді қосымшаларды локализациялаумен айналысқан Jargon компаниялары бар &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.smartling.com/about-us/ |title=About Us |publisher=Smartling |accessdate=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;

Smartling цифрлық контентті шет тілдеріне автоматты түрде аударуға мүмкіндік береді. Клиенттердің веб-сайттары мен қосымшаларында пайда болған жаңа немесе жаңартылған мазмұн жүйе арқылы анықталып, аудармашыларға жіберіледі. Түпнұсқа мәтінде өзгерістер енгізілген жағдайда, платформаның көмегімен барлық тілдік нұсқалар автоматты түрде жаңартуға белгіленеді. Осылайша аударылған контент пайдаланушыларға клиенттік жүйелер арқылы жеткізіледі.

Компания өз штатындағы мамандармен қатар әлемнің әртүрлі елдеріндегі мыңдаған аудармашылармен ынтымақтастық орнатады. [[Аударма]]  үдерісі мәтінді аудару, сапасын тексеру, құқықтық сараптау және редакциялау кезеңдерінен тұрады. Smartling мәтіндік аудармамен қатар аудио және бейнематериалдарды да аударумен айналысады.

Компанияның негізгі қызметтері бұлттық технологияларға негізделген. Сонымен қатар Smartling мобильді қосымшаларды локализациялауға арналған арнайы платформаларды әзірлеген. Бұл шешімдер аудармалар мен жергілікті мазмұнды қосымшаның жаңа нұсқасын шығармай-ақ жаңартуға мүмкіндік береді.

Қазіргі уақытта Smartling аударма технологиялары мен локализация қызметтері саласындағы жетекші халықаралық компаниялардың бірі болып саналады.</text>
      <sha1>gi5lhlnrg305tqr84daxtwyp6p46am4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>FOMO феномені</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782825</id>
    <revision>
      <id>3621065</id>
      <timestamp>2026-06-23T07:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Еркежан Сейтқазы</username>
        <id>180268</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''FOMO''' (Fear of Missing Out) — адамның маңызды немесе қызықты оқиғадан, мүмкіндік пен тәжірибеден құр қалып қоямын деп алаңдауымен сипатталатын психологиялық күй. Бұл жағдайдың пайда болуына әлеуметтік желілерді белсенді пайдалану да әсер етеді. Терминді 2004 жылы аме...</comment>
      <origin>3621065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4027" sha1="4ct7zajjk4a1c6n35b4es7pu6smxpmg" xml:space="preserve">'''FOMO''' (Fear of Missing Out) — адамның маңызды немесе қызықты оқиғадан, мүмкіндік пен тәжірибеден құр қалып қоямын деп алаңдауымен сипатталатын психологиялық күй. Бұл жағдайдың пайда болуына әлеуметтік желілерді белсенді пайдалану да әсер етеді. Терминді 2004 жылы америкалық венчурлық инвестор '''Патрик Макгиннис''' енгізген. Кейін бұл сөз ағылшын тілінің Оксфорд сөздігіне енгізілді.

Зерттеулерге сәйкес, көптеген адамдар өмірінде кем дегенде бір рет FOMO сезімін бастан кешіреді. Бұл құбылыс адамның достары мен таныстарының өміріндегі оқиғалардан үнемі хабардар болуға деген күшті ұмтылысымен сипатталады. Сонымен қатар FOMO көбінесе өкініш сезімімен байланыстырылады. Мұндай сезім адамның қызықты оқиғадан, достарымен қарым-қатынас жасау мүмкіндігінен, жаңа тәжірибеден немесе белгілі бір пайдадан айырылып қалудан қорқуымен көрінеді.

Өзін-өзі анықтау теориясына сәйкес, басқа адамдармен байланыста болу және әлеуметтік ортаға тиесілі екенін сезіну адамның негізгі психологиялық қажеттіліктерінің бірі болып табылады. Осы қажеттіліктің ұзақ уақыт бойы қанағаттандырылмауы FOMO құбылысының қалыптасуына әсер етуі мүмкін. Бұл жағдайда FOMO адамның әлеуметтік өміріне қатысты қанағаттанбаушылықтан туындайтын психологиялық қорғаныс механизмі ретінде қарастырылады &lt;ref&gt;Przybylski, Andrew K.; Murayama, Kou; DeHaan, Cody R.; Gladwell, Valerie. ''Motivational, emotional, and behavioral correlates of fear of missing out'' // Computers in Human Behavior. — 2013. — Vol. 29, No. 4. — P. 1841–1848. — doi:10.1016/j.chb.2013.02.014.&lt;/ref&gt;

FOMO қазіргі цифрлық қоғамда кең таралған құбылыстардың бірі болып саналады. Әлеуметтік желілердің дамуы адамдардың өздерін басқалармен жиі салыстыруына себеп болып, бұл құбылыстың күшеюіне ықпал етеді.

== FOMO феноменіне тән негізгі белгілер мыналар: == 

* маңызды оқиғалар мен мүмкіндіктерді жіберіп алудан жиі қорқу;
* «бәрі қатысып жатыр, тек мен ғана жоқпын» деген ойдың жиі пайда болуы;
* әлеуметтік қарым-қатынастың барлық түрлеріне қатысуға деген шамадан тыс ұмтылыс;
* айналасындағы адамдардың мақұлдауын және қолдауын үнемі іздеу;
* әрдайым байланыста болуға және хабарламаларға дереу жауап беруге тырысу;
* әлеуметтік желілердегі жаңалықтар таспасын қайта-қайта тексеру әдеті;
* [[смартфон]] немесе [[интернет]] қолжетімсіз болған кезде мазасыздық пен қолайсыздық сезіну.</text>
      <sha1>4ct7zajjk4a1c6n35b4es7pu6smxpmg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621066</id>
      <parentid>3621065</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Еркежан Сейтқазы</username>
        <id>180268</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Еркежан Сейтқазы [[Қатысушы:Еркежан Сейтқазы/FOMO феномені]] бетін [[FOMO феномені]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3621065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4027" sha1="4ct7zajjk4a1c6n35b4es7pu6smxpmg" xml:space="preserve">'''FOMO''' (Fear of Missing Out) — адамның маңызды немесе қызықты оқиғадан, мүмкіндік пен тәжірибеден құр қалып қоямын деп алаңдауымен сипатталатын психологиялық күй. Бұл жағдайдың пайда болуына әлеуметтік желілерді белсенді пайдалану да әсер етеді. Терминді 2004 жылы америкалық венчурлық инвестор '''Патрик Макгиннис''' енгізген. Кейін бұл сөз ағылшын тілінің Оксфорд сөздігіне енгізілді.

Зерттеулерге сәйкес, көптеген адамдар өмірінде кем дегенде бір рет FOMO сезімін бастан кешіреді. Бұл құбылыс адамның достары мен таныстарының өміріндегі оқиғалардан үнемі хабардар болуға деген күшті ұмтылысымен сипатталады. Сонымен қатар FOMO көбінесе өкініш сезімімен байланыстырылады. Мұндай сезім адамның қызықты оқиғадан, достарымен қарым-қатынас жасау мүмкіндігінен, жаңа тәжірибеден немесе белгілі бір пайдадан айырылып қалудан қорқуымен көрінеді.

Өзін-өзі анықтау теориясына сәйкес, басқа адамдармен байланыста болу және әлеуметтік ортаға тиесілі екенін сезіну адамның негізгі психологиялық қажеттіліктерінің бірі болып табылады. Осы қажеттіліктің ұзақ уақыт бойы қанағаттандырылмауы FOMO құбылысының қалыптасуына әсер етуі мүмкін. Бұл жағдайда FOMO адамның әлеуметтік өміріне қатысты қанағаттанбаушылықтан туындайтын психологиялық қорғаныс механизмі ретінде қарастырылады &lt;ref&gt;Przybylski, Andrew K.; Murayama, Kou; DeHaan, Cody R.; Gladwell, Valerie. ''Motivational, emotional, and behavioral correlates of fear of missing out'' // Computers in Human Behavior. — 2013. — Vol. 29, No. 4. — P. 1841–1848. — doi:10.1016/j.chb.2013.02.014.&lt;/ref&gt;

FOMO қазіргі цифрлық қоғамда кең таралған құбылыстардың бірі болып саналады. Әлеуметтік желілердің дамуы адамдардың өздерін басқалармен жиі салыстыруына себеп болып, бұл құбылыстың күшеюіне ықпал етеді.

== FOMO феноменіне тән негізгі белгілер мыналар: == 

* маңызды оқиғалар мен мүмкіндіктерді жіберіп алудан жиі қорқу;
* «бәрі қатысып жатыр, тек мен ғана жоқпын» деген ойдың жиі пайда болуы;
* әлеуметтік қарым-қатынастың барлық түрлеріне қатысуға деген шамадан тыс ұмтылыс;
* айналасындағы адамдардың мақұлдауын және қолдауын үнемі іздеу;
* әрдайым байланыста болуға және хабарламаларға дереу жауап беруге тырысу;
* әлеуметтік желілердегі жаңалықтар таспасын қайта-қайта тексеру әдеті;
* [[смартфон]] немесе [[интернет]] қолжетімсіз болған кезде мазасыздық пен қолайсыздық сезіну.</text>
      <sha1>4ct7zajjk4a1c6n35b4es7pu6smxpmg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621074</id>
      <parentid>3621066</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4082" sha1="gyvme30c3jguilfo4tfa61488x2fimu" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|23-06-2026}}
'''FOMO''' (Fear of Missing Out) — адамның маңызды немесе қызықты оқиғадан, мүмкіндік пен тәжірибеден құр қалып қоямын деп алаңдауымен сипатталатын психологиялық күй. Бұл жағдайдың пайда болуына әлеуметтік желілерді белсенді пайдалану да әсер етеді. Терминді 2004 жылы америкалық венчурлық инвестор '''Патрик Макгиннис''' енгізген. Кейін бұл сөз ағылшын тілінің Оксфорд сөздігіне енгізілді.

Зерттеулерге сәйкес, көптеген адамдар өмірінде кем дегенде бір рет FOMO сезімін бастан кешіреді. Бұл құбылыс адамның достары мен таныстарының өміріндегі оқиғалардан үнемі хабардар болуға деген күшті ұмтылысымен сипатталады. Сонымен қатар FOMO көбінесе өкініш сезімімен байланыстырылады. Мұндай сезім адамның қызықты оқиғадан, достарымен қарым-қатынас жасау мүмкіндігінен, жаңа тәжірибеден немесе белгілі бір пайдадан айырылып қалудан қорқуымен көрінеді.

Өзін-өзі анықтау теориясына сәйкес, басқа адамдармен байланыста болу және әлеуметтік ортаға тиесілі екенін сезіну адамның негізгі психологиялық қажеттіліктерінің бірі болып табылады. Осы қажеттіліктің ұзақ уақыт бойы қанағаттандырылмауы FOMO құбылысының қалыптасуына әсер етуі мүмкін. Бұл жағдайда FOMO адамның әлеуметтік өміріне қатысты қанағаттанбаушылықтан туындайтын психологиялық қорғаныс механизмі ретінде қарастырылады &lt;ref&gt;Przybylski, Andrew K.; Murayama, Kou; DeHaan, Cody R.; Gladwell, Valerie. ''Motivational, emotional, and behavioral correlates of fear of missing out'' // Computers in Human Behavior. — 2013. — Vol. 29, No. 4. — P. 1841–1848. — doi:10.1016/j.chb.2013.02.014.&lt;/ref&gt;

FOMO қазіргі цифрлық қоғамда кең таралған құбылыстардың бірі болып саналады. Әлеуметтік желілердің дамуы адамдардың өздерін басқалармен жиі салыстыруына себеп болып, бұл құбылыстың күшеюіне ықпал етеді.

== FOMO феноменіне тән негізгі белгілер мыналар: == 

* маңызды оқиғалар мен мүмкіндіктерді жіберіп алудан жиі қорқу;
* «бәрі қатысып жатыр, тек мен ғана жоқпын» деген ойдың жиі пайда болуы;
* әлеуметтік қарым-қатынастың барлық түрлеріне қатысуға деген шамадан тыс ұмтылыс;
* айналасындағы адамдардың мақұлдауын және қолдауын үнемі іздеу;
* әрдайым байланыста болуға және хабарламаларға дереу жауап беруге тырысу;
* әлеуметтік желілердегі жаңалықтар таспасын қайта-қайта тексеру әдеті;
* [[смартфон]] немесе [[интернет]] қолжетімсіз болған кезде мазасыздық пен қолайсыздық сезіну.</text>
      <sha1>gyvme30c3jguilfo4tfa61488x2fimu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Ақтөбе облыстық тарихи өлкетану музейі.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>782827</id>
    <revision>
      <id>3621070</id>
      <timestamp>2026-06-23T07:37:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiman Tauman</username>
        <id>182650</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = 
| қайнары         = 
| жасалған уақыты = 
| авторы          = 
}}</comment>
      <origin>3621070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="230" sha1="0whn8d8ipcnbpkdwueqvd67plqvxmqp" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = 
| қайнары         = 
| жасалған уақыты = 
| авторы          = 
}}
== Лицензиялау ==
{{No license|23 маусым 2026}}</text>
      <sha1>0whn8d8ipcnbpkdwueqvd67plqvxmqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Қазақстан өлкетану мұражайлары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>782828</id>
    <revision>
      <id>3621094</id>
      <timestamp>2026-06-23T09:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Madi Dos</username>
        <id>18369</id>
      </contributor>
      <comment>Бос бет бастады</comment>
      <origin>3621094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621097</id>
      <parentid>3621094</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T09:03:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Madi Dos</username>
        <id>18369</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстанның тарихи мұражайлары|Қазақстанның тарихи мұражайлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3621097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="nledqxkavqxdh4leyva4wnq1zh2sj6k" xml:space="preserve">[[Санат:Қазақстанның тарихи мұражайлары]]</text>
      <sha1>nledqxkavqxdh4leyva4wnq1zh2sj6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621098</id>
      <parentid>3621097</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T09:03:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Madi Dos</username>
        <id>18369</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Елдер бойынша өлкетану мұражайлары|Елдер бойынша өлкетану мұражайлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3621098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="156" sha1="pcorfa0hl0i0dec0n5pbjt224bt43z5" xml:space="preserve">[[Санат:Қазақстанның тарихи мұражайлары]]
[[Санат:Елдер бойынша өлкетану мұражайлары]]</text>
      <sha1>pcorfa0hl0i0dec0n5pbjt224bt43z5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>American Express</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782830</id>
    <revision>
      <id>3621108</id>
      <timestamp>2026-06-23T10:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Компания  |атауы              = American Express Company  |логотипі           = American Express logo (2018).svg  |суреті             = 3 World Financial Center.jpg  |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]  |түрі               = [[Ашық акционерлік қоғам|ашық компания]]  |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]  |қызм...</comment>
      <origin>3621108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3973" sha1="jtw7qq2fu3lzydegc4hxheqiuogyusq" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Ашық акционерлік қоғам|ашық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = 18.03.1850, [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref name=&quot;PZG&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{ӨСІМ}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |айналым            = {{ӨСІМ}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |операциялық кіріс  = {{ӨСІМ}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |таза табысы        = {{ӨСІМ}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |активтер           = {{ӨСІМ}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері Манхэттеннің Төменгі бөлігіндегі Бэттери-Парк-Сити ауданында, 200 Vesey Street мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы Дүниежүзілік сауда орталығы кешенінде бой көтеретін жаңа 2 World Trade Center зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.</text>
      <sha1>jtw7qq2fu3lzydegc4hxheqiuogyusq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621111</id>
      <parentid>3621108</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:28:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3973" sha1="r9qruq2i61hh24do15xy2m2y49x4nu2" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Ашық акционерлік қоғам|ашық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = 18.03.1850, [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref name=&quot;PZG&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері Манхэттеннің Төменгі бөлігіндегі Бэттери-Парк-Сити ауданында, 200 Vesey Street мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы Дүниежүзілік сауда орталығы кешенінде бой көтеретін жаңа 2 World Trade Center зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.</text>
      <sha1>r9qruq2i61hh24do15xy2m2y49x4nu2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621112</id>
      <parentid>3621111</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:28:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4030" sha1="ekhxe34xwjyghs9nffu5eaqagwu9l0r" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Ашық акционерлік қоғам|ашық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = 18.03.1850, [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref name=&quot;PZG&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері Манхэттеннің Төменгі бөлігіндегі Бэттери-Парк-Сити ауданында, 200 Vesey Street мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы Дүниежүзілік сауда орталығы кешенінде бой көтеретін жаңа 2 World Trade Center зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ekhxe34xwjyghs9nffu5eaqagwu9l0r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621113</id>
      <parentid>3621112</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4034" sha1="fcp5j73kb2rheg6xyx4on0irqtomytq" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Ашық акционерлік қоғам|ашық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = 18.03.1850, [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref name=&quot;PZG&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері Манхэттеннің Төменгі бөлігіндегі Бэттери-Парк-Сити ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы Дүниежүзілік сауда орталығы кешенінде бой көтеретін жаңа 2 World Trade Center зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>fcp5j73kb2rheg6xyx4on0irqtomytq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621114</id>
      <parentid>3621113</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:29:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3999" sha1="fu0g5bnqh3bwgf9q39pg5aamomqpr1l" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = 18.03.1850, [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref name=&quot;PZG&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері Манхэттеннің Төменгі бөлігіндегі Бэттери-Парк-Сити ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы Дүниежүзілік сауда орталығы кешенінде бой көтеретін жаңа 2 World Trade Center зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>fu0g5bnqh3bwgf9q39pg5aamomqpr1l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621115</id>
      <parentid>3621114</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:30:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3970" sha1="ndwk0w0oncploi5490u0bsi35zrhmmn" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = 18.03.1850
 |құрушы             = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref name=&quot;PZG&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері Манхэттеннің Төменгі бөлігіндегі Бэттери-Парк-Сити ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы Дүниежүзілік сауда орталығы кешенінде бой көтеретін жаңа 2 World Trade Center зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ndwk0w0oncploi5490u0bsi35zrhmmn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621116</id>
      <parentid>3621115</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:30:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4000" sha1="7x8ofnxinjwvzcqbfof0b27v088mswi" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]]
 |құрушы             = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref name=&quot;PZG&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)&lt;ref name=&quot;Nasdaq&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері Манхэттеннің Төменгі бөлігіндегі Бэттери-Парк-Сити ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы Дүниежүзілік сауда орталығы кешенінде бой көтеретін жаңа 2 World Trade Center зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>7x8ofnxinjwvzcqbfof0b27v088mswi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621117</id>
      <parentid>3621116</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3787" sha1="09j5cuxfazf2beoezga8ukhh1jywktn" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]]
 |құрушы             = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref name=&quot;PZG&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері Манхэттеннің Төменгі бөлігіндегі Бэттери-Парк-Сити ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы Дүниежүзілік сауда орталығы кешенінде бой көтеретін жаңа 2 World Trade Center зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>09j5cuxfazf2beoezga8ukhh1jywktn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621118</id>
      <parentid>3621117</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3803" sha1="rhsbtcl3tym5m0p06pc6zkszzhhusii" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері Манхэттеннің Төменгі бөлігіндегі Бэттери-Парк-Сити ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы Дүниежүзілік сауда орталығы кешенінде бой көтеретін жаңа 2 World Trade Center зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>rhsbtcl3tym5m0p06pc6zkszzhhusii</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621119</id>
      <parentid>3621118</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3811" sha1="pb1b9n5z05caqr538edgnckmtiz6i5t" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы Дүниежүзілік сауда орталығы кешенінде бой көтеретін жаңа 2 World Trade Center зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>pb1b9n5z05caqr538edgnckmtiz6i5t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621120</id>
      <parentid>3621119</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:34:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3819" sha1="bjptma6whefgcdiso2ldhfkudhv9yta" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = Livingston, Fargo &amp; Company; Wells, Butterfield &amp; Company; Wells &amp; Company
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінде бой көтеретін жаңа [[2 World Trade Center]] зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>bjptma6whefgcdiso2ldhfkudhv9yta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621121</id>
      <parentid>3621120</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3671" sha1="p6drj9ihuxrkrhmb5dco78gv4wlmig3" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінде бой көтеретін жаңа [[2 World Trade Center]] зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>p6drj9ihuxrkrhmb5dco78gv4wlmig3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621122</id>
      <parentid>3621121</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6436" sha1="i2ai43ml58ua84az4ed20keivoiul5d" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінде бой көтеретін жаңа [[2 World Trade Center]] зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

Amex сатып алу көлемі бойынша әлемдегі төртінші ірі төлем карталары желісі болып табылады. Бұл көрсеткіш бойынша ол China UnionPay, Visa және Mastercard жүйелерінен кейін орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caporal |first=Jack |date=2020-10-12 |title=Credit and Debit Card Market Share by Network and Issuer {{!}} The Motley Fool |url=https://www.fool.com/money/research/credit-debit-card-market-share-network-issuer/ |access-date=2025-02-11 |website=fool.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Thangavelu |first=Poonkulali |date=2023-07-07 |title=Credit Card Market Share Statistics |url=https://www.bankrate.com/credit-cards/news/credit-card-market-share-statistics/#cards |access-date=2025-02-11 |website=Bankrate |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша дүниежүзінде 141,2 миллион Amex картасы айналымда болды. Бір карта иесінің орташа жылдық шығыны 24 059 АҚШ долларын құрады. Сол жылы Amex желісі арқылы жүзеге асқан сатып алу операцияларының жалпы көлемі 1,7 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt; Amex активтерінің жалпы көлемі 270 миллиард АҚШ долларын құрайтын АҚШ-тағы 16-шы ірі банк болып табылады. Бұл АҚШ-тың Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы (FDIC) сақтандырған барлық активтердің шамамен 1,1%-ына тең. Компания Fortune 500 рейтингінде 58-орында,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=American Express | url=https://fortune.com/company/american-express/fortune500/ | website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] }}&lt;/ref&gt; ал Forbes журналының ең құнды брендтер тізімінде 28-орында тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/the-worlds-most-valuable-brands/ | title=Forbes Rankings - The World's Most Valuable Brands | website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Forbes Global 2000 рейтингінде 63-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}&lt;/ref&gt; American Express National Bank — Amex компаниясына тиесілі тікелей банк.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>i2ai43ml58ua84az4ed20keivoiul5d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621123</id>
      <parentid>3621122</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:42:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6502" sha1="4q1bqqzsh40bt0bhzdozbfo2rgrcwbl" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінде бой көтеретін жаңа [[2 World Trade Center]] зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

Amex сатып алу көлемі бойынша әлемдегі төртінші ірі төлем карталары желісі болып табылады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[China UnionPay]], [[Visa]] және [[Mastercard]] жүйелерінен кейін орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caporal |first=Jack |date=2020-10-12 |title=Credit and Debit Card Market Share by Network and Issuer {{!}} The Motley Fool |url=https://www.fool.com/money/research/credit-debit-card-market-share-network-issuer/ |access-date=2025-02-11 |website=fool.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Thangavelu |first=Poonkulali |date=2023-07-07 |title=Credit Card Market Share Statistics |url=https://www.bankrate.com/credit-cards/news/credit-card-market-share-statistics/#cards |access-date=2025-02-11 |website=Bankrate |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша дүниежүзінде 141,2 миллион Amex картасы айналымда болды. Бір карта иесінің орташа жылдық шығыны 24 059 АҚШ долларын құрады. Сол жылы Amex желісі арқылы жүзеге асқан сатып алу операцияларының жалпы көлемі 1,7 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt; Amex активтерінің жалпы көлемі 270 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы 16-ірі банк]] болып табылады. Бұл АҚШ-тың [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] (FDIC) сақтандырған барлық активтердің шамамен 1,1%-ына тең. Компания [[Fortune 500]] рейтингінде 58-орында,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=American Express | url=https://fortune.com/company/american-express/fortune500/ | website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] }}&lt;/ref&gt; ал Forbes журналының ең құнды брендтер тізімінде 28-орында тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/the-worlds-most-valuable-brands/ | title=Forbes Rankings - The World's Most Valuable Brands | website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 63-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}&lt;/ref&gt; American Express National Bank — Amex компаниясына тиесілі тікелей банк.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>4q1bqqzsh40bt0bhzdozbfo2rgrcwbl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621124</id>
      <parentid>3621123</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8348" sha1="s21260eqlnfka7p5j7q0spmo8zuzo8n" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінде бой көтеретін жаңа [[2 World Trade Center]] зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

Amex сатып алу көлемі бойынша әлемдегі төртінші ірі төлем карталары желісі болып табылады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[China UnionPay]], [[Visa]] және [[Mastercard]] жүйелерінен кейін орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caporal |first=Jack |date=2020-10-12 |title=Credit and Debit Card Market Share by Network and Issuer {{!}} The Motley Fool |url=https://www.fool.com/money/research/credit-debit-card-market-share-network-issuer/ |access-date=2025-02-11 |website=fool.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Thangavelu |first=Poonkulali |date=2023-07-07 |title=Credit Card Market Share Statistics |url=https://www.bankrate.com/credit-cards/news/credit-card-market-share-statistics/#cards |access-date=2025-02-11 |website=Bankrate |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша дүниежүзінде 141,2 миллион Amex картасы айналымда болды. Бір карта иесінің орташа жылдық шығыны 24 059 АҚШ долларын құрады. Сол жылы Amex желісі арқылы жүзеге асқан сатып алу операцияларының жалпы көлемі 1,7 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt; Amex активтерінің жалпы көлемі 270 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы 16-ірі банк]] болып табылады. Бұл АҚШ-тың [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] (FDIC) сақтандырған барлық активтердің шамамен 1,1%-ына тең. Компания [[Fortune 500]] рейтингінде 58-орында,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=American Express | url=https://fortune.com/company/american-express/fortune500/ | website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] }}&lt;/ref&gt; ал Forbes журналының ең құнды брендтер тізімінде 28-орында тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/the-worlds-most-valuable-brands/ | title=Forbes Rankings - The World's Most Valuable Brands | website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 63-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}&lt;/ref&gt; American Express National Bank — Amex компаниясына тиесілі тікелей банк.

American Express 1850 жылы жүк экспедициясымен айналысатын компания ретінде құрылды. XX ғасырдың басында компания қаржылық және туристік қызметтер көрсете бастады. 1958 жылы өзінің алғашқы қағаз төлем картасын, 1966 жылы Gold Card картасын, 1969 жылы Green Card картасын, 1984 жылы Platinum Card картасын, ал 1999 жылы Centurion Card картасын шығарды. «Don't Leave Home Without It» жарнамалық науқаны 1975 жылы іске қосылып, 2005 жылы қайта жаңғыртылды. 1980-жылдары Amex Shearson компаниясының үлесін сатып алып, кейін одан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite news
| url=https://www.nytimes.com/1994/06/01/business/company-news-american-express-finishes-lehman-brothers-spinoff.html
| title=COMPANY NEWS; AMERICAN EXPRESS FINISHES LEHMAN BROTHERS SPINOFF | newspaper=[[The New York Times]] | date=June 1, 1994}}&lt;/ref&gt; 1990-жылдары компания тек Amex карталарын қабылдайтын саудагерлер үшін эквайрингтік комиссияларды төмендету тәжірибесін тоқтатып, мақсатты маркетингтік науқандар арқылы нарықтағы үлесін кеңейтті. 2008 жылғы қаржы дағдарысы кезінде Amex банк холдингіне айналды. 2013 жылдан бастап компания әуежайларда демалыс залдарын басқара бастады және оларға белгілі бір карта иелеріне қолжетімділік ұсынды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>s21260eqlnfka7p5j7q0spmo8zuzo8n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621125</id>
      <parentid>3621124</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8406" sha1="fwp4a5ihhjawumdvtsxsrhn0zn16013" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінде бой көтеретін жаңа [[2 World Trade Center]] зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

Amex сатып алу көлемі бойынша әлемдегі төртінші ірі төлем карталары желісі болып табылады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[China UnionPay]], [[Visa]] және [[Mastercard]] жүйелерінен кейін орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caporal |first=Jack |date=2020-10-12 |title=Credit and Debit Card Market Share by Network and Issuer {{!}} The Motley Fool |url=https://www.fool.com/money/research/credit-debit-card-market-share-network-issuer/ |access-date=2025-02-11 |website=fool.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Thangavelu |first=Poonkulali |date=2023-07-07 |title=Credit Card Market Share Statistics |url=https://www.bankrate.com/credit-cards/news/credit-card-market-share-statistics/#cards |access-date=2025-02-11 |website=Bankrate |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша дүниежүзінде 141,2 миллион Amex картасы айналымда болды. Бір карта иесінің орташа жылдық шығыны 24 059 АҚШ долларын құрады. Сол жылы Amex желісі арқылы жүзеге асқан сатып алу операцияларының жалпы көлемі 1,7 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt; Amex активтерінің жалпы көлемі 270 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы 16-ірі банк]] болып табылады. Бұл АҚШ-тың [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] (FDIC) сақтандырған барлық активтердің шамамен 1,1%-ына тең. Компания [[Fortune 500]] рейтингінде 58-орында,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=American Express | url=https://fortune.com/company/american-express/fortune500/ | website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] }}&lt;/ref&gt; ал Forbes журналының ең құнды брендтер тізімінде 28-орында тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/the-worlds-most-valuable-brands/ | title=Forbes Rankings - The World's Most Valuable Brands | website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 63-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}&lt;/ref&gt; American Express National Bank — Amex компаниясына тиесілі тікелей банк.

American Express 1850 жылы [[Көліктік экспедиция|жүк экспедициясымен]] айналысатын компания ретінде құрылды. XX ғасырдың басында компания қаржылық және туристік қызметтер көрсете бастады. 1958 жылы өзінің алғашқы қағаз төлем картасын, 1966 жылы Gold Card картасын, 1969 жылы Green Card картасын, 1984 жылы Platinum Card картасын, ал 1999 жылы [[Centurion Card]] картасын шығарды. «Don't Leave Home Without It» жарнамалық науқаны 1975 жылы іске қосылып, 2005 жылы қайта жаңғыртылды. 1980-жылдары Amex [[Shearson]] компаниясының үлесін сатып алып, кейін одан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite news
| url=https://www.nytimes.com/1994/06/01/business/company-news-american-express-finishes-lehman-brothers-spinoff.html
| title=COMPANY NEWS; AMERICAN EXPRESS FINISHES LEHMAN BROTHERS SPINOFF | newspaper=[[The New York Times]] | date=June 1, 1994}}&lt;/ref&gt; 1990-жылдары компания тек Amex карталарын қабылдайтын саудагерлер үшін эквайрингтік комиссияларды төмендету тәжірибесін тоқтатып, мақсатты маркетингтік науқандар арқылы нарықтағы үлесін кеңейтті. [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде Amex банк холдингіне айналды. 2013 жылдан бастап компания [[әуежайларда демалыс залдарын]] басқара бастады және оларға белгілі бір карта иелеріне қолжетімділік ұсынды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>fwp4a5ihhjawumdvtsxsrhn0zn16013</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621127</id>
      <parentid>3621125</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3621127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10581" sha1="pk5f8pkobs0q5uv0q7d9z41opm3r0h7" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінде бой көтеретін жаңа [[2 World Trade Center]] зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

Amex сатып алу көлемі бойынша әлемдегі төртінші ірі төлем карталары желісі болып табылады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[China UnionPay]], [[Visa]] және [[Mastercard]] жүйелерінен кейін орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caporal |first=Jack |date=2020-10-12 |title=Credit and Debit Card Market Share by Network and Issuer {{!}} The Motley Fool |url=https://www.fool.com/money/research/credit-debit-card-market-share-network-issuer/ |access-date=2025-02-11 |website=fool.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Thangavelu |first=Poonkulali |date=2023-07-07 |title=Credit Card Market Share Statistics |url=https://www.bankrate.com/credit-cards/news/credit-card-market-share-statistics/#cards |access-date=2025-02-11 |website=Bankrate |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша дүниежүзінде 141,2 миллион Amex картасы айналымда болды. Бір карта иесінің орташа жылдық шығыны 24 059 АҚШ долларын құрады. Сол жылы Amex желісі арқылы жүзеге асқан сатып алу операцияларының жалпы көлемі 1,7 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt; Amex активтерінің жалпы көлемі 270 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы 16-ірі банк]] болып табылады. Бұл АҚШ-тың [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] (FDIC) сақтандырған барлық активтердің шамамен 1,1%-ына тең. Компания [[Fortune 500]] рейтингінде 58-орында,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=American Express | url=https://fortune.com/company/american-express/fortune500/ | website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] }}&lt;/ref&gt; ал Forbes журналының ең құнды брендтер тізімінде 28-орында тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/the-worlds-most-valuable-brands/ | title=Forbes Rankings - The World's Most Valuable Brands | website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 63-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}&lt;/ref&gt; American Express National Bank — Amex компаниясына тиесілі тікелей банк.

American Express 1850 жылы [[Көліктік экспедиция|жүк экспедициясымен]] айналысатын компания ретінде құрылды. XX ғасырдың басында компания қаржылық және туристік қызметтер көрсете бастады. 1958 жылы өзінің алғашқы қағаз төлем картасын, 1966 жылы Gold Card картасын, 1969 жылы Green Card картасын, 1984 жылы Platinum Card картасын, ал 1999 жылы [[Centurion Card]] картасын шығарды. «Don't Leave Home Without It» жарнамалық науқаны 1975 жылы іске қосылып, 2005 жылы қайта жаңғыртылды. 1980-жылдары Amex [[Shearson]] компаниясының үлесін сатып алып, кейін одан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite news
| url=https://www.nytimes.com/1994/06/01/business/company-news-american-express-finishes-lehman-brothers-spinoff.html
| title=COMPANY NEWS; AMERICAN EXPRESS FINISHES LEHMAN BROTHERS SPINOFF | newspaper=[[The New York Times]] | date=June 1, 1994}}&lt;/ref&gt; 1990-жылдары компания тек Amex карталарын қабылдайтын саудагерлер үшін эквайрингтік комиссияларды төмендету тәжірибесін тоқтатып, мақсатты маркетингтік науқандар арқылы нарықтағы үлесін кеңейтті. [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде Amex банк холдингіне айналды. 2013 жылдан бастап компания [[әуежайларда демалыс залдарын]] басқара бастады және оларға белгілі бір карта иелеріне қолжетімділік ұсынды.

2023 жылы Amex операциялар көлемі бойынша әлемдік нарықтың шамамен 9%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=US Credit Card Market Share: Facts and Statistics for 2025 |url=https://fortunly.com/articles/credit-card-market-share/ |access-date=2025-02-11 |website=Fortunly |language=en-us}}&lt;/ref&gt; American Express несие карталары несие карталарын қабылдайтын АҚШ сауда орындарының 99%-ында қабылданғанымен, олардың Еуропа мен Азиядағы таралу деңгейі төменірек.&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.forbes.com/advisor/credit-cards/is-american-express-accepted-everywhere/ | title=Is American Express Accepted Everywhere? | first=AnnaMarie | last=Houlis | work=[[Forbes]] | date=September 15, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.ricksteves.com/travel-tips/money/pay-credit-cards-vs-cash | title=Pay with Plastic or Cash? | work=[[Rick Steves]]}}&lt;/ref&gt; American Express саяхат пен мейрамханаларға арналған карталарды, күнделікті шығындарға ұпай жинауға мүмкіндік беретін карталарды және кэшбек карталарын қоса алғанда, әртүрлі карта түрлерін ұсынады. Әр санатта артықшылықтары мен сыйақы жүйелері әртүрлі бірнеше карта нұсқасы бар. Green Card, Gold Card және Platinum Card сияқты танымал карталар жиі саяхаттайтын және мейрамханаларға жиі баратын клиенттерге арналған. Олардың артықшылықтары осы санаттағы пайдаланушылардың қажеттіліктеріне бейімделген.&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Level Up' Your Understanding of Amex Card Levels |url=https://www.americanexpress.com/en-us/credit-cards/credit-intel/american-express-card-levels/ |access-date=2023-11-28 |website=americanexpress.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>pk5f8pkobs0q5uv0q7d9z41opm3r0h7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621129</id>
      <parentid>3621127</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:01:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10601" sha1="i02dd5546xwtc6vp42aunhpm3izzzux" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінде бой көтеретін жаңа [[2 World Trade Center]] зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

Amex сатып алу көлемі бойынша әлемдегі төртінші ірі төлем карталары желісі болып табылады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[China UnionPay]], [[Visa]] және [[Mastercard]] жүйелерінен кейін орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caporal |first=Jack |date=2020-10-12 |title=Credit and Debit Card Market Share by Network and Issuer {{!}} The Motley Fool |url=https://www.fool.com/money/research/credit-debit-card-market-share-network-issuer/ |access-date=2025-02-11 |website=fool.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Thangavelu |first=Poonkulali |date=2023-07-07 |title=Credit Card Market Share Statistics |url=https://www.bankrate.com/credit-cards/news/credit-card-market-share-statistics/#cards |access-date=2025-02-11 |website=Bankrate |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша дүниежүзінде 141,2 миллион Amex картасы айналымда болды. Бір карта иесінің орташа жылдық шығыны 24 059 АҚШ долларын құрады. Сол жылы Amex желісі арқылы жүзеге асқан сатып алу операцияларының жалпы көлемі 1,7 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt; Amex активтерінің жалпы көлемі 270 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы 16-ірі банк]] болып табылады. Бұл АҚШ-тың [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] (FDIC) сақтандырған барлық активтердің шамамен 1,1%-ына тең. Компания [[Fortune 500]] рейтингінде 58-орында,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=American Express | url=https://fortune.com/company/american-express/fortune500/ | website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] }}&lt;/ref&gt; ал Forbes журналының ең құнды брендтер тізімінде 28-орында тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/the-worlds-most-valuable-brands/ | title=Forbes Rankings - The World's Most Valuable Brands | website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 63-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}&lt;/ref&gt; American Express National Bank — Amex компаниясына тиесілі тікелей банк.

American Express 1850 жылы [[Көліктік экспедиция|жүк экспедициясымен]] айналысатын компания ретінде құрылды. XX ғасырдың басында компания қаржылық және туристік қызметтер көрсете бастады. 1958 жылы өзінің алғашқы қағаз төлем картасын, 1966 жылы Gold Card картасын, 1969 жылы Green Card картасын, 1984 жылы Platinum Card картасын, ал 1999 жылы [[Centurion Card]] картасын шығарды. «Don't Leave Home Without It» жарнамалық науқаны 1975 жылы іске қосылып, 2005 жылы қайта жаңғыртылды. 1980-жылдары Amex [[Shearson]] компаниясының үлесін сатып алып, кейін одан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite news
| url=https://www.nytimes.com/1994/06/01/business/company-news-american-express-finishes-lehman-brothers-spinoff.html
| title=COMPANY NEWS; AMERICAN EXPRESS FINISHES LEHMAN BROTHERS SPINOFF | newspaper=[[The New York Times]] | date=June 1, 1994}}&lt;/ref&gt; 1990-жылдары компания тек Amex карталарын қабылдайтын саудагерлер үшін эквайрингтік комиссияларды төмендету тәжірибесін тоқтатып, мақсатты маркетингтік науқандар арқылы нарықтағы үлесін кеңейтті. [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде Amex банк холдингіне айналды. 2013 жылдан бастап компания [[әуежайларда демалыс залдарын]] басқара бастады және оларға белгілі бір карта иелеріне қолжетімділік ұсынды.

2023 жылы Amex операциялар көлемі бойынша әлемдік нарықтың шамамен 9%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=US Credit Card Market Share: Facts and Statistics for 2025 |url=https://fortunly.com/articles/credit-card-market-share/ |access-date=2025-02-11 |website=Fortunly |language=en-us}}&lt;/ref&gt; American Express несие карталары несие карталарын қабылдайтын АҚШ сауда орындарының 99%-ында қабылданғанымен, олардың Еуропа мен Азиядағы таралу деңгейі төменірек.&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.forbes.com/advisor/credit-cards/is-american-express-accepted-everywhere/ | title=Is American Express Accepted Everywhere? | first=AnnaMarie | last=Houlis | work=[[Forbes]] | date=September 15, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.ricksteves.com/travel-tips/money/pay-credit-cards-vs-cash | title=Pay with Plastic or Cash? | work=[[Rick Steves]]}}&lt;/ref&gt; American Express саяхат пен мейрамханаларға арналған карталарды, күнделікті шығындарға ұпай жинауға мүмкіндік беретін карталарды және кэшбек карталарын қоса алғанда, әртүрлі карта түрлерін ұсынады. Әр санатта артықшылықтары мен сыйақы жүйелері әртүрлі бірнеше карта нұсқасы бар. Green Card, Gold Card және Platinum Card сияқты танымал карталар жиі саяхаттайтын және мейрамханаларға жиі баратын клиенттерге арналған. Олардың артықшылықтары осы санаттағы пайдаланушылардың қажеттіліктеріне бейімделген.&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Level Up' Your Understanding of Amex Card Levels |url=https://www.americanexpress.com/en-us/credit-cards/credit-intel/american-express-card-levels/ |access-date=2023-11-28 |website=americanexpress.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>i02dd5546xwtc6vp42aunhpm3izzzux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621130</id>
      <parentid>3621129</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:09:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3621130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10739" sha1="olpecqfvotofbh1gqrmdm0ozeib04cj" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінде бой көтеретін жаңа [[2 World Trade Center]] зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

Amex сатып алу көлемі бойынша әлемдегі төртінші ірі төлем карталары желісі болып табылады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[China UnionPay]], [[Visa]] және [[Mastercard]] жүйелерінен кейін орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caporal |first=Jack |date=2020-10-12 |title=Credit and Debit Card Market Share by Network and Issuer {{!}} The Motley Fool |url=https://www.fool.com/money/research/credit-debit-card-market-share-network-issuer/ |access-date=2025-02-11 |website=fool.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Thangavelu |first=Poonkulali |date=2023-07-07 |title=Credit Card Market Share Statistics |url=https://www.bankrate.com/credit-cards/news/credit-card-market-share-statistics/#cards |access-date=2025-02-11 |website=Bankrate |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша дүниежүзінде 141,2 миллион Amex картасы айналымда болды. Бір карта иесінің орташа жылдық шығыны 24 059 АҚШ долларын құрады. Сол жылы Amex желісі арқылы жүзеге асқан сатып алу операцияларының жалпы көлемі 1,7 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt; Amex активтерінің жалпы көлемі 270 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы 16-ірі банк]] болып табылады. Бұл АҚШ-тың [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] (FDIC) сақтандырған барлық активтердің шамамен 1,1%-ына тең. Компания [[Fortune 500]] рейтингінде 58-орында,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=American Express | url=https://fortune.com/company/american-express/fortune500/ | website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] }}&lt;/ref&gt; ал Forbes журналының ең құнды брендтер тізімінде 28-орында тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/the-worlds-most-valuable-brands/ | title=Forbes Rankings - The World's Most Valuable Brands | website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 63-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}&lt;/ref&gt; American Express National Bank — Amex компаниясына тиесілі тікелей банк.

American Express 1850 жылы [[Көліктік экспедиция|жүк экспедициясымен]] айналысатын компания ретінде құрылды. XX ғасырдың басында компания қаржылық және туристік қызметтер көрсете бастады. 1958 жылы өзінің алғашқы қағаз төлем картасын, 1966 жылы Gold Card картасын, 1969 жылы Green Card картасын, 1984 жылы Platinum Card картасын, ал 1999 жылы [[Centurion Card]] картасын шығарды. «Don't Leave Home Without It» жарнамалық науқаны 1975 жылы іске қосылып, 2005 жылы қайта жаңғыртылды. 1980-жылдары Amex [[Shearson]] компаниясының үлесін сатып алып, кейін одан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite news
| url=https://www.nytimes.com/1994/06/01/business/company-news-american-express-finishes-lehman-brothers-spinoff.html
| title=COMPANY NEWS; AMERICAN EXPRESS FINISHES LEHMAN BROTHERS SPINOFF | newspaper=[[The New York Times]] | date=June 1, 1994}}&lt;/ref&gt; 1990-жылдары компания тек Amex карталарын қабылдайтын саудагерлер үшін эквайрингтік комиссияларды төмендету тәжірибесін тоқтатып, мақсатты маркетингтік науқандар арқылы нарықтағы үлесін кеңейтті. [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде Amex банк холдингіне айналды. 2013 жылдан бастап компания [[әуежайларда демалыс залдарын]] басқара бастады және оларға белгілі бір карта иелеріне қолжетімділік ұсынды.

2023 жылы Amex операциялар көлемі бойынша әлемдік нарықтың шамамен 9%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=US Credit Card Market Share: Facts and Statistics for 2025 |url=https://fortunly.com/articles/credit-card-market-share/ |access-date=2025-02-11 |website=Fortunly |language=en-us}}&lt;/ref&gt; American Express несие карталары несие карталарын қабылдайтын АҚШ сауда орындарының 99%-ында қабылданғанымен, олардың Еуропа мен Азиядағы таралу деңгейі төменірек.&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.forbes.com/advisor/credit-cards/is-american-express-accepted-everywhere/ | title=Is American Express Accepted Everywhere? | first=AnnaMarie | last=Houlis | work=[[Forbes]] | date=September 15, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.ricksteves.com/travel-tips/money/pay-credit-cards-vs-cash | title=Pay with Plastic or Cash? | work=[[Rick Steves]]}}&lt;/ref&gt; American Express саяхат пен мейрамханаларға арналған карталарды, күнделікті шығындарға ұпай жинауға мүмкіндік беретін карталарды және кэшбек карталарын қоса алғанда, әртүрлі карта түрлерін ұсынады. Әр санатта артықшылықтары мен сыйақы жүйелері әртүрлі бірнеше карта нұсқасы бар. Green Card, Gold Card және Platinum Card сияқты танымал карталар жиі саяхаттайтын және мейрамханаларға жиі баратын клиенттерге арналған. Олардың артықшылықтары осы санаттағы пайдаланушылардың қажеттіліктеріне бейімделген.&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Level Up' Your Understanding of Amex Card Levels |url=https://www.americanexpress.com/en-us/credit-cards/credit-intel/american-express-card-levels/ |access-date=2023-11-28 |website=americanexpress.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|thumb|American Express Company акциясы, 1865 жыл]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>olpecqfvotofbh1gqrmdm0ozeib04cj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621132</id>
      <parentid>3621130</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3621132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12339" sha1="5edxyt8enc0n02hjcuxvf6d97v6vhkt" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінде бой көтеретін жаңа [[2 World Trade Center]] зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

Amex сатып алу көлемі бойынша әлемдегі төртінші ірі төлем карталары желісі болып табылады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[China UnionPay]], [[Visa]] және [[Mastercard]] жүйелерінен кейін орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caporal |first=Jack |date=2020-10-12 |title=Credit and Debit Card Market Share by Network and Issuer {{!}} The Motley Fool |url=https://www.fool.com/money/research/credit-debit-card-market-share-network-issuer/ |access-date=2025-02-11 |website=fool.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Thangavelu |first=Poonkulali |date=2023-07-07 |title=Credit Card Market Share Statistics |url=https://www.bankrate.com/credit-cards/news/credit-card-market-share-statistics/#cards |access-date=2025-02-11 |website=Bankrate |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша дүниежүзінде 141,2 миллион Amex картасы айналымда болды. Бір карта иесінің орташа жылдық шығыны 24 059 АҚШ долларын құрады. Сол жылы Amex желісі арқылы жүзеге асқан сатып алу операцияларының жалпы көлемі 1,7 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt; Amex активтерінің жалпы көлемі 270 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы 16-ірі банк]] болып табылады. Бұл АҚШ-тың [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] (FDIC) сақтандырған барлық активтердің шамамен 1,1%-ына тең. Компания [[Fortune 500]] рейтингінде 58-орында,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=American Express | url=https://fortune.com/company/american-express/fortune500/ | website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] }}&lt;/ref&gt; ал Forbes журналының ең құнды брендтер тізімінде 28-орында тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/the-worlds-most-valuable-brands/ | title=Forbes Rankings - The World's Most Valuable Brands | website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 63-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}&lt;/ref&gt; American Express National Bank — Amex компаниясына тиесілі тікелей банк.

American Express 1850 жылы [[Көліктік экспедиция|жүк экспедициясымен]] айналысатын компания ретінде құрылды. XX ғасырдың басында компания қаржылық және туристік қызметтер көрсете бастады. 1958 жылы өзінің алғашқы қағаз төлем картасын, 1966 жылы Gold Card картасын, 1969 жылы Green Card картасын, 1984 жылы Platinum Card картасын, ал 1999 жылы [[Centurion Card]] картасын шығарды. «Don't Leave Home Without It» жарнамалық науқаны 1975 жылы іске қосылып, 2005 жылы қайта жаңғыртылды. 1980-жылдары Amex [[Shearson]] компаниясының үлесін сатып алып, кейін одан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite news
| url=https://www.nytimes.com/1994/06/01/business/company-news-american-express-finishes-lehman-brothers-spinoff.html
| title=COMPANY NEWS; AMERICAN EXPRESS FINISHES LEHMAN BROTHERS SPINOFF | newspaper=[[The New York Times]] | date=June 1, 1994}}&lt;/ref&gt; 1990-жылдары компания тек Amex карталарын қабылдайтын саудагерлер үшін эквайрингтік комиссияларды төмендету тәжірибесін тоқтатып, мақсатты маркетингтік науқандар арқылы нарықтағы үлесін кеңейтті. [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде Amex банк холдингіне айналды. 2013 жылдан бастап компания [[әуежайларда демалыс залдарын]] басқара бастады және оларға белгілі бір карта иелеріне қолжетімділік ұсынды.

2023 жылы Amex операциялар көлемі бойынша әлемдік нарықтың шамамен 9%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=US Credit Card Market Share: Facts and Statistics for 2025 |url=https://fortunly.com/articles/credit-card-market-share/ |access-date=2025-02-11 |website=Fortunly |language=en-us}}&lt;/ref&gt; American Express несие карталары несие карталарын қабылдайтын АҚШ сауда орындарының 99%-ында қабылданғанымен, олардың Еуропа мен Азиядағы таралу деңгейі төменірек.&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.forbes.com/advisor/credit-cards/is-american-express-accepted-everywhere/ | title=Is American Express Accepted Everywhere? | first=AnnaMarie | last=Houlis | work=[[Forbes]] | date=September 15, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.ricksteves.com/travel-tips/money/pay-credit-cards-vs-cash | title=Pay with Plastic or Cash? | work=[[Rick Steves]]}}&lt;/ref&gt; American Express саяхат пен мейрамханаларға арналған карталарды, күнделікті шығындарға ұпай жинауға мүмкіндік беретін карталарды және кэшбек карталарын қоса алғанда, әртүрлі карта түрлерін ұсынады. Әр санатта артықшылықтары мен сыйақы жүйелері әртүрлі бірнеше карта нұсқасы бар. Green Card, Gold Card және Platinum Card сияқты танымал карталар жиі саяхаттайтын және мейрамханаларға жиі баратын клиенттерге арналған. Олардың артықшылықтары осы санаттағы пайдаланушылардың қажеттіліктеріне бейімделген.&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Level Up' Your Understanding of Amex Card Levels |url=https://www.americanexpress.com/en-us/credit-cards/credit-intel/american-express-card-levels/ |access-date=2023-11-28 |website=americanexpress.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|thumb|American Express Company акциясы, 1865 жыл]]
American Express 1850 жылы [[Нью-Йорк штаты]]ның [[Буффало]] қаласында жүк экспедициясымен айналысатын компания ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Our History|url=https://www.americanexpress.com/en-us/company/who-we-are/|publisher=American Express Co.|quote=Біз 1850 жылы адамдардың ең құнды мүліктерін тасымалдау кезінде сенімге ие болған жүк экспедициясы компаниясы ретінде жұмысымызды бастадық.}}&lt;/ref&gt; Компания [[Генри Уэллс]]қа тиесілі Wells &amp; Company, [[Уильям Дж. Фарго]]ға тиесілі Livingston, Fargo &amp; Company және [[Джон Уоррен Баттерфилд]]ке тиесілі Wells, Butterfield &amp; Company компанияларының бірігуі нәтижесінде акционерлік қоғам ретінде құрылды.&lt;ref name=PZG/&gt; Wells, Butterfield &amp; Company компаниясы өз кезегінде 1850 жылдың басында құрылған Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері болған. 1852 жылы Баттерфилд пен басқа директорлар American Express компаниясының қызметін Калифорнияға дейін кеңейту туралы ұсынысқа қарсы шыққаннан кейін, Уэллс пен Фарго [[Wells Fargo &amp; Co.]] компаниясын құрды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>5edxyt8enc0n02hjcuxvf6d97v6vhkt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621134</id>
      <parentid>3621132</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3621134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12556" sha1="n3a2gztvrtepl78u70a9hh7nvpnf4hj" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінде бой көтеретін жаңа [[2 World Trade Center]] зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

Amex сатып алу көлемі бойынша әлемдегі төртінші ірі төлем карталары желісі болып табылады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[China UnionPay]], [[Visa]] және [[Mastercard]] жүйелерінен кейін орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caporal |first=Jack |date=2020-10-12 |title=Credit and Debit Card Market Share by Network and Issuer {{!}} The Motley Fool |url=https://www.fool.com/money/research/credit-debit-card-market-share-network-issuer/ |access-date=2025-02-11 |website=fool.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Thangavelu |first=Poonkulali |date=2023-07-07 |title=Credit Card Market Share Statistics |url=https://www.bankrate.com/credit-cards/news/credit-card-market-share-statistics/#cards |access-date=2025-02-11 |website=Bankrate |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша дүниежүзінде 141,2 миллион Amex картасы айналымда болды. Бір карта иесінің орташа жылдық шығыны 24 059 АҚШ долларын құрады. Сол жылы Amex желісі арқылы жүзеге асқан сатып алу операцияларының жалпы көлемі 1,7 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt; Amex активтерінің жалпы көлемі 270 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы 16-ірі банк]] болып табылады. Бұл АҚШ-тың [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] (FDIC) сақтандырған барлық активтердің шамамен 1,1%-ына тең. Компания [[Fortune 500]] рейтингінде 58-орында,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=American Express | url=https://fortune.com/company/american-express/fortune500/ | website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] }}&lt;/ref&gt; ал Forbes журналының ең құнды брендтер тізімінде 28-орында тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/the-worlds-most-valuable-brands/ | title=Forbes Rankings - The World's Most Valuable Brands | website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 63-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}&lt;/ref&gt; American Express National Bank — Amex компаниясына тиесілі тікелей банк.

American Express 1850 жылы [[Көліктік экспедиция|жүк экспедициясымен]] айналысатын компания ретінде құрылды. XX ғасырдың басында компания қаржылық және туристік қызметтер көрсете бастады. 1958 жылы өзінің алғашқы қағаз төлем картасын, 1966 жылы Gold Card картасын, 1969 жылы Green Card картасын, 1984 жылы Platinum Card картасын, ал 1999 жылы [[Centurion Card]] картасын шығарды. «Don't Leave Home Without It» жарнамалық науқаны 1975 жылы іске қосылып, 2005 жылы қайта жаңғыртылды. 1980-жылдары Amex [[Shearson]] компаниясының үлесін сатып алып, кейін одан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite news
| url=https://www.nytimes.com/1994/06/01/business/company-news-american-express-finishes-lehman-brothers-spinoff.html
| title=COMPANY NEWS; AMERICAN EXPRESS FINISHES LEHMAN BROTHERS SPINOFF | newspaper=[[The New York Times]] | date=June 1, 1994}}&lt;/ref&gt; 1990-жылдары компания тек Amex карталарын қабылдайтын саудагерлер үшін эквайрингтік комиссияларды төмендету тәжірибесін тоқтатып, мақсатты маркетингтік науқандар арқылы нарықтағы үлесін кеңейтті. [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде Amex банк холдингіне айналды. 2013 жылдан бастап компания [[әуежайларда демалыс залдарын]] басқара бастады және оларға белгілі бір карта иелеріне қолжетімділік ұсынды.

2023 жылы Amex операциялар көлемі бойынша әлемдік нарықтың шамамен 9%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=US Credit Card Market Share: Facts and Statistics for 2025 |url=https://fortunly.com/articles/credit-card-market-share/ |access-date=2025-02-11 |website=Fortunly |language=en-us}}&lt;/ref&gt; American Express несие карталары несие карталарын қабылдайтын АҚШ сауда орындарының 99%-ында қабылданғанымен, олардың Еуропа мен Азиядағы таралу деңгейі төменірек.&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.forbes.com/advisor/credit-cards/is-american-express-accepted-everywhere/ | title=Is American Express Accepted Everywhere? | first=AnnaMarie | last=Houlis | work=[[Forbes]] | date=September 15, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.ricksteves.com/travel-tips/money/pay-credit-cards-vs-cash | title=Pay with Plastic or Cash? | work=[[Rick Steves]]}}&lt;/ref&gt; American Express саяхат пен мейрамханаларға арналған карталарды, күнделікті шығындарға ұпай жинауға мүмкіндік беретін карталарды және кэшбек карталарын қоса алғанда, әртүрлі карта түрлерін ұсынады. Әр санатта артықшылықтары мен сыйақы жүйелері әртүрлі бірнеше карта нұсқасы бар. Green Card, Gold Card және Platinum Card сияқты танымал карталар жиі саяхаттайтын және мейрамханаларға жиі баратын клиенттерге арналған. Олардың артықшылықтары осы санаттағы пайдаланушылардың қажеттіліктеріне бейімделген.&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Level Up' Your Understanding of Amex Card Levels |url=https://www.americanexpress.com/en-us/credit-cards/credit-intel/american-express-card-levels/ |access-date=2023-11-28 |website=americanexpress.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|thumb|American Express Company акциясы, 1865 жыл]]
American Express 1850 жылы [[Нью-Йорк штаты]]ның [[Буффало]] қаласында жүк экспедициясымен айналысатын компания ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Our History|url=https://www.americanexpress.com/en-us/company/who-we-are/|publisher=American Express Co.|quote=Біз 1850 жылы адамдардың ең құнды мүліктерін тасымалдау кезінде сенімге ие болған жүк экспедициясы компаниясы ретінде жұмысымызды бастадық.}}&lt;/ref&gt; Компания [[Генри Уэллс]]қа тиесілі Wells &amp; Company, [[Уильям Дж. Фарго]]ға тиесілі Livingston, Fargo &amp; Company және [[Джон Уоррен Баттерфилд]]ке тиесілі Wells, Butterfield &amp; Company компанияларының бірігуі нәтижесінде акционерлік қоғам ретінде құрылды.&lt;ref name=PZG/&gt; Wells, Butterfield &amp; Company компаниясы өз кезегінде 1850 жылдың басында құрылған Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері болған. 1852 жылы Баттерфилд пен басқа директорлар American Express компаниясының қызметін Калифорнияға дейін кеңейту туралы ұсынысқа қарсы шыққаннан кейін, Уэллс пен Фарго [[Wells Fargo &amp; Co.]] компаниясын құрды.
[[Сурет:Amer express dog 1890.jpg|thumb|181x181px|1890 жылғы American Express жарнамасы. Онда American Express жүк сандығын күзетіп тұрған ит бейнеленген.]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>n3a2gztvrtepl78u70a9hh7nvpnf4hj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621141</id>
      <parentid>3621134</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3621141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15046" sha1="tfk6k4hhfl0r9xfr9536q1bnt2t82vl" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінде бой көтеретін жаңа [[2 World Trade Center]] зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

Amex сатып алу көлемі бойынша әлемдегі төртінші ірі төлем карталары желісі болып табылады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[China UnionPay]], [[Visa]] және [[Mastercard]] жүйелерінен кейін орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caporal |first=Jack |date=2020-10-12 |title=Credit and Debit Card Market Share by Network and Issuer {{!}} The Motley Fool |url=https://www.fool.com/money/research/credit-debit-card-market-share-network-issuer/ |access-date=2025-02-11 |website=fool.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Thangavelu |first=Poonkulali |date=2023-07-07 |title=Credit Card Market Share Statistics |url=https://www.bankrate.com/credit-cards/news/credit-card-market-share-statistics/#cards |access-date=2025-02-11 |website=Bankrate |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша дүниежүзінде 141,2 миллион Amex картасы айналымда болды. Бір карта иесінің орташа жылдық шығыны 24 059 АҚШ долларын құрады. Сол жылы Amex желісі арқылы жүзеге асқан сатып алу операцияларының жалпы көлемі 1,7 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt; Amex активтерінің жалпы көлемі 270 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы 16-ірі банк]] болып табылады. Бұл АҚШ-тың [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] (FDIC) сақтандырған барлық активтердің шамамен 1,1%-ына тең. Компания [[Fortune 500]] рейтингінде 58-орында,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=American Express | url=https://fortune.com/company/american-express/fortune500/ | website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] }}&lt;/ref&gt; ал Forbes журналының ең құнды брендтер тізімінде 28-орында тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/the-worlds-most-valuable-brands/ | title=Forbes Rankings - The World's Most Valuable Brands | website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 63-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}&lt;/ref&gt; American Express National Bank — Amex компаниясына тиесілі тікелей банк.

American Express 1850 жылы [[Көліктік экспедиция|жүк экспедициясымен]] айналысатын компания ретінде құрылды. XX ғасырдың басында компания қаржылық және туристік қызметтер көрсете бастады. 1958 жылы өзінің алғашқы қағаз төлем картасын, 1966 жылы Gold Card картасын, 1969 жылы Green Card картасын, 1984 жылы Platinum Card картасын, ал 1999 жылы [[Centurion Card]] картасын шығарды. «Don't Leave Home Without It» жарнамалық науқаны 1975 жылы іске қосылып, 2005 жылы қайта жаңғыртылды. 1980-жылдары Amex [[Shearson]] компаниясының үлесін сатып алып, кейін одан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite news
| url=https://www.nytimes.com/1994/06/01/business/company-news-american-express-finishes-lehman-brothers-spinoff.html
| title=COMPANY NEWS; AMERICAN EXPRESS FINISHES LEHMAN BROTHERS SPINOFF | newspaper=[[The New York Times]] | date=June 1, 1994}}&lt;/ref&gt; 1990-жылдары компания тек Amex карталарын қабылдайтын саудагерлер үшін эквайрингтік комиссияларды төмендету тәжірибесін тоқтатып, мақсатты маркетингтік науқандар арқылы нарықтағы үлесін кеңейтті. [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде Amex банк холдингіне айналды. 2013 жылдан бастап компания [[әуежайларда демалыс залдарын]] басқара бастады және оларға белгілі бір карта иелеріне қолжетімділік ұсынды.

2023 жылы Amex операциялар көлемі бойынша әлемдік нарықтың шамамен 9%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=US Credit Card Market Share: Facts and Statistics for 2025 |url=https://fortunly.com/articles/credit-card-market-share/ |access-date=2025-02-11 |website=Fortunly |language=en-us}}&lt;/ref&gt; American Express несие карталары несие карталарын қабылдайтын АҚШ сауда орындарының 99%-ында қабылданғанымен, олардың Еуропа мен Азиядағы таралу деңгейі төменірек.&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.forbes.com/advisor/credit-cards/is-american-express-accepted-everywhere/ | title=Is American Express Accepted Everywhere? | first=AnnaMarie | last=Houlis | work=[[Forbes]] | date=September 15, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.ricksteves.com/travel-tips/money/pay-credit-cards-vs-cash | title=Pay with Plastic or Cash? | work=[[Rick Steves]]}}&lt;/ref&gt; American Express саяхат пен мейрамханаларға арналған карталарды, күнделікті шығындарға ұпай жинауға мүмкіндік беретін карталарды және кэшбек карталарын қоса алғанда, әртүрлі карта түрлерін ұсынады. Әр санатта артықшылықтары мен сыйақы жүйелері әртүрлі бірнеше карта нұсқасы бар. Green Card, Gold Card және Platinum Card сияқты танымал карталар жиі саяхаттайтын және мейрамханаларға жиі баратын клиенттерге арналған. Олардың артықшылықтары осы санаттағы пайдаланушылардың қажеттіліктеріне бейімделген.&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Level Up' Your Understanding of Amex Card Levels |url=https://www.americanexpress.com/en-us/credit-cards/credit-intel/american-express-card-levels/ |access-date=2023-11-28 |website=americanexpress.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|thumb|American Express Company акциясы, 1865 жыл]]
American Express 1850 жылы [[Нью-Йорк штаты]]ның [[Буффало]] қаласында жүк экспедициясымен айналысатын компания ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Our History|url=https://www.americanexpress.com/en-us/company/who-we-are/|publisher=American Express Co.|quote=Біз 1850 жылы адамдардың ең құнды мүліктерін тасымалдау кезінде сенімге ие болған жүк экспедициясы компаниясы ретінде жұмысымызды бастадық.}}&lt;/ref&gt; Компания [[Генри Уэллс]]қа тиесілі Wells &amp; Company, [[Уильям Дж. Фарго]]ға тиесілі Livingston, Fargo &amp; Company және [[Джон Уоррен Баттерфилд]]ке тиесілі Wells, Butterfield &amp; Company компанияларының бірігуі нәтижесінде акционерлік қоғам ретінде құрылды.&lt;ref name=PZG/&gt; Wells, Butterfield &amp; Company компаниясы өз кезегінде 1850 жылдың басында құрылған Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері болған. 1852 жылы Баттерфилд пен басқа директорлар American Express компаниясының қызметін Калифорнияға дейін кеңейту туралы ұсынысқа қарсы шыққаннан кейін, Уэллс пен Фарго [[Wells Fargo &amp; Co.]] компаниясын құрды.
[[Сурет:Amer express dog 1890.jpg|thumb|181x181px|1890 жылғы American Express жарнамасы. Онда American Express жүк сандығын күзетіп тұрған ит бейнеленген.]]
American Express компаниясы өзінің алғашқы меншікті штаб-пәтерін Джей-стрит пен Хадсон-стрит көшелерінің қиылысында тұрғызды. Ғимарат 1858 жылы пайдалануға берілді.&lt;ref name=&quot;Enc NY&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Kenneth T. |editor2-last=Keller |editor2-first=Lisa |editor3-last=Flood |editor3-first=Nancy |title=The Encyclopedia of New York City: ''Second Edition'' |date=2010 |publisher=Yale University Press |isbn=9780300114652 |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=lF_uDwAAQBAJ&amp;pg=PA29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hist Express Companies&quot;&gt;{{cite book |last1=Stimson |first1=Alexander Lovett |title=History of the Express Companies |date=1858 |publisher=A. L. Stimson |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_the_Express_Companies/JwJd5duDscIC?hl=&amp;gbpv=1}}&lt;/ref&gt; 55–61 Хадсон-стрит мекенжайында орналасқан бұл мәрмәрден салынған италиялық стильдегі сарайдың бірінші қабатында Хадсон өзені теміржолынан тартылған тармағы бар жүк терминалы жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;/&gt; 1867 жылы компания жаңа атқораны Хьюберт-стриттегі 4–8 нөмірлі ғимаратта, бастапқы штаб-пәтерден бес квартал солтүстікке қарай салды.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;/&gt; 1898 жылы сәулетші Эдвард Х. Кендалл атқораларды кеңейту үшін тартылды. Ол кеңейтілген ғимараттың Лейт-стрит және Хьюберт-стрит жақтарындағы қасбеттеріне American Express компаниясының бульдог-күзетші логотипін терракоталық бедер түрінде орналастырды.&lt;ref name=&quot;Tribeca&quot;&gt;{{cite web |last1=Miller |first1=Tom |title=The History of 157 Hudson |url=https://tribecacitizen.com/the-history-of-tribeca-buildings/the-history-of-157-hudson/ |website=Tribeca Citizen |access-date=June 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Mastropolo |first1=Frank |title=10 Ghost Signs of Downtown Manhattan |url=https://www.untappedcities.com/ghost-signs-downtown-manhattan/ |website=Untapped Cities |access-date=June 6, 2026 |date=March 22, 2023}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>tfk6k4hhfl0r9xfr9536q1bnt2t82vl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621142</id>
      <parentid>3621141</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:31:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15062" sha1="mr91vni9bh0ac2m2miryzmbvtg8z31s" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінде бой көтеретін жаңа [[2 World Trade Center]] зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

Amex сатып алу көлемі бойынша әлемдегі төртінші ірі төлем карталары желісі болып табылады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[China UnionPay]], [[Visa]] және [[Mastercard]] жүйелерінен кейін орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caporal |first=Jack |date=2020-10-12 |title=Credit and Debit Card Market Share by Network and Issuer {{!}} The Motley Fool |url=https://www.fool.com/money/research/credit-debit-card-market-share-network-issuer/ |access-date=2025-02-11 |website=fool.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Thangavelu |first=Poonkulali |date=2023-07-07 |title=Credit Card Market Share Statistics |url=https://www.bankrate.com/credit-cards/news/credit-card-market-share-statistics/#cards |access-date=2025-02-11 |website=Bankrate |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша дүниежүзінде 141,2 миллион Amex картасы айналымда болды. Бір карта иесінің орташа жылдық шығыны 24 059 АҚШ долларын құрады. Сол жылы Amex желісі арқылы жүзеге асқан сатып алу операцияларының жалпы көлемі 1,7 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt; Amex активтерінің жалпы көлемі 270 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы 16-ірі банк]] болып табылады. Бұл АҚШ-тың [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] (FDIC) сақтандырған барлық активтердің шамамен 1,1%-ына тең. Компания [[Fortune 500]] рейтингінде 58-орында,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=American Express | url=https://fortune.com/company/american-express/fortune500/ | website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] }}&lt;/ref&gt; ал Forbes журналының ең құнды брендтер тізімінде 28-орында тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/the-worlds-most-valuable-brands/ | title=Forbes Rankings - The World's Most Valuable Brands | website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 63-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}&lt;/ref&gt; American Express National Bank — Amex компаниясына тиесілі тікелей банк.

American Express 1850 жылы [[Көліктік экспедиция|жүк экспедициясымен]] айналысатын компания ретінде құрылды. XX ғасырдың басында компания қаржылық және туристік қызметтер көрсете бастады. 1958 жылы өзінің алғашқы қағаз төлем картасын, 1966 жылы Gold Card картасын, 1969 жылы Green Card картасын, 1984 жылы Platinum Card картасын, ал 1999 жылы [[Centurion Card]] картасын шығарды. «Don't Leave Home Without It» жарнамалық науқаны 1975 жылы іске қосылып, 2005 жылы қайта жаңғыртылды. 1980-жылдары Amex [[Shearson]] компаниясының үлесін сатып алып, кейін одан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite news
| url=https://www.nytimes.com/1994/06/01/business/company-news-american-express-finishes-lehman-brothers-spinoff.html
| title=COMPANY NEWS; AMERICAN EXPRESS FINISHES LEHMAN BROTHERS SPINOFF | newspaper=[[The New York Times]] | date=June 1, 1994}}&lt;/ref&gt; 1990-жылдары компания тек Amex карталарын қабылдайтын саудагерлер үшін эквайрингтік комиссияларды төмендету тәжірибесін тоқтатып, мақсатты маркетингтік науқандар арқылы нарықтағы үлесін кеңейтті. [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде Amex банк холдингіне айналды. 2013 жылдан бастап компания [[әуежайларда демалыс залдарын]] басқара бастады және оларға белгілі бір карта иелеріне қолжетімділік ұсынды.

2023 жылы Amex операциялар көлемі бойынша әлемдік нарықтың шамамен 9%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=US Credit Card Market Share: Facts and Statistics for 2025 |url=https://fortunly.com/articles/credit-card-market-share/ |access-date=2025-02-11 |website=Fortunly |language=en-us}}&lt;/ref&gt; American Express несие карталары несие карталарын қабылдайтын АҚШ сауда орындарының 99%-ында қабылданғанымен, олардың Еуропа мен Азиядағы таралу деңгейі төменірек.&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.forbes.com/advisor/credit-cards/is-american-express-accepted-everywhere/ | title=Is American Express Accepted Everywhere? | first=AnnaMarie | last=Houlis | work=[[Forbes]] | date=September 15, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.ricksteves.com/travel-tips/money/pay-credit-cards-vs-cash | title=Pay with Plastic or Cash? | work=[[Rick Steves]]}}&lt;/ref&gt; American Express саяхат пен мейрамханаларға арналған карталарды, күнделікті шығындарға ұпай жинауға мүмкіндік беретін карталарды және кэшбек карталарын қоса алғанда, әртүрлі карта түрлерін ұсынады. Әр санатта артықшылықтары мен сыйақы жүйелері әртүрлі бірнеше карта нұсқасы бар. Green Card, Gold Card және Platinum Card сияқты танымал карталар жиі саяхаттайтын және мейрамханаларға жиі баратын клиенттерге арналған. Олардың артықшылықтары осы санаттағы пайдаланушылардың қажеттіліктеріне бейімделген.&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Level Up' Your Understanding of Amex Card Levels |url=https://www.americanexpress.com/en-us/credit-cards/credit-intel/american-express-card-levels/ |access-date=2023-11-28 |website=americanexpress.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|thumb|American Express Company акциясы, 1865 жыл]]
American Express 1850 жылы [[Нью-Йорк штаты]]ның [[Буффало]] қаласында жүк экспедициясымен айналысатын компания ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Our History|url=https://www.americanexpress.com/en-us/company/who-we-are/|publisher=American Express Co.|quote=Біз 1850 жылы адамдардың ең құнды мүліктерін тасымалдау кезінде сенімге ие болған жүк экспедициясы компаниясы ретінде жұмысымызды бастадық.}}&lt;/ref&gt; Компания [[Генри Уэллс]]қа тиесілі Wells &amp; Company, [[Уильям Дж. Фарго]]ға тиесілі Livingston, Fargo &amp; Company және [[Джон Уоррен Баттерфилд]]ке тиесілі Wells, Butterfield &amp; Company компанияларының бірігуі нәтижесінде акционерлік қоғам ретінде құрылды.&lt;ref name=PZG/&gt; Wells, Butterfield &amp; Company компаниясы өз кезегінде 1850 жылдың басында құрылған Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері болған. 1852 жылы Баттерфилд пен басқа директорлар American Express компаниясының қызметін Калифорнияға дейін кеңейту туралы ұсынысқа қарсы шыққаннан кейін, Уэллс пен Фарго [[Wells Fargo &amp; Co.]] компаниясын құрды.
[[Сурет:Amer express dog 1890.jpg|thumb|181x181px|1890 жылғы American Express жарнамасы. Онда American Express жүк сандығын күзетіп тұрған ит бейнеленген.]]
American Express компаниясы өзінің алғашқы меншікті штаб-пәтерін Джей-стрит пен Хадсон-стрит көшелерінің қиылысында тұрғызды. Ғимарат 1858 жылы пайдалануға берілді.&lt;ref name=&quot;Enc NY&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Kenneth T. |editor2-last=Keller |editor2-first=Lisa |editor3-last=Flood |editor3-first=Nancy |title=The Encyclopedia of New York City: ''Second Edition'' |date=2010 |publisher=Yale University Press |isbn=9780300114652 |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=lF_uDwAAQBAJ&amp;pg=PA29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hist Express Companies&quot;&gt;{{cite book |last1=Stimson |first1=Alexander Lovett |title=History of the Express Companies |date=1858 |publisher=A. L. Stimson |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_the_Express_Companies/JwJd5duDscIC?hl=&amp;gbpv=1}}&lt;/ref&gt; 55–61 [[Хадсон-стрит]] мекенжайында орналасқан бұл мәрмәрден салынған италиялық стильдегі сарайдың бірінші қабатында [[Хадсон өзені теміржолы]]нан тартылған тармағы бар жүк терминалы жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;/&gt; 1867 жылы компания жаңа атқораны Хьюберт-стриттегі 4–8 нөмірлі ғимаратта, бастапқы штаб-пәтерден бес квартал солтүстікке қарай салды.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;/&gt; 1898 жылы сәулетші [[Эдвард Х. Кендалл]] атқораларды кеңейту үшін тартылды. Ол кеңейтілген ғимараттың Лейт-стрит және Хьюберт-стрит жақтарындағы қасбеттеріне American Express компаниясының бульдог-күзетші логотипін [[терракота]]лық бедер түрінде орналастырды.&lt;ref name=&quot;Tribeca&quot;&gt;{{cite web |last1=Miller |first1=Tom |title=The History of 157 Hudson |url=https://tribecacitizen.com/the-history-of-tribeca-buildings/the-history-of-157-hudson/ |website=Tribeca Citizen |access-date=June 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Mastropolo |first1=Frank |title=10 Ghost Signs of Downtown Manhattan |url=https://www.untappedcities.com/ghost-signs-downtown-manhattan/ |website=Untapped Cities |access-date=June 6, 2026 |date=March 22, 2023}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>mr91vni9bh0ac2m2miryzmbvtg8z31s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621146</id>
      <parentid>3621142</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3621146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16147" sha1="raqaptm0s5px5esfzir88pnar06k9j7" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінде бой көтеретін жаңа [[2 World Trade Center]] зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

Amex сатып алу көлемі бойынша әлемдегі төртінші ірі төлем карталары желісі болып табылады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[China UnionPay]], [[Visa]] және [[Mastercard]] жүйелерінен кейін орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caporal |first=Jack |date=2020-10-12 |title=Credit and Debit Card Market Share by Network and Issuer {{!}} The Motley Fool |url=https://www.fool.com/money/research/credit-debit-card-market-share-network-issuer/ |access-date=2025-02-11 |website=fool.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Thangavelu |first=Poonkulali |date=2023-07-07 |title=Credit Card Market Share Statistics |url=https://www.bankrate.com/credit-cards/news/credit-card-market-share-statistics/#cards |access-date=2025-02-11 |website=Bankrate |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша дүниежүзінде 141,2 миллион Amex картасы айналымда болды. Бір карта иесінің орташа жылдық шығыны 24 059 АҚШ долларын құрады. Сол жылы Amex желісі арқылы жүзеге асқан сатып алу операцияларының жалпы көлемі 1,7 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt; Amex активтерінің жалпы көлемі 270 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы 16-ірі банк]] болып табылады. Бұл АҚШ-тың [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] (FDIC) сақтандырған барлық активтердің шамамен 1,1%-ына тең. Компания [[Fortune 500]] рейтингінде 58-орында,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=American Express | url=https://fortune.com/company/american-express/fortune500/ | website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] }}&lt;/ref&gt; ал Forbes журналының ең құнды брендтер тізімінде 28-орында тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/the-worlds-most-valuable-brands/ | title=Forbes Rankings - The World's Most Valuable Brands | website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 63-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}&lt;/ref&gt; American Express National Bank — Amex компаниясына тиесілі тікелей банк.

American Express 1850 жылы [[Көліктік экспедиция|жүк экспедициясымен]] айналысатын компания ретінде құрылды. XX ғасырдың басында компания қаржылық және туристік қызметтер көрсете бастады. 1958 жылы өзінің алғашқы қағаз төлем картасын, 1966 жылы Gold Card картасын, 1969 жылы Green Card картасын, 1984 жылы Platinum Card картасын, ал 1999 жылы [[Centurion Card]] картасын шығарды. «Don't Leave Home Without It» жарнамалық науқаны 1975 жылы іске қосылып, 2005 жылы қайта жаңғыртылды. 1980-жылдары Amex [[Shearson]] компаниясының үлесін сатып алып, кейін одан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite news
| url=https://www.nytimes.com/1994/06/01/business/company-news-american-express-finishes-lehman-brothers-spinoff.html
| title=COMPANY NEWS; AMERICAN EXPRESS FINISHES LEHMAN BROTHERS SPINOFF | newspaper=[[The New York Times]] | date=June 1, 1994}}&lt;/ref&gt; 1990-жылдары компания тек Amex карталарын қабылдайтын саудагерлер үшін эквайрингтік комиссияларды төмендету тәжірибесін тоқтатып, мақсатты маркетингтік науқандар арқылы нарықтағы үлесін кеңейтті. [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде Amex банк холдингіне айналды. 2013 жылдан бастап компания [[әуежайларда демалыс залдарын]] басқара бастады және оларға белгілі бір карта иелеріне қолжетімділік ұсынды.

2023 жылы Amex операциялар көлемі бойынша әлемдік нарықтың шамамен 9%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=US Credit Card Market Share: Facts and Statistics for 2025 |url=https://fortunly.com/articles/credit-card-market-share/ |access-date=2025-02-11 |website=Fortunly |language=en-us}}&lt;/ref&gt; American Express несие карталары несие карталарын қабылдайтын АҚШ сауда орындарының 99%-ында қабылданғанымен, олардың Еуропа мен Азиядағы таралу деңгейі төменірек.&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.forbes.com/advisor/credit-cards/is-american-express-accepted-everywhere/ | title=Is American Express Accepted Everywhere? | first=AnnaMarie | last=Houlis | work=[[Forbes]] | date=September 15, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.ricksteves.com/travel-tips/money/pay-credit-cards-vs-cash | title=Pay with Plastic or Cash? | work=[[Rick Steves]]}}&lt;/ref&gt; American Express саяхат пен мейрамханаларға арналған карталарды, күнделікті шығындарға ұпай жинауға мүмкіндік беретін карталарды және кэшбек карталарын қоса алғанда, әртүрлі карта түрлерін ұсынады. Әр санатта артықшылықтары мен сыйақы жүйелері әртүрлі бірнеше карта нұсқасы бар. Green Card, Gold Card және Platinum Card сияқты танымал карталар жиі саяхаттайтын және мейрамханаларға жиі баратын клиенттерге арналған. Олардың артықшылықтары осы санаттағы пайдаланушылардың қажеттіліктеріне бейімделген.&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Level Up' Your Understanding of Amex Card Levels |url=https://www.americanexpress.com/en-us/credit-cards/credit-intel/american-express-card-levels/ |access-date=2023-11-28 |website=americanexpress.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|thumb|American Express Company акциясы, 1865 жыл]]
American Express 1850 жылы [[Нью-Йорк штаты]]ның [[Буффало]] қаласында жүк экспедициясымен айналысатын компания ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Our History|url=https://www.americanexpress.com/en-us/company/who-we-are/|publisher=American Express Co.|quote=Біз 1850 жылы адамдардың ең құнды мүліктерін тасымалдау кезінде сенімге ие болған жүк экспедициясы компаниясы ретінде жұмысымызды бастадық.}}&lt;/ref&gt; Компания [[Генри Уэллс]]қа тиесілі Wells &amp; Company, [[Уильям Дж. Фарго]]ға тиесілі Livingston, Fargo &amp; Company және [[Джон Уоррен Баттерфилд]]ке тиесілі Wells, Butterfield &amp; Company компанияларының бірігуі нәтижесінде акционерлік қоғам ретінде құрылды.&lt;ref name=PZG/&gt; Wells, Butterfield &amp; Company компаниясы өз кезегінде 1850 жылдың басында құрылған Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері болған. 1852 жылы Баттерфилд пен басқа директорлар American Express компаниясының қызметін Калифорнияға дейін кеңейту туралы ұсынысқа қарсы шыққаннан кейін, Уэллс пен Фарго [[Wells Fargo &amp; Co.]] компаниясын құрды.
[[Сурет:Amer express dog 1890.jpg|thumb|181x181px|1890 жылғы American Express жарнамасы. Онда American Express жүк сандығын күзетіп тұрған ит бейнеленген.]]
American Express компаниясы өзінің алғашқы меншікті штаб-пәтерін Джей-стрит пен Хадсон-стрит көшелерінің қиылысында тұрғызды. Ғимарат 1858 жылы пайдалануға берілді.&lt;ref name=&quot;Enc NY&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Kenneth T. |editor2-last=Keller |editor2-first=Lisa |editor3-last=Flood |editor3-first=Nancy |title=The Encyclopedia of New York City: ''Second Edition'' |date=2010 |publisher=Yale University Press |isbn=9780300114652 |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=lF_uDwAAQBAJ&amp;pg=PA29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hist Express Companies&quot;&gt;{{cite book |last1=Stimson |first1=Alexander Lovett |title=History of the Express Companies |date=1858 |publisher=A. L. Stimson |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_the_Express_Companies/JwJd5duDscIC?hl=&amp;gbpv=1}}&lt;/ref&gt; 55–61 [[Хадсон-стрит]] мекенжайында орналасқан бұл мәрмәрден салынған италиялық стильдегі сарайдың бірінші қабатында [[Хадсон өзені теміржолы]]нан тартылған тармағы бар жүк терминалы жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;/&gt; 1867 жылы компания жаңа атқораны Хьюберт-стриттегі 4–8 нөмірлі ғимаратта, бастапқы штаб-пәтерден бес квартал солтүстікке қарай салды.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;/&gt; 1898 жылы сәулетші [[Эдвард Х. Кендалл]] атқораларды кеңейту үшін тартылды. Ол кеңейтілген ғимараттың Лейт-стрит және Хьюберт-стрит жақтарындағы қасбеттеріне American Express компаниясының бульдог-күзетші логотипін [[терракота]]лық бедер түрінде орналастырды.&lt;ref name=&quot;Tribeca&quot;&gt;{{cite web |last1=Miller |first1=Tom |title=The History of 157 Hudson |url=https://tribecacitizen.com/the-history-of-tribeca-buildings/the-history-of-157-hudson/ |website=Tribeca Citizen |access-date=June 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Mastropolo |first1=Frank |title=10 Ghost Signs of Downtown Manhattan |url=https://www.untappedcities.com/ghost-signs-downtown-manhattan/ |website=Untapped Cities |access-date=June 6, 2026 |date=March 22, 2023}}&lt;/ref&gt;

Компанияның қызметі табысты дамығандықтан, 1874 жылы оның штаб-пәтері көтерме жүк тасымалы аудандарынан жаңадан қалыптасып келе жатқан Қаржы ауданына көшірілді. American Express компаниясы Гармони әулетіне тиесілі Бродвей көшесіндегі 63 және 65-нөмірлі бес қабатты қоңыр таспен салынған коммерциялық ғимараттардан жалға алынған кеңселерге орналасты.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/lpc/downloads/pdf/reports/amerexpress.pdf|title=December 12, 1995, Designation List 269; LP-1932|date=n.d.|publisher=[[New York City Landmarks Preservation Commission]]New York City Landmarks Preservation Commission|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020225802/http://www.nyc.gov/html/lpc/downloads/pdf/reports/amerexpress.pdf |archive-date=October 20, 2013 }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>raqaptm0s5px5esfzir88pnar06k9j7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621150</id>
      <parentid>3621146</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:38:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18458" sha1="l0t5bbglv0swm577y0vapjdwpahpjvk" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінде бой көтеретін жаңа [[2 World Trade Center]] зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

Amex сатып алу көлемі бойынша әлемдегі төртінші ірі төлем карталары желісі болып табылады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[China UnionPay]], [[Visa]] және [[Mastercard]] жүйелерінен кейін орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caporal |first=Jack |date=2020-10-12 |title=Credit and Debit Card Market Share by Network and Issuer {{!}} The Motley Fool |url=https://www.fool.com/money/research/credit-debit-card-market-share-network-issuer/ |access-date=2025-02-11 |website=fool.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Thangavelu |first=Poonkulali |date=2023-07-07 |title=Credit Card Market Share Statistics |url=https://www.bankrate.com/credit-cards/news/credit-card-market-share-statistics/#cards |access-date=2025-02-11 |website=Bankrate |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша дүниежүзінде 141,2 миллион Amex картасы айналымда болды. Бір карта иесінің орташа жылдық шығыны 24 059 АҚШ долларын құрады. Сол жылы Amex желісі арқылы жүзеге асқан сатып алу операцияларының жалпы көлемі 1,7 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt; Amex активтерінің жалпы көлемі 270 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы 16-ірі банк]] болып табылады. Бұл АҚШ-тың [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] (FDIC) сақтандырған барлық активтердің шамамен 1,1%-ына тең. Компания [[Fortune 500]] рейтингінде 58-орында,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=American Express | url=https://fortune.com/company/american-express/fortune500/ | website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] }}&lt;/ref&gt; ал Forbes журналының ең құнды брендтер тізімінде 28-орында тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/the-worlds-most-valuable-brands/ | title=Forbes Rankings - The World's Most Valuable Brands | website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 63-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}&lt;/ref&gt; American Express National Bank — Amex компаниясына тиесілі тікелей банк.

American Express 1850 жылы [[Көліктік экспедиция|жүк экспедициясымен]] айналысатын компания ретінде құрылды. XX ғасырдың басында компания қаржылық және туристік қызметтер көрсете бастады. 1958 жылы өзінің алғашқы қағаз төлем картасын, 1966 жылы Gold Card картасын, 1969 жылы Green Card картасын, 1984 жылы Platinum Card картасын, ал 1999 жылы [[Centurion Card]] картасын шығарды. «Don't Leave Home Without It» жарнамалық науқаны 1975 жылы іске қосылып, 2005 жылы қайта жаңғыртылды. 1980-жылдары Amex [[Shearson]] компаниясының үлесін сатып алып, кейін одан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite news
| url=https://www.nytimes.com/1994/06/01/business/company-news-american-express-finishes-lehman-brothers-spinoff.html
| title=COMPANY NEWS; AMERICAN EXPRESS FINISHES LEHMAN BROTHERS SPINOFF | newspaper=[[The New York Times]] | date=June 1, 1994}}&lt;/ref&gt; 1990-жылдары компания тек Amex карталарын қабылдайтын саудагерлер үшін эквайрингтік комиссияларды төмендету тәжірибесін тоқтатып, мақсатты маркетингтік науқандар арқылы нарықтағы үлесін кеңейтті. [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде Amex банк холдингіне айналды. 2013 жылдан бастап компания [[әуежайларда демалыс залдарын]] басқара бастады және оларға белгілі бір карта иелеріне қолжетімділік ұсынды.

2023 жылы Amex операциялар көлемі бойынша әлемдік нарықтың шамамен 9%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=US Credit Card Market Share: Facts and Statistics for 2025 |url=https://fortunly.com/articles/credit-card-market-share/ |access-date=2025-02-11 |website=Fortunly |language=en-us}}&lt;/ref&gt; American Express несие карталары несие карталарын қабылдайтын АҚШ сауда орындарының 99%-ында қабылданғанымен, олардың Еуропа мен Азиядағы таралу деңгейі төменірек.&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.forbes.com/advisor/credit-cards/is-american-express-accepted-everywhere/ | title=Is American Express Accepted Everywhere? | first=AnnaMarie | last=Houlis | work=[[Forbes]] | date=September 15, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.ricksteves.com/travel-tips/money/pay-credit-cards-vs-cash | title=Pay with Plastic or Cash? | work=[[Rick Steves]]}}&lt;/ref&gt; American Express саяхат пен мейрамханаларға арналған карталарды, күнделікті шығындарға ұпай жинауға мүмкіндік беретін карталарды және кэшбек карталарын қоса алғанда, әртүрлі карта түрлерін ұсынады. Әр санатта артықшылықтары мен сыйақы жүйелері әртүрлі бірнеше карта нұсқасы бар. Green Card, Gold Card және Platinum Card сияқты танымал карталар жиі саяхаттайтын және мейрамханаларға жиі баратын клиенттерге арналған. Олардың артықшылықтары осы санаттағы пайдаланушылардың қажеттіліктеріне бейімделген.&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Level Up' Your Understanding of Amex Card Levels |url=https://www.americanexpress.com/en-us/credit-cards/credit-intel/american-express-card-levels/ |access-date=2023-11-28 |website=americanexpress.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|thumb|American Express Company акциясы, 1865 жыл]]
American Express 1850 жылы [[Нью-Йорк штаты]]ның [[Буффало]] қаласында жүк экспедициясымен айналысатын компания ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Our History|url=https://www.americanexpress.com/en-us/company/who-we-are/|publisher=American Express Co.|quote=Біз 1850 жылы адамдардың ең құнды мүліктерін тасымалдау кезінде сенімге ие болған жүк экспедициясы компаниясы ретінде жұмысымызды бастадық.}}&lt;/ref&gt; Компания [[Генри Уэллс]]қа тиесілі Wells &amp; Company, [[Уильям Дж. Фарго]]ға тиесілі Livingston, Fargo &amp; Company және [[Джон Уоррен Баттерфилд]]ке тиесілі Wells, Butterfield &amp; Company компанияларының бірігуі нәтижесінде акционерлік қоғам ретінде құрылды.&lt;ref name=PZG/&gt; Wells, Butterfield &amp; Company компаниясы өз кезегінде 1850 жылдың басында құрылған Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері болған. 1852 жылы Баттерфилд пен басқа директорлар American Express компаниясының қызметін Калифорнияға дейін кеңейту туралы ұсынысқа қарсы шыққаннан кейін, Уэллс пен Фарго [[Wells Fargo &amp; Co.]] компаниясын құрды.
[[Сурет:Amer express dog 1890.jpg|thumb|181x181px|1890 жылғы American Express жарнамасы. Онда American Express жүк сандығын күзетіп тұрған ит бейнеленген.]]
American Express компаниясы өзінің алғашқы меншікті штаб-пәтерін Джей-стрит пен Хадсон-стрит көшелерінің қиылысында тұрғызды. Ғимарат 1858 жылы пайдалануға берілді.&lt;ref name=&quot;Enc NY&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Kenneth T. |editor2-last=Keller |editor2-first=Lisa |editor3-last=Flood |editor3-first=Nancy |title=The Encyclopedia of New York City: ''Second Edition'' |date=2010 |publisher=Yale University Press |isbn=9780300114652 |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=lF_uDwAAQBAJ&amp;pg=PA29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hist Express Companies&quot;&gt;{{cite book |last1=Stimson |first1=Alexander Lovett |title=History of the Express Companies |date=1858 |publisher=A. L. Stimson |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_the_Express_Companies/JwJd5duDscIC?hl=&amp;gbpv=1}}&lt;/ref&gt; 55–61 [[Хадсон-стрит]] мекенжайында орналасқан бұл мәрмәрден салынған италиялық стильдегі сарайдың бірінші қабатында [[Хадсон өзені теміржолы]]нан тартылған тармағы бар жүк терминалы жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;/&gt; 1867 жылы компания жаңа атқораны Хьюберт-стриттегі 4–8 нөмірлі ғимаратта, бастапқы штаб-пәтерден бес квартал солтүстікке қарай салды.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;/&gt; 1898 жылы сәулетші [[Эдвард Х. Кендалл]] атқораларды кеңейту үшін тартылды. Ол кеңейтілген ғимараттың Лейт-стрит және Хьюберт-стрит жақтарындағы қасбеттеріне American Express компаниясының бульдог-күзетші логотипін [[терракота]]лық бедер түрінде орналастырды.&lt;ref name=&quot;Tribeca&quot;&gt;{{cite web |last1=Miller |first1=Tom |title=The History of 157 Hudson |url=https://tribecacitizen.com/the-history-of-tribeca-buildings/the-history-of-157-hudson/ |website=Tribeca Citizen |access-date=June 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Mastropolo |first1=Frank |title=10 Ghost Signs of Downtown Manhattan |url=https://www.untappedcities.com/ghost-signs-downtown-manhattan/ |website=Untapped Cities |access-date=June 6, 2026 |date=March 22, 2023}}&lt;/ref&gt;

Компанияның қызметі табысты дамығандықтан, 1874 жылы оның штаб-пәтері көтерме жүк тасымалы аудандарынан жаңадан қалыптасып келе жатқан Қаржы ауданына көшірілді. American Express компаниясы Гармони әулетіне тиесілі Бродвей көшесіндегі 63 және 65-нөмірлі бес қабатты қоңыр таспен салынған коммерциялық ғимараттардан жалға алынған кеңселерге орналасты.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/lpc/downloads/pdf/reports/amerexpress.pdf|title=December 12, 1995, Designation List 269; LP-1932|date=n.d.|publisher=[[New York City Landmarks Preservation Commission]]New York City Landmarks Preservation Commission|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020225802/http://www.nyc.gov/html/lpc/downloads/pdf/reports/amerexpress.pdf |archive-date=October 20, 2013 }}&lt;/ref&gt;

1880 жылы American Express Бродвей ғимаратының арт жағында, Тринити-плейстегі 46-нөмірде жаңа қойма салды. Ғимараттың сәулетшісі белгісіз, алайда оның кірпіш аркалармен безендірілген қасбеті зәулім ғимараттар дәуіріне дейінгі Нью-Йорк сәулетіне тән ерекшеліктерді еске түсіреді. American Express бұл ғимаратты әлдеқашан босатқанымен, онда әлі күнге дейін компанияның бульдог бейнеленген [[терракота]]лық эмблемасы сақталған.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=White |first1=Norval |last2=Willensky |first2=Elliot |last3=Leadon |first3=Fran |title=AIA Guide to New York City |date=2010 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780199758647 |page=22 |url=https://www.google.com/books/edition/AIA_Guide_to_New_York_City/MTJlkowOwA4C?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%22avec+bulldog%22&amp;pg=PA22 |quote=46 Trinity Pl., bet. Exchange Alley and Rector St. W side. ca. 1880. ... Note the terra-cotta seal with the company emblem, ''avec bulldog'', in relief.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Miller |first1=Tom |title=The American Express Company Stables - 46-48 Trinity Place |url=https://daytoninmanhattan.blogspot.com/2022/03/the-american-express-company-stables-46.html |website=Daytonian in Manhattan |access-date=March 29, 2026 |date=March 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=46-48 Trinity Place Property Overview |url=https://www.optimalspaces.com/rent-office-46-48-trinity-place/ |website=Optimal Spaces |access-date=March 29, 2026}}&lt;/ref&gt; 1903 жылға қарай компания активтерінің көлемі шамамен 28 миллион АҚШ долларына жетті. Бұл көрсеткіш бойынша ол қаладағы қаржы мекемелері арасында тек [[National City Bank of New York]] банкінен ғана кейін тұрды. Осы жетістікті ескере отырып, компания Бродвейдегі ғимараттар мен олардың жер телімдерін сатып алды.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>l0t5bbglv0swm577y0vapjdwpahpjvk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621151</id>
      <parentid>3621150</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:39:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3621151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18657" sha1="98yss9sruo6sme7scxm7hmpv179stho" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінде бой көтеретін жаңа [[2 World Trade Center]] зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

Amex сатып алу көлемі бойынша әлемдегі төртінші ірі төлем карталары желісі болып табылады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[China UnionPay]], [[Visa]] және [[Mastercard]] жүйелерінен кейін орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caporal |first=Jack |date=2020-10-12 |title=Credit and Debit Card Market Share by Network and Issuer {{!}} The Motley Fool |url=https://www.fool.com/money/research/credit-debit-card-market-share-network-issuer/ |access-date=2025-02-11 |website=fool.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Thangavelu |first=Poonkulali |date=2023-07-07 |title=Credit Card Market Share Statistics |url=https://www.bankrate.com/credit-cards/news/credit-card-market-share-statistics/#cards |access-date=2025-02-11 |website=Bankrate |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша дүниежүзінде 141,2 миллион Amex картасы айналымда болды. Бір карта иесінің орташа жылдық шығыны 24 059 АҚШ долларын құрады. Сол жылы Amex желісі арқылы жүзеге асқан сатып алу операцияларының жалпы көлемі 1,7 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt; Amex активтерінің жалпы көлемі 270 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы 16-ірі банк]] болып табылады. Бұл АҚШ-тың [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] (FDIC) сақтандырған барлық активтердің шамамен 1,1%-ына тең. Компания [[Fortune 500]] рейтингінде 58-орында,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=American Express | url=https://fortune.com/company/american-express/fortune500/ | website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] }}&lt;/ref&gt; ал Forbes журналының ең құнды брендтер тізімінде 28-орында тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/the-worlds-most-valuable-brands/ | title=Forbes Rankings - The World's Most Valuable Brands | website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 63-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}&lt;/ref&gt; American Express National Bank — Amex компаниясына тиесілі тікелей банк.

American Express 1850 жылы [[Көліктік экспедиция|жүк экспедициясымен]] айналысатын компания ретінде құрылды. XX ғасырдың басында компания қаржылық және туристік қызметтер көрсете бастады. 1958 жылы өзінің алғашқы қағаз төлем картасын, 1966 жылы Gold Card картасын, 1969 жылы Green Card картасын, 1984 жылы Platinum Card картасын, ал 1999 жылы [[Centurion Card]] картасын шығарды. «Don't Leave Home Without It» жарнамалық науқаны 1975 жылы іске қосылып, 2005 жылы қайта жаңғыртылды. 1980-жылдары Amex [[Shearson]] компаниясының үлесін сатып алып, кейін одан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite news
| url=https://www.nytimes.com/1994/06/01/business/company-news-american-express-finishes-lehman-brothers-spinoff.html
| title=COMPANY NEWS; AMERICAN EXPRESS FINISHES LEHMAN BROTHERS SPINOFF | newspaper=[[The New York Times]] | date=June 1, 1994}}&lt;/ref&gt; 1990-жылдары компания тек Amex карталарын қабылдайтын саудагерлер үшін эквайрингтік комиссияларды төмендету тәжірибесін тоқтатып, мақсатты маркетингтік науқандар арқылы нарықтағы үлесін кеңейтті. [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде Amex банк холдингіне айналды. 2013 жылдан бастап компания [[әуежайларда демалыс залдарын]] басқара бастады және оларға белгілі бір карта иелеріне қолжетімділік ұсынды.

2023 жылы Amex операциялар көлемі бойынша әлемдік нарықтың шамамен 9%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=US Credit Card Market Share: Facts and Statistics for 2025 |url=https://fortunly.com/articles/credit-card-market-share/ |access-date=2025-02-11 |website=Fortunly |language=en-us}}&lt;/ref&gt; American Express несие карталары несие карталарын қабылдайтын АҚШ сауда орындарының 99%-ында қабылданғанымен, олардың Еуропа мен Азиядағы таралу деңгейі төменірек.&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.forbes.com/advisor/credit-cards/is-american-express-accepted-everywhere/ | title=Is American Express Accepted Everywhere? | first=AnnaMarie | last=Houlis | work=[[Forbes]] | date=September 15, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.ricksteves.com/travel-tips/money/pay-credit-cards-vs-cash | title=Pay with Plastic or Cash? | work=[[Rick Steves]]}}&lt;/ref&gt; American Express саяхат пен мейрамханаларға арналған карталарды, күнделікті шығындарға ұпай жинауға мүмкіндік беретін карталарды және кэшбек карталарын қоса алғанда, әртүрлі карта түрлерін ұсынады. Әр санатта артықшылықтары мен сыйақы жүйелері әртүрлі бірнеше карта нұсқасы бар. Green Card, Gold Card және Platinum Card сияқты танымал карталар жиі саяхаттайтын және мейрамханаларға жиі баратын клиенттерге арналған. Олардың артықшылықтары осы санаттағы пайдаланушылардың қажеттіліктеріне бейімделген.&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Level Up' Your Understanding of Amex Card Levels |url=https://www.americanexpress.com/en-us/credit-cards/credit-intel/american-express-card-levels/ |access-date=2023-11-28 |website=americanexpress.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|thumb|American Express Company акциясы, 1865 жыл]]
American Express 1850 жылы [[Нью-Йорк штаты]]ның [[Буффало]] қаласында жүк экспедициясымен айналысатын компания ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Our History|url=https://www.americanexpress.com/en-us/company/who-we-are/|publisher=American Express Co.|quote=Біз 1850 жылы адамдардың ең құнды мүліктерін тасымалдау кезінде сенімге ие болған жүк экспедициясы компаниясы ретінде жұмысымызды бастадық.}}&lt;/ref&gt; Компания [[Генри Уэллс]]қа тиесілі Wells &amp; Company, [[Уильям Дж. Фарго]]ға тиесілі Livingston, Fargo &amp; Company және [[Джон Уоррен Баттерфилд]]ке тиесілі Wells, Butterfield &amp; Company компанияларының бірігуі нәтижесінде акционерлік қоғам ретінде құрылды.&lt;ref name=PZG/&gt; Wells, Butterfield &amp; Company компаниясы өз кезегінде 1850 жылдың басында құрылған Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері болған. 1852 жылы Баттерфилд пен басқа директорлар American Express компаниясының қызметін Калифорнияға дейін кеңейту туралы ұсынысқа қарсы шыққаннан кейін, Уэллс пен Фарго [[Wells Fargo &amp; Co.]] компаниясын құрды.
[[Сурет:Amer express dog 1890.jpg|thumb|181x181px|1890 жылғы American Express жарнамасы. Онда American Express жүк сандығын күзетіп тұрған ит бейнеленген.]]
American Express компаниясы өзінің алғашқы меншікті штаб-пәтерін Джей-стрит пен Хадсон-стрит көшелерінің қиылысында тұрғызды. Ғимарат 1858 жылы пайдалануға берілді.&lt;ref name=&quot;Enc NY&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Kenneth T. |editor2-last=Keller |editor2-first=Lisa |editor3-last=Flood |editor3-first=Nancy |title=The Encyclopedia of New York City: ''Second Edition'' |date=2010 |publisher=Yale University Press |isbn=9780300114652 |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=lF_uDwAAQBAJ&amp;pg=PA29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hist Express Companies&quot;&gt;{{cite book |last1=Stimson |first1=Alexander Lovett |title=History of the Express Companies |date=1858 |publisher=A. L. Stimson |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_the_Express_Companies/JwJd5duDscIC?hl=&amp;gbpv=1}}&lt;/ref&gt; 55–61 [[Хадсон-стрит]] мекенжайында орналасқан бұл мәрмәрден салынған италиялық стильдегі сарайдың бірінші қабатында [[Хадсон өзені теміржолы]]нан тартылған тармағы бар жүк терминалы жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;/&gt; 1867 жылы компания жаңа атқораны Хьюберт-стриттегі 4–8 нөмірлі ғимаратта, бастапқы штаб-пәтерден бес квартал солтүстікке қарай салды.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;/&gt; 1898 жылы сәулетші [[Эдвард Х. Кендалл]] атқораларды кеңейту үшін тартылды. Ол кеңейтілген ғимараттың Лейт-стрит және Хьюберт-стрит жақтарындағы қасбеттеріне American Express компаниясының бульдог-күзетші логотипін [[терракота]]лық бедер түрінде орналастырды.&lt;ref name=&quot;Tribeca&quot;&gt;{{cite web |last1=Miller |first1=Tom |title=The History of 157 Hudson |url=https://tribecacitizen.com/the-history-of-tribeca-buildings/the-history-of-157-hudson/ |website=Tribeca Citizen |access-date=June 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Mastropolo |first1=Frank |title=10 Ghost Signs of Downtown Manhattan |url=https://www.untappedcities.com/ghost-signs-downtown-manhattan/ |website=Untapped Cities |access-date=June 6, 2026 |date=March 22, 2023}}&lt;/ref&gt;

Компанияның қызметі табысты дамығандықтан, 1874 жылы оның штаб-пәтері көтерме жүк тасымалы аудандарынан жаңадан қалыптасып келе жатқан Қаржы ауданына көшірілді. American Express компаниясы Гармони әулетіне тиесілі Бродвей көшесіндегі 63 және 65-нөмірлі бес қабатты қоңыр таспен салынған коммерциялық ғимараттардан жалға алынған кеңселерге орналасты.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/lpc/downloads/pdf/reports/amerexpress.pdf|title=December 12, 1995, Designation List 269; LP-1932|date=n.d.|publisher=[[New York City Landmarks Preservation Commission]]New York City Landmarks Preservation Commission|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020225802/http://www.nyc.gov/html/lpc/downloads/pdf/reports/amerexpress.pdf |archive-date=October 20, 2013 }}&lt;/ref&gt;

1880 жылы American Express Бродвей ғимаратының арт жағында, Тринити-плейстегі 46-нөмірде жаңа қойма салды. Ғимараттың сәулетшісі белгісіз, алайда оның кірпіш аркалармен безендірілген қасбеті зәулім ғимараттар дәуіріне дейінгі Нью-Йорк сәулетіне тән ерекшеліктерді еске түсіреді. American Express бұл ғимаратты әлдеқашан босатқанымен, онда әлі күнге дейін компанияның бульдог бейнеленген [[терракота]]лық эмблемасы сақталған.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=White |first1=Norval |last2=Willensky |first2=Elliot |last3=Leadon |first3=Fran |title=AIA Guide to New York City |date=2010 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780199758647 |page=22 |url=https://www.google.com/books/edition/AIA_Guide_to_New_York_City/MTJlkowOwA4C?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%22avec+bulldog%22&amp;pg=PA22 |quote=46 Trinity Place, Exchange Alley мен Rector Street көшелерінің арасындағы, батыс жақ беті. Шамамен 1880 жыл. Алдыңғы бөлікте бедерлі түрде жасалған, бульдог бейнеленген компанияның терракоталық эмблемасы көрінеді.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Miller |first1=Tom |title=The American Express Company Stables - 46-48 Trinity Place |url=https://daytoninmanhattan.blogspot.com/2022/03/the-american-express-company-stables-46.html |website=Daytonian in Manhattan |access-date=March 29, 2026 |date=March 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=46-48 Trinity Place Property Overview |url=https://www.optimalspaces.com/rent-office-46-48-trinity-place/ |website=Optimal Spaces |access-date=March 29, 2026}}&lt;/ref&gt; 1903 жылға қарай компания активтерінің көлемі шамамен 28 миллион АҚШ долларына жетті. Бұл көрсеткіш бойынша ол қаладағы қаржы мекемелері арасында тек [[National City Bank of New York]] банкінен ғана кейін тұрды. Осы жетістікті ескере отырып, компания Бродвейдегі ғимараттар мен олардың жер телімдерін сатып алды.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>98yss9sruo6sme7scxm7hmpv179stho</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621152</id>
      <parentid>3621151</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:41:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3621152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19473" sha1="tfdw2ncyqwrgapn2vx8ide5074lzoxr" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінде бой көтеретін жаңа [[2 World Trade Center]] зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

Amex сатып алу көлемі бойынша әлемдегі төртінші ірі төлем карталары желісі болып табылады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[China UnionPay]], [[Visa]] және [[Mastercard]] жүйелерінен кейін орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caporal |first=Jack |date=2020-10-12 |title=Credit and Debit Card Market Share by Network and Issuer {{!}} The Motley Fool |url=https://www.fool.com/money/research/credit-debit-card-market-share-network-issuer/ |access-date=2025-02-11 |website=fool.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Thangavelu |first=Poonkulali |date=2023-07-07 |title=Credit Card Market Share Statistics |url=https://www.bankrate.com/credit-cards/news/credit-card-market-share-statistics/#cards |access-date=2025-02-11 |website=Bankrate |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша дүниежүзінде 141,2 миллион Amex картасы айналымда болды. Бір карта иесінің орташа жылдық шығыны 24 059 АҚШ долларын құрады. Сол жылы Amex желісі арқылы жүзеге асқан сатып алу операцияларының жалпы көлемі 1,7 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt; Amex активтерінің жалпы көлемі 270 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы 16-ірі банк]] болып табылады. Бұл АҚШ-тың [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] (FDIC) сақтандырған барлық активтердің шамамен 1,1%-ына тең. Компания [[Fortune 500]] рейтингінде 58-орында,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=American Express | url=https://fortune.com/company/american-express/fortune500/ | website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] }}&lt;/ref&gt; ал Forbes журналының ең құнды брендтер тізімінде 28-орында тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/the-worlds-most-valuable-brands/ | title=Forbes Rankings - The World's Most Valuable Brands | website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 63-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}&lt;/ref&gt; American Express National Bank — Amex компаниясына тиесілі тікелей банк.

American Express 1850 жылы [[Көліктік экспедиция|жүк экспедициясымен]] айналысатын компания ретінде құрылды. XX ғасырдың басында компания қаржылық және туристік қызметтер көрсете бастады. 1958 жылы өзінің алғашқы қағаз төлем картасын, 1966 жылы Gold Card картасын, 1969 жылы Green Card картасын, 1984 жылы Platinum Card картасын, ал 1999 жылы [[Centurion Card]] картасын шығарды. «Don't Leave Home Without It» жарнамалық науқаны 1975 жылы іске қосылып, 2005 жылы қайта жаңғыртылды. 1980-жылдары Amex [[Shearson]] компаниясының үлесін сатып алып, кейін одан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite news
| url=https://www.nytimes.com/1994/06/01/business/company-news-american-express-finishes-lehman-brothers-spinoff.html
| title=COMPANY NEWS; AMERICAN EXPRESS FINISHES LEHMAN BROTHERS SPINOFF | newspaper=[[The New York Times]] | date=June 1, 1994}}&lt;/ref&gt; 1990-жылдары компания тек Amex карталарын қабылдайтын саудагерлер үшін эквайрингтік комиссияларды төмендету тәжірибесін тоқтатып, мақсатты маркетингтік науқандар арқылы нарықтағы үлесін кеңейтті. [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде Amex банк холдингіне айналды. 2013 жылдан бастап компания [[әуежайларда демалыс залдарын]] басқара бастады және оларға белгілі бір карта иелеріне қолжетімділік ұсынды.

2023 жылы Amex операциялар көлемі бойынша әлемдік нарықтың шамамен 9%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=US Credit Card Market Share: Facts and Statistics for 2025 |url=https://fortunly.com/articles/credit-card-market-share/ |access-date=2025-02-11 |website=Fortunly |language=en-us}}&lt;/ref&gt; American Express несие карталары несие карталарын қабылдайтын АҚШ сауда орындарының 99%-ында қабылданғанымен, олардың Еуропа мен Азиядағы таралу деңгейі төменірек.&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.forbes.com/advisor/credit-cards/is-american-express-accepted-everywhere/ | title=Is American Express Accepted Everywhere? | first=AnnaMarie | last=Houlis | work=[[Forbes]] | date=September 15, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.ricksteves.com/travel-tips/money/pay-credit-cards-vs-cash | title=Pay with Plastic or Cash? | work=[[Rick Steves]]}}&lt;/ref&gt; American Express саяхат пен мейрамханаларға арналған карталарды, күнделікті шығындарға ұпай жинауға мүмкіндік беретін карталарды және кэшбек карталарын қоса алғанда, әртүрлі карта түрлерін ұсынады. Әр санатта артықшылықтары мен сыйақы жүйелері әртүрлі бірнеше карта нұсқасы бар. Green Card, Gold Card және Platinum Card сияқты танымал карталар жиі саяхаттайтын және мейрамханаларға жиі баратын клиенттерге арналған. Олардың артықшылықтары осы санаттағы пайдаланушылардың қажеттіліктеріне бейімделген.&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Level Up' Your Understanding of Amex Card Levels |url=https://www.americanexpress.com/en-us/credit-cards/credit-intel/american-express-card-levels/ |access-date=2023-11-28 |website=americanexpress.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|thumb|American Express Company акциясы, 1865 жыл]]
American Express 1850 жылы [[Нью-Йорк штаты]]ның [[Буффало]] қаласында жүк экспедициясымен айналысатын компания ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Our History|url=https://www.americanexpress.com/en-us/company/who-we-are/|publisher=American Express Co.|quote=Біз 1850 жылы адамдардың ең құнды мүліктерін тасымалдау кезінде сенімге ие болған жүк экспедициясы компаниясы ретінде жұмысымызды бастадық.}}&lt;/ref&gt; Компания [[Генри Уэллс]]қа тиесілі Wells &amp; Company, [[Уильям Дж. Фарго]]ға тиесілі Livingston, Fargo &amp; Company және [[Джон Уоррен Баттерфилд]]ке тиесілі Wells, Butterfield &amp; Company компанияларының бірігуі нәтижесінде акционерлік қоғам ретінде құрылды.&lt;ref name=PZG/&gt; Wells, Butterfield &amp; Company компаниясы өз кезегінде 1850 жылдың басында құрылған Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері болған. 1852 жылы Баттерфилд пен басқа директорлар American Express компаниясының қызметін Калифорнияға дейін кеңейту туралы ұсынысқа қарсы шыққаннан кейін, Уэллс пен Фарго [[Wells Fargo &amp; Co.]] компаниясын құрды.
[[Сурет:Amer express dog 1890.jpg|thumb|181x181px|1890 жылғы American Express жарнамасы. Онда American Express жүк сандығын күзетіп тұрған ит бейнеленген.]]
American Express компаниясы өзінің алғашқы меншікті штаб-пәтерін Джей-стрит пен Хадсон-стрит көшелерінің қиылысында тұрғызды. Ғимарат 1858 жылы пайдалануға берілді.&lt;ref name=&quot;Enc NY&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Kenneth T. |editor2-last=Keller |editor2-first=Lisa |editor3-last=Flood |editor3-first=Nancy |title=The Encyclopedia of New York City: ''Second Edition'' |date=2010 |publisher=Yale University Press |isbn=9780300114652 |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=lF_uDwAAQBAJ&amp;pg=PA29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hist Express Companies&quot;&gt;{{cite book |last1=Stimson |first1=Alexander Lovett |title=History of the Express Companies |date=1858 |publisher=A. L. Stimson |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_the_Express_Companies/JwJd5duDscIC?hl=&amp;gbpv=1}}&lt;/ref&gt; 55–61 [[Хадсон-стрит]] мекенжайында орналасқан бұл мәрмәрден салынған италиялық стильдегі сарайдың бірінші қабатында [[Хадсон өзені теміржолы]]нан тартылған тармағы бар жүк терминалы жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;/&gt; 1867 жылы компания жаңа атқораны Хьюберт-стриттегі 4–8 нөмірлі ғимаратта, бастапқы штаб-пәтерден бес квартал солтүстікке қарай салды.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;/&gt; 1898 жылы сәулетші [[Эдвард Х. Кендалл]] атқораларды кеңейту үшін тартылды. Ол кеңейтілген ғимараттың Лейт-стрит және Хьюберт-стрит жақтарындағы қасбеттеріне American Express компаниясының бульдог-күзетші логотипін [[терракота]]лық бедер түрінде орналастырды.&lt;ref name=&quot;Tribeca&quot;&gt;{{cite web |last1=Miller |first1=Tom |title=The History of 157 Hudson |url=https://tribecacitizen.com/the-history-of-tribeca-buildings/the-history-of-157-hudson/ |website=Tribeca Citizen |access-date=June 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Mastropolo |first1=Frank |title=10 Ghost Signs of Downtown Manhattan |url=https://www.untappedcities.com/ghost-signs-downtown-manhattan/ |website=Untapped Cities |access-date=June 6, 2026 |date=March 22, 2023}}&lt;/ref&gt;

Компанияның қызметі табысты дамығандықтан, 1874 жылы оның штаб-пәтері көтерме жүк тасымалы аудандарынан жаңадан қалыптасып келе жатқан Қаржы ауданына көшірілді. American Express компаниясы Гармони әулетіне тиесілі Бродвей көшесіндегі 63 және 65-нөмірлі бес қабатты қоңыр таспен салынған коммерциялық ғимараттардан жалға алынған кеңселерге орналасты.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/lpc/downloads/pdf/reports/amerexpress.pdf|title=December 12, 1995, Designation List 269; LP-1932|date=n.d.|publisher=[[New York City Landmarks Preservation Commission]]New York City Landmarks Preservation Commission|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020225802/http://www.nyc.gov/html/lpc/downloads/pdf/reports/amerexpress.pdf |archive-date=October 20, 2013 }}&lt;/ref&gt;

1880 жылы American Express Бродвей ғимаратының арт жағында, Тринити-плейстегі 46-нөмірде жаңа қойма салды. Ғимараттың сәулетшісі белгісіз, алайда оның кірпіш аркалармен безендірілген қасбеті зәулім ғимараттар дәуіріне дейінгі Нью-Йорк сәулетіне тән ерекшеліктерді еске түсіреді. American Express бұл ғимаратты әлдеқашан босатқанымен, онда әлі күнге дейін компанияның бульдог бейнеленген [[терракота]]лық эмблемасы сақталған.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=White |first1=Norval |last2=Willensky |first2=Elliot |last3=Leadon |first3=Fran |title=AIA Guide to New York City |date=2010 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780199758647 |page=22 |url=https://www.google.com/books/edition/AIA_Guide_to_New_York_City/MTJlkowOwA4C?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%22avec+bulldog%22&amp;pg=PA22 |quote=46 Trinity Place, Exchange Alley мен Rector Street көшелерінің арасындағы, батыс жақ беті. Шамамен 1880 жыл. Алдыңғы бөлікте бедерлі түрде жасалған, бульдог бейнеленген компанияның терракоталық эмблемасы көрінеді.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Miller |first1=Tom |title=The American Express Company Stables - 46-48 Trinity Place |url=https://daytoninmanhattan.blogspot.com/2022/03/the-american-express-company-stables-46.html |website=Daytonian in Manhattan |access-date=March 29, 2026 |date=March 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=46-48 Trinity Place Property Overview |url=https://www.optimalspaces.com/rent-office-46-48-trinity-place/ |website=Optimal Spaces |access-date=March 29, 2026}}&lt;/ref&gt; 1903 жылға қарай компания активтерінің көлемі шамамен 28 миллион АҚШ долларына жетті. Бұл көрсеткіш бойынша ол қаладағы қаржы мекемелері арасында тек [[National City Bank of New York]] банкінен ғана кейін тұрды. Осы жетістікті ескере отырып, компания Бродвейдегі ғимараттар мен олардың жер телімдерін сатып алды.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot; /&gt;

1914 жылы Уэллс пен Фарго дәуірі аяқталғаннан кейін, компанияда алдыңғы отыз жыл бойы түрлі қызметтер атқарып жоғарылаған жаңа әрі белсенді президент Джордж Чедборн Тейлор (1868–1923) жаңа штаб-пәтер салу туралы шешім қабылдады. ''[[The New York Times]]'' басылымы Төменгі Бродвейдегі ескі ғимараттарды «төменгі Бродвейдің көне көрнекті орындарының бірі» деп сипаттағанымен, олар қарқынды дамып келе жатқан компанияның қажеттіліктеріне сай келмейтін болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>tfdw2ncyqwrgapn2vx8ide5074lzoxr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621154</id>
      <parentid>3621152</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:47:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3621154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21591" sha1="kfq5q0vesnzrtb8x87izkz0xih2hpee" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінде бой көтеретін жаңа [[2 World Trade Center]] зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

Amex сатып алу көлемі бойынша әлемдегі төртінші ірі төлем карталары желісі болып табылады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[China UnionPay]], [[Visa]] және [[Mastercard]] жүйелерінен кейін орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caporal |first=Jack |date=2020-10-12 |title=Credit and Debit Card Market Share by Network and Issuer {{!}} The Motley Fool |url=https://www.fool.com/money/research/credit-debit-card-market-share-network-issuer/ |access-date=2025-02-11 |website=fool.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Thangavelu |first=Poonkulali |date=2023-07-07 |title=Credit Card Market Share Statistics |url=https://www.bankrate.com/credit-cards/news/credit-card-market-share-statistics/#cards |access-date=2025-02-11 |website=Bankrate |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша дүниежүзінде 141,2 миллион Amex картасы айналымда болды. Бір карта иесінің орташа жылдық шығыны 24 059 АҚШ долларын құрады. Сол жылы Amex желісі арқылы жүзеге асқан сатып алу операцияларының жалпы көлемі 1,7 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt; Amex активтерінің жалпы көлемі 270 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы 16-ірі банк]] болып табылады. Бұл АҚШ-тың [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] (FDIC) сақтандырған барлық активтердің шамамен 1,1%-ына тең. Компания [[Fortune 500]] рейтингінде 58-орында,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=American Express | url=https://fortune.com/company/american-express/fortune500/ | website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] }}&lt;/ref&gt; ал Forbes журналының ең құнды брендтер тізімінде 28-орында тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/the-worlds-most-valuable-brands/ | title=Forbes Rankings - The World's Most Valuable Brands | website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 63-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}&lt;/ref&gt; American Express National Bank — Amex компаниясына тиесілі тікелей банк.

American Express 1850 жылы [[Көліктік экспедиция|жүк экспедициясымен]] айналысатын компания ретінде құрылды. XX ғасырдың басында компания қаржылық және туристік қызметтер көрсете бастады. 1958 жылы өзінің алғашқы қағаз төлем картасын, 1966 жылы Gold Card картасын, 1969 жылы Green Card картасын, 1984 жылы Platinum Card картасын, ал 1999 жылы [[Centurion Card]] картасын шығарды. «Don't Leave Home Without It» жарнамалық науқаны 1975 жылы іске қосылып, 2005 жылы қайта жаңғыртылды. 1980-жылдары Amex [[Shearson]] компаниясының үлесін сатып алып, кейін одан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite news
| url=https://www.nytimes.com/1994/06/01/business/company-news-american-express-finishes-lehman-brothers-spinoff.html
| title=COMPANY NEWS; AMERICAN EXPRESS FINISHES LEHMAN BROTHERS SPINOFF | newspaper=[[The New York Times]] | date=June 1, 1994}}&lt;/ref&gt; 1990-жылдары компания тек Amex карталарын қабылдайтын саудагерлер үшін эквайрингтік комиссияларды төмендету тәжірибесін тоқтатып, мақсатты маркетингтік науқандар арқылы нарықтағы үлесін кеңейтті. [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде Amex банк холдингіне айналды. 2013 жылдан бастап компания [[әуежайларда демалыс залдарын]] басқара бастады және оларға белгілі бір карта иелеріне қолжетімділік ұсынды.

2023 жылы Amex операциялар көлемі бойынша әлемдік нарықтың шамамен 9%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=US Credit Card Market Share: Facts and Statistics for 2025 |url=https://fortunly.com/articles/credit-card-market-share/ |access-date=2025-02-11 |website=Fortunly |language=en-us}}&lt;/ref&gt; American Express несие карталары несие карталарын қабылдайтын АҚШ сауда орындарының 99%-ында қабылданғанымен, олардың Еуропа мен Азиядағы таралу деңгейі төменірек.&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.forbes.com/advisor/credit-cards/is-american-express-accepted-everywhere/ | title=Is American Express Accepted Everywhere? | first=AnnaMarie | last=Houlis | work=[[Forbes]] | date=September 15, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.ricksteves.com/travel-tips/money/pay-credit-cards-vs-cash | title=Pay with Plastic or Cash? | work=[[Rick Steves]]}}&lt;/ref&gt; American Express саяхат пен мейрамханаларға арналған карталарды, күнделікті шығындарға ұпай жинауға мүмкіндік беретін карталарды және кэшбек карталарын қоса алғанда, әртүрлі карта түрлерін ұсынады. Әр санатта артықшылықтары мен сыйақы жүйелері әртүрлі бірнеше карта нұсқасы бар. Green Card, Gold Card және Platinum Card сияқты танымал карталар жиі саяхаттайтын және мейрамханаларға жиі баратын клиенттерге арналған. Олардың артықшылықтары осы санаттағы пайдаланушылардың қажеттіліктеріне бейімделген.&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Level Up' Your Understanding of Amex Card Levels |url=https://www.americanexpress.com/en-us/credit-cards/credit-intel/american-express-card-levels/ |access-date=2023-11-28 |website=americanexpress.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|thumb|American Express Company акциясы, 1865 жыл]]
American Express 1850 жылы [[Нью-Йорк штаты]]ның [[Буффало]] қаласында жүк экспедициясымен айналысатын компания ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Our History|url=https://www.americanexpress.com/en-us/company/who-we-are/|publisher=American Express Co.|quote=Біз 1850 жылы адамдардың ең құнды мүліктерін тасымалдау кезінде сенімге ие болған жүк экспедициясы компаниясы ретінде жұмысымызды бастадық.}}&lt;/ref&gt; Компания [[Генри Уэллс]]қа тиесілі Wells &amp; Company, [[Уильям Дж. Фарго]]ға тиесілі Livingston, Fargo &amp; Company және [[Джон Уоррен Баттерфилд]]ке тиесілі Wells, Butterfield &amp; Company компанияларының бірігуі нәтижесінде акционерлік қоғам ретінде құрылды.&lt;ref name=PZG/&gt; Wells, Butterfield &amp; Company компаниясы өз кезегінде 1850 жылдың басында құрылған Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері болған. 1852 жылы Баттерфилд пен басқа директорлар American Express компаниясының қызметін Калифорнияға дейін кеңейту туралы ұсынысқа қарсы шыққаннан кейін, Уэллс пен Фарго [[Wells Fargo &amp; Co.]] компаниясын құрды.
[[Сурет:Amer express dog 1890.jpg|thumb|181x181px|1890 жылғы American Express жарнамасы. Онда American Express жүк сандығын күзетіп тұрған ит бейнеленген.]]
American Express компаниясы өзінің алғашқы меншікті штаб-пәтерін Джей-стрит пен Хадсон-стрит көшелерінің қиылысында тұрғызды. Ғимарат 1858 жылы пайдалануға берілді.&lt;ref name=&quot;Enc NY&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Kenneth T. |editor2-last=Keller |editor2-first=Lisa |editor3-last=Flood |editor3-first=Nancy |title=The Encyclopedia of New York City: ''Second Edition'' |date=2010 |publisher=Yale University Press |isbn=9780300114652 |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=lF_uDwAAQBAJ&amp;pg=PA29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hist Express Companies&quot;&gt;{{cite book |last1=Stimson |first1=Alexander Lovett |title=History of the Express Companies |date=1858 |publisher=A. L. Stimson |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_the_Express_Companies/JwJd5duDscIC?hl=&amp;gbpv=1}}&lt;/ref&gt; 55–61 [[Хадсон-стрит]] мекенжайында орналасқан бұл мәрмәрден салынған италиялық стильдегі сарайдың бірінші қабатында [[Хадсон өзені теміржолы]]нан тартылған тармағы бар жүк терминалы жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;/&gt; 1867 жылы компания жаңа атқораны Хьюберт-стриттегі 4–8 нөмірлі ғимаратта, бастапқы штаб-пәтерден бес квартал солтүстікке қарай салды.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;/&gt; 1898 жылы сәулетші [[Эдвард Х. Кендалл]] атқораларды кеңейту үшін тартылды. Ол кеңейтілген ғимараттың Лейт-стрит және Хьюберт-стрит жақтарындағы қасбеттеріне American Express компаниясының бульдог-күзетші логотипін [[терракота]]лық бедер түрінде орналастырды.&lt;ref name=&quot;Tribeca&quot;&gt;{{cite web |last1=Miller |first1=Tom |title=The History of 157 Hudson |url=https://tribecacitizen.com/the-history-of-tribeca-buildings/the-history-of-157-hudson/ |website=Tribeca Citizen |access-date=June 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Mastropolo |first1=Frank |title=10 Ghost Signs of Downtown Manhattan |url=https://www.untappedcities.com/ghost-signs-downtown-manhattan/ |website=Untapped Cities |access-date=June 6, 2026 |date=March 22, 2023}}&lt;/ref&gt;

Компанияның қызметі табысты дамығандықтан, 1874 жылы оның штаб-пәтері көтерме жүк тасымалы аудандарынан жаңадан қалыптасып келе жатқан Қаржы ауданына көшірілді. American Express компаниясы Гармони әулетіне тиесілі Бродвей көшесіндегі 63 және 65-нөмірлі бес қабатты қоңыр таспен салынған коммерциялық ғимараттардан жалға алынған кеңселерге орналасты.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/lpc/downloads/pdf/reports/amerexpress.pdf|title=December 12, 1995, Designation List 269; LP-1932|date=n.d.|publisher=[[New York City Landmarks Preservation Commission]]New York City Landmarks Preservation Commission|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020225802/http://www.nyc.gov/html/lpc/downloads/pdf/reports/amerexpress.pdf |archive-date=October 20, 2013 }}&lt;/ref&gt;

1880 жылы American Express Бродвей ғимаратының арт жағында, Тринити-плейстегі 46-нөмірде жаңа қойма салды. Ғимараттың сәулетшісі белгісіз, алайда оның кірпіш аркалармен безендірілген қасбеті зәулім ғимараттар дәуіріне дейінгі Нью-Йорк сәулетіне тән ерекшеліктерді еске түсіреді. American Express бұл ғимаратты әлдеқашан босатқанымен, онда әлі күнге дейін компанияның бульдог бейнеленген [[терракота]]лық эмблемасы сақталған.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=White |first1=Norval |last2=Willensky |first2=Elliot |last3=Leadon |first3=Fran |title=AIA Guide to New York City |date=2010 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780199758647 |page=22 |url=https://www.google.com/books/edition/AIA_Guide_to_New_York_City/MTJlkowOwA4C?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%22avec+bulldog%22&amp;pg=PA22 |quote=46 Trinity Place, Exchange Alley мен Rector Street көшелерінің арасындағы, батыс жақ беті. Шамамен 1880 жыл. Алдыңғы бөлікте бедерлі түрде жасалған, бульдог бейнеленген компанияның терракоталық эмблемасы көрінеді.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Miller |first1=Tom |title=The American Express Company Stables - 46-48 Trinity Place |url=https://daytoninmanhattan.blogspot.com/2022/03/the-american-express-company-stables-46.html |website=Daytonian in Manhattan |access-date=March 29, 2026 |date=March 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=46-48 Trinity Place Property Overview |url=https://www.optimalspaces.com/rent-office-46-48-trinity-place/ |website=Optimal Spaces |access-date=March 29, 2026}}&lt;/ref&gt; 1903 жылға қарай компания активтерінің көлемі шамамен 28 миллион АҚШ долларына жетті. Бұл көрсеткіш бойынша ол қаладағы қаржы мекемелері арасында тек [[National City Bank of New York]] банкінен ғана кейін тұрды. Осы жетістікті ескере отырып, компания Бродвейдегі ғимараттар мен олардың жер телімдерін сатып алды.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot; /&gt;

1914 жылы Уэллс пен Фарго дәуірі аяқталғаннан кейін, компанияда алдыңғы отыз жыл бойы түрлі қызметтер атқарып жоғарылаған жаңа әрі белсенді президент Джордж Чедборн Тейлор (1868–1923) жаңа штаб-пәтер салу туралы шешім қабылдады. ''[[The New York Times]]'' басылымы Төменгі Бродвейдегі ескі ғимараттарды «төменгі Бродвейдің көне көрнекті орындарының бірі» деп сипаттағанымен, олар қарқынды дамып келе жатқан компанияның қажеттіліктеріне сай келмейтін болды.

Бірінші дүниежүзілік соғысқа байланысты туындаған кідірістерден кейін, 1916–1917 жылдары Renwick, Aspinwall &amp; Tucker сәулет фирмасының өкілі [[Дж. Лоренс Аспинуолл]]дың жобасы бойынша 21 қабатты [[неоклассика]]лық [[American Express Company Building]] ғимараты салынды. Ғимарат бұрынғы екі телімді біріктіріп, 65 Broadway деген бірыңғай мекенжайға ие болды. Сол кезеңде бұл ғимарат Төменгі Бродвейдегі «Экспресс қатары» (''Express Row'') деп аталған ауданның бір бөлігі болды. Жаңа ғимарат квартал бойындағы үздіксіз тас қасбетті толықтырып, Бродвей көшесінің бүгінге дейін сақталған неоклассикалық кеңсе мұнараларынан құралған «қалалық шатқалға» айналуына ықпал етті.&lt;ref name=&quot;aia&quot;&gt;{{cite book|last1=White|first1=Norval|last2=Willensky|first2=Elliot|title=AIA Guide to New York City|edition=4|chapter=New York|publisher=Crown Publishers/Random House|date=2000|isbn=0-8129-3107-6}}&lt;/ref&gt; 1975 жылы American Express бұл ғимаратты сатты, алайда онда туристік қызметтерін көрсетуді жалғастырды. Әр жылдары ғимаратта басқа да танымал ұйымдардың штаб-пәтерлері орналасты. Олардың қатарында [[J. &amp; W. Seligman &amp; Co.]] инвестициялық банкі (1940–1974), [[American Bureau of Shipping]] теңіз ұйымы (1977–1986), сондай-ақ кейінірек J.J. Kenny мен [[Standard &amp; Poor's]] компаниялары болды. Кейін Standard &amp; Poor's компаниясы ғимаратқа өз атауын берді.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot; /&gt;&lt;ref name=aia/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>kfq5q0vesnzrtb8x87izkz0xih2hpee</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621156</id>
      <parentid>3621154</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:53:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3621156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23627" sha1="7lyknn7ee569btrhnudlk3sra0lnfvj" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінде бой көтеретін жаңа [[2 World Trade Center]] зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

Amex сатып алу көлемі бойынша әлемдегі төртінші ірі төлем карталары желісі болып табылады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[China UnionPay]], [[Visa]] және [[Mastercard]] жүйелерінен кейін орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caporal |first=Jack |date=2020-10-12 |title=Credit and Debit Card Market Share by Network and Issuer {{!}} The Motley Fool |url=https://www.fool.com/money/research/credit-debit-card-market-share-network-issuer/ |access-date=2025-02-11 |website=fool.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Thangavelu |first=Poonkulali |date=2023-07-07 |title=Credit Card Market Share Statistics |url=https://www.bankrate.com/credit-cards/news/credit-card-market-share-statistics/#cards |access-date=2025-02-11 |website=Bankrate |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша дүниежүзінде 141,2 миллион Amex картасы айналымда болды. Бір карта иесінің орташа жылдық шығыны 24 059 АҚШ долларын құрады. Сол жылы Amex желісі арқылы жүзеге асқан сатып алу операцияларының жалпы көлемі 1,7 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt; Amex активтерінің жалпы көлемі 270 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы 16-ірі банк]] болып табылады. Бұл АҚШ-тың [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] (FDIC) сақтандырған барлық активтердің шамамен 1,1%-ына тең. Компания [[Fortune 500]] рейтингінде 58-орында,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=American Express | url=https://fortune.com/company/american-express/fortune500/ | website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] }}&lt;/ref&gt; ал Forbes журналының ең құнды брендтер тізімінде 28-орында тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/the-worlds-most-valuable-brands/ | title=Forbes Rankings - The World's Most Valuable Brands | website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 63-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}&lt;/ref&gt; American Express National Bank — Amex компаниясына тиесілі тікелей банк.

American Express 1850 жылы [[Көліктік экспедиция|жүк экспедициясымен]] айналысатын компания ретінде құрылды. XX ғасырдың басында компания қаржылық және туристік қызметтер көрсете бастады. 1958 жылы өзінің алғашқы қағаз төлем картасын, 1966 жылы Gold Card картасын, 1969 жылы Green Card картасын, 1984 жылы Platinum Card картасын, ал 1999 жылы [[Centurion Card]] картасын шығарды. «Don't Leave Home Without It» жарнамалық науқаны 1975 жылы іске қосылып, 2005 жылы қайта жаңғыртылды. 1980-жылдары Amex [[Shearson]] компаниясының үлесін сатып алып, кейін одан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite news
| url=https://www.nytimes.com/1994/06/01/business/company-news-american-express-finishes-lehman-brothers-spinoff.html
| title=COMPANY NEWS; AMERICAN EXPRESS FINISHES LEHMAN BROTHERS SPINOFF | newspaper=[[The New York Times]] | date=June 1, 1994}}&lt;/ref&gt; 1990-жылдары компания тек Amex карталарын қабылдайтын саудагерлер үшін эквайрингтік комиссияларды төмендету тәжірибесін тоқтатып, мақсатты маркетингтік науқандар арқылы нарықтағы үлесін кеңейтті. [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде Amex банк холдингіне айналды. 2013 жылдан бастап компания [[әуежайларда демалыс залдарын]] басқара бастады және оларға белгілі бір карта иелеріне қолжетімділік ұсынды.

2023 жылы Amex операциялар көлемі бойынша әлемдік нарықтың шамамен 9%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=US Credit Card Market Share: Facts and Statistics for 2025 |url=https://fortunly.com/articles/credit-card-market-share/ |access-date=2025-02-11 |website=Fortunly |language=en-us}}&lt;/ref&gt; American Express несие карталары несие карталарын қабылдайтын АҚШ сауда орындарының 99%-ында қабылданғанымен, олардың Еуропа мен Азиядағы таралу деңгейі төменірек.&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.forbes.com/advisor/credit-cards/is-american-express-accepted-everywhere/ | title=Is American Express Accepted Everywhere? | first=AnnaMarie | last=Houlis | work=[[Forbes]] | date=September 15, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.ricksteves.com/travel-tips/money/pay-credit-cards-vs-cash | title=Pay with Plastic or Cash? | work=[[Rick Steves]]}}&lt;/ref&gt; American Express саяхат пен мейрамханаларға арналған карталарды, күнделікті шығындарға ұпай жинауға мүмкіндік беретін карталарды және кэшбек карталарын қоса алғанда, әртүрлі карта түрлерін ұсынады. Әр санатта артықшылықтары мен сыйақы жүйелері әртүрлі бірнеше карта нұсқасы бар. Green Card, Gold Card және Platinum Card сияқты танымал карталар жиі саяхаттайтын және мейрамханаларға жиі баратын клиенттерге арналған. Олардың артықшылықтары осы санаттағы пайдаланушылардың қажеттіліктеріне бейімделген.&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Level Up' Your Understanding of Amex Card Levels |url=https://www.americanexpress.com/en-us/credit-cards/credit-intel/american-express-card-levels/ |access-date=2023-11-28 |website=americanexpress.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|thumb|American Express Company акциясы, 1865 жыл]]
American Express 1850 жылы [[Нью-Йорк штаты]]ның [[Буффало]] қаласында жүк экспедициясымен айналысатын компания ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Our History|url=https://www.americanexpress.com/en-us/company/who-we-are/|publisher=American Express Co.|quote=Біз 1850 жылы адамдардың ең құнды мүліктерін тасымалдау кезінде сенімге ие болған жүк экспедициясы компаниясы ретінде жұмысымызды бастадық.}}&lt;/ref&gt; Компания [[Генри Уэллс]]қа тиесілі Wells &amp; Company, [[Уильям Дж. Фарго]]ға тиесілі Livingston, Fargo &amp; Company және [[Джон Уоррен Баттерфилд]]ке тиесілі Wells, Butterfield &amp; Company компанияларының бірігуі нәтижесінде акционерлік қоғам ретінде құрылды.&lt;ref name=PZG/&gt; Wells, Butterfield &amp; Company компаниясы өз кезегінде 1850 жылдың басында құрылған Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері болған. 1852 жылы Баттерфилд пен басқа директорлар American Express компаниясының қызметін Калифорнияға дейін кеңейту туралы ұсынысқа қарсы шыққаннан кейін, Уэллс пен Фарго [[Wells Fargo &amp; Co.]] компаниясын құрды.
[[Сурет:Amer express dog 1890.jpg|thumb|181x181px|1890 жылғы American Express жарнамасы. Онда American Express жүк сандығын күзетіп тұрған ит бейнеленген.]]
American Express компаниясы өзінің алғашқы меншікті штаб-пәтерін Джей-стрит пен Хадсон-стрит көшелерінің қиылысында тұрғызды. Ғимарат 1858 жылы пайдалануға берілді.&lt;ref name=&quot;Enc NY&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Kenneth T. |editor2-last=Keller |editor2-first=Lisa |editor3-last=Flood |editor3-first=Nancy |title=The Encyclopedia of New York City: ''Second Edition'' |date=2010 |publisher=Yale University Press |isbn=9780300114652 |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=lF_uDwAAQBAJ&amp;pg=PA29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hist Express Companies&quot;&gt;{{cite book |last1=Stimson |first1=Alexander Lovett |title=History of the Express Companies |date=1858 |publisher=A. L. Stimson |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_the_Express_Companies/JwJd5duDscIC?hl=&amp;gbpv=1}}&lt;/ref&gt; 55–61 [[Хадсон-стрит]] мекенжайында орналасқан бұл мәрмәрден салынған италиялық стильдегі сарайдың бірінші қабатында [[Хадсон өзені теміржолы]]нан тартылған тармағы бар жүк терминалы жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;/&gt; 1867 жылы компания жаңа атқораны Хьюберт-стриттегі 4–8 нөмірлі ғимаратта, бастапқы штаб-пәтерден бес квартал солтүстікке қарай салды.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;/&gt; 1898 жылы сәулетші [[Эдвард Х. Кендалл]] атқораларды кеңейту үшін тартылды. Ол кеңейтілген ғимараттың Лейт-стрит және Хьюберт-стрит жақтарындағы қасбеттеріне American Express компаниясының бульдог-күзетші логотипін [[терракота]]лық бедер түрінде орналастырды.&lt;ref name=&quot;Tribeca&quot;&gt;{{cite web |last1=Miller |first1=Tom |title=The History of 157 Hudson |url=https://tribecacitizen.com/the-history-of-tribeca-buildings/the-history-of-157-hudson/ |website=Tribeca Citizen |access-date=June 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Mastropolo |first1=Frank |title=10 Ghost Signs of Downtown Manhattan |url=https://www.untappedcities.com/ghost-signs-downtown-manhattan/ |website=Untapped Cities |access-date=June 6, 2026 |date=March 22, 2023}}&lt;/ref&gt;

Компанияның қызметі табысты дамығандықтан, 1874 жылы оның штаб-пәтері көтерме жүк тасымалы аудандарынан жаңадан қалыптасып келе жатқан Қаржы ауданына көшірілді. American Express компаниясы Гармони әулетіне тиесілі Бродвей көшесіндегі 63 және 65-нөмірлі бес қабатты қоңыр таспен салынған коммерциялық ғимараттардан жалға алынған кеңселерге орналасты.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/lpc/downloads/pdf/reports/amerexpress.pdf|title=December 12, 1995, Designation List 269; LP-1932|date=n.d.|publisher=[[New York City Landmarks Preservation Commission]]New York City Landmarks Preservation Commission|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020225802/http://www.nyc.gov/html/lpc/downloads/pdf/reports/amerexpress.pdf |archive-date=October 20, 2013 }}&lt;/ref&gt;

1880 жылы American Express Бродвей ғимаратының арт жағында, Тринити-плейстегі 46-нөмірде жаңа қойма салды. Ғимараттың сәулетшісі белгісіз, алайда оның кірпіш аркалармен безендірілген қасбеті зәулім ғимараттар дәуіріне дейінгі Нью-Йорк сәулетіне тән ерекшеліктерді еске түсіреді. American Express бұл ғимаратты әлдеқашан босатқанымен, онда әлі күнге дейін компанияның бульдог бейнеленген [[терракота]]лық эмблемасы сақталған.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=White |first1=Norval |last2=Willensky |first2=Elliot |last3=Leadon |first3=Fran |title=AIA Guide to New York City |date=2010 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780199758647 |page=22 |url=https://www.google.com/books/edition/AIA_Guide_to_New_York_City/MTJlkowOwA4C?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%22avec+bulldog%22&amp;pg=PA22 |quote=46 Trinity Place, Exchange Alley мен Rector Street көшелерінің арасындағы, батыс жақ беті. Шамамен 1880 жыл. Алдыңғы бөлікте бедерлі түрде жасалған, бульдог бейнеленген компанияның терракоталық эмблемасы көрінеді.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Miller |first1=Tom |title=The American Express Company Stables - 46-48 Trinity Place |url=https://daytoninmanhattan.blogspot.com/2022/03/the-american-express-company-stables-46.html |website=Daytonian in Manhattan |access-date=March 29, 2026 |date=March 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=46-48 Trinity Place Property Overview |url=https://www.optimalspaces.com/rent-office-46-48-trinity-place/ |website=Optimal Spaces |access-date=March 29, 2026}}&lt;/ref&gt; 1903 жылға қарай компания активтерінің көлемі шамамен 28 миллион АҚШ долларына жетті. Бұл көрсеткіш бойынша ол қаладағы қаржы мекемелері арасында тек [[National City Bank of New York]] банкінен ғана кейін тұрды. Осы жетістікті ескере отырып, компания Бродвейдегі ғимараттар мен олардың жер телімдерін сатып алды.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot; /&gt;

1914 жылы Уэллс пен Фарго дәуірі аяқталғаннан кейін, компанияда алдыңғы отыз жыл бойы түрлі қызметтер атқарып жоғарылаған жаңа әрі белсенді президент Джордж Чедборн Тейлор (1868–1923) жаңа штаб-пәтер салу туралы шешім қабылдады. ''[[The New York Times]]'' басылымы Төменгі Бродвейдегі ескі ғимараттарды «төменгі Бродвейдің көне көрнекті орындарының бірі» деп сипаттағанымен, олар қарқынды дамып келе жатқан компанияның қажеттіліктеріне сай келмейтін болды.

Бірінші дүниежүзілік соғысқа байланысты туындаған кідірістерден кейін, 1916–1917 жылдары Renwick, Aspinwall &amp; Tucker сәулет фирмасының өкілі [[Дж. Лоренс Аспинуолл]]дың жобасы бойынша 21 қабатты [[неоклассика]]лық [[American Express Company Building]] ғимараты салынды. Ғимарат бұрынғы екі телімді біріктіріп, 65 Broadway деген бірыңғай мекенжайға ие болды. Сол кезеңде бұл ғимарат Төменгі Бродвейдегі «Экспресс қатары» (''Express Row'') деп аталған ауданның бір бөлігі болды. Жаңа ғимарат квартал бойындағы үздіксіз тас қасбетті толықтырып, Бродвей көшесінің бүгінге дейін сақталған неоклассикалық кеңсе мұнараларынан құралған «қалалық шатқалға» айналуына ықпал етті.&lt;ref name=&quot;aia&quot;&gt;{{cite book|last1=White|first1=Norval|last2=Willensky|first2=Elliot|title=AIA Guide to New York City|edition=4|chapter=New York|publisher=Crown Publishers/Random House|date=2000|isbn=0-8129-3107-6}}&lt;/ref&gt; 1975 жылы American Express бұл ғимаратты сатты, алайда онда туристік қызметтерін көрсетуді жалғастырды. Әр жылдары ғимаратта басқа да танымал ұйымдардың штаб-пәтерлері орналасты. Олардың қатарында [[J. &amp; W. Seligman &amp; Co.]] инвестициялық банкі (1940–1974), [[American Bureau of Shipping]] теңіз ұйымы (1977–1986), сондай-ақ кейінірек J.J. Kenny мен [[Standard &amp; Poor's]] компаниялары болды. Кейін Standard &amp; Poor's компаниясы ғимаратқа өз атауын берді.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot; /&gt;&lt;ref name=aia/&gt;

=== Ұлттық деңгейде кеңеюі ===
American Express басқа экспресс компанияларымен (соның ішінде American Express-тің құрылуына негіз болған екі компанияның мұрагері болған Wells Fargo компаниясымен), теміржолдармен және пароход компанияларымен серіктестік орнату арқылы өз қызметін бүкіл ел аумағына кеңейтті.&lt;ref name=&quot;Enc NY&quot;/&gt; 1857 жылы компания АҚШ пошта қызметінің ақша аударымдарына бәсекелес ретінде ақша аударымдары қызметін іске қосып, қаржылық қызметтер саласына қадам басты.&lt;ref name=&quot;Enc NY&quot;/&gt; 1888–1890 жылдар аралығында American Express президенті Дж. С. Фарго Еуропаға сапар шегіп қайтқаннан кейін қолданыстағы аккредитивтердің кемшіліктеріне көңілі толмайды. Ол ірі қалалардан тыс жерлерде қолма-қол ақша алу қиын болғанын байқайды. Осы мәселені шешу үшін Фарго [[Марселлус Флемминг Берри]]ге аккредитивтен тиімдірек құрал әзірлеуді тапсырады. Берри 1891 жылы American Express [[Traveler's Cheque]] жүйесін енгізді. Алғашқы жол чектері 10, 20, 50 және 100 АҚШ доллары номиналдарымен шығарылды.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,866900-7,00.html|title=Host With The Most|date=1959-04-09|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100616020709/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,866900-7,00.html |archive-date=June 16, 2010 }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>7lyknn7ee569btrhnudlk3sra0lnfvj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3621159</id>
      <parentid>3621156</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:57:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3621159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25468" sha1="ctbiv615vdtwatnpqgwvpgj1ru65sml" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = American Express Company
 |логотипі           = American Express logo (2018).svg
 |суреті             = 3 World Financial Center.jpg
 |сурет атауы        = Штаб-пәтері, [[American Express Tower]]
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = AXP (NYSE), [[DJIA]], [[S&amp;P 100]], [[S&amp;P 500]]
 |қызметі            = әлем бойынша
 |құрылды            = [[18 наурыз]] [[1850 жыл|1850]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Loomis|first=Noel M. |date=1968 |title=Wells Fargo |location=New York | publisher=Clarkson N. Potter, Inc.}}&lt;/ref&gt;
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[200 Vesey Street]],  [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |басты адамдары     = {{plainlist|
* [[Стивен Сквери]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор)
* Кристоф Ле Кайек (қаржы директоры)
}}
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]] (33,54%)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uk.marketscreener.com/quote/stock/GLOBAL-BUSINESS-TRAVEL-GR-138707030/company/|title=Global Business Travel Group, Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile &amp;#124; US37890B1008 &amp;#124; MarketScreener UK|website=uk.marketscreener.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Resy]]
}}
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 33,47 млрд АҚШ доллары (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 72,23 млрд АҚШ доллары (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 13,79 млрд АҚШ доллары (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 10,83 млрд АҚШ доллары (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 300,1 млрд АҚШ доллары (2025)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 800 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{plainlist|
* [[American Express Global Business Travel]]
* [[Resy]]
}}
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://americanexpress.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''American Express Company''' (қысқаша '''Amex''') — төлем карталарына маманданған америкалық банк холдингі және көпұлтты қаржылық қызмет көрсету корпорациясы. Компанияның штаб-пәтері [[Манхэттеннің Төменгі бөлігі]]ндегі [[Бэттери-Парк-Сити]] ауданында, [[200 Vesey Street]] мекенжайында орналасқан American Express Tower ғимаратында орналасқан. 2026 жылы компания жақын маңдағы [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінде бой көтеретін жаңа [[2 World Trade Center]] зәулім ғимаратын игеріп, оның жалғыз жалға алушысы болатынын жариялады.

Amex сатып алу көлемі бойынша әлемдегі төртінші ірі төлем карталары желісі болып табылады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[China UnionPay]], [[Visa]] және [[Mastercard]] жүйелерінен кейін орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caporal |first=Jack |date=2020-10-12 |title=Credit and Debit Card Market Share by Network and Issuer {{!}} The Motley Fool |url=https://www.fool.com/money/research/credit-debit-card-market-share-network-issuer/ |access-date=2025-02-11 |website=fool.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Thangavelu |first=Poonkulali |date=2023-07-07 |title=Credit Card Market Share Statistics |url=https://www.bankrate.com/credit-cards/news/credit-card-market-share-statistics/#cards |access-date=2025-02-11 |website=Bankrate |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша дүниежүзінде 141,2 миллион Amex картасы айналымда болды. Бір карта иесінің орташа жылдық шығыны 24 059 АҚШ долларын құрады. Сол жылы Amex желісі арқылы жүзеге асқан сатып алу операцияларының жалпы көлемі 1,7 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref name=&quot;10K&quot; /&gt; Amex активтерінің жалпы көлемі 270 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[АҚШ банктерінің тізімі|АҚШ-тағы 16-ірі банк]] болып табылады. Бұл АҚШ-тың [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] (FDIC) сақтандырған барлық активтердің шамамен 1,1%-ына тең. Компания [[Fortune 500]] рейтингінде 58-орында,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=American Express | url=https://fortune.com/company/american-express/fortune500/ | website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] }}&lt;/ref&gt; ал Forbes журналының ең құнды брендтер тізімінде 28-орында тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.forbes.com/the-worlds-most-valuable-brands/ | title=Forbes Rankings - The World's Most Valuable Brands | website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 63-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}&lt;/ref&gt; American Express National Bank — Amex компаниясына тиесілі тікелей банк.

American Express 1850 жылы [[Көліктік экспедиция|жүк экспедициясымен]] айналысатын компания ретінде құрылды. XX ғасырдың басында компания қаржылық және туристік қызметтер көрсете бастады. 1958 жылы өзінің алғашқы қағаз төлем картасын, 1966 жылы Gold Card картасын, 1969 жылы Green Card картасын, 1984 жылы Platinum Card картасын, ал 1999 жылы [[Centurion Card]] картасын шығарды. «Don't Leave Home Without It» жарнамалық науқаны 1975 жылы іске қосылып, 2005 жылы қайта жаңғыртылды. 1980-жылдары Amex [[Shearson]] компаниясының үлесін сатып алып, кейін одан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite news
| url=https://www.nytimes.com/1994/06/01/business/company-news-american-express-finishes-lehman-brothers-spinoff.html
| title=COMPANY NEWS; AMERICAN EXPRESS FINISHES LEHMAN BROTHERS SPINOFF | newspaper=[[The New York Times]] | date=June 1, 1994}}&lt;/ref&gt; 1990-жылдары компания тек Amex карталарын қабылдайтын саудагерлер үшін эквайрингтік комиссияларды төмендету тәжірибесін тоқтатып, мақсатты маркетингтік науқандар арқылы нарықтағы үлесін кеңейтті. [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] кезінде Amex банк холдингіне айналды. 2013 жылдан бастап компания [[әуежайларда демалыс залдарын]] басқара бастады және оларға белгілі бір карта иелеріне қолжетімділік ұсынды.

2023 жылы Amex операциялар көлемі бойынша әлемдік нарықтың шамамен 9%-ын иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=US Credit Card Market Share: Facts and Statistics for 2025 |url=https://fortunly.com/articles/credit-card-market-share/ |access-date=2025-02-11 |website=Fortunly |language=en-us}}&lt;/ref&gt; American Express несие карталары несие карталарын қабылдайтын АҚШ сауда орындарының 99%-ында қабылданғанымен, олардың Еуропа мен Азиядағы таралу деңгейі төменірек.&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.forbes.com/advisor/credit-cards/is-american-express-accepted-everywhere/ | title=Is American Express Accepted Everywhere? | first=AnnaMarie | last=Houlis | work=[[Forbes]] | date=September 15, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.ricksteves.com/travel-tips/money/pay-credit-cards-vs-cash | title=Pay with Plastic or Cash? | work=[[Rick Steves]]}}&lt;/ref&gt; American Express саяхат пен мейрамханаларға арналған карталарды, күнделікті шығындарға ұпай жинауға мүмкіндік беретін карталарды және кэшбек карталарын қоса алғанда, әртүрлі карта түрлерін ұсынады. Әр санатта артықшылықтары мен сыйақы жүйелері әртүрлі бірнеше карта нұсқасы бар. Green Card, Gold Card және Platinum Card сияқты танымал карталар жиі саяхаттайтын және мейрамханаларға жиі баратын клиенттерге арналған. Олардың артықшылықтары осы санаттағы пайдаланушылардың қажеттіліктеріне бейімделген.&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Level Up' Your Understanding of Amex Card Levels |url=https://www.americanexpress.com/en-us/credit-cards/credit-intel/american-express-card-levels/ |access-date=2023-11-28 |website=americanexpress.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|thumb|American Express Company акциясы, 1865 жыл]]
American Express 1850 жылы [[Нью-Йорк штаты]]ның [[Буффало]] қаласында жүк экспедициясымен айналысатын компания ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Our History|url=https://www.americanexpress.com/en-us/company/who-we-are/|publisher=American Express Co.|quote=Біз 1850 жылы адамдардың ең құнды мүліктерін тасымалдау кезінде сенімге ие болған жүк экспедициясы компаниясы ретінде жұмысымызды бастадық.}}&lt;/ref&gt; Компания [[Генри Уэллс]]қа тиесілі Wells &amp; Company, [[Уильям Дж. Фарго]]ға тиесілі Livingston, Fargo &amp; Company және [[Джон Уоррен Баттерфилд]]ке тиесілі Wells, Butterfield &amp; Company компанияларының бірігуі нәтижесінде акционерлік қоғам ретінде құрылды.&lt;ref name=PZG/&gt; Wells, Butterfield &amp; Company компаниясы өз кезегінде 1850 жылдың басында құрылған Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері болған. 1852 жылы Баттерфилд пен басқа директорлар American Express компаниясының қызметін Калифорнияға дейін кеңейту туралы ұсынысқа қарсы шыққаннан кейін, Уэллс пен Фарго [[Wells Fargo &amp; Co.]] компаниясын құрды.
[[Сурет:Amer express dog 1890.jpg|thumb|181x181px|1890 жылғы American Express жарнамасы. Онда American Express жүк сандығын күзетіп тұрған ит бейнеленген.]]
American Express компаниясы өзінің алғашқы меншікті штаб-пәтерін Джей-стрит пен Хадсон-стрит көшелерінің қиылысында тұрғызды. Ғимарат 1858 жылы пайдалануға берілді.&lt;ref name=&quot;Enc NY&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Jackson |editor1-first=Kenneth T. |editor2-last=Keller |editor2-first=Lisa |editor3-last=Flood |editor3-first=Nancy |title=The Encyclopedia of New York City: ''Second Edition'' |date=2010 |publisher=Yale University Press |isbn=9780300114652 |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=lF_uDwAAQBAJ&amp;pg=PA29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hist Express Companies&quot;&gt;{{cite book |last1=Stimson |first1=Alexander Lovett |title=History of the Express Companies |date=1858 |publisher=A. L. Stimson |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_the_Express_Companies/JwJd5duDscIC?hl=&amp;gbpv=1}}&lt;/ref&gt; 55–61 [[Хадсон-стрит]] мекенжайында орналасқан бұл мәрмәрден салынған италиялық стильдегі сарайдың бірінші қабатында [[Хадсон өзені теміржолы]]нан тартылған тармағы бар жүк терминалы жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;/&gt; 1867 жылы компания жаңа атқораны Хьюберт-стриттегі 4–8 нөмірлі ғимаратта, бастапқы штаб-пәтерден бес квартал солтүстікке қарай салды.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;/&gt; 1898 жылы сәулетші [[Эдвард Х. Кендалл]] атқораларды кеңейту үшін тартылды. Ол кеңейтілген ғимараттың Лейт-стрит және Хьюберт-стрит жақтарындағы қасбеттеріне American Express компаниясының бульдог-күзетші логотипін [[терракота]]лық бедер түрінде орналастырды.&lt;ref name=&quot;Tribeca&quot;&gt;{{cite web |last1=Miller |first1=Tom |title=The History of 157 Hudson |url=https://tribecacitizen.com/the-history-of-tribeca-buildings/the-history-of-157-hudson/ |website=Tribeca Citizen |access-date=June 6, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Mastropolo |first1=Frank |title=10 Ghost Signs of Downtown Manhattan |url=https://www.untappedcities.com/ghost-signs-downtown-manhattan/ |website=Untapped Cities |access-date=June 6, 2026 |date=March 22, 2023}}&lt;/ref&gt;

Компанияның қызметі табысты дамығандықтан, 1874 жылы оның штаб-пәтері көтерме жүк тасымалы аудандарынан жаңадан қалыптасып келе жатқан Қаржы ауданына көшірілді. American Express компаниясы Гармони әулетіне тиесілі Бродвей көшесіндегі 63 және 65-нөмірлі бес қабатты қоңыр таспен салынған коммерциялық ғимараттардан жалға алынған кеңселерге орналасты.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/lpc/downloads/pdf/reports/amerexpress.pdf|title=December 12, 1995, Designation List 269; LP-1932|date=n.d.|publisher=[[New York City Landmarks Preservation Commission]]New York City Landmarks Preservation Commission|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020225802/http://www.nyc.gov/html/lpc/downloads/pdf/reports/amerexpress.pdf |archive-date=October 20, 2013 }}&lt;/ref&gt;

1880 жылы American Express Бродвей ғимаратының арт жағында, Тринити-плейстегі 46-нөмірде жаңа қойма салды. Ғимараттың сәулетшісі белгісіз, алайда оның кірпіш аркалармен безендірілген қасбеті зәулім ғимараттар дәуіріне дейінгі Нью-Йорк сәулетіне тән ерекшеліктерді еске түсіреді. American Express бұл ғимаратты әлдеқашан босатқанымен, онда әлі күнге дейін компанияның бульдог бейнеленген [[терракота]]лық эмблемасы сақталған.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=White |first1=Norval |last2=Willensky |first2=Elliot |last3=Leadon |first3=Fran |title=AIA Guide to New York City |date=2010 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780199758647 |page=22 |url=https://www.google.com/books/edition/AIA_Guide_to_New_York_City/MTJlkowOwA4C?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%22avec+bulldog%22&amp;pg=PA22 |quote=46 Trinity Place, Exchange Alley мен Rector Street көшелерінің арасындағы, батыс жақ беті. Шамамен 1880 жыл. Алдыңғы бөлікте бедерлі түрде жасалған, бульдог бейнеленген компанияның терракоталық эмблемасы көрінеді.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Miller |first1=Tom |title=The American Express Company Stables - 46-48 Trinity Place |url=https://daytoninmanhattan.blogspot.com/2022/03/the-american-express-company-stables-46.html |website=Daytonian in Manhattan |access-date=March 29, 2026 |date=March 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=46-48 Trinity Place Property Overview |url=https://www.optimalspaces.com/rent-office-46-48-trinity-place/ |website=Optimal Spaces |access-date=March 29, 2026}}&lt;/ref&gt; 1903 жылға қарай компания активтерінің көлемі шамамен 28 миллион АҚШ долларына жетті. Бұл көрсеткіш бойынша ол қаладағы қаржы мекемелері арасында тек [[National City Bank of New York]] банкінен ғана кейін тұрды. Осы жетістікті ескере отырып, компания Бродвейдегі ғимараттар мен олардың жер телімдерін сатып алды.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot; /&gt;

1914 жылы Уэллс пен Фарго дәуірі аяқталғаннан кейін, компанияда алдыңғы отыз жыл бойы түрлі қызметтер атқарып жоғарылаған жаңа әрі белсенді президент Джордж Чедборн Тейлор (1868–1923) жаңа штаб-пәтер салу туралы шешім қабылдады. ''[[The New York Times]]'' басылымы Төменгі Бродвейдегі ескі ғимараттарды «төменгі Бродвейдің көне көрнекті орындарының бірі» деп сипаттағанымен, олар қарқынды дамып келе жатқан компанияның қажеттіліктеріне сай келмейтін болды.

Бірінші дүниежүзілік соғысқа байланысты туындаған кідірістерден кейін, 1916–1917 жылдары Renwick, Aspinwall &amp; Tucker сәулет фирмасының өкілі [[Дж. Лоренс Аспинуолл]]дың жобасы бойынша 21 қабатты [[неоклассика]]лық [[American Express Company Building]] ғимараты салынды. Ғимарат бұрынғы екі телімді біріктіріп, 65 Broadway деген бірыңғай мекенжайға ие болды. Сол кезеңде бұл ғимарат Төменгі Бродвейдегі «Экспресс қатары» (''Express Row'') деп аталған ауданның бір бөлігі болды. Жаңа ғимарат квартал бойындағы үздіксіз тас қасбетті толықтырып, Бродвей көшесінің бүгінге дейін сақталған неоклассикалық кеңсе мұнараларынан құралған «қалалық шатқалға» айналуына ықпал етті.&lt;ref name=&quot;aia&quot;&gt;{{cite book|last1=White|first1=Norval|last2=Willensky|first2=Elliot|title=AIA Guide to New York City|edition=4|chapter=New York|publisher=Crown Publishers/Random House|date=2000|isbn=0-8129-3107-6}}&lt;/ref&gt; 1975 жылы American Express бұл ғимаратты сатты, алайда онда туристік қызметтерін көрсетуді жалғастырды. Әр жылдары ғимаратта басқа да танымал ұйымдардың штаб-пәтерлері орналасты. Олардың қатарында [[J. &amp; W. Seligman &amp; Co.]] инвестициялық банкі (1940–1974), [[American Bureau of Shipping]] теңіз ұйымы (1977–1986), сондай-ақ кейінірек J.J. Kenny мен [[Standard &amp; Poor's]] компаниялары болды. Кейін Standard &amp; Poor's компаниясы ғимаратқа өз атауын берді.&lt;ref name=&quot;LANDMARKS&quot; /&gt;&lt;ref name=aia/&gt;

=== Ұлттық деңгейде кеңеюі ===
American Express басқа экспресс компанияларымен (соның ішінде American Express-тің құрылуына негіз болған екі компанияның мұрагері болған Wells Fargo компаниясымен), теміржолдармен және пароход компанияларымен серіктестік орнату арқылы өз қызметін бүкіл ел аумағына кеңейтті.&lt;ref name=&quot;Enc NY&quot;/&gt; 1857 жылы компания АҚШ пошта қызметінің ақша аударымдарына бәсекелес ретінде ақша аударымдары қызметін іске қосып, қаржылық қызметтер саласына қадам басты.&lt;ref name=&quot;Enc NY&quot;/&gt; 1888–1890 жылдар аралығында American Express президенті Дж. С. Фарго Еуропаға сапар шегіп қайтқаннан кейін қолданыстағы аккредитивтердің кемшіліктеріне көңілі толмайды. Ол ірі қалалардан тыс жерлерде қолма-қол ақша алу қиын болғанын байқайды. Осы мәселені шешу үшін Фарго [[Марселлус Флемминг Берри]]ге аккредитивтен тиімдірек құрал әзірлеуді тапсырады. Берри 1891 жылы American Express [[Traveler's Cheque]] жүйесін енгізді. Алғашқы жол чектері 10, 20, 50 және 100 АҚШ доллары номиналдарымен шығарылды.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,866900-7,00.html|title=Host With The Most|date=1959-04-09|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100616020709/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,866900-7,00.html |archive-date=June 16, 2010 }}&lt;/ref&gt;

Жол чектерінің енгізілуі American Express компаниясын шын мәнінде халықаралық компанияға айналдырды. 1914 жылы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталған кезде, Еуропадағы American Express америкалықтардың қолындағы әртүрлі банктер шығарған аккредитивтерді қабылдаған санаулы ұйымдардың бірі болды. Сол кезеңде көптеген қаржы мекемелері Еуропада қалып қойған америкалық саяхатшыларға көмек көрсетуден бас тартқан еді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Ұлыбритания үкіметі American Express компаниясын өзінің ресми агенті етіп тағайындады. Компания британдық әскери тұтқындарға хаттар, ақша және гуманитарлық сәлемдемелер жеткізумен айналысты. Оның қызметкерлері британдық және француздық тұтқындардың төлем құжаттарын қолма-қол ақшаға айналдыру үшін лагерьлерге барып, олардың отбасыларынан ақша алуын ұйымдастырды. Соғыс аяқталған кезде American Express алты елдегі тұтқындарға күніне шамамен 150 тонна сәлемдеме жеткізіп отырды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Barham|first1=Peter|title=The impact of the Great War in 1916.|journal=Great Eastern Journal|date=January 2016|issue=165|page=14}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ctbiv615vdtwatnpqgwvpgj1ru65sml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:جاسم الغالبي</title>
    <ns>3</ns>
    <id>782831</id>
    <redirect title="Қатысушы талқылауы:جاسم" />
    <revision>
      <id>3621144</id>
      <timestamp>2026-06-23T11:31:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr-Taher</username>
        <id>85855</id>
      </contributor>
      <comment>Dr-Taher [[Қатысушы талқылауы:جاسم الغالبي]] бетін [[Қатысушы талқылауы:جاسم]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/جاسم الغالبي|جاسم الغالبي]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/جاسم|جاسم]]&quot;</comment>
      <origin>3621144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="6f9e7ema0bmpjse24xtsn15v2opzt3w" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:جاسم]]</text>
      <sha1>6f9e7ema0bmpjse24xtsn15v2opzt3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Байназарова Сара Жуманиязовна</title>
    <ns>3</ns>
    <id>782832</id>
    <revision>
      <id>3621153</id>
      <timestamp>2026-06-23T11:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3621153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="256" sha1="msf3cpv4m9146cazvi0ookm03649256" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Байназарова Сара Жуманиязовна}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 16:45, 2026 ж. маусымның 23 (+05)</text>
      <sha1>msf3cpv4m9146cazvi0ookm03649256</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>